राक्षसेन्द्रेण रावणेन संदिष्टः प्रहस्तस्य बलवान् पुत्रः महादंष्ट्रः जम्बुमाली धनुः गृहीत्वा राजभवनात् निर्जगाम। सः रक्तानि माल्यानि अम्बराणि च धारयति स्म, स्रग्वी रुचिरकुण्डलः च आसीत्; महान्, विवृत्तनयनः, चण्डः, समरे दुर्जयः च। तस्य धनुः इन्द्रधनुःसदृशं महत्, सायकाः अपि रुचिराः; यदा सः वेगेन तत् विस्फारयति स्म, तदा वज्राशनिसमः स्वनः अभवत्। तस्य विस्फारघोषेण सहसा दिशः प्रदिशः नभः च समपूर्यत। सः खरयुक्तेन रथेन आगतः। तम् आगतम् उदीक्ष्य वेगसम्पन्नः हनूमान् जहर्ष ननाद च। किंकराणां वधानन्तरं रावणः न सामान्यं भटं, अपितु स्वसेनापतेः प्रहस्तस्य पुत्रं प्रेषयति — एतेन विपत्तेः गाम्भीर्यं तेन अवगतम् इति सूच्यते। रक्तवर्णः वेषः युद्धोत्साहस्य क्रौर्यस्य च चिह्नम्। खराः रथे युक्ताः इति राक्षसानां वाहनेषु प्रसिद्धम्। हनूमतः हर्षः सूचयति यत् सः युद्धं कामयते, न ततः भीतः — प्रबलः शत्रुः आगतः इति तस्य आनन्दः, यतः तेन अधिकं बलं प्रदर्शयितुं शक्यते। तस्य धनुषः घोषः एव दिशः पूरयति इति वर्णनेन जम्बुमालिनः पराक्रमः अपि न्यूनः न इति कविः दर्शयति; अतः हनूमतः विजयः अपि अधिकः गौरवयुक्तः भवति। सः प्रहस्तस्य पुत्रः इति नाम्ना एव तस्य कुलस्य गौरवं सूच्यते।

तोरणस्य विटङ्के स्थितं महाकपिं हनूमन्तं महातेजाः जम्बुमाली निशितैः शरैः विव्याध। अर्धचन्द्राकारेण बाणेन वदने, कर्णिना नाम एकेन बाणेन शिरसि, दशभिः नाराचैः च बाह्वोः कपीश्वरं विद्धवान्। शरेण अभिहतं तस्य ताम्रवर्णं मुखं शरदि भास्कररश्मिना विद्धं फुल्लम् अम्बुजम् इव शुशुभे। रक्तेन रञ्जितं तस्य रक्तं मुखम् आकाशे काञ्चनबिन्दुभिः सिक्तं महापद्मम् इव अशोभत। कविः युद्धस्य भीषणताम् अपि सौन्दर्येण वर्णयति — व्रणः अपि शोभा एव। प्रथमा उपमा सूर्यरश्मिविद्धस्य कमलस्य, द्वितीया सुवर्णजलसिक्तस्य पद्मस्य; उभयत्र हनूमतः मुखं कमलम्, रक्तं च सुवर्णम् इव। नवमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः — सः अष्टमस्य उपमां पुनः विस्तारयति। जम्बुमालिनः प्रहाराः हनूमतः शरीरस्य त्रीणि स्थानानि लक्ष्यीकुर्वन्ति — मुखं, शिरः, बाहू च; तथापि हनूमान् न विचलति। व्रणैः अपि तस्य मुखं शोभते इति वदन् कविः तस्य धैर्यं दर्शयति — वेदना अपि तस्य तेजः न ह्रासयति। तोरणस्य उपरि स्थितः सः अद्यापि स्थानं न त्यजति।

बाणैः अभिहतः महाकपिः राक्षसस्य उपरि चुकोप। ततः पार्श्वे अतिविपुलां महतीं शिलां ददर्श। बली हनूमान् तरसा तां समुत्पाट्य वेगवत् चिक्षेप। क्रुद्धः राक्षसः तां शिलां दशभिः शरैः ताडयामास, अतः सा निष्फला जाता। तत् कर्म विपन्नं दृष्ट्वा चण्डविक्रमः वीर्यवान् हनूमान् विपुलं सालवृक्षम् उत्पाट्य भ्रामयामास। सालवृक्षं भ्रामयन्तं महाबलं कपिं दृष्ट्वा महाबलः जम्बुमाली सुबहून् बाणान् चिक्षेप। चतुर्भिः शरैः सः सालं चिच्छेद, पञ्चभिः वानरस्य भुजे, एकेन उरसि, दशभिः च स्तनान्तरे विव्याध। अत्र जम्बुमालिनः धनुर्विद्यायाः कौशलं स्पष्टम् — सः न केवलं आयुधानि निवारयति, अपितु हनूमतः शरीरं यथाक्रमं लक्ष्यीकरोति। शिलायाः सालस्य च विफलता हनूमतः क्रोधं वर्धयति, अग्रिमः निर्णायकः प्रहारः च तस्मात् एव। शिला, सालः, परिघः इति त्रीणि आयुधानि क्रमेण प्रयुक्तानि — प्रकृतेः एव आयुधानि वानरस्य, यतः तस्य पार्श्वे शस्त्राणि न सन्ति। राक्षसः तु धनुर्धरः दूरात् प्रहरति, वानरः समीपम् आगन्तुम् इच्छति; एषः द्वयोः युद्धशैल्योः भेदः। प्रत्येकं प्रहारे शराणां सङ्ख्या अपि कविना सावधानं निर्दिष्टा — चत्वारः, पञ्च, एकः, दश इति।

शरैः पूरिततनुः हनूमान् महता क्रोधेन वृतः, तम् एव पूर्वं गृहीतं परिघं गृहीत्वा वेगेन भ्रामयामास। अतिवेगः बलोत्कटः सः अतिवेगेन तं भ्रामयित्वा जम्बुमालेः विशाले वक्षसि पातयामास। ततः तस्य न शिरः दृश्यते स्म, न बाहू, न जानुनी; न धनुः, न रथः, न अश्वाः, न इषवः। तरसा हतः सः महारथः जम्बुमाली चूर्णिताङ्गः वृक्षः इव निहतः भूमौ पपात। ‘तम् एव परिघम्’ इति — यः परिघः पूर्वं किंकरवधे प्रयुक्तः, सः एव पुनः गृहीतः। एकेन प्रहारेण सर्वस्य नाशः इति वर्णनेन प्रहारस्य बलम् अतिशयेन प्रकाश्यते। रथस्य खराः अपि ‘अश्वाः’ इति अत्र सामान्यवाचकेन उक्ताः। वृक्षस्य उपमा युक्ता — यथा झञ्झावातेन भग्नः वृक्षः शाखाभिः सह पतति, तथा सः सर्वैः अङ्गैः आभरणैः च सह पतितः। शरैः पूरिते अपि शरीरे हनूमतः बलं न क्षीणम्, अपितु क्रोधेन वर्धितम् इति अत्र द्रष्टव्यम्।

जम्बुमालिनं सुनिहतं, महाबलान् किंकरान् च हतान् श्रुत्वा रावणः क्रोधेन संरक्तलोचनः चुक्रोध। रोषेण संवर्तिते ताम्रे लोचने यस्य सः निशाचरेश्वरः, महाबले प्रहस्तपुत्रे निहते, अतिवीर्यविक्रमान् अमात्यपुत्रान् आशु युद्धाय समादिदेश। विंशः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः सर्गस्य समाप्तिं सूचयति, अग्रिमस्य च सर्गस्य विषयं निर्दिशति। रावणः क्रमशः अधिकबलान् प्रेषयति, किन्तु सर्वे हनूमता हन्यन्ते — एषः क्रमः अक्षकुमारपर्यन्तं ततः इन्द्रजित्पर्यन्तं वर्धिष्यते। ‘प्रहस्तपुत्रे निहते’ इति पुनरुक्त्या रावणस्य दुःखस्य कारणं स्पष्टीकृतम्।

రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని ఆజ్ఞ పొంది, ప్రహస్తుని బలవంతుడైన కుమారుడు, పెద్ద కోరలు గల జంబుమాలి ధనుస్సు పట్టుకుని రాజభవనం నుండి బయలుదేరాడు. అతడు ఎర్రని మాలలూ ఎర్రని వస్త్రాలూ ధరించాడు, పూలదండ ధరించి అందమైన కుండలాలతో ఉన్నాడు; అతడు విశాలకాయుడు, విప్పారిన కళ్ళు గలవాడు, ఉగ్రుడు, యుద్ధంలో జయించడానికి కష్టమైనవాడు. అతని ధనుస్సు ఇంద్రధనుస్సు వంటిది, పెద్దది; బాణాలు కూడా మనోహరమైనవి; అతడు వేగంగా దానిని సారించినప్పుడు వజ్రాయుధం, పిడుగులాంటి ధ్వని పుట్టింది. ఆ నారి మోతతో ఒక్కసారిగా దిక్కులూ విదిక్కులూ ఆకాశమూ నిండిపోయాయి. అతడు గాడిదలు కట్టిన రథం మీద వచ్చాడు. అతడు రావడం చూసి వేగశాలి అయిన హనుమంతుడు సంతోషించి గర్జించాడు. కింకరుల వధ తరువాత రావణుడు సామాన్య భటుని కాక తన సేనాపతి అయిన ప్రహస్తుని కుమారుని పంపుతాడు — దీనితో ఆపద తీవ్రత అతనికి అర్థమైందని సూచించబడింది. ఎర్రని వేషం యుద్ధోత్సాహానికీ క్రౌర్యానికీ గుర్తు. రథానికి గాడిదలు కట్టడం రాక్షసుల వాహనాలలో ప్రసిద్ధమే. హనుమంతుని సంతోషం అతడు యుద్ధాన్ని కోరుకుంటున్నాడని, దానికి భయపడటం లేదని సూచిస్తుంది — బలమైన శత్రువు వచ్చాడని అతని ఆనందం, ఎందుకంటే దానితో ఇంకా ఎక్కువ బలాన్ని ప్రదర్శించవచ్చు. అతని ధనుస్సు మోతే దిక్కులను నింపిందనే వర్ణనతో జంబుమాలి పరాక్రమం కూడా తక్కువది కాదని కవి చూపుతాడు; కాబట్టి హనుమంతుని విజయం కూడా మరింత గౌరవప్రదమవుతుంది. అతడు ప్రహస్తుని కుమారుడు అనే పేరుతోనే అతని వంశగౌరవం సూచించబడింది.

తోరణపు శిఖరాన నిలిచిన మహాకపి హనుమంతుని మహాతేజస్వి అయిన జంబుమాలి వాడి బాణాలతో కొట్టాడు. అర్ధచంద్రాకారపు బాణంతో ముఖంపై, కర్ణి అనే ఒక బాణంతో తలపై, పది నారాచాలతో భుజాలపై ఆ కపీశ్వరుని కొట్టాడు. బాణం తగిలిన అతని రాగిరంగు ముఖం శరత్కాలంలో సూర్యకిరణం తాకిన వికసించిన పద్మంలా శోభించింది. నెత్తురుతో తడిసిన అతని ఎర్రని ముఖం ఆకాశంలో బంగారు బిందువులు చిలకరించిన మహాపద్మంలా ప్రకాశించింది. యుద్ధపు భీకరతను కూడా కవి సౌందర్యంతో వర్ణిస్తాడు — గాయం కూడా శోభే అవుతుంది. మొదటి ఉపమ సూర్యకిరణం తాకిన కమలానిది, రెండవది బంగారు జలం చిలకరించిన పద్మానిది; రెండింటిలోనూ హనుమంతుని ముఖం కమలం, నెత్తురు బంగారం వంటిది. తొమ్మిదవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — అది ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ఉపమనే మళ్ళీ విస్తరిస్తుంది. జంబుమాలి దెబ్బలు హనుమంతుని శరీరంలోని మూడు చోట్లను గురి చేస్తాయి — ముఖం, తల, భుజాలు; అయినా హనుమంతుడు చలించడు. గాయాలతో కూడా అతని ముఖం శోభిస్తుందని చెప్పి కవి అతని ధైర్యాన్ని చూపుతాడు — బాధ కూడా అతని తేజస్సును తగ్గించదు. తోరణం మీద నిలిచిన అతడు ఇంకా తన స్థానాన్ని వదలడు.

బాణాలకు గురైన మహాకపి రాక్షసునిపై కోపించాడు. అప్పుడు పక్కనే ఉన్న అతివిశాలమైన పెద్ద శిలను చూశాడు. బలశాలి అయిన హనుమంతుడు వేగంగా దానిని పెకలించి బలంగా విసిరాడు. క్రుద్ధుడైన రాక్షసుడు ఆ శిలను పది బాణాలతో కొట్టాడు, అందువల్ల అది నిష్ఫలమైంది. ఆ ప్రయత్నం విఫలమవడం చూసి ఉగ్రపరాక్రముడైన, వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు పెద్ద సాలవృక్షాన్ని పెకలించి గిరగిర తిప్పాడు. సాలవృక్షాన్ని తిప్పుతున్న మహాబలుడైన కపిని చూసి మహాబలుడైన జంబుమాలి ఎన్నో బాణాలు విసిరాడు. నాలుగు బాణాలతో అతడు సాలవృక్షాన్ని నరికాడు, ఐదింటితో వానరుని భుజంపై, ఒకదానితో ఛాతీపై, పదింటితో రొమ్ముల మధ్య కొట్టాడు. ఇక్కడ జంబుమాలి ధనుర్విద్యా కౌశలం స్పష్టం — అతడు ఆయుధాలను నివారించడమే కాక, హనుమంతుని శరీరాన్ని క్రమపద్ధతిలో గురి చేస్తాడు. శిలా సాలవృక్షాల వైఫల్యం హనుమంతుని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, తరువాతి నిర్ణాయకమైన దెబ్బ దాని నుండే పుడుతుంది. శిల, సాలవృక్షం, పరిఘ అనే మూడు ఆయుధాలు వరుసగా వాడబడ్డాయి — వానరునికి ప్రకృతే ఆయుధాలు ఇస్తుంది, ఎందుకంటే అతని దగ్గర శస్త్రాలు లేవు. రాక్షసుడు ధనుర్ధారి, దూరం నుండి కొడతాడు; వానరుడు దగ్గరకు రావాలనుకుంటాడు; ఇది రెండు యుద్ధశైలుల మధ్య భేదం. ప్రతి దెబ్బలోనూ బాణాల సంఖ్యను కవి జాగ్రత్తగా నిర్దేశించాడు — నాలుగు, ఐదు, ఒకటి, పది.

బాణాలతో నిండిన శరీరంతో హనుమంతుడు మహాక్రోధంతో ఆవరించబడి, ముందు పట్టుకున్న అదే పరిఘను తీసుకుని వేగంగా గిరగిర తిప్పాడు. అతివేగుడు, బలోద్ధతుడు అయిన అతడు దానిని అతివేగంతో తిప్పి జంబుమాలి విశాలమైన వక్షస్థలం మీద పడవేశాడు. అప్పుడు అతని తల కనబడలేదు, భుజాలు కనబడలేదు, మోకాళ్ళు కనబడలేదు; ధనుస్సూ లేదు, రథమూ లేదు, గుర్రాలూ లేవు, బాణాలూ లేవు. వేగంగా కొట్టబడిన ఆ మహారథుడు జంబుమాలి అవయవాలన్నీ నుజ్జునుజ్జై, నరికిన చెట్టులా నేలమీద పడిపోయాడు. ‘అదే పరిఘ’ — ఇంతకుముందు కింకరవధలో వాడిన పరిఘనే మళ్ళీ పట్టుకున్నాడు. ఒక్క దెబ్బతో అంతా నాశనమైందనే వర్ణనతో దెబ్బ బలం అతిశయంగా ప్రకాశించబడింది. రథానికి కట్టిన గాడిదలు కూడా ఇక్కడ ‘గుర్రాలు’ అనే సామాన్యవాచకంతో చెప్పబడ్డాయి. చెట్టు ఉపమ తగినది — తుఫానుకు విరిగిన చెట్టు కొమ్మలతో సహా పడిపోయినట్లు, అతడు అవయవాలతో, ఆభరణాలతో సహా పడిపోయాడు. బాణాలతో నిండిన శరీరంలో కూడా హనుమంతుని బలం క్షీణించలేదు, క్రోధంతో ఇంకా పెరిగింది అని ఇక్కడ గమనించాలి.

జంబుమాలి పూర్తిగా హతుడయ్యాడనీ, మహాబలులైన కింకరులు కూడా హతులయ్యారనీ విని రావణుడు క్రోధంతో కళ్ళు ఎర్రబారి మండిపడ్డాడు. రోషంతో గిరగిర తిరుగుతున్న రాగిరంగు కళ్ళు గల ఆ నిశాచరేశ్వరుడు, మహాబలుడైన ప్రహస్తుని కుమారుడు హతుడవగానే, అతివీర్యపరాక్రములైన అమాత్యుల కుమారులను వెంటనే యుద్ధానికి ఆజ్ఞాపించాడు. వంశస్థవృత్తంలో కూర్చిన ఇరవయ్యవ శ్లోకం సర్గ ముగింపును సూచిస్తుంది, తరువాతి సర్గ విషయాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. రావణుడు క్రమంగా ఇంకా బలవంతులను పంపుతాడు, కానీ అందరూ హనుమంతుని చేతిలో హతులవుతారు — ఈ క్రమం అక్షకుమారుని వరకు, తరువాత ఇంద్రజిత్తు వరకు పెరుగుతుంది. ‘ప్రహస్తుని కుమారుడు హతుడవగానే’ అనే పునరుక్తితో రావణుని దుఃఖానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది.

ராக்ஷசேந்திரன் ராவணனால் ஆணையிடப்பட்டு, பிரகஸ்தனின் வலிமைமிக்க மகனும் பெரிய கோரைப்பற்களுடையவனுமான ஜம்புமாலி வில்லை எடுத்துக்கொண்டு அரசமாளிகையிலிருந்து புறப்பட்டான். அவன் சிவந்த மாலைகளையும் ஆடைகளையும் அணிந்திருந்தான்; மாலை சூடி, அழகிய குண்டலங்கள் அணிந்திருந்தான்; பேருருவமுடையவன், விரிந்த கண்களுடையவன், கடுமையானவன், போரில் வெல்ல அரியவன். அவனுடைய வில் இந்திரவில்லைப் போலப் பெரியது; அம்புகளும் அழகானவை; அவன் வேகமாக அதன் நாணை இழுத்து விடும்போது வஜ்ராயுதம், இடி போன்ற ஒலி எழுந்தது. அந்த நாணொலியால் திசைகளும் இடைத்திசைகளும் வானமும் சட்டென நிறைந்தன. அவன் கழுதைகள் பூட்டிய தேரில் வந்தான். அவன் வருவதைக் கண்டு வேகமிக்க அனுமன் மகிழ்ந்து முழங்கினான். கிங்கரர் வதத்துக்குப் பிறகு ராவணன் சாதாரணப் படைவீரனை அல்லாமல் தன் சேனாபதி பிரகஸ்தனின் மகனையே அனுப்புகிறான் — இதனால் ஆபத்தின் ஆழத்தை அவன் உணர்ந்துகொண்டான் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. சிவந்த உடை போர்க்களிப்புக்கும் கொடுமைக்கும் அடையாளம். தேரில் கழுதைகள் பூட்டப்படுவது ராக்ஷசர்களின் வாகனங்களில் பெயர்பெற்றது. அனுமனின் மகிழ்ச்சி, அவன் போரை விரும்புகிறான், அதற்கு அஞ்சவில்லை என்பதைக் காட்டுகிறது — வலிமையான பகைவன் வந்துவிட்டான் என்று அவன் மகிழ்கிறான், ஏனெனில் அதனால் மேலும் வலிமையைக் காட்ட முடியும். அவனுடைய வில்லின் ஒலியே திசைகளை நிரப்புகிறது என்ற வருணனையால், ஜம்புமாலியின் வீரமும் குறைந்ததல்ல என்று கவிஞர் காட்டுகிறார்; ஆகவே அனுமனின் வெற்றியும் கூடுதல் பெருமையுடையதாகிறது. அவன் பிரகஸ்தனின் மகன் என்ற பெயராலேயே அவனுடைய குலப்பெருமை குறிப்பிடப்படுகிறது.

தோரணத்தின் உச்சிப்பகுதியில் நின்ற பெரிய வானரனான அனுமனைப் பேரொளியுடைய ஜம்புமாலி கூரிய அம்புகளால் துளைத்தான். பிறைவடிவ அம்பால் முகத்திலும், கர்ணி என்ற பெயருடைய ஒரு அம்பால் தலையிலும், பத்து நாராசங்களால் (இரும்பு அம்புகள்) இரு புயங்களிலும் வானரத்தலைவனைத் துளைத்தான். அம்பால் தாக்கப்பட்ட அவனுடைய செம்பு நிற முகம், இலையுதிர்காலத்தில் சூரியக்கதிரால் துளைக்கப்பட்ட மலர்ந்த தாமரையைப் போல ஒளிர்ந்தது. குருதியால் நனைந்த அவனுடைய சிவந்த முகம், வானில் பொன்துளிகளால் தெளிக்கப்பட்ட பெரிய தாமரையைப் போலத் திகழ்ந்தது. கவிஞர் போரின் கொடுமையையும் அழகோடு வருணிக்கிறார் — காயமும் அழகே. முதல் உவமை சூரியக்கதிரால் துளைக்கப்பட்ட தாமரை, இரண்டாவது பொன்னீரால் தெளிக்கப்பட்ட தாமரை; இரண்டிலும் அனுமனின் முகம் தாமரை, குருதி பொன் போன்றது. ஒன்பதாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது — அது எட்டாம் சுலோகத்தின் உவமையை மீண்டும் விரிவாக்குகிறது. ஜம்புமாலியின் தாக்குதல்கள் அனுமனின் உடலின் மூன்று இடங்களைக் குறிவைக்கின்றன — முகம், தலை, புயங்கள்; இருந்தும் அனுமன் அசையவில்லை. காயங்களோடும் அவன் முகம் ஒளிர்கிறது என்று சொல்லி, கவிஞர் அவனுடைய துணிவைக் காட்டுகிறார் — வலியும் அவனுடைய ஒளியைக் குறைக்கவில்லை. தோரணத்தின்மேல் நின்ற அவன் இன்னும் தன் இடத்தை விட்டு அகலவில்லை.

அம்புகளால் தாக்கப்பட்ட பெரிய வானரன் அந்த ராக்ஷசன்மேல் சினங்கொண்டான். பிறகு அருகில் மிகப் பருத்த பெரிய பாறை ஒன்றைக் கண்டான். வலிமைமிக்க அனுமன் அதை விரைவாகப் பெயர்த்தெடுத்து வேகமாக வீசினான். சினங்கொண்ட ராக்ஷசன் அந்தப் பாறையைப் பத்து அம்புகளால் அடித்தான்; ஆகவே அது பயனற்றுப்போனது. அந்தச் செயல் தோல்வியுற்றதைக் கண்டு, கடுமையான வீரமுடைய வலிமைமிக்க அனுமன் ஒரு பெரிய சால மரத்தைப் பிடுங்கிச் சுழற்றினான். சால மரத்தைச் சுழற்றும் பெருவலிமையுடைய வானரனைக் கண்டு, பெருவலிமையுடைய ஜம்புமாலி மிகப் பல அம்புகளை எய்தான். நான்கு அம்புகளால் அவன் சால மரத்தை வெட்டினான்; ஐந்தால் வானரனின் புயத்திலும், ஒன்றால் மார்பிலும், பத்தால் மார்பகங்களின் இடையிலும் துளைத்தான். இங்கே ஜம்புமாலியின் வில்வித்தைத் திறன் தெளிவாகத் தெரிகிறது — அவன் ஆயுதங்களைத் தடுப்பது மட்டுமன்றி, அனுமனின் உடலை வரிசையாகக் குறிவைக்கிறான். பாறையும் சால மரமும் தோல்வியுற்றது அனுமனின் சினத்தைப் பெருக்குகிறது; அடுத்து வரும் தீர்க்கமான அடி அதனாலேயே. பாறை, சால மரம், இரும்பு உலக்கை என்ற மூன்று ஆயுதங்கள் வரிசையாகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன — வானரனுக்கு இயற்கையே ஆயுதம், ஏனெனில் அவனிடம் படைக்கலன்கள் இல்லை. ராக்ஷசனோ வில்லாளி, தொலைவிலிருந்து தாக்குகிறான்; வானரன் அருகே வர விரும்புகிறான்; இதுவே இருவரின் போர்முறைகளின் வேறுபாடு. ஒவ்வொரு தாக்குதலிலும் அம்புகளின் எண்ணிக்கையையும் கவிஞர் கவனமாகக் குறிப்பிடுகிறார் — நான்கு, ஐந்து, ஒன்று, பத்து என்று.

அம்புகளால் நிறைந்த உடலோடு பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அனுமன், முன்பு எடுத்த அதே இரும்பு உலக்கையை எடுத்து வேகமாகச் சுழற்றினான். பெருவேகமும் மிகுந்த வலிமையும் உடைய அவன் அதை மிக வேகமாகச் சுழற்றி ஜம்புமாலியின் அகன்ற மார்பில் வீழ்த்தினான். பிறகு அவனுடைய தலையும் தெரியவில்லை, புயங்களும் தெரியவில்லை, முழங்கால்களும் தெரியவில்லை; வில்லும் இல்லை, தேரும் இல்லை, குதிரைகளும் இல்லை, அம்புகளும் இல்லை. விரைவாகத் தாக்கப்பட்ட அந்த மாவீரன் ஜம்புமாலி, அங்கங்கள் நொறுங்கி, வெட்டப்பட்ட மரம்போலக் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் விழுந்தான். ‘அதே உலக்கை’ — கிங்கரர் வதத்தில் முன்பு பயன்படுத்தப்பட்ட உலக்கையே மீண்டும் எடுக்கப்பட்டது. ஒரே அடியில் அனைத்தும் அழிந்தன என்ற வருணனையால் அடியின் வலிமை மிகையாக வெளிப்படுத்தப்படுகிறது. தேரில் பூட்டிய கழுதைகளும் இங்கே ‘குதிரைகள்’ என்ற பொதுச்சொல்லால் குறிக்கப்படுகின்றன. மரத்தின் உவமை பொருத்தமானது — சூறைக்காற்றால் முறிந்த மரம் கிளைகளோடு விழுவதுபோல, அவன் எல்லா அங்கங்களோடும் அணிகலன்களோடும் விழுந்தான். அம்புகளால் நிறைந்த உடலிலும் அனுமனின் வலிமை குறையவில்லை, மாறாகச் சினத்தால் பெருகியது என்பது இங்கே கவனிக்கத்தக்கது.

ஜம்புமாலி முழுமையாகக் கொல்லப்பட்டதையும், பெருவலிமையுடைய கிங்கரர்கள் கொல்லப்பட்டதையும் கேட்டு, ராவணன் சினத்தால் சிவந்த கண்களோடு கோபங்கொண்டான். கோபத்தால் சுழலும் செம்பு நிறக் கண்களுடைய அந்த இரவில் திரிவோரின் தலைவன், பெருவலிமையுடைய பிரகஸ்தனின் மகன் கொல்லப்பட்டபின், மிகுந்த ஆற்றலும் வீரமும் உடைய அமைச்சர்களின் மைந்தர்களுக்கு உடனே போருக்குச் செல்லும்படி ஆணையிட்டான். இருபதாம் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தின் முடிவைக் குறிக்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருளையும் சுட்டுகிறது. ராவணன் படிப்படியாக மேலும் வலிமையானவர்களை அனுப்புகிறான்; ஆனால் அனைவரும் அனுமனால் கொல்லப்படுகின்றனர் — இந்த வரிசை அக்ஷகுமாரன் வரை, பிறகு இந்திரஜித் வரை வளரும். ‘பிரகஸ்தனின் மகன் கொல்லப்பட்டபின்’ என்று மீண்டும் சொல்லப்படுவதால் ராவணனின் துயரத்துக்கான காரணம் தெளிவாக்கப்படுகிறது.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪ್ರಹಸ್ತನ ಬಲಶಾಲಿ ಪುತ್ರನೂ ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು; ದೊಡ್ಡ ದೇಹದವನು, ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಉಗ್ರನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲು ಕಷ್ಟನು. ಅವನ ಬಿಲ್ಲು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ದೊಡ್ಡದು, ಬಾಣಗಳೂ ಸುಂದರವಾದುವು; ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೆಳೆದಾಗ ವಜ್ರಾಯುಧದ, ಸಿಡಿಲಿನ ಸದ್ದಿನಂತಹ ಸದ್ದಾಯಿತು. ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಆಕಾಶವೂ ತುಂಬಿಹೋದವು. ಅವನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಅವನು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಹರ್ಷಿಸಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಕಿಂಕರರ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾವಣನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಟನನ್ನಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗನನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ವಿಪತ್ತಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಅವನಿಗೆ ಅರಿವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ವೇಷವು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದ ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ರಥಕ್ಕೆ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷವು ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಆನಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಘೋಷವೇ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಕಡಿಮೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯವೂ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಯುತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಹಸ್ತನ ಮಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನ ಕುಲದ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ತೋರಣದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಬಾಣದಿಂದ ಮುಖಕ್ಕೆ, ಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ತಲೆಗೆ, ಹತ್ತು ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಅವನು ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖವು ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅರಳಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ರಂಜಿತವಾದ ಅವನ ಕೆಂಪು ಮುಖವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಹನಿಗಳಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾದ ಮಹಾಪದ್ಮದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗಾಯವೂ ಶೋಭೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಉಪಮೆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ಚಿನ್ನದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾದ ಪದ್ಮದ್ದು; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಖ ಕಮಲ, ರಕ್ತ ಚಿನ್ನದಂತೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅದು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಹನುಮಂತನ ದೇಹದ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತವೆ — ಮುಖ, ತಲೆ, ತೋಳುಗಳು; ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಅವನ ಮುಖ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕವಿ ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೋವೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಅವನು ಇನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಪಿಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಕಿತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಐದರಿಂದ ವಾನರನ ತೋಳಿಗೆ, ಒಂದರಿಂದ ಎದೆಗೆ, ಹತ್ತರಿಂದ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾಕೌಶಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನ ದೇಹವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಡೆ ಮತ್ತು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ವಿಫಲತೆ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಹಾರವೂ ಅದರಿಂದಲೇ. ಬಂಡೆ, ಸಾಲವೃಕ್ಷ, ಪರಿಘ — ಈ ಮೂರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ವಾನರನ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯದೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬಳಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸನಾದರೋ ಧನುರ್ಧಾರಿ, ದೂರದಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವಾನರನು ಹತ್ತಿರ ಬರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಎರಡು ಯುದ್ಧಶೈಲಿಗಳ ಭೇದ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲೂ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕವಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ — ನಾಲ್ಕು, ಐದು, ಒಂದು, ಹತ್ತು ಎಂದು.

ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೇಹದ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಿಂದೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅದೇ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಅತಿವೇಗಿಯೂ ಬಲೋತ್ಕಟನೂ ಆದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ತಿರುಗಿಸಿ ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ತಲೆಯಾಗಲಿ, ತೋಳುಗಳಾಗಲಿ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಾಗಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಬಿಲ್ಲಾಗಲಿ, ರಥವಾಗಲಿ, ಕುದುರೆಗಳಾಗಲಿ, ಬಾಣಗಳಾಗಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಭಸದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾರಥ ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಅಂಗಗಳೆಲ್ಲ ಪುಡಿಯಾಗಿ, ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಅದೇ ಪರಿಘ’ — ಹಿಂದೆ ಕಿಂಕರವಧೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಪರಿಘವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ನಾಶ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪ್ರಹಾರದ ಬಲವು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಥದ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುದುರೆಗಳು’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಚಕದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮರದ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ತವಾದುದು — ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಮುರಿದ ಮರವು ಕೊಂಬೆಗಳೊಡನೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೊಡನೆ, ಆಭರಣಗಳೊಡನೆ ಬಿದ್ದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಜಂಬುಮಾಲಿಯು ಹತನಾದುದನ್ನೂ ಮಹಾಬಲರಾದ ಕಿಂಕರರು ಹತರಾದುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ರೋಷದಿಂದ ಹೊರಳುತ್ತಿದ್ದ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ನಿಶಾಚರೇಶ್ವರನು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತಪುತ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ಅತಿ ವೀರ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಪುತ್ರರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ಅಕ್ಷಕುಮಾರನವರೆಗೆ, ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಜಿತನವರೆಗೆ ಏರುವುದು. ‘ಪ್ರಹಸ್ತಪುತ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പ്രഹസ്തന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ, വലിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള ജംബുമാലി, വില്ലെടുത്ത് രാജഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. അവൻ ചുവന്ന മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചിരുന്നു; മാലയണിഞ്ഞവനും മനോഹരമായ കുണ്ഡലങ്ങളുള്ളവനുമായിരുന്നു; വലിയവനും ഉരുണ്ട കണ്ണുകളുള്ളവനും ചണ്ഡനും യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനുമായിരുന്നു. അവന്റെ വില്ല് ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ വലുതായിരുന്നു, ശരങ്ങളും മനോഹരം; വേഗത്തിൽ അവൻ അതു കുലച്ചു വലിക്കുമ്പോൾ വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും ശബ്ദംപോലെ ഒരു ശബ്ദമുണ്ടായി. ആ ഞാണൊലിയാൽ പെട്ടെന്നു ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും ആകാശവും നിറഞ്ഞു. കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിലാണ് അവൻ വന്നത്. അവൻ വരുന്നതു കണ്ട് വേഗശാലിയായ ഹനുമാൻ സന്തോഷിച്ചു ഗർജിച്ചു. കിങ്കരവധത്തിനുശേഷം രാവണൻ ഒരു സാധാരണഭടനെയല്ല, തന്റെ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തന്റെ പുത്രനെയാണ് അയയ്ക്കുന്നത് — ഇതിലൂടെ ആപത്തിന്റെ ഗൗരവം അവൻ മനസ്സിലാക്കിയിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. ചുവന്ന വേഷം യുദ്ധോത്സാഹത്തിന്റെയും ക്രൗര്യത്തിന്റെയും അടയാളമാണ്. രഥത്തിൽ കഴുതകളെ പൂട്ടുന്നതു രാക്ഷസരുടെ വാഹനങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഹനുമാന്റെ സന്തോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിനെ ഭയക്കുന്നില്ല എന്നാണ് — പ്രബലനായ ശത്രു വന്നതിൽ അവന് ആനന്ദമാണ്, കാരണം അതുവഴി കൂടുതൽ ബലം പ്രദർശിപ്പിക്കാനാകുമല്ലോ. അവന്റെ വില്ലിന്റെ ഒലിതന്നെ ദിക്കുകളെ നിറയ്ക്കുന്നു എന്ന വർണനയിലൂടെ ജംബുമാലിയുടെ പരാക്രമവും കുറവല്ല എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ വിജയവും കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ളതാകുന്നു. അവൻ പ്രഹസ്തന്റെ പുത്രനാണ് എന്ന പേരുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ കുലത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിതമാകുന്നു.

തോരണത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിൽ നിൽക്കുന്ന മഹാകപിയായ ഹനുമാനെ മഹാതേജസ്വിയായ ജംബുമാലി മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ എയ്തു. അർധചന്ദ്രാകാരമുള്ള ബാണംകൊണ്ടു മുഖത്തും, കർണി എന്നു പേരുള്ള ഒരു ബാണംകൊണ്ടു ശിരസ്സിലും, പത്തു നാരാചങ്ങൾകൊണ്ടു ഭുജങ്ങളിലും അവൻ കപീശ്വരനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ശരമേറ്റ അവന്റെ ചെമ്പുനിറമുള്ള മുഖം ശരത്കാലത്തു സൂര്യരശ്മിയേറ്റു വിടർന്ന താമരപോലെ ശോഭിച്ചു. ചോരയിൽ കുതിർന്ന അവന്റെ ചുവന്ന മുഖം ആകാശത്തിൽ സ്വർണത്തുള്ളികൾ തളിക്കപ്പെട്ട ഒരു മഹാപദ്മംപോലെ ശോഭിച്ചു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെപ്പോലും കവി സൗന്ദര്യത്തോടെ വർണിക്കുന്നു — മുറിവുപോലും ശോഭയാണ്. ആദ്യത്തെ ഉപമ സൂര്യരശ്മിയേറ്റ താമരയുടേതാണ്, രണ്ടാമത്തേതു സ്വർണജലം തളിക്കപ്പെട്ട പദ്മത്തിന്റേത്; രണ്ടിടത്തും ഹനുമാന്റെ മുഖം താമരയും ചോര സ്വർണംപോലെയുമാണ്. ഒൻപതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — അത് എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമയെ വീണ്ടും വിസ്തരിക്കുന്നു. ജംബുമാലിയുടെ പ്രഹരങ്ങൾ ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തിലെ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — മുഖം, ശിരസ്സ്, ഭുജങ്ങൾ; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ ഇളകുന്നില്ല. മുറിവുകളോടെയും അവന്റെ മുഖം ശോഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ കവി അവന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — വേദനപോലും അവന്റെ തേജസ്സു കുറയ്ക്കുന്നില്ല. തോരണത്തിനു മുകളിൽ നിൽക്കുന്ന അവൻ ഇപ്പോഴും സ്ഥാനം വിടുന്നില്ല.

ബാണങ്ങളേറ്റ മഹാകപി രാക്ഷസനോടു കോപിച്ചു. പിന്നെ അരികിൽ അതിവിപുലമായ ഒരു വലിയ പാറ കണ്ടു. ബലവാനായ ഹനുമാൻ ശക്തിയോടെ അതു പിഴുതെടുത്ത് വേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞു. ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസൻ ആ പാറയെ പത്തു ശരങ്ങളാൽ അടിച്ചുതകർത്തു; അതിനാൽ അതു നിഷ്ഫലമായി. ആ കർമം പാഴായതു കണ്ട് ഉഗ്രപരാക്രമിയും വീര്യവാനുമായ ഹനുമാൻ വലിയൊരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്തു ചുഴറ്റി. സാലവൃക്ഷം ചുഴറ്റുന്ന മഹാബലനായ കപിയെ കണ്ട് മഹാബലനായ ജംബുമാലി അനേകം ബാണങ്ങൾ എയ്തു. നാലു ശരങ്ങളാൽ അവൻ സാലവൃക്ഷം മുറിച്ചു; അഞ്ചെണ്ണംകൊണ്ടു വാനരന്റെ ഭുജത്തിലും ഒന്നുകൊണ്ടു മാറിടത്തിലും പത്തെണ്ണംകൊണ്ടു സ്തനങ്ങൾക്കിടയിലും എയ്തു. ഇവിടെ ജംബുമാലിയുടെ ധനുർവിദ്യയിലുള്ള കൗശലം സ്പഷ്ടമാണ് — അവൻ ആയുധങ്ങളെ തടുക്കുക മാത്രമല്ല, ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തെ ക്രമമായി ലക്ഷ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പാറയുടെയും സാലവൃക്ഷത്തിന്റെയും പരാജയം ഹനുമാന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത നിർണായകമായ പ്രഹരം അതിൽനിന്നുതന്നെയാണ്. പാറ, സാലവൃക്ഷം, പരിഘം എന്നീ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രകൃതിതന്നെയാണ് വാനരന്റെ ആയുധം, കാരണം അവന്റെ കൈയിൽ ശസ്ത്രങ്ങളില്ല. രാക്ഷസനോ ധനുർധരനായി ദൂരെനിന്നു പ്രഹരിക്കുന്നു; വാനരൻ അടുത്തുചെല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതാണ് രണ്ടു യുദ്ധശൈലികൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം. ഓരോ പ്രഹരത്തിലും ശരങ്ങളുടെ എണ്ണവും കവി ശ്രദ്ധയോടെ നിർദേശിക്കുന്നു — നാല്, അഞ്ച്, ഒന്ന്, പത്ത് എന്നിങ്ങനെ.

ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ, വലിയ ക്രോധത്താൽ ആവിഷ്ടനായ ഹനുമാൻ മുമ്പു കൈക്കലാക്കിയ അതേ പരിഘമെടുത്ത് വേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി. അതിവേഗനും ബലോത്കടനുമായ അവൻ അതിവേഗത്തിൽ അതു ചുഴറ്റി ജംബുമാലിയുടെ വിശാലമായ മാറിടത്തിൽ വീഴ്ത്തി. പിന്നെ അവന്റെ ശിരസ്സു കാണാനില്ലായിരുന്നു, ഭുജങ്ങളില്ല, മുട്ടുകളില്ല; വില്ലില്ല, രഥമില്ല, കുതിരകളില്ല, ശരങ്ങളുമില്ല. ശക്തിയോടെ അടിയേറ്റ ആ മഹാരഥനായ ജംബുമാലി അവയവങ്ങൾ പൊടിഞ്ഞ്, വെട്ടിവീഴ്ത്തിയ മരംപോലെ നിലത്തുവീണു. ‘അതേ പരിഘം’ — മുമ്പു കിങ്കരവധത്തിൽ പ്രയോഗിച്ച പരിഘംതന്നെയാണ് വീണ്ടും എടുക്കുന്നത്. ഒറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ട് എല്ലാറ്റിന്റെയും നാശം എന്ന വർണനയാൽ പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം അതിശയോക്തിയോടെ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രഥത്തിലെ കഴുതകളെയും ഇവിടെ ‘കുതിരകൾ’ എന്ന സാമാന്യപദത്താലാണു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. മരത്തിന്റെ ഉപമ ഉചിതമാണ് — കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞ മരം ശാഖകളോടൊപ്പം വീഴുന്നതുപോലെ അവൻ എല്ലാ അവയവങ്ങളോടും ആഭരണങ്ങളോടുംകൂടി വീണു. ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ശരീരമുണ്ടായിട്ടും ഹനുമാന്റെ ബലം ക്ഷയിച്ചില്ല, മറിച്ചു ക്രോധത്താൽ വർധിച്ചു എന്ന് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം.

ജംബുമാലി കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നും മഹാബലരായ കിങ്കരന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നും കേട്ട് രാവണൻ ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നു കോപിച്ചു. രോഷത്താൽ ഉരുളുന്ന ചെമ്പൻകണ്ണുകളുള്ള ആ നിശാചരേശ്വരൻ, മഹാബലനായ പ്രഹസ്തപുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ, അതിവീര്യപരാക്രമികളായ മന്ത്രിപുത്രന്മാരെ ഉടൻതന്നെ യുദ്ധത്തിനു നിയോഗിച്ചു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ച ഇരുപതാം ശ്ലോകം സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുകയും അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം നിർദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാവണൻ ക്രമമായി കൂടുതൽ ബലമുള്ളവരെ അയയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ എല്ലാവരും ഹനുമാനാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു — ഈ ക്രമം അക്ഷകുമാരൻവരെയും പിന്നെ ഇന്ദ്രജിത്തുവരെയും വർധിക്കും. ‘പ്രഹസ്തപുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ’ എന്ന പുനരുക്തിയാൽ രാവണന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു.

At the command of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, Prahasta's mighty son Jambumālin, with his great fangs, went out from the royal palace carrying a bow. He wore red garlands and red garments, a wreath and bright earrings; he was huge, with rolling eyes, fierce and hard to overcome in battle. His bow was great, like Indra's rainbow, and his arrows splendid, and when he drew it with force it twanged like the thunderbolt and the lightning, and the sound filled the quarters, the spaces between them and the sky. He came in a chariot yoked with asses. Seeing him arrive, Hanumān, full of speed, rejoiced and roared. After the Kiṅkaras were killed, Rāvaṇa sent no ordinary soldier but the son of Prahasta, his own commander-in-chief, a sign that he had grasped how serious the danger was. The red dress is the mark of eagerness for battle and of cruelty, and chariots drawn by asses are well known among the rākṣasas. Hanumān's delight shows that he wanted the fight and did not fear it: he was glad a strong enemy had come, because it gave him the chance to show greater strength. By describing the twang of Jambumālin's bow filling the quarters, the poet shows that his valour was no small thing, which makes Hanumān's victory the more glorious; the very name "son of Prahasta" suggests the honour of his family.

As Hanumān stood on the dovecote-ledge of the gateway, the mighty Jambumālin pierced the great monkey with sharp arrows: a crescent-headed arrow in the face, a single barbed arrow in the head, and ten iron shafts in the arms of that lord of monkeys. His coppery face, struck by the arrow, shone like a full-blown lotus in autumn pierced by a ray of the sun, and reddened with blood it shone like a great lotus in the sky sprinkled with drops of gold. The poet describes even the horror of battle through beauty: the wound itself becomes an adornment. In the first image his face is a lotus pierced by the sun's ray, in the second a lotus sprinkled with gold, and in both the face is the lotus and the blood is like gold. Jambumālin's arrows struck three places, the face, the head and the arms, yet Hanumān did not flinch. By saying his face shone even with wounds, the poet shows his fortitude: even pain did not dim his splendour, and standing on the gateway, he still did not leave his post.

Struck by the arrows, the great monkey grew angry with the rākṣasa. He saw beside him a huge, broad rock, and the mighty Hanumān tore it up with force and hurled it with speed; but the enraged rākṣasa smashed it with ten arrows, and it did no harm. Seeing that effort fail, Hanumān of fierce valour tore up a broad sāla tree and whirled it round. Seeing the mighty monkey whirling the sāla tree, the powerful Jambumālin loosed a great many arrows: with four he cut the sāla to pieces, with five he pierced the monkey in the arm, with one in the chest and with ten between the breasts. Jambumālin's skill as an archer is plain: he did not only stop the weapons but struck Hanumān's body in order. The failure of the rock and the tree fed Hanumān's anger, and from that came the decisive blow that followed. Rock, tree and iron bar are used in turn, weapons that nature itself provides a monkey, since he had no forged arms of his own. The rākṣasa, an archer, struck from a distance; the monkey wanted to close in; that is the difference between their two ways of fighting. The poet carefully gives the number of arrows at each stroke: four, five, one and ten.

His body stuck full of arrows and gripped by a great fury, Hanumān took up the same iron bar he had used before and whirled it with speed. With tremendous speed and overwhelming strength he whirled it and brought it down on Jambumālin's broad chest. Then nothing could be seen of him, no head, no arms, no knees; no bow, no chariot, no horses, no arrows. Struck down with such force, the great chariot-warrior Jambumālin fell to the ground dead, his limbs crushed, like a shattered tree. "The same iron bar" is the one that had served in the slaying of the Kiṅkaras. That a single blow destroyed everything shows the tremendous power of the stroke; even the asses of the chariot are here simply called horses. The tree image fits: as a tree broken by a storm falls with all its branches, so he fell with all his limbs and ornaments. Notice too that though his body was stuck full of arrows, Hanumān's strength did not wane; anger only increased it.

Hearing that Jambumālin had been slain, and the mighty Kiṅkaras too, Rāvaṇa was furious, his eyes red with wrath. His coppery eyes rolling with rage now that Prahasta's mighty son was dead, the lord of the night-rangers at once ordered the sons of his ministers, heroes of surpassing strength and valour, into battle. The closing verse, in a different metre, marks the end of the sarga and points to the subject of the next. Rāvaṇa sends stronger and stronger warriors one after another, but all are killed by Hanumān, and this progression will rise to Prince Akṣa and then to Indrajit. Repeating that Prahasta's son was dead makes clear the cause of Rāvaṇa's grief.