एतत् सर्वं वृत्तान्तम् आख्याय मारुतात्मजः हनूमान् भूयः उत्तरं वचनं वक्तुम् उपचक्राम — ‘राघवस्य उद्योगः सफलः, सुग्रीवस्य सम्भ्रमः अपि सफलः; सीतायाः शीलम् आसाद्य मम मनः प्रीणितम्। हे प्लवगर्षभाः, आर्यायाः सीतायाः शीलं तस्याः अनुरूपम् — सा तपसा लोकान् धारयेत्, क्रुद्धा चेत् तान् निर्दहेत् अपि। राक्षसेश्वरः रावणः सर्वथा अतिप्रकृष्टः तपस्वी स्यात्, यस्य तां स्पृशतः गात्रं तस्याः तपसा न विनाशितम्। संस्पृष्टा अग्निशिखा अपि तत् न कुर्यात्, यत् क्रोधकलुषीकृता जनकस्य सुता कुर्यात्।’ अत्र हनूमान् सीतायाः पातिव्रत्यस्य शक्तिं वर्णयति। सः वदति यत् सीता रावणं स्वयम् एव भस्मीकर्तुं समर्था, किन्तु सा तत् न करोति, यतः रामस्य यशः रामेण एव रक्षणीयम्। रावणस्य जीवनं तस्य पूर्वतपसः फलम् इति सः व्याख्याति — अन्यथा पतिव्रतायाः स्पर्शमात्रेण सः दग्धः स्यात्। अग्निशिखया उपमा पूर्वसर्गस्य विचारं पुनः स्मारयति — अग्निः सीतां न दहति, यतः सीता स्वयम् अग्नेः अपि तेजस्विनी। ‘शीलम् आसाद्य’ इति वचनं दर्शयति यत् हनूमतः कृते सीतायाः शीलम् एव तस्य यात्रायाः परमं फलम्। राघवस्य उद्योगः, सुग्रीवस्य सम्भ्रमः, हनूमतः च प्रीतिः — त्रयाणाम् अपि सफलता सीतायाः शीलेन एव सिद्धा। एषः भागः सीतायाः चरित्रस्य दिव्यत्वं प्रकटयति, वानराणां मनसि तस्याः प्रति भक्तिं च जनयति।

‘जाम्बवत्प्रमुखान् सर्वान् महाकपीन् अनुज्ञाप्य, अस्मिन् कार्ये एवंगते भवतां च निवेदिते सति, वैदेह्या सह एव तौ पार्थिवात्मजौ द्रष्टुं न्याय्यं स्यात्। अहम् एकः अपि सराक्षसगणां तां लङ्कां पुरीं महाबलं रावणं च तरसा हन्तुं पर्याप्तः; किं पुनः बलवद्भिः कृतात्मभिः कृतास्त्रैः शक्तैः विजयैषिभिः भवद्भिः प्लवगैः वीरैः सहितः। अहं तु युद्धे ससैन्यं सपुरःसरं सपुत्रं सहोदरयुतं रावणं युधि वधिष्यामि। यदि शक्रजितः इन्द्रजितः ब्राह्मं, रौद्रं, वायव्यं, वारुणं च अस्त्राणि संयुगे दुर्निरीक्ष्याणि स्युः, तानि अपि अहं निहनिष्यामि, राक्षसान् च विधमिष्यामि। भवताम् अभ्यनुज्ञातः मम विक्रमः तं रुणद्धि; मया विसृष्टा अतुला निरन्तरा शैलवृष्टिः रणे देवान् अपि हन्यात्, किं पुनः तान् निशाचरान्। भवताम् अननुज्ञातः मम विक्रमः माम् एव रुणद्धि। सागरः अपि वेलाम् अतियात्, मन्दरः अपि प्रचलेत्, किन्तु समरे अरिवाहिनी जाम्बवन्तं न कम्पयेत्। सर्वराक्षससङ्घानां ये च पूर्वजाः राक्षसाः, तेषां नाशाय वीरः वालिसुतः कपिः अङ्गदः एकः अपि अलम्। प्लवगस्य महात्मनः नीलस्य ऊरुवेगेन मन्दरः अपि अवशीर्येत, किं पुनः युधि राक्षसाः। सदेवासुरयक्षेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु मैन्दस्य द्विविदस्य वा प्रतियोद्धारं शंसत। एतौ अश्विपुत्रौ महावेगौ प्लवगसत्तमौ; एतयोः प्रतियोद्धारं रणाजिरे न पश्यामि।’ हनूमतः प्रस्तावः साहसस्य उत्कर्षः — सः रामस्य आगमनं विना एव लङ्कां जेतुं सीतां नेतुं च सूचयति। किन्तु सः अनुमतिं याचते — ‘भवताम् अभ्यनुज्ञातः’ इति; अनुमतिं विना सः स्वयं न प्रवर्तते। एषः अनुशासनस्य भावः। सः प्रत्येकस्य वीरस्य बलं स्मारयति — जाम्बवतः स्थैर्यं, अङ्गदस्य पराक्रमं, नीलस्य वेगं, मैन्दद्विविदयोः अजेयत्वं च — येन सर्वेषाम् उत्साहः वर्धते। समीक्षितसंस्करणे एते श्लोकाः (५.०५८.००१ उत्तरार्धात् ५.०५८.०१३ पूर्वार्धपर्यन्तम्) अग्रिमसर्गे अङ्गदस्य मुखे सन्ति; मुद्रणे तु ते हनूमतः वचनम्, अस्मिन् सर्गे। अस्मिन् प्रस्तावे हनूमतः उद्देशः द्विविधः — एकतः सीतायाः शीघ्रमोक्षः, अन्यतः वानराणां गौरवम्। यदि वानराः स्वयं सीतां आनयेयुः, तर्हि ते रामस्य सुग्रीवस्य च पुरतः परमं यशः प्राप्नुयुः। अस्त्राणां नामानि — ब्राह्मं, रौद्रं, वायव्यं, वारुणं च — इन्द्रजितः दिव्यास्त्रबलं सूचयन्ति; हनूमान् ब्रह्मणः वरात् तेभ्यः न बिभेति, यतः ब्रह्मास्त्रेण अपि सः क्षणमात्रं बद्धः अभवत्। ‘रुणद्धि तम्’ ‘रुणद्धि माम्’ इति द्वयोः पङ्क्त्योः विरोधः सुन्दरः — अनुमत्या सः शत्रुं निरुणद्धि, अनुमतिं विना स्वयम् एव निरुद्धः। एषः दूतस्य मर्यादायाः सूक्ष्मः बोधः। वानरवीराणां परिचयः अपि अत्र आरभ्यते — एते एव युद्धकाण्डे प्रमुखाः सेनापतयः भविष्यन्ति। मैन्दद्विविदयोः अश्विपुत्रत्वं तयोः दिव्यजन्म सूचयति, यथा हनूमतः वायुपुत्रत्वम्।

‘मया एव लङ्का निहता, दग्धा, भस्मीकृता पुरी; सर्वेषु राजमार्गेषु मया नाम विश्रावितम् — “अतिबलः रामः जयति, महाबलः लक्ष्मणः च; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति। अहं कोसलराजस्य दासः पवनसम्भवः हनूमान्” इति सर्वत्र मया नाम विश्रावितम्।’ एषा घोषणा सुन्दरकाण्डस्य प्रसिद्धः उद्घोषः — हनूमान् स्वं ‘कोसलराजस्य दासः’ इति वदति। तस्य परिचयः स्वनाम्ना न, अपितु रामस्य सेवकत्वेन आरभ्यते। पूर्वं लङ्कायां युद्धकाले सः एतत् एव घोषितवान्, अधुना वानराणां पुरतः तत् पुनः वदति, येन तेषां गर्वः अपि वर्धते। घोषणायां रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः — त्रयाणाम् अपि जयः उक्तः, ततः एव स्वस्य नाम — एषः क्रमः हनूमतः विनयं सूचयति। ‘मयैव’ इति पदेन सः दर्शयति यत् एकाकी अपि सः तत् साधितवान्, किं पुनः सर्वे मिलित्वा।

‘दुरात्मनः रावणस्य अशोकवनिकायाः मध्ये, शिंशपायाः मूले अधस्तात् साध्वी सीता करुणम् आस्थिता। राक्षसीभिः परिवृता, शोकसंतापकर्शिता, मेघरेखाभिः परिवृता चन्द्ररेखा इव निष्प्रभा। बलदर्पितं रावणं सा न चिन्तयति; पतिव्रता सुश्रोणी जानकी अवष्टब्धा बद्धा इव। शुभा वैदेही सर्वात्मना रामे अनुरक्ता, पुरन्दरे पौलोमी इव रामे अनन्यचित्ता। एकवासःसंवीता, रजोध्वस्ता, राक्षसीमध्ये मुहुर्मुहुः तर्ज्यमाना सा मया प्रमदावने विरूपाभिः राक्षसीभिः सह दृष्टा — एकवेणीधरा, दीना, भर्तृचिन्तापरायणा, अधःशय्या, हिमोदये पद्मिनी इव विवर्णाङ्गी, रावणात् विनिवृत्तार्था, मर्तव्ये कृतनिश्चया। कथंचित् सा मृगशावाक्षी मया विश्वासम् उपपादिता; ततः सम्भाषिता, सर्वः अर्थः प्रकाशितः। रामसुग्रीवयोः सख्यं श्रुत्वा सा प्रीतिम् उपागता; तस्याः समुदाचारः नियतः, भर्तरि भक्तिः उत्तमा। सा दशग्रीवं स्वयं यत् न हन्ति, तेन तस्य दशाननस्य तपसः महिमा सूच्यते; रामः तु तस्य वधे निमित्तमात्रं भविष्यति। सा प्रकृत्या एव तन्वङ्गी, तस्य वियोगात् च कर्शिता, प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्या इव तनुतां गता। एवं महाभागा सीता शोकपरायणा आस्ते; यत् अत्र प्रतिकर्तव्यं, तत् सर्वम् उपकल्प्यताम्।’ हनूमतः वर्णने सीतायाः दुःखं तस्याः धैर्यं च युगपत् दृश्येते। उपमाः सर्वाः क्षीणतायाः — मेघावृता चन्द्ररेखा, हिमकाले पद्मिनी, प्रतिपदि अपठिता विद्या। अन्तिमा उपमा विशेषतः सूक्ष्मा — प्रतिपदि अनध्यायः, अतः अध्ययनं विना विद्या क्षीयते; तथा रामदर्शनं विना सीता क्षीयते। अस्य सर्गस्य अन्ते हनूमान् कर्तव्यस्य निर्णयं सभायां समर्पयति — ‘उपकल्प्यताम्’ इति कर्मणि प्रयोगः सर्वेषां सामूहिकं दायित्वं सूचयति। एतत् वचनम् अग्रिमे सर्गे अङ्गदस्य जाम्बवतः च चर्चायाः आरम्भः। अस्मिन् भागे हनूमान् पूर्वसर्गे उक्तं सीतावर्णनं पुनः विस्तरेण वदति, यतः अत्र तस्य उद्देशः भिन्नः — पूर्वं वृत्तान्तकथनम्, अधुना करुणां जनयित्वा कर्मणे प्रोत्साहनम्। ‘पौलोमीव पुरन्दरे’ इति उपमा सीतायाः पातिव्रत्यं शच्याः पातिव्रत्येन तुल्यं करोति। शची अपि नहुषेण पीडिता आसीत्, तथापि इन्द्रम् एव अचिन्तयत् — तथा सीता अपि रावणेन पीडिता रामम् एव चिन्तयति। ‘विश्वासम् उपपादिता’ इति वचनं स्मारयति यत् सीतायाः विश्वासः सुलभः न आसीत्; हनूमान् बहुधा प्रयत्नेन तं प्राप्तवान्। ‘रावणाद् विनिवृत्तार्था’ इति पदं दर्शयति यत् तस्याः रावणेन सह कः अपि सम्बन्धः नास्ति — तस्य धनं, राज्यं, प्रलोभनं च सा तृणवत् मन्यते। ‘मर्तव्यकृतनिश्चया’ इति पदं कालस्य शीघ्रतां सूचयति — यदि विलम्बः, तर्हि सीता प्राणान् त्यजेत्। अतः हनूमतः अन्तिमं वाक्यं ‘उपकल्प्यताम्’ इति शीघ्रकर्मणः आह्वानम्।

ఈ వృత్తాంతమంతా చెప్పి మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు మళ్ళీ తరువాతి మాట చెప్పడం ప్రారంభించాడు — ‘రాఘవుని ప్రయత్నం సఫలమైంది, సుగ్రీవుని తొందర కూడా సఫలమైంది; సీత శీలాన్ని చూసి నా మనసు సంతోషించింది. వానరశ్రేష్ఠులారా, పూజ్యురాలైన సీత శీలం ఆమెకు తగినట్టే ఉంది — ఆమె తన తపస్సుతో లోకాలను నిలబెట్టగలదు, కోపిస్తే వాటిని దహించివేయగలదు కూడా. రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు అన్నివిధాలా అతి గొప్ప తపస్వి అయి ఉండాలి, ఎందుకంటే ఆమెను తాకినప్పుడు ఆమె తపస్సుచేత అతని శరీరం నశించలేదు. క్రోధంతో కలుషితమైన జనకుని కుమార్తె ఏమి చేయగలదో, తాకబడిన అగ్నిజ్వాల కూడా అది చేయలేదు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు సీత పాతివ్రత్యపు శక్తిని వర్ణిస్తాడు. సీత రావణుని తానే భస్మం చేయగలదు, కాని అలా చేయదు, ఎందుకంటే రాముని కీర్తి రాముని చేతనే రక్షించబడాలి అని అతడు చెబుతాడు. రావణుని జీవితం అతని పూర్వతపస్సు ఫలమని అతడు వివరిస్తాడు — లేకపోతే పతివ్రతను తాకినంత మాత్రాన అతడు దగ్ధమైపోయేవాడు. అగ్నిజ్వాలతో ఉపమానం మునుపటి సర్గలోని ఆలోచనను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — అగ్ని సీతను దహించదు, ఎందుకంటే సీత స్వయంగా అగ్ని కంటే తేజస్విని. ‘శీలాన్ని చూసి’ అనే మాట హనుమంతునికి సీత శీలమే అతని యాత్రకు పరమఫలమని చూపుతుంది. రాఘవుని ప్రయత్నం, సుగ్రీవుని తొందర, హనుమంతుని ప్రీతి — ఈ మూడింటి సాఫల్యమూ సీత శీలం వల్లనే సిద్ధించింది. ఈ భాగం సీత చరిత్రలోని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది, వానరుల మనసులో ఆమె పట్ల భక్తిని కలిగిస్తుంది.

‘జాంబవంతుడు మొదలైన మహాకపులందరి అనుమతి తీసుకుని, ఈ కార్యం ఇలా జరిగి మీకు నివేదించబడిన తరువాత, వైదేహితో కలిసే ఆ రాజకుమారులిద్దరినీ చూడడం న్యాయమవుతుంది. నేనొక్కడినే రాక్షసగణాలతో కూడిన ఆ లంకానగరాన్నీ, మహాబలుడైన రావణునీ వేగంగా చంపడానికి సరిపోతాను; ఇక బలవంతులూ, ఆత్మవంతులూ, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారూ, సమర్థులూ, విజయాన్ని కోరేవారూ అయిన వానరవీరులైన మీతో కలిస్తే చెప్పేదేముంది? నేను యుద్ధంలో సైన్యంతో, ముందు నడిచేవారితో, పుత్రులతో, సోదరులతో సహా రావణుని వధిస్తాను. ఇంద్రుని జయించిన ఇంద్రజిత్తు యొక్క బ్రహ్మాస్త్రం, రౌద్రాస్త్రం, వాయవ్యాస్త్రం, వారుణాస్త్రం యుద్ధంలో చూడడానికే కష్టమైనవి అయినా, వాటిని కూడా నేను నిర్వీర్యం చేస్తాను, రాక్షసులను ధ్వంసం చేస్తాను. మీ అనుమతి పొందితే నా పరాక్రమం అతనిని అడ్డుకుంటుంది; నేను విసిరే సాటిలేని, ఎడతెగని శిలావృష్టి యుద్ధంలో దేవతలను కూడా చంపగలదు, ఇక ఆ నిశాచరుల సంగతి చెప్పేదేముంది. మీ అనుమతి లేకపోతే నా పరాక్రమం నన్నే అడ్డుకుంటుంది. సముద్రం కూడా తీరాన్ని దాటవచ్చు, మందరపర్వతం కూడా కదలవచ్చు, కాని యుద్ధంలో శత్రుసైన్యం జాంబవంతుని కదిలించలేదు. రాక్షససంఘాలన్నింటినీ, పూర్వీకులైన రాక్షసులను కూడా నాశనం చేయడానికి వాలికుమారుడూ వీరుడూ అయిన కపి అంగదుడు ఒక్కడే చాలు. మహాత్ముడైన వానరుడు నీలుని తొడల వేగానికి మందరపర్వతం కూడా చెదిరిపోతుంది, ఇక యుద్ధంలో రాక్షసుల సంగతి చెప్పేదేముంది. దేవతలు, అసురులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, పక్షులలో మైందునికి గానీ ద్వివిదునికి గానీ ప్రతియోధుడు ఎవరో చెప్పండి. వీరిద్దరూ అశ్వినీదేవతల పుత్రులు, మహావేగం గలవారు, వానరశ్రేష్ఠులు; యుద్ధరంగంలో వీరికి ప్రతియోధుని నేను చూడను.’ హనుమంతుని ప్రతిపాదన సాహసపు ఉత్కర్ష — రాముడు రాకుండానే లంకను జయించి సీతను తీసుకురావాలని అతడు సూచిస్తాడు. కాని అతడు అనుమతి కోరుతాడు — ‘మీ అనుమతి పొందితే’ అని; అనుమతి లేకుండా అతడు తనంతట తాను ప్రవర్తించడు. ఇది క్రమశిక్షణ భావం. అతడు ప్రతి వీరుని బలాన్నీ గుర్తుచేస్తాడు — జాంబవంతుని స్థైర్యం, అంగదుని పరాక్రమం, నీలుని వేగం, మైంద ద్వివిదుల అజేయత్వం — దాని వల్ల అందరి ఉత్సాహం పెరుగుతుంది. సమీక్షిత పాఠంలో ఈ శ్లోకాలు (5.58.1 ఉత్తరార్ధం నుండి 5.58.13 పూర్వార్ధం వరకు) తరువాతి సర్గలో అంగదుని నోట ఉన్నాయి; ముద్రణలో మాత్రం అవి హనుమంతుని మాటలు, ఈ సర్గలో. ఈ ప్రతిపాదనలో హనుమంతుని ఉద్దేశం రెండు విధాలు — ఒకవైపు సీతకు శీఘ్ర విముక్తి, మరొకవైపు వానరుల గౌరవం. వానరులే స్వయంగా సీతను తీసుకువస్తే వారు రాముని, సుగ్రీవుని ఎదుట పరమకీర్తిని పొందుతారు. అస్త్రాల పేర్లు — బ్రహ్మ, రౌద్ర, వాయవ్య, వారుణ — ఇంద్రజిత్తు దివ్యాస్త్రబలాన్ని సూచిస్తాయి; బ్రహ్మ వరం వల్ల హనుమంతుడు వాటికి భయపడడు, ఎందుకంటే బ్రహ్మాస్త్రంతో కూడా అతడు క్షణమాత్రమే బంధింపబడ్డాడు. ‘రుణద్ధి తమ్’ (అతనిని అడ్డుకుంటుంది), ‘రుణద్ధి మామ్’ (నన్నే అడ్డుకుంటుంది) అనే రెండు పంక్తుల విరోధం సుందరమైనది — అనుమతితో అతడు శత్రువును అడ్డుకుంటాడు, అనుమతి లేకుండా తానే అడ్డుకోబడతాడు. ఇది దూత మర్యాదపై సూక్ష్మమైన అవగాహన. వానరవీరుల పరిచయం కూడా ఇక్కడ ప్రారంభమవుతుంది — వీరే యుద్ధకాండలో ప్రముఖ సేనాపతులవుతారు. మైంద ద్వివిదులు అశ్వినీదేవతల పుత్రులు కావడం, హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడైనట్టే, వారి దివ్యజన్మను సూచిస్తుంది.

‘నేనే లంకను దెబ్బతీశాను, ఆ నగరాన్ని దహించి భస్మం చేశాను; రాజమార్గాలన్నింటిలోనూ నేను నా పేరు చాటాను — “అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు కూడా; రాఘవునిచేత పాలింపబడే రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు. నేను కోసలరాజు దాసుడను, పవనునికి పుట్టిన హనుమంతుడను” అని అంతటా నా పేరు చాటాను.’ ఈ ఘోషణ సుందరకాండలోని ప్రసిద్ధమైన ఉద్ఘోషం — హనుమంతుడు తనను ‘కోసలరాజు దాసుడు’ అని చెప్పుకుంటాడు. అతని పరిచయం తన పేరుతో కాక, రాముని సేవకత్వంతో ఆరంభమవుతుంది. ఇంతకుముందు లంకలో యుద్ధం జరిగినప్పుడు అతడు ఇదే ఘోషించాడు, ఇప్పుడు వానరుల ఎదుట దానిని మళ్ళీ చెబుతాడు, దాని వల్ల వారి గర్వం కూడా పెరుగుతుంది. ఘోషణలో రాముడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు — ముగ్గురి జయమూ చెప్పబడింది, ఆ తరువాతే తన పేరు — ఈ క్రమం హనుమంతుని వినయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నేనే’ అనే పదంతో అతడు ఒంటరిగానే అది సాధించానని చూపుతాడు — ఇక అందరూ కలిస్తే చెప్పేదేముంది.

‘దురాత్ముడైన రావణుని అశోకవనం మధ్యలో, శింశుపావృక్షం మొదట కింద సాధ్వి అయిన సీత దయనీయంగా ఉంది. రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, శోకతాపాలతో కృశించి, మేఘరేఖలతో కప్పబడిన చంద్రరేఖలా కాంతిహీనంగా ఉంది. బలగర్వితుడైన రావణుని ఆమె లెక్కచేయదు; పతివ్రత, సుందరమైన పిరుదులు గల జానకి నిర్బంధింపబడి, కట్టివేయబడినట్టు ఉంది. శుభురాలైన వైదేహి సర్వాత్మనా రామునిపై అనురక్తురాలు; పురందరునిపై పౌలోమి (శచీదేవి) వలె రామునిపై అనన్యచిత్తురాలు. ఒకే వస్త్రం ధరించి, ధూళి పట్టి, రాక్షసస్త్రీల మధ్య మళ్ళీ మళ్ళీ బెదిరింపబడుతున్న ఆమెను ప్రమదావనంలో వికారరూపులైన రాక్షసస్త్రీలతో పాటు నేను చూశాను — ఒకే జడ ధరించినది, దీనురాలు, భర్తచింతలో మునిగినది, నేలపై పడుకునేది, హేమంతం రాగానే తామరతీగలా వన్నె కోల్పోయిన అవయవాలు గలది, రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది, మరణించడానికి నిశ్చయించుకున్నది. లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఆమెలో నేను ఎలాగో నమ్మకం కలిగించాను; తరువాత ఆమెతో మాట్లాడాను, విషయమంతా వెల్లడించాను. రామసుగ్రీవుల స్నేహం గురించి విని ఆమె ప్రీతి పొందింది; ఆమె సదాచారం నియమబద్ధమైనది, భర్తపై ఆమె భక్తి ఉత్తమమైనది. ఆమె దశగ్రీవుని స్వయంగా చంపకపోవడం ఆ దశాననుని తపస్సు యొక్క మహిమను సూచిస్తుంది; అతని వధకు రాముడు నిమిత్తమాత్రుడే అవుతాడు. ఆమె స్వభావంగానే సన్నని శరీరం గలది, అతని వియోగంతో మరింత కృశించి, పాడ్యమి నాడు చదివేవాని విద్యలా సన్నగిల్లిపోయింది. ఇలా మహాభాగురాలైన సీత శోకంలో మునిగి ఉంది; ఇక్కడ చేయవలసిన ప్రతీకారమంతా ఏర్పాటు చేయబడుగాక.’ హనుమంతుని వర్ణనలో సీత దుఃఖమూ ఆమె ధైర్యమూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. ఉపమానాలన్నీ క్షీణతకు సంబంధించినవి — మేఘాలతో కప్పబడిన చంద్రరేఖ, హేమంతంలో తామరతీగ, పాడ్యమి నాడు చదవని విద్య. చివరి ఉపమానం ప్రత్యేకంగా సూక్ష్మమైనది — పాడ్యమి నాడు అనధ్యాయం (వేదపాఠానికి సెలవు), కాబట్టి అధ్యయనం లేక విద్య క్షీణిస్తుంది; అలాగే రాముని దర్శనం లేక సీత క్షీణిస్తోంది. ఈ సర్గ చివర హనుమంతుడు కర్తవ్య నిర్ణయాన్ని సభకు అప్పగిస్తాడు — ‘ఉపకల్ప్యతామ్’ (ఏర్పాటు చేయబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగం అందరి సామూహిక బాధ్యతను సూచిస్తుంది. ఈ మాట తరువాతి సర్గలో అంగద జాంబవంతుల చర్చకు ఆరంభం. ఈ భాగంలో హనుమంతుడు మునుపటి సర్గలో చెప్పిన సీతావర్ణనను మళ్ళీ విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే ఇక్కడ అతని ఉద్దేశం వేరు — అక్కడ వృత్తాంతకథనం, ఇక్కడ కరుణను కలిగించి కార్యానికి ప్రోత్సహించడం. ‘పురందరునిపై పౌలోమి వలె’ అనే ఉపమానం సీత పాతివ్రత్యాన్ని శచీదేవి పాతివ్రత్యంతో సమానం చేస్తుంది. శచి కూడా నహుషునిచేత బాధింపబడింది, అయినా ఇంద్రునే స్మరించింది — అలాగే సీత కూడా రావణునిచేత బాధింపబడుతూ రామునే స్మరిస్తోంది. ‘నమ్మకం కలిగించాను’ అనే మాట సీత నమ్మకాన్ని పొందడం సులభం కాలేదని గుర్తుచేస్తుంది; హనుమంతుడు ఎన్నో విధాల ప్రయత్నంతో దానిని పొందాడు. ‘రావణుని నుండి మనసు మళ్ళించుకున్నది’ అనే పదం ఆమెకు రావణునితో ఏ సంబంధమూ లేదని చూపుతుంది — అతని ధనాన్నీ, రాజ్యాన్నీ, ప్రలోభాన్నీ ఆమె గడ్డిపోచలా భావిస్తుంది. ‘మరణించడానికి నిశ్చయించుకున్నది’ అనే పదం కాలపు అత్యవసరతను సూచిస్తుంది — ఆలస్యమైతే సీత ప్రాణాలు విడిచిపెట్టవచ్చు. కాబట్టి హనుమంతుని చివరి వాక్యం ‘ఉపకల్ప్యతామ్’ శీఘ్రకార్యానికి పిలుపు.

இந்த நிகழ்ச்சிகள் அனைத்தையும் சொல்லி முடித்தபின், வாயுமைந்தனான அனுமன் மேலும் தொடர்ந்து பேசத் தொடங்கினான்: ‘ராகவனின் முயற்சி பயனுற்றது, சுக்ரீவனின் பரபரப்பும் பயனுற்றது; சீதையின் ஒழுக்கத்தைக் கண்டு என் மனம் மகிழ்ந்தது. வானரர்களில் சிறந்தோரே, மதிப்புக்குரிய சீதையின் ஒழுக்கம் அவளுக்குத் தகுந்ததே — அவள் தன் தவத்தால் உலகங்களைத் தாங்கக்கூடியவள்; சினமுற்றால் அவற்றை எரிக்கவும் கூடியவள். ராக்ஷசர்தலைவனான ராவணன் எல்லா வகையிலும் மிகச் சிறந்த தவசியாக இருக்க வேண்டும்; ஏனெனில் அவளைத் தொட்டபோதும் அவனுடைய உடல் அவளுடைய தவத்தால் அழிக்கப்படவில்லை. சினத்தால் கலங்கிய ஜனகன் மகள் செய்யக்கூடியதை, தொடப்பட்ட நெருப்புச் சுடரும் செய்யாது.’ இங்கே அனுமன் சீதையின் கற்பின் ஆற்றலை வருணிக்கிறான். சீதை தானே ராவணனைச் சாம்பலாக்க வல்லவள்; ஆனால் அவள் அதைச் செய்வதில்லை, ஏனெனில் ராமனின் புகழ் ராமனாலேயே காக்கப்பட வேண்டும் என்று அவன் சொல்கிறான். ராவணனின் உயிர் அவனுடைய முந்தைய தவத்தின் பயன் என்று அவன் விளக்குகிறான் — இல்லையெனில் கற்புடைய பெண்ணைத் தொட்டவுடனேயே அவன் எரிந்திருப்பான். நெருப்புச் சுடரோடு ஒப்பிடுதல் முந்தைய சர்க்கத்தின் கருத்தை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — நெருப்பு சீதையைச் சுடவில்லை, ஏனெனில் சீதை நெருப்பைவிடவும் ஒளிமிக்கவள். ‘ஒழுக்கத்தைக் கண்டு’ என்ற சொல், அனுமனுக்குச் சீதையின் ஒழுக்கமே அவனுடைய பயணத்தின் உச்சப் பயன் என்பதைக் காட்டுகிறது. ராகவனின் முயற்சி, சுக்ரீவனின் பரபரப்பு, அனுமனின் மகிழ்ச்சி — மூன்றின் வெற்றியும் சீதையின் ஒழுக்கத்தாலேயே நிறைவேறியது. இந்தப் பகுதி சீதையின் பண்பின் தெய்வீகத்தை வெளிப்படுத்துகிறது; வானரர்களின் மனத்தில் அவள்மீது பக்தியையும் தோற்றுவிக்கிறது.

‘ஜாம்பவான் முதலிய பெருவானரர்கள் அனைவரின் அனுமதியைப் பெற்று, இந்தப் பணி இந்நிலையை அடைந்து உங்களுக்குத் தெரிவிக்கப்பட்டபின், வைதேகியோடு சேர்ந்தே அந்த இரு அரசகுமாரர்களையும் காண்பது முறையாகும். நான் ஒருவனே ராக்ஷசக் கூட்டங்களோடு கூடிய அந்த இலங்கை நகரையும் பெருவலிமையுடைய ராவணனையும் விரைவாகக் கொல்லப் போதுமானவன்; வலிமையுடைய, தன்னடக்கமுடைய, அஸ்திரங்களில் தேர்ந்த, ஆற்றலுடைய, வெற்றியை விரும்பும் வீர வானரர்களான உங்களோடு சேர்ந்தால் சொல்லவும் வேண்டுமா? நானோ போரில் ராவணனை அவனுடைய படையோடும், முன்னணி வீரர்களோடும், மைந்தர்களோடும், உடன்பிறந்தோரோடும் சேர்த்துக் கொல்வேன். இந்திரனை வென்ற இந்திரஜித்தின் பிரம்மாஸ்திரமும், ரௌத்திராஸ்திரமும், வாயவ்யாஸ்திரமும், வாருணாஸ்திரமும் போரில் காணவும் அரியவையாக இருந்தாலும், அவற்றையும் நான் முறியடிப்பேன்; ராக்ஷசர்களையும் சிதறடிப்பேன். உங்களால் அனுமதிக்கப்பட்டால் என் வீரம் அவனைத் தடுக்கும்; என்னால் பொழியப்படும் இணையற்ற, இடைவிடாத பாறை மழை போரில் தேவர்களையும் கொல்லும்; அந்த இரவுலாவிகளைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? உங்களால் அனுமதிக்கப்படாவிட்டால் என் வீரம் என்னையே தடுத்து நிறுத்துகிறது. கடலும் கரையைக் கடக்கலாம், மந்தர மலையும் அசையலாம்; ஆனால் போரில் பகைவர்படை ஜாம்பவானை அசைக்க முடியாது. எல்லா ராக்ஷசக் கூட்டங்களையும், அவர்களுடைய முன்னோர்களான ராக்ஷசர்களையும் அழிப்பதற்கு வீரனான வாலியின் மைந்தன் வானரன் அங்கதன் ஒருவனே போதும். மகாத்மாவான வானரன் நீலனின் தொடைகளின் வேகத்தால் மந்தர மலையும் சிதறிவிடும்; போரில் ராக்ஷசர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? தேவர்கள், அசுரர்கள், யக்ஷர்கள், கந்தர்வர்கள், நாகர்கள், பறவைகள் ஆகியோரிடையே மைந்தனுக்கோ த்விவிதனுக்கோ எதிர்நின்று போரிடக்கூடியவன் யாரென்று சொல்லுங்கள். இவ்விருவரும் அசுவினிதேவர்களின் மைந்தர்கள், பெரும் வேகமுடையவர்கள், வானரர்களில் சிறந்தவர்கள்; இவர்களுக்கு எதிர்நின்று போரிடக்கூடியவனைப் போர்க்களத்தில் நான் காணவில்லை.’ அனுமனின் யோசனை துணிவின் உச்சம் — ராமன் வருவதற்கு முன்பே இலங்கையை வென்று சீதையை அழைத்துச் செல்லலாம் என்று அவன் பரிந்துரைக்கிறான். ஆனால் அவன் அனுமதியைக் கேட்கிறான் — ‘உங்களால் அனுமதிக்கப்பட்டால்’ என்று; அனுமதியின்றி அவன் தானாகச் செயல்படுவதில்லை. இதுவே கட்டுப்பாட்டின் உணர்வு. அவன் ஒவ்வொரு வீரனின் வலிமையையும் நினைவூட்டுகிறான் — ஜாம்பவானின் உறுதி, அங்கதனின் வீரம், நீலனின் வேகம், மைந்த-த்விவிதர்களின் வெல்லமுடியாத்தன்மை — அதனால் அனைவரின் உற்சாகமும் பெருகுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தச் சுலோகங்கள் (5.058.001 பின்பாதி முதல் 5.058.013 முன்பாதி வரை) அடுத்த சர்க்கத்தில் அங்கதனின் வாயில் உள்ளன; அச்சுப் பதிப்பிலோ அவை அனுமனின் சொல்லாக இந்தச் சர்க்கத்தில் உள்ளன. இந்த யோசனையில் அனுமனின் நோக்கம் இருவகையானது — ஒருபுறம் சீதையின் விரைவான விடுதலை, மறுபுறம் வானரர்களின் பெருமை. வானரர்களே சீதையை அழைத்து வந்தால், ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் முன் அவர்கள் பெரும் புகழை அடைவார்கள். பிரம்மாஸ்திரம், ரௌத்திரம், வாயவ்யம், வாருணம் என்ற அஸ்திரங்களின் பெயர்கள் இந்திரஜித்தின் தெய்வீக அஸ்திர வலிமையைச் சுட்டுகின்றன; அனுமன் பிரம்மனின் வரத்தால் அவற்றுக்கு அஞ்சவில்லை, ஏனெனில் பிரம்மாஸ்திரத்தாலும் அவன் ஒரு கணமே கட்டுண்டிருந்தான். ‘அவனைத் தடுக்கும்’, ‘என்னையே தடுத்து நிறுத்துகிறது’ என்ற இரு வரிகளின் முரண் அழகானது — அனுமதி இருந்தால் அவன் பகைவனைத் தடுக்கிறான், அனுமதியின்றி அவனே தடுக்கப்படுகிறான். இது தூதனின் மரியாதையைப் பற்றிய நுட்பமான உணர்வு. வானர வீரர்களின் அறிமுகமும் இங்கே தொடங்குகிறது — இவர்களே யுத்த காண்டத்தில் முதன்மையான படைத்தலைவர்களாக இருப்பார்கள். அனுமன் வாயுவின் மைந்தனாக இருப்பதுபோல, மைந்த-த்விவிதர்கள் அசுவினிதேவர்களின் மைந்தர்களாக இருப்பது அவர்களுடைய தெய்வீகப் பிறப்பைக் குறிக்கிறது.

‘என்னாலேயே இலங்கை தாக்கப்பட்டது, எரிக்கப்பட்டது, அந்த நகரம் சாம்பலாக்கப்பட்டது; எல்லா ராஜவீதிகளிலும் நான் என் பெயரை முழங்கினேன் — “மிகுந்த வலிமையுடைய ராமன் வெல்கிறான், பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனும் வெல்கிறான்; ராகவனால் காக்கப்படும் அரசன் சுக்ரீவன் வெல்கிறான். நான் கோசல அரசனின் அடியவன், வாயுவிடமிருந்து பிறந்த அனுமன்” என்று எங்கும் என் பெயரை முழங்கினேன்.’ இந்த முழக்கம் சுந்தர காண்டத்தின் புகழ்பெற்ற அறைகூவல் — அனுமன் தன்னைக் ‘கோசல அரசனின் அடியவன்’ என்கிறான். அவனுடைய அறிமுகம் தன் பெயரால் அன்றி, ராமனின் சேவகன் என்பதாலேயே தொடங்குகிறது. முன்பு இலங்கையில் போர் நடந்தபோது அவன் இதையே முழங்கினான்; இப்போது வானரர்களின் முன் மீண்டும் சொல்கிறான்; அதனால் அவர்களுடைய பெருமிதமும் பெருகுகிறது. முழக்கத்தில் ராமன், லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன் — மூவரின் வெற்றியும் முதலில் சொல்லப்படுகிறது, அதன்பின்தான் தன் பெயர் — இந்த வரிசை அனுமனின் பணிவைச் சுட்டுகிறது. ‘என்னாலேயே’ என்ற சொல்லால், தான் ஒருவனாகவே அதைச் சாதித்தான் என்றால் அனைவரும் சேர்ந்தால் சொல்லவும் வேண்டுமா என்பதை அவன் காட்டுகிறான்.

‘தீயமனத்தனான ராவணனின் அசோகவனத்தின் நடுவே, சிம்சுபா மரத்தின் அடியில் கற்புடைய சீதை கருணைக்குரிய நிலையில் இருக்கிறாள். ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டு, சோகத்தாலும் வேதனையாலும் மெலிந்து, மேகக் கோடுகளால் சூழப்பட்ட பிறைச்சந்திரனைப்போல ஒளியிழந்திருக்கிறாள். வலிமையால் செருக்குற்ற ராவணனை அவள் பொருட்படுத்துவதில்லை; கற்புடையவளும் அழகிய இடையுடையவளுமான ஜானகி தடுத்து வைக்கப்பட்டு, கட்டுண்டவள்போல் இருக்கிறாள். மங்கலமான வைதேகி முழுமனத்தோடு ராமனிடம் பற்றுடையவள்; இந்திரனிடம் புலோமன் மகளான சசியைப்போல ராமனிடம் வேறெங்கும் செல்லாத மனமுடையவள். ஒரே ஆடையை அணிந்தவளாக, புழுதி படிந்தவளாக, ராக்ஷசிகளின் நடுவே மீண்டும் மீண்டும் மிரட்டப்படுபவளாக, விகாரமான ராக்ஷசிகளோடு அந்த அந்தப்புர வனத்தில் அவள் என்னால் காணப்பட்டாள் — ஒற்றைப் பின்னல் தரித்தவள், வாடியவள், கணவனைப் பற்றிய சிந்தனையிலேயே ஆழ்ந்தவள், தரையில் படுப்பவள், பனிக்காலம் வந்தபோது தாமரைக்கொடி போல நிறமிழந்த உடலுடையவள், ராவணனிடமிருந்து எந்த நோக்கமுமின்றி விலகியவள், சாவதற்கு முடிவுசெய்தவள். மான்குட்டி போன்ற கண்ணுடைய அவளுக்கு எப்படியோ என்மீது நம்பிக்கை உண்டாக்கினேன்; பிறகு அவளோடு உரையாடினேன், எல்லா விஷயங்களும் வெளிப்படுத்தப்பட்டன. ராம-சுக்ரீவர்களின் நட்பைக் கேட்டு அவள் மகிழ்ச்சியடைந்தாள்; அவளுடைய நடத்தை கட்டுப்பாடானது, கணவனிடம் அவளுடைய பக்தி உயர்ந்தது. அந்தப் பத்துக்கழுத்தனை அவள் தானே கொல்லாதிருப்பது அந்தப் பத்துத்தலையனின் தவத்தின் பெருமையைக் காட்டுகிறது; ராமனோ அவனுடைய வதத்துக்கு வெறும் கருவியாகவே இருப்பான். இயல்பிலேயே மெல்லிய உடலுடைய அவள், அவனைப் பிரிந்ததால் மேலும் மெலிந்து, பிரதமை நாளில் பாடம் ஓதுபவனின் கல்விபோல மெலிவடைந்திருக்கிறாள். இவ்வாறு பெரும்பேறுடைய சீதை சோகத்தில் ஆழ்ந்திருக்கிறாள்; இங்கே செய்ய வேண்டிய எதிர்நடவடிக்கை அனைத்தும் ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்.’ அனுமனின் வருணனையில் சீதையின் துயரமும் அவளுடைய மனவுறுதியும் ஒருசேரத் தெரிகின்றன. உவமைகள் அனைத்தும் மெலிவைப் பற்றியவை — மேகங்களால் மறைக்கப்பட்ட பிறை, பனிக்காலத் தாமரைக்கொடி, பிரதமை நாளில் ஓதப்படாத கல்வி. இறுதி உவமை குறிப்பாக நுட்பமானது — பிரதமை நாள் ஓதக்கூடாத நாள் (அனத்யாயம்); ஆகவே ஓதுதல் இல்லாமல் கல்வி தேய்கிறது; அதுபோலவே ராமனைக் காணாமல் சீதை தேய்கிறாள். இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் அனுமன் செய்ய வேண்டியதைப் பற்றிய முடிவை அவையிடம் ஒப்படைக்கிறான் — ‘ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்’ என்ற செயப்பாட்டுவினை அனைவருடைய கூட்டுப் பொறுப்பைச் சுட்டுகிறது. இந்தச் சொல்லே அடுத்த சர்க்கத்தில் அங்கதனும் ஜாம்பவானும் நடத்தும் விவாதத்தின் தொடக்கம். இந்தப் பகுதியில் அனுமன் முந்தைய சர்க்கத்தில் சொன்ன சீதையின் வருணனையை மீண்டும் விரிவாகச் சொல்கிறான்; ஏனெனில் இங்கே அவனுடைய நோக்கம் வேறு — முன்பு நிகழ்ச்சி விவரணம், இப்போது கருணையை எழுப்பிச் செயலுக்குத் தூண்டுதல். ‘இந்திரனிடம் சசியைப்போல’ என்ற உவமை சீதையின் கற்பைச் சசியின் கற்போடு ஒப்பிடுகிறது. சசியும் நகுஷனால் துன்புறுத்தப்பட்டாள்; ஆயினும் இந்திரனையே நினைத்திருந்தாள் — அதுபோலச் சீதையும் ராவணனால் துன்புறுத்தப்பட்டும் ராமனையே நினைக்கிறாள். ‘நம்பிக்கை உண்டாக்கினேன்’ என்ற சொல், சீதையின் நம்பிக்கையைப் பெறுவது எளிதாக இருக்கவில்லை என்பதை நினைவூட்டுகிறது; அனுமன் பலவாறு முயன்றே அதைப் பெற்றான். ‘ராவணனிடமிருந்து எந்த நோக்கமுமின்றி விலகியவள்’ என்ற சொல், ராவணனோடு அவளுக்கு எந்தத் தொடர்பும் இல்லை என்பதைக் காட்டுகிறது — அவனுடைய செல்வத்தையும் அரசையும் ஆசைகாட்டல்களையும் அவள் புல்லாகக் கருதுகிறாள். ‘சாவதற்கு முடிவுசெய்தவள்’ என்ற சொல் காலத்தின் அவசரத்தைச் சுட்டுகிறது — தாமதமானால் சீதை உயிரை விட்டுவிடக்கூடும். ஆகவே ‘ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்’ என்ற அனுமனின் இறுதி வாக்கியம் விரைந்த செயலுக்கான அழைப்பு.

ಈ ವೃತ್ತಾಂತವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು: ‘ರಾಘವನ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸಫಲವಾಯಿತು, ಸುಗ್ರೀವನ ಆತುರವೂ ಸಫಲವಾಯಿತು; ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿತು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವು ಅವಳಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲಳು, ಕ್ರುದ್ಧಳಾದರೆ ಅವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲೂ ಬಲ್ಲಳು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಅವನ ದೇಹವು ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು ಏನನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲಳೋ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯೂ ಮಾಡಲಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯು ರಾವಣನನ್ನು ತಾನೇ ಭಸ್ಮಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥಳು, ಆದರೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ರಾಮನೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಜೀವವು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಎಂದು ಅವನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅವನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ಉಪಮೆಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯು ಅಗ್ನಿಗಿಂತಲೂ ತೇಜಸ್ವಿನಿ. ‘ಶೀಲಮ್ ಆಸಾದ್ಯ’ (ಶೀಲವನ್ನು ಕಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತು, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವೇ ಅವನ ಯಾತ್ರೆಯ ಪರಮಫಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಘವನ ಪ್ರಯತ್ನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಆತುರ, ಹನುಮಂತನ ಸಂತೋಷ — ಈ ಮೂರರ ಸಫಲತೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಭಾಗವು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಜಾಂಬವಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಕಪಿಗಳ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಈ ಕಾರ್ಯ ಹೀಗಾಗಿರುವಾಗ, ನಿಮಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿರುವಾಗ, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೇ ಹೋಗಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಕಾಣುವುದು ನ್ಯಾಯವಾದೀತು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಆ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣನನ್ನೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲು ಸಾಕು; ಇನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರೂ ಸಮರ್ಥರೂ ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳೂ ಆದ ವೀರವಾನರರಾದ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಕೂಡಿದರೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ನಾನಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ, ಮುಂದಾಳುಗಳ ಸಹಿತನಾದ, ಪುತ್ರರೊಡನೆಯೂ ಸಹೋದರರೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ರಾವಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ವಧಿಸುವೆನು. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತನ ಬ್ರಾಹ್ಮ, ರೌದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ವಾರುಣ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾದವುಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನ್ನೂ ನಾನು ನಾಶಮಾಡುವೆನು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವೆನು. ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತರೆ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದು; ನಾನು ಸುರಿಸುವ ಅತುಲವಾದ ನಿರಂತರ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯು ರಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲದು, ಇನ್ನು ಆ ನಿಶಾಚರರ ಪಾಡೇನು? ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವು ನನ್ನನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸಾಗರವೂ ತನ್ನ ತೀರವನ್ನು ಮೀರಬಹುದು, ಮಂದರಪರ್ವತವೂ ಕದಲಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವು ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಅಲುಗಿಸಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಸಂಘಗಳ ಮತ್ತು ಅವರ ಪೂರ್ವಜರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕೆ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ವೀರಕಪಿ ಅಂಗದನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರ ನೀಲನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮಂದರಪರ್ವತವೂ ಪುಡಿಯಾಗಬಹುದು, ಇನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾಡೇನು? ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಉರಗರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು — ಇವರಲ್ಲಿ ಮೈಂದನಿಗಾಗಲೀ ದ್ವಿವಿದನಿಗಾಗಲೀ ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ಹೇಳಿರಿ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಗಳು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು; ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು.’ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಸಾಹಸದ ಉತ್ಕರ್ಷ — ರಾಮನ ಆಗಮನವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವುದನ್ನು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಭವತಾಮ್ ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ’ (ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತರೆ); ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಶಿಸ್ತಿನ ಭಾವ. ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವೀರನ ಬಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜಾಂಬವಂತನ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಅಂಗದನ ಪರಾಕ್ರಮ, ನೀಲನ ವೇಗ, ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರ ಅಜೇಯತೆ — ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (5.058.001ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ 5.058.013ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗೆ) ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಬಾಯಲ್ಲಿವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಹನುಮಂತನ ಮಾತು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಶೀಘ್ರ ಬಿಡುಗಡೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವಾನರರ ಗೌರವ. ವಾನರರೇ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತಂದರೆ ಅವರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವರ ಮುಂದೆ ಪರಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವರು. ಬ್ರಾಹ್ಮ, ರೌದ್ರ, ವಾಯವ್ಯ, ವಾರುಣ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತನ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ‘ರುಣದ್ಧಿ ತಮ್’ (ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ), ‘ರುಣದ್ಧಿ ಮಾಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪಂಕ್ತಿಗಳ ವೈರುಧ್ಯ ಸುಂದರವಾದುದು — ಅನುಮತಿಯಿದ್ದರೆ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ದೂತನ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತಿಳಿವು. ವಾನರವೀರರ ಪರಿಚಯವೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇವರೇ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗುವರು. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಮಕ್ಕಳೆಂಬುದು, ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂಬಂತೆ, ಅವರ ದಿವ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದೆನು, ಸುಟ್ಟೆನು, ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿದೆನು; ಎಲ್ಲ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿದೆನು — “ಅತಿಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯ; ರಾಘವನಿಂದ ಪಾಲಿತನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯ. ನಾನು ಕೋಸಲರಾಜನ ದಾಸನಾದ, ಪವನನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹನುಮಂತನು” ಎಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾನು ಹೆಸರನ್ನು ಸಾರಿದೆನು.’ ಈ ಘೋಷಣೆಯು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದ್ಘೋಷ — ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಕೋಸಲರಾಜನ ದಾಸ’ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪರಿಚಯವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸೇವಕತ್ವದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಇದನ್ನೇ ಘೋಷಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಘೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ — ಈ ಮೂವರ ಜಯವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಹೆಸರು — ಈ ಕ್ರಮವು ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಯೈವ’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು, ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ತಾನು ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆನೆಂದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರೆ ಹೇಳುವುದೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಅಶೋಕವನದ ನಡುವೆ, ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ, ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆಯು ಕರುಣಾಜನಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಅವಳು ಮೇಘರೇಖೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಬಲದಿಂದ ಮದಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವಳು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಸುಂದರ ನಿತಂಬಗಳುಳ್ಳವಳೂ ಆದ ಜಾನಕಿಯು ಬಂಧಿತಳಂತೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಶುಭೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳು; ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪೌಲೋಮಿ (ಶಚಿ) ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಚಿತ್ತಳು. ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಆ ಪ್ರಮದಾವನದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರರೂಪಿಣಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೊಡನೆ ಕಂಡೆನು — ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವಳು, ದೀನಳು, ಪತಿಯ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದವಳು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವಳು, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು, ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವಳು. ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಗೋ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆನು; ಅನಂತರ ಅವಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದೆನು, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದೆನು. ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸ್ನೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಅವಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು; ಅವಳ ನಡತೆ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದುದು, ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಭಕ್ತಿ ಉತ್ತಮವಾದುದು. ಅವಳು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು ಆ ದಶಾನನನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಅವನ ವಧೆಗೆ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗುವನು. ಸ್ವಭಾವತಃ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಮೈಯುಳ್ಳ ಅವಳು ಅವನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೃಶಳಾಗಿ, ಪಾಡ್ಯದ ದಿನ ಓದುವವನ ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ ಕ್ಷೀಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಯು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರತೀಕಾರವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಏರ್ಪಡಿಸಿರಿ.’ ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವೂ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೀಣತೆಯವು — ಮೋಡದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ, ಹಿಮಕಾಲದ ಕಮಲಿನಿ, ಪಾಡ್ಯದಂದು ಓದದ ವಿದ್ಯೆ. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಪಾಡ್ಯದಂದು ಅನಧ್ಯಾಯ (ವೇದಾಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ರಜೆ), ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧ್ಯಯನವಿಲ್ಲದೆ ವಿದ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಪಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್’ (ಏರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗವು ಎಲ್ಲರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತರ ಚರ್ಚೆಯ ಆರಂಭ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸೀತಾವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಹಿಂದೆ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ, ಈಗ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ. ‘ಪೌಲೋಮೀವ ಪುರಂದರೇ’ (ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪೌಲೋಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಶಚಿಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶಚಿಯೂ ನಹುಷನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಳು, ಆದರೂ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಶ್ವಾಸಮ್ ಉಪಪಾದಿತಾ’ (ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಾಯಿತು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಹನುಮಂತನು ಬಹುವಿಧ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾವಣಾದ್ ವಿನಿವೃತ್ತಾರ್ಥಾ’ (ರಾವಣನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳಿಗೆ ರಾವಣನೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಸಂಪತ್ತು, ರಾಜ್ಯ, ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನು ಅವಳು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮರ್ತವ್ಯಕೃತನಿಶ್ಚಯಾ’ (ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಲದ ತುರ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತಡವಾದರೆ ಸೀತೆ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಉಪಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್’ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶೀಘ್ರಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆ.

ഈ വൃത്താന്തമെല്ലാം പറഞ്ഞശേഷം മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വീണ്ടും തുടർന്നുള്ള വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി — ‘രാഘവന്റെ ഉദ്യമം സഫലമായി, സുഗ്രീവന്റെ ഉത്കണ്ഠാപൂർവമായ തിടുക്കവും സഫലമായി; സീതയുടെ ശീലം കണ്ടറിഞ്ഞ് എന്റെ മനസ്സു സന്തുഷ്ടമായി. വാനരശ്രേഷ്ഠരേ, ആര്യയായ സീതയുടെ ശീലം അവൾക്കു തികച്ചും അനുരൂപമാണ് — തപസ്സുകൊണ്ട് അവൾക്കു ലോകങ്ങളെ താങ്ങിനിർത്താം; ക്രുദ്ധയായാൽ അവയെ ദഹിപ്പിക്കാനും കഴിയും. രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ എല്ലാവിധത്തിലും അത്യുത്കൃഷ്ടനായ ഒരു തപസ്വിയായിരിക്കണം; അല്ലാത്തപക്ഷം അവളെ തൊട്ടപ്പോൾ അവളുടെ തപസ്സാൽ അവന്റെ ശരീരം നശിക്കാതിരിക്കുമായിരുന്നില്ല. ക്രോധത്താൽ കലുഷിതയായ ജനകപുത്രി ചെയ്യുന്നതു തൊട്ടാൽ അഗ്നിജ്വാലപോലും ചെയ്യില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ശക്തി വർണിക്കുന്നു. സീതയ്ക്കു രാവണനെ സ്വയംതന്നെ ഭസ്മമാക്കാൻ കഴിയുമെന്നും, എന്നാൽ രാമന്റെ യശസ്സു രാമൻതന്നെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതാകയാൽ അവൾ അതു ചെയ്യുന്നില്ലെന്നും അവൻ പറയുന്നു. രാവണന്റെ ജീവൻ അവന്റെ പൂർവതപസ്സിന്റെ ഫലമാണെന്ന് അവൻ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — അല്ലാത്തപക്ഷം ഒരു പതിവ്രതയെ തൊട്ടമാത്രയിൽ അവൻ ദഹിച്ചുപോകുമായിരുന്നു. അഗ്നിജ്വാലയോടുള്ള ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ചിന്തയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നി സീതയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല, കാരണം സീത അഗ്നിയെക്കാളും തേജസ്വിനിയാണ്. ‘ശീലം കണ്ടറിഞ്ഞ്’ എന്ന വാക്കു കാണിക്കുന്നത്, ഹനുമാനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം സീതയുടെ ശീലംതന്നെയാണ് അവന്റെ യാത്രയുടെ പരമഫലം എന്നാണ്. രാഘവന്റെ ഉദ്യമം, സുഗ്രീവന്റെ ഉത്കണ്ഠ, ഹനുമാന്റെ സന്തോഷം — മൂന്നിന്റെയും സാഫല്യം സീതയുടെ ശീലംകൊണ്ടുതന്നെയാണു സിദ്ധമായത്. ഈ ഭാഗം സീതയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം പ്രകടമാക്കുന്നു, വാനരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ അവളോടുള്ള ഭക്തി ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘ജാംബവാൻ മുതലായ എല്ലാ മഹാകപികളുടെയും അനുമതിയോടെ — കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ, നിങ്ങളെ ഇതെല്ലാം അറിയിച്ചുകഴിഞ്ഞിരിക്കെ — വൈദേഹിയോടൊപ്പംതന്നെ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെയും ചെന്നു കാണുന്നതാണു ന്യായം. രാക്ഷസഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ ലങ്കാപുരിയെയും മഹാബലനായ രാവണനെയും ശക്തിയോടെ നശിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ഒരുവൻതന്നെ മതി; അപ്പോൾ ബലവാന്മാരും ആത്മസംയമികളും അസ്ത്രവിദ്യ അഭ്യസിച്ചവരും ശക്തരും വിജയം കാംക്ഷിക്കുന്നവരുമായ വാനരവീരന്മാരായ നിങ്ങളോടൊപ്പമാകുമ്പോൾ പറയാനുണ്ടോ! സൈന്യത്തോടും മുന്നണിപ്പോരാളികളോടും പുത്രന്മാരോടും സഹോദരന്മാരോടുംകൂടിയ രാവണനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കും. ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബ്രാഹ്മം, രൗദ്രം, വായവ്യം, വാരുണം എന്നീ അസ്ത്രങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ നോക്കാൻപോലും കഴിയാത്തവയായാലും, അവയെയും ഞാൻ തകർക്കും, രാക്ഷസന്മാരെ ചിതറിക്കും. നിങ്ങളുടെ അനുമതിയുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ പരാക്രമം അവനെ തടഞ്ഞുനിർത്തും; ഞാൻ വർഷിക്കുന്ന അതുല്യവും ഇടതടവില്ലാത്തതുമായ പാറമഴ യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെപ്പോലും കൊല്ലും; പിന്നെ ആ നിശാചരന്മാരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! നിങ്ങളുടെ അനുമതിയില്ലെങ്കിൽ എന്റെ പരാക്രമം എന്നെത്തന്നെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു. സാഗരം കരകവിഞ്ഞേക്കാം, മന്ദരപർവതം ഇളകിയേക്കാം; എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുസൈന്യത്തിനു ജാംബവാനെ ഇളക്കാനാവില്ല. എല്ലാ രാക്ഷസസംഘങ്ങളെയും അവരുടെ പൂർവികരായ രാക്ഷസന്മാരെയും നശിപ്പിക്കാൻ ബാലിപുത്രനായ വീരകപി അംഗദൻ ഒരുവൻതന്നെ മതി. മഹാത്മാവായ വാനരൻ നീലന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്താൽ മന്ദരപർവതംപോലും തകർന്നുപോകും; പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ — ഇവരിൽ മൈന്ദനോടോ ദ്വിവിദനോടോ എതിരിടാൻ കഴിയുന്ന ഒരുവനുണ്ടെങ്കിൽ പറയുക. അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരായ ഇവർ രണ്ടുപേരും മഹാവേഗമുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠരാണ്; യുദ്ധക്കളത്തിൽ ഇവരോട് എതിരിടാൻ കഴിയുന്ന ഒരുവനെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഹനുമാന്റെ നിർദേശം സാഹസത്തിന്റെ ഉച്ചകോടിയാണ് — രാമൻ വരാതെതന്നെ ലങ്ക ജയിച്ചു സീതയെ കൊണ്ടുവരാൻ അവൻ നിർദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവൻ അനുമതി ചോദിക്കുന്നു — ‘നിങ്ങളുടെ അനുമതിയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന്; അനുമതിയില്ലാതെ അവൻ സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഇത് അച്ചടക്കബോധമാണ്. ഓരോ വീരന്റെയും ബലം അവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ജാംബവാന്റെ സ്ഥൈര്യം, അംഗദന്റെ പരാക്രമം, നീലന്റെ വേഗം, മൈന്ദ-ദ്വിവിദന്മാരുടെ അജയ്യത — അതുവഴി എല്ലാവരുടെയും ഉത്സാഹം വർധിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (5.058.001-ന്റെ ഉത്തരാർധം മുതൽ 5.058.013-ന്റെ പൂർവാർധം വരെ) അടുത്ത സർഗത്തിൽ അംഗദന്റെ വാക്കുകളായാണ് ഉള്ളത്; അച്ചടിയിലാകട്ടെ അവ ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളാണ്. ഈ നിർദേശത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ഇരട്ടയാണ് — ഒരുവശത്തു സീതയുടെ വേഗമുള്ള മോചനം, മറുവശത്തു വാനരന്മാരുടെ മഹിമ. വാനരന്മാർതന്നെ സീതയെ കൊണ്ടുവന്നാൽ രാമന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും മുന്നിൽ അവർക്കു പരമമായ യശസ്സു ലഭിക്കും. അസ്ത്രങ്ങളുടെ പേരുകൾ — ബ്രാഹ്മം, രൗദ്രം, വായവ്യം, വാരുണം — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം നിമിത്തം ഹനുമാൻ അവയെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽപ്പോലും അവൻ ഒരു നിമിഷം മാത്രമേ ബന്ധിതനായുള്ളൂ. ‘അവനെ തടഞ്ഞുനിർത്തും’, ‘എന്നെത്തന്നെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു’ എന്നീ രണ്ടു വരികളിലെ വൈരുധ്യം സുന്ദരമാണ് — അനുമതിയോടെ അവൻ ശത്രുവിനെ തടയുന്നു, അനുമതിയില്ലാതെ സ്വയം തടയപ്പെടുന്നു. ഇതു ദൂതന്റെ മര്യാദയെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ബോധമാണ്. വാനരവീരന്മാരുടെ പരിചയവും ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു — ഇവരാണു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ പ്രമുഖസേനാപതികളാകാൻ പോകുന്നത്. ഹനുമാൻ വായുപുത്രനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മൈന്ദ-ദ്വിവിദന്മാർ അശ്വിനീപുത്രന്മാരാണെന്നതു അവരുടെ ദിവ്യജന്മത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഞാൻതന്നെ ലങ്കയെ തകർത്തു, ആ നഗരിയെ ദഹിപ്പിച്ചു ഭസ്മമാക്കി; എല്ലാ രാജവീഥികളിലും ഞാൻ എന്റെ പേരു വിളംബരം ചെയ്തു — “അതിബലനായ രാമൻ ജയിക്കുന്നു, മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും; രാഘവനാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന സുഗ്രീവരാജാവു ജയിക്കുന്നു. കോസലരാജാവിന്റെ ദാസനും പവനപുത്രനുമായ ഹനുമാനാണു ഞാൻ” — ഇങ്ങനെ എല്ലായിടത്തും ഞാൻ എന്റെ പേരു പ്രഖ്യാപിച്ചു.’ ഈ ഘോഷണം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഉദ്ഘോഷമാണ് — ഹനുമാൻ തന്നെ ‘കോസലരാജാവിന്റെ ദാസൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവന്റെ പരിചയം സ്വന്തം പേരുകൊണ്ടല്ല, രാമന്റെ സേവകനെന്ന നിലയിലാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. മുമ്പു ലങ്കയിൽ യുദ്ധസമയത്ത് അവൻ ഇതുതന്നെ ഘോഷിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ അതു വീണ്ടും പറയുന്നു; അതുവഴി അവരുടെ അഭിമാനവും വർധിക്കുന്നു. ഘോഷണത്തിൽ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ — മൂന്നുപേരുടെയും ജയം പറഞ്ഞശേഷം മാത്രമാണു സ്വന്തം പേര് — ഈ ക്രമം ഹനുമാന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഞാൻതന്നെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, ഒറ്റയ്ക്കുപോലും അവൻ അതു സാധിച്ചുവെന്നും, അപ്പോൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചാൽ പറയാനുണ്ടോ എന്നും അവൻ കാണിക്കുന്നു.

‘ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ, ശിംശപാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ, സാധ്വിയായ സീത ദയനീയമായ നിലയിൽ കഴിയുന്നു. രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളും ശോകതാപത്താൽ മെലിഞ്ഞവളുമായ അവൾ മേഘരേഖകളാൽ മൂടപ്പെട്ട ചന്ദ്രക്കലപോലെ കാന്തിഹീനയാണ്. ബലഗർവിതനായ രാവണനെ അവൾ ഗണിക്കുന്നതേയില്ല; പതിവ്രതയും സുന്ദരിയുമായ ജാനകി തടവിലാക്കപ്പെട്ടവളെപ്പോലെ, ബന്ധിതയെപ്പോലെ, കഴിയുന്നു. ശുഭയായ വൈദേഹി സർവാത്മനാ രാമനിൽ അനുരക്തയാണ്; പുരന്ദരനിൽ പൗലോമിയെന്നപോലെ രാമനിൽ അനന്യചിത്തയാണ്. ഒറ്റവസ്ത്രം ധരിച്ചവളും പൊടിപുരണ്ടവളും രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നവളുമായ അവളെ ആ പ്രമദാവനത്തിൽ വിരൂപകളായ രാക്ഷസിമാരോടൊപ്പം ഞാൻ കണ്ടു — ഒറ്റപ്പിന്നൽ ധരിച്ചവൾ, ദീന, ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ മുഴുകിയവൾ, നിലത്തു കിടക്കുന്നവൾ, മഞ്ഞുകാലം വരുമ്പോഴത്തെ താമരപ്പൊയ്കപോലെ നിറംമങ്ങിയ അംഗങ്ങളുള്ളവൾ, രാവണനിൽനിന്നു മനസ്സു പിന്തിരിച്ചവൾ, മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവൾ. എങ്ങനെയോ ആ മാൻകണ്ണിയിൽ ഞാൻ വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചു; പിന്നെ അവളോടു സംസാരിച്ചു, എല്ലാ കാര്യവും വെളിപ്പെടുത്തി. രാമ-സുഗ്രീവന്മാരുടെ സഖ്യത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് അവൾ സന്തോഷിച്ചു; അവളുടെ ആചാരം നിയതമാണ്, ഭർത്താവിലുള്ള ഭക്തി ഉത്തമമാണ്. അവൾ ദശഗ്രീവനെ സ്വയം കൊല്ലാത്തത് ആ ദശാനനന്റെ തപസ്സിന്റെ മഹിമ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ അവന്റെ വധത്തിനു നിമിത്തമാത്രമായിരിക്കും. സ്വഭാവേനതന്നെ മെലിഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവളായ അവൾ അവന്റെ വിരഹത്താൽ കൂടുതൽ ശോഷിച്ച്, പ്രതിപദദിവസം പഠിക്കുന്നവന്റെ വിദ്യപോലെ ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെയാണു മഹാഭാഗയായ സീത ശോകത്തിൽ മുഴുകി കഴിയുന്നത്; ഇതിനു ചെയ്യേണ്ട പ്രതിവിധി എന്തോ, അതെല്ലാം ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ.’ ഹനുമാന്റെ വർണനയിൽ സീതയുടെ ദുഃഖവും ധൈര്യവും ഒരേസമയം കാണാം. ഉപമകളെല്ലാം ക്ഷീണതയുടേതാണ് — മേഘാവൃതമായ ചന്ദ്രക്കല, മഞ്ഞുകാലത്തെ താമരപ്പൊയ്ക, പ്രതിപദദിവസം പഠിക്കാത്ത വിദ്യ. അവസാനത്തെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും സൂക്ഷ്മമാണ് — പ്രതിപദദിവസം അനധ്യായമാണ് (വേദപഠനം പാടില്ലാത്ത ദിവസം); അതിനാൽ പഠനമില്ലാതെ വിദ്യ ക്ഷയിക്കുന്നു; അതുപോലെ രാമദർശനമില്ലാതെ സീത ക്ഷയിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഹനുമാൻ കർത്തവ്യനിർണയം സഭയ്ക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു — ‘ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്ന കർമണിപ്രയോഗം എല്ലാവരുടെയും കൂട്ടുത്തരവാദിത്തം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വാക്കാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ അംഗദന്റെയും ജാംബവാന്റെയും ചർച്ചയുടെ ആരംഭം. ഈ ഭാഗത്തു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ സീതാവർണന ഹനുമാൻ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു; കാരണം ഇവിടെ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യത്യസ്തമാണ് — മുമ്പു വൃത്താന്തകഥനം, ഇപ്പോൾ കരുണ ജനിപ്പിച്ചു കർമത്തിനു പ്രോത്സാഹനം. ‘പുരന്ദരനിൽ പൗലോമിയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ ശചിയുടെ പാതിവ്രത്യത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. ശചിയും നഹുഷനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, എങ്കിലും ഇന്ദ്രനെത്തന്നെ ചിന്തിച്ചു — അതുപോലെ സീതയും രാവണനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും രാമനെത്തന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചു’ എന്ന വാക്ക്, സീതയുടെ വിശ്വാസം എളുപ്പം ലഭിക്കുന്നതായിരുന്നില്ലെന്നും ഹനുമാൻ പലവിധ പ്രയത്നങ്ങളാലാണ് അതു നേടിയതെന്നും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാവണനിൽനിന്നു മനസ്സു പിന്തിരിച്ചവൾ’ എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത്, അവൾക്കു രാവണനുമായി യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലെന്നാണ് — അവന്റെ ധനവും രാജ്യവും പ്രലോഭനങ്ങളും അവൾ പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നു. ‘മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവൾ’ എന്ന പദം കാലത്തിന്റെ അടിയന്തരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വൈകിയാൽ സീത പ്രാണൻ ത്യജിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ അവസാനവാക്കായ ‘ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ’ എന്നതു വേഗം കർമം ചെയ്യാനുള്ള ആഹ്വാനമാണ്.

When he had related all this, Hanumān, son of the Wind, went on to say more. "Rāghava's effort has borne fruit," he said, "and so has Sugrīva's zeal; and having come to know Sītā's virtue, my heart is glad. Bulls among leapers, the noble lady's virtue is worthy of her: by her austerity she could uphold the worlds, or, if she were angered, burn them up. Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, must be surpassing in austerity in every way, since his body was not destroyed by her power when he touched her. Even a tongue of flame, touched by the hand, would not do what Janaka's daughter would do if she were clouded with anger." Here Hanumān describes the power of her faithfulness to her husband. Sītā, he says, could burn Rāvaṇa to ashes herself, but she does not, because Rāma's honour must be upheld by Rāma. Rāvaṇa's survival he explains as the fruit of his past austerities; otherwise the mere touch of so faithful a wife would have consumed him. The image of the flame recalls the thought of the previous sargas, that fire did not burn Sītā because she was herself more radiant than fire. To Hanumān, coming to know her virtue was the highest fruit of his journey: Rāghava's effort, Sugrīva's zeal and his own gladness all found their fulfilment in her virtue. This passage reveals the divinity of her character and awakens the monkeys' devotion to her.

"Now that the task stands thus and has been reported to you," he went on, "it would be fitting, with the leave of all you great monkeys headed by Jāmbavān, to go and see the two princes with Vaidehī at our side. I alone am enough to destroy the city of Laṅkā swiftly, with its hosts of rākṣasas, and mighty Rāvaṇa too; how much more when I have you with me, heroic leapers, strong, self-possessed, skilled in arms, able and bent on victory! I will kill Rāvaṇa on the battlefield with his army and his vanguard, his sons and his brothers. Even if Indrajit's weapons, the missiles of Brahmā, Rudra, the Wind and Varuṇa, are too dazzling to look upon in battle, I will destroy them and blast the rākṣasas. If you give me leave, my valour will hold him in check; the matchless, unbroken rain of rocks I let loose would kill even the gods in battle, let alone those night-rangers. Without your leave, my valour holds me back. The ocean may overflow its shore and Mount Mandara may totter, but no enemy host could shake Jāmbavān in battle. Vālin's son, the heroic Aṅgada, is enough by himself to destroy all the hordes of rākṣasas and their forebears too. The force of the great leaper Nīla's thighs would shatter even Mandara, let alone the rākṣasas in battle. Among gods, asuras and yakṣas, gandharvas, serpents and birds, name anyone who could stand against Mainda, or Dvivida. These two sons of the Aśvins, so swift, are the best of leapers; I see no one on the battlefield who could stand against them." Hanumān's proposal was daring at its height: to conquer Laṅkā and bring Sītā back without waiting for Rāma. His purpose was twofold, Sītā's swift release and the glory of the monkeys, for if the monkeys brought her back themselves they would win the highest fame before Rāma and Sugrīva. Yet he asked for leave, and without it he would not act; that is discipline. The two lines about his valour are finely set against each other: with leave, it holds the enemy in check; without leave, it holds him back. It is an envoy's subtle sense of the bounds he must keep. Indrajit's divine missiles did not frighten him, for by Brahmā's boon even Brahmā's missile had held him only for a moment. By recalling each hero's strength, Jāmbavān's steadiness, Aṅgada's valour, Nīla's speed, the invincibility of Mainda and Dvivida, he raised all their spirits. Here the monkey heroes who will be the chief commanders of the Yuddha Kāṇḍa are introduced, and Mainda and Dvivida, sons of the Aśvins, have a divine birth just as Hanumān is the Wind's son.

"By me alone Laṅkā has been struck down, burned and reduced to ashes, and on all its royal highways I proclaimed my name: 'Victory to Rāma of surpassing strength, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava! I am the servant of the king of Kosala, born of the Wind, Hanumān by name.' So I proclaimed my name everywhere." This is the famous proclamation of the Sundara Kāṇḍa, in which Hanumān calls himself the servant of the king of Kosala. He introduced himself not by his own name first but as Rāma's servant; he had proclaimed this in Laṅkā during the fighting, and now he repeated it before the monkeys, raising their pride too. Victory is proclaimed first for Rāma, Lakṣmaṇa and Sugrīva, and only then comes his own name, an order that shows his humility. And "by me alone" shows that if he had done this alone, how much more could they all do together.

"In the middle of the evil Rāvaṇa's Aśoka grove, at the foot of the śiṃśapā tree, the virtuous lady lives in a pitiful state, surrounded by rākṣasīs, wasted by grief and anguish, lustreless like the crescent moon ringed by bands of cloud. She takes no thought of Rāvaṇa, proud of his strength as he is; faithful to her husband, the lovely Jānakī is held captive. Vaidehī, the auspicious one, is devoted to Rāma with her whole being, her mind on no one but Rāma, as Indra's wife, Paulomī, has her mind only on Indra. I saw her in the pleasure grove among misshapen rākṣasīs, clad in her one garment, covered with dust, threatened again and again, wearing a single braid, wretched, wholly absorbed in thoughts of her husband, lying on the ground, her limbs pale like a lotus pond when the frost comes, turned away from Rāvaṇa, resolved to die. Somehow I brought that fawn-eyed lady to trust me; then I spoke with her and made the whole matter known to her. When she heard of the friendship of Rāma and Sugrīva she was gladdened. Her conduct is disciplined and her devotion to her husband supreme. That she does not kill ten-necked Rāvaṇa herself shows how great his austerity is; Rāma will be merely the instrument of his death. Slender by nature and further wasted by separation from Rāma, she has grown thin like the learning of a student who studies on the day of the new moon. So the noble Sītā lives, given over to grief. Whatever must be done here in response, let all of it be made ready." Hanumān's description shows Sītā's suffering and her fortitude together. Every image is of waning: the crescent moon behind clouds, the lotus in the frost, and the learning of one who studies on a day when study is forbidden, the subtlest of the three, for learning not studied properly withers as Sītā withered without the sight of Rāma. The comparison with Paulomī, Indra's wife, sets Sītā's faithfulness beside Śacī's, for Śacī too, tormented by Nahuṣa, thought only of Indra. Winning Sītā's trust had not been easy but took great effort; being "turned away from Rāvaṇa" means that she had nothing to do with him and counted his wealth, his kingdom and his temptations as straw; and her "resolve to die" shows how pressing the time was, for any delay might cost her life. Hanumān repeats his earlier description of her at length because his purpose now was different: before, it was to report; now, it was to stir their pity and so spur them to act. So he ended by handing the decision to the whole assembly, "let it be made ready", a call to swift action for which all of them were responsible. These words open the discussion between Aṅgada and Jāmbavān in the next sarga.