ततः पक्षिणां निनादेन वृक्षाणां भङ्गस्वनेन च सर्वे लङ्कानिवासिनः त्रासेन सम्भ्रान्ताः बभूवुः। मृगाः पक्षिणः च भयत्रस्ताः विद्रुताः विनेदुः; रक्षसां च क्रूराणि निमित्तानि प्रादुरभवन् — अशुभानि शकुनानि आगामिनः विनाशस्य सूचकानि। ततः निद्रायां गतायां विकृताननाः राक्षस्यः भग्नं तत् वनं तं वीरं महाकपिं च ददृशुः। महाबाहुः महासत्त्वः महाबलः सः ताः दृष्ट्वा राक्षसीनां भयावहं सुमहत् रूपं चकार। गिरिसंकाशम् अतिकायं महाबलं तं वानरं दृष्ट्वा राक्षस्यः जनकात्मजां पप्रच्छुः — ‘अयं कः, कस्य, कुतः वा, किंनिमित्तम् इह आगतः? अनेन सह त्वया संवादः कथं कृतः? विशालाक्षि, सुभगे, नः आचक्ष्व, ते भयं मा भूत्; असितापाङ्गि, अयं त्वया सह किं संवादं कृतवान्?’ अथ सर्वाङ्गशोभना साध्वी सीता तदा अब्रवीत् — ‘कामरूपाणां रक्षसां विज्ञाने मम का गतिः? यूयम् एव अस्य जानीत — अयं कः, किं वा करिष्यति; अहिः एव अहेः पादान् विजानाति, न संशयः। अहम् अपि अतिभीता अस्मि; अयं कः इति न जानामि; कामरूपिणम् आगतं राक्षसम् एव एनं वेद्मि।’ अत्र सीतायाः चातुर्यं रमणीयम् — सा असत्यं न वदति, किन्तु सत्यं गोपयति; राक्षसाः स्वयं मायाविनः, अतः ‘यूयम् एव जानीत’ इति प्रश्नं तेषु एव प्रत्यर्पयति। ‘अहिः एव अहेः पादान् विजानाति’ इति लोकोक्तिः — सर्पस्य पादाः अदृश्याः, केवलं सर्पः एव तान् जानाति; तथा मायाविनः राक्षसस्य रूपं मायावी राक्षसः एव जानीयात्। एवं सा हनुमतः रक्षणं करोति, स्वस्य च। राक्षस्यः तस्याः ‘मा भूत् ते भयम्’ इति मधुरवचनैः रहस्यं ज्ञातुम् इच्छन्ति, किन्तु सीता तासां छलं न गृह्णाति। हनुमतः महारूपधारणम् अपि उद्देश्यपूर्वकम् — राक्षसीनां भयम् उत्पाद्य रावणं प्रति वार्ता शीघ्रं गच्छेत् इति। ‘क्रूराणि निमित्तानि’ इति पदेन लङ्कायाः विनाशस्य प्रथमं पूर्वचिह्नम् अत्र दृश्यते। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य परिणामः — प्रमदावनस्य भञ्जनेन उत्पन्नः कोलाहलः सम्पूर्णां लङ्कां व्याप्नोति। प्रथमं पशवः पक्षिणः च भीताः, ततः राक्षस्यः जागरिताः, अन्ते रावणः अपि ज्ञास्यति — एवं वार्ता क्रमेण वर्धते। राक्षसीनां प्रश्नाः चत्वारः — कः, कस्य, कुतः, किमर्थम् — एते दूतस्य परीक्षायाः पारम्परिकाः प्रश्नाः। सीतायाः उत्तरं संक्षिप्तं, किन्तु तस्मिन् तस्याः बुद्धिः धैर्यं च स्पष्टे।

वैदेह्याः वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः द्रुतं विद्रुताः — काश्चित् तत्र एव स्थिताः, काश्चित् रावणाय निवेदितुं गताः। रावणस्य समीपं गत्वा विकृताननाः राक्षस्यः विरूपं भीमं वानरं रावणाय न्यवेदिषुः — ‘राजन्, अशोकवनिकामध्ये भीमवपुः अमितविक्रमः कपिः सीतया कृतसंवादः तिष्ठति। हरिणलोचना जानकी सीता अस्माभिः बहुधा पृष्टा अपि तं हरिं निवेदयितुं न इच्छति। सः वासवस्य दूतः भवेत्, वैश्रवणस्य वा दूतः, सीतान्वेषणकाङ्क्षया रामेण प्रेषितः वा। तेन अद्भुतरूपेण यत् तव मनोहरं नानामृगगणाकीर्णं प्रमदावनं, तत् प्रमृष्टम्। तत्र कश्चित् उद्देशः नास्ति यः तेन न विनाशितः; यत्र सा जानकी देवी, सः एव तेन न विनाशितः। जानकीरक्षणार्थं वा, श्रमात् वा इति न उपलक्ष्यते; अथवा तस्य कः श्रमः — सा एव तेन अभिरक्षिता। चारुपल्लवपत्राढ्यः प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः, यं सीता स्वयम् आस्थिता, सः अपि तेन अभिरक्षितः। येन सीता सम्भाषिता, वनं च विनाशितं, तस्य उग्ररूपस्य उग्रं दण्डम् आज्ञातुम् अर्हसि। रक्षोगणेश्वर, तव मनःपरिगृहीतां तां सीतां यः त्यक्तजीवितः न स्यात्, सः कः अभिभाषेत?’ राक्षसीनां निवेदने त्रयः मुख्याः अंशाः — कपेः परिचयस्य अनुमानम् (इन्द्रस्य कुबेरस्य रामस्य वा दूतः), वनस्य नाशः, सीतायाः आश्रयस्य रक्षणं च। अन्तिमः अंशः विशेषतः महत्त्वपूर्णः — सर्वं वनं भग्नं, केवलं सीतायाः शिंशपावृक्षः सुरक्षितः; अतः कपिः सीतायाः पक्षे इति स्पष्टम्। ‘अथवा कः श्रमः तस्य’ इति वचनेन राक्षस्यः स्वयम् अनुमानं शोधयन्ति — एतादृशस्य बलवतः श्रमः न सम्भवति, अतः सीतायाः रक्षणम् एव उद्देशः। अन्ते ताः रावणस्य अहंकारं स्पृशन्ति — ‘तव मनःपरिगृहीतां सीतां कः अभिभाषेत?’ — येन तस्य क्रोधः प्रज्वलेत्। अत्र राक्षसीनां वचने कुटिलता अपि दृश्यते: सीतायाः उत्तरं ताः न निवेदयन्ति, केवलं ‘न इच्छति’ इति वदन्ति, येन सीता अपि संशयास्पदा भवेत्। ‘दूतः’ इति अनुमानं सत्यस्य समीपे — ताः जानन्ति यत् अयं सामान्यः वानरः न। ‘काश्चित् स्थिताः, काश्चित् गताः’ इति वर्णनेन राक्षसीनां भयं सूचितम् — सर्वाः न धावन्ति, केचन सीतायाः रक्षणाय स्थिताः। निवेदने राक्षस्यः हनुमतः ‘भीमवपुः’, ‘अमितविक्रमः’, ‘अद्भुतरूपः’, ‘उग्ररूपः’ इति बहूनि विशेषणानि प्रयुञ्जते — तासां भयं वचनेषु अपि प्रतिफलति। ‘तव मनोहरं प्रमदावनम्’ इति पदेन ताः रावणस्य स्वामित्वं स्मारयन्ति, येन वनस्य नाशः तस्य अपमानः इव प्रतिभाति। ‘त्यक्तजीवितः’ इति अन्तिमं पदं कपेः मृत्युं निश्चितं करोति — रावणस्य प्रियाम् अभिभाषमाणः जीवितं त्यक्तवान् एव।

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा राक्षसेश्वरः रावणः कोपसंवर्तितेक्षणः चिताग्निः इव जज्वाल। क्रुद्धस्य तस्य नेत्राभ्याम् अश्रुबिन्दवः प्रापतन्, दीप्ताभ्यां दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः इव। महातेजाः सः आत्मनः सदृशान् वीरान् किंकरान् नाम राक्षसान् हनूमतः निग्रहार्थं व्यादिदेश। तेषां तरस्विनाम् अशीतिसाहस्रं किंकराणां कूटमुद्गरपाणयः तस्मात् भवनात् निर्ययुः। महोदराः महादंष्ट्राः घोररूपाः महाबलाः युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ते तोरणस्थम् अवस्थितं तं कपिं समासाद्य, पावकं पतङ्गाः इव, महावेगाः अभिपेतुः। विचित्राभिः गदाभिः, काञ्चनाङ्गदैः परिघैः, आदित्यसंनिभैः शरैः च ते वानरश्रेष्ठम् आजग्मुः। ‘चिताग्निः इव’ इति उपमा रावणस्य क्रोधस्य भयंकरतां दर्शयति — चितायाः अग्निः शवं दहति, एवं रावणस्य क्रोधः मृत्युं सूचयति। तस्य नेत्राभ्याम् अश्रुबिन्दवः क्रोधजाः, दीपात् तैलबिन्दवः ज्वलन्तः इव पतन्ति — एषा उपमा अपूर्वा (२३तमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः)। ‘आत्मनः सदृशान्’ इति पदेन किंकराः रावणस्य समबलाः इति सूच्यते। ‘अशीतिसाहस्रम्’ इति संख्या हनुमतः एकस्य विरुद्धं विशालां सेनां दर्शयति। ‘पतङ्गाः इव पावकम्’ इति उपमा किंकराणां विनाशं पूर्वम् एव सूचयति — पतङ्गाः अग्निं प्रति धावन्तः स्वयं दह्यन्ते। अस्मिन् भागे वीररसः भयानकरसः च मिश्रितौ। रावणस्य प्रतिक्रिया अविचारिता — सः दूतस्य परिचयं न पृच्छति, केवलं निग्रहम् आज्ञापयति। ‘निग्रहार्थम्’ इति पदं सूचयति यत् प्रथमं सः कपिं ग्रहीतुम् इच्छति, न हन्तुम्। किंकराणां वर्णनं — महोदराः, महादंष्ट्राः, घोररूपाः — तेषां भयंकरत्वं दर्शयति; ‘कूटमुद्गरपाणयः’ इति आयुधानि अपि उक्तानि। ‘तोरणस्थम् अवस्थितम्’ इति हनुमतः स्थैर्यं दर्शयति — सः न पलायते, अपितु द्वारे एव प्रतीक्षते। किंकराणां आयुधानि विविधानि, शत्रुः तु एकः एव।

मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः प्रासतोमरपाणयः ते हनूमन्तं परिवार्य सहसा अग्रतः तस्थुः। पर्वतसंनिभः तेजस्वी श्रीमान् हनुमान् अपि लाङ्गूलं क्षितौ आविध्य महाध्वनिं ननाद। सः मारुतात्मजः हनुमान् महाकायः भूत्वा पुच्छम् आस्फोटयामास, शब्देन लङ्कां पूरयन्। तस्य अनुनादिना महता आस्फोटितशब्देन विहङ्गाः गगनात् पेतुः; सः उच्चैः इदम् अघोषयत् — ‘अतिबलः रामः जयति, महाबलः लक्ष्मणः च; राघवेण अभिपालितः राजा सुग्रीवः जयति। अहम् अक्लिष्टकर्मणः कोसलेन्द्रस्य रामस्य दासः, शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः हनुमान्। शिलाभिः पादपैः च सहस्रशः प्रहरतः मम युद्धे रावणसहस्रम् अपि प्रतिबलं न भवेत्। लङ्कां पुरीम् अर्दयित्वा मैथिलीम् अभिवाद्य च सर्वरक्षसां मिषतां समृद्धार्थः गमिष्यामि।’ तस्य संनादशब्देन ते भयशङ्किताः अभवन्, उन्नतं संध्यामेघम् इव हनूमन्तं ददृशुः। हनुमतः घोषणा वाल्मीकीये प्रसिद्धा — सः स्वस्य परिचयं स्वामिनः जयेन आरभते; ‘दासः अहम्’ इति वदन् अपि सः गर्वेण वदति, यतः रामस्य दास्यम् एव तस्य गौरवम्। ‘अक्लिष्टकर्मणः’ इति रामस्य विशेषणं — यः कर्माणि अनायासेन करोति। ‘रावणसहस्रम् अपि प्रतिबलं न’ इति वचनं केवलं दर्पः न, अपितु शत्रोः मनसि भयं जनयितुं युद्धनीतिः। ‘मिषतां सर्वरक्षसाम्’ इति — सर्वेषां राक्षसानां पश्यताम् एव, तेषाम् अवमानाय। इमे षट् श्लोकाः (३१–३६) समीक्षिते ५.०४१.००४–००९ इति अग्रिमसर्गे चैत्यप्रासादप्रसङ्गे एव स्थिताः; वुल्गेटे अत्र अपि त्रिचत्वारिंशसर्गे अपि पुनः आगच्छन्ति। घोषणायाः क्रमः अपि द्रष्टव्यः — प्रथमं रामस्य जयः, ततः लक्ष्मणस्य, ततः सुग्रीवस्य; अन्ते स्वस्य परिचयः। एवं हनुमान् स्वामिनां गौरवं स्वस्मात् पूर्वं स्थापयति। ‘राघवेण अभिपालितः सुग्रीवः’ इति वचनेन रामसुग्रीवयोः सख्यं राक्षसानां पुरतः प्रकाश्यते — तेषां शत्रुः एकः न, अपितु सेनासहितः। लाङ्गूलास्फोटनं वानराणां युद्धाह्वानस्य चिह्नम्; तस्य शब्देन विहङ्गाः पतन्ति इति तस्य भयंकरता। ‘संध्यामेघम् इव उन्नतम्’ इति उपमा — संध्यायां रक्तवर्णः मेघः, तथा हनुमतः ताम्रवर्णं विशालं शरीरम्। अस्य भागस्य उद्देशः — राक्षसानां मनसि भयम्, रावणस्य च मनसि रामस्य नाम स्थापयितुम्।

ततः स्वामिनः सन्देशेन निःशङ्काः ते राक्षसाः चित्रैः भीमैः प्रहरणैः ततः ततः कपिम् अभिपेतुः। तैः शूरैः सर्वतः परिवृतः सः महाबलः तोरणाश्रितम् आयसं भीमं परिघम् आससाद। सः तं परिघम् आदाय रजनीचरान् जघान; स्फुरन्तं पन्नगम् आदाय विनतासुतः इव सः वीरः मारुतिः तं परिगृह्य अम्बरे विचचार, सहस्रदृक् वज्रेण दैत्यान् इव सः तान् सूदयामास। सः वीरः मारुतात्मजः किंकरान् राक्षसान् हत्वा युद्धाकाङ्क्षी महावीरः तोरणं समवस्थितः। ततः तस्मात् भयात् मुक्ताः कतिचित् राक्षसाः तत्र सर्वान् किंकरान् निहतान् रावणाय न्यवेदयन्। सः राजा महाबलं राक्षसानां निहतं निशम्य परिवृत्तलोचनः पराक्रमे अप्रतिमं समरे सुदुर्जयं प्रहस्तपुत्रं समादिदेश। परिघस्य उपमा — गरुडः यथा सर्पं नखैः गृहीत्वा आकाशे चरति, तथा हनुमान् परिघं गृहीत्वा; इन्द्रः यथा वज्रेण दैत्यान् हन्ति, तथा सः किंकरान्। द्वे अपि उपमे दैवीयौ — हनुमतः पराक्रमः देवानाम् इव। ‘स्वामिसंदेशनिःशङ्काः’ इति पदस्य अर्थः — हनुमता स्वामिनः रामस्य नाम उक्तम्, अतः राक्षसाः तस्य परिचयं निःसंशयं ज्ञातवन्तः (हिन्दीटीकानुसारम्)। ‘परिवृत्तलोचनः’ इति रावणस्य क्रोधस्य चिह्नम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते, अग्रिमस्य युद्धस्य भूमिकां रचयति। परिघः तोरणे एव स्थितः आसीत् — हनुमान् शत्रोः एव आयुधेन शत्रून् हन्ति। तस्य युद्धे आकाशगमनं विशेषम् — सः भूमौ न, अपितु अम्बरे विचरन् प्रहरति, यतः सः वायुपुत्रः। ‘युद्धाकाङ्क्षी पुनः तोरणं समवस्थितः’ इति — एकस्य युद्धस्य अनन्तरं सः विश्रामं न इच्छति, अपितु अग्रिमं युद्धं प्रतीक्षते। एवं रावणस्य प्रथमः प्रयत्नः निष्फलः, अग्रिमसर्गेषु क्रमेण महत्तराः वीराः प्रेष्यन्ते।

అప్పుడు పక్షుల అరుపులతోనూ, చెట్లు విరిగే చప్పుడుతోనూ లంకానివాసులందరూ భయంతో కలవరపడ్డారు. మృగాలూ పక్షులూ భయంతో వణికి పారిపోతూ అరిచాయి; రాక్షసులకు క్రూరమైన నిమిత్తాలు కనిపించాయి — రాబోయే వినాశాన్ని సూచించే అశుభశకునాలు. తరువాత నిద్ర చెదిరిపోగా, వికృతమైన ముఖాలు గల రాక్షసస్త్రీలు ధ్వంసమైన ఆ వనాన్నీ, ఆ వీరుడైన మహాకపినీ చూశారు. మహాబాహువు, మహాసత్త్వుడు, మహాబలుడు అయిన అతడు వారిని చూసి రాక్షసస్త్రీలకు భయం కలిగించే మహత్తరమైన రూపాన్ని ధరించాడు. కొండంత ఎత్తైన, అతికాయుడైన, మహాబలుడైన ఆ వానరుని చూసి రాక్షసస్త్రీలు జనకుని కుమార్తెను ఇలా అడిగారు — ‘ఇతడెవడు, ఎవరివాడు, ఎక్కడి నుండి, ఏ కారణంగా ఇక్కడికి వచ్చాడు? ఇతనితో నీవు ఎలా మాట్లాడావు? విశాలాక్షీ, సుభగా, మాకు చెప్పు, నీకు భయం అక్కర్లేదు; నల్లని కనుకొలకులు గలదానా, ఇతడు నీతో ఏమి మాట్లాడాడు?’ అప్పుడు సర్వాంగసుందరి అయిన సాధ్వి సీత ఇలా అంది — ‘కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసులను గుర్తించడంలో నాకేమి గతి? ఇతడెవడో, ఏమి చేయబోతున్నాడో మీరే తెలుసుకోండి; పాము కాళ్ళు పాముకే తెలుస్తాయి, సందేహం లేదు. నేనూ ఎంతో భయపడుతున్నాను; ఇతడెవడో నాకు తెలియదు; కామరూపంతో వచ్చిన రాక్షసుడే అని ఇతనిని నేను అనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ సీత చాతుర్యం మనోహరం — ఆమె అసత్యం చెప్పదు, కానీ సత్యాన్ని దాచిపెడుతుంది; రాక్షసులు స్వయంగా మాయావులు, అందుకే ‘మీరే తెలుసుకోండి’ అని ప్రశ్నను వారికే తిరిగి అప్పగిస్తుంది. ‘పాము కాళ్ళు పాముకే తెలుసు’ అనేది లోకోక్తి — పాము కాళ్ళు కనబడవు, పాముకే అవి తెలుస్తాయి; అలాగే మాయావి అయిన రాక్షసుని రూపం మాయావి అయిన రాక్షసునికే తెలియాలి. ఇలా ఆమె హనుమంతుణ్ణీ, తనను తానూ రక్షించుకుంటుంది. రాక్షసస్త్రీలు ‘నీకు భయం అక్కర్లేదు’ అనే తీయని మాటలతో రహస్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటారు, కానీ సీత వారి మోసపు వలలో పడదు. హనుమంతుడు మహారూపం ధరించడం కూడా ఉద్దేశపూర్వకమే — రాక్షసస్త్రీలకు భయం కలిగించి, వార్త త్వరగా రావణునికి చేరాలని. ‘క్రూరమైన నిమిత్తాలు’ అనే మాటతో లంక వినాశానికి మొదటి పూర్వసూచన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం ముందరి సర్గ పరిణామమే — ప్రమదావనాన్ని ధ్వంసం చేయడంతో పుట్టిన కోలాహలం లంకంతా వ్యాపిస్తుంది. మొదట పశుపక్ష్యాదులు భయపడతాయి, తరువాత రాక్షసస్త్రీలు మేల్కొంటారు, చివరకు రావణుడికీ తెలుస్తుంది — ఇలా వార్త క్రమంగా పెరుగుతుంది. రాక్షసస్త్రీల ప్రశ్నలు నాలుగు — ఎవరు, ఎవరివాడు, ఎక్కడి నుండి, ఎందుకు — ఇవి దూతను పరీక్షించే సంప్రదాయ ప్రశ్నలు. సీత సమాధానం సంక్షిప్తమైనదే, కానీ అందులో ఆమె బుద్ధీ ధైర్యమూ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

వైదేహి మాట విని రాక్షసస్త్రీలు త్వరత్వరగా పరుగెత్తారు — కొందరు అక్కడే నిలిచారు, కొందరు రావణునికి విన్నవించడానికి వెళ్ళారు. రావణుని దగ్గరకు వెళ్ళి వికృతముఖులైన రాక్షసస్త్రీలు విరూపుడైన, భయంకరుడైన వానరుని గురించి రావణునికి ఇలా విన్నవించారు — ‘రాజా, అశోకవనం మధ్యలో భయంకరమైన దేహం గల, అపారమైన పరాక్రమం గల ఒక కపి సీతతో మాట్లాడి నిలిచి ఉన్నాడు. లేడికన్నుల జానకి అయిన సీతను మేము ఎన్నోసార్లు అడిగినా ఆ వానరుని గురించి చెప్పడానికి ఆమె ఇష్టపడటం లేదు. అతడు ఇంద్రుని దూతో, కుబేరుని దూతో, లేక సీతను వెదకాలనే కోరికతో రాముడు పంపినవాడో కావచ్చు. అద్భుతరూపం గల అతడు, అనేక మృగగణాలతో నిండిన నీ మనోహరమైన ప్రమదావనాన్ని తుడిచిపెట్టేశాడు. అతడు నాశనం చేయని ప్రదేశమే అక్కడ లేదు; జానకీదేవి ఉన్న చోటును మాత్రమే అతడు నాశనం చేయలేదు. జానకిని రక్షించడానికో, అలసటవల్లో తెలియడం లేదు; అయినా అతనికి అలసట ఏమిటి — ఆమెనే అతడు కాపాడాడు. అందమైన చిగుళ్ళతో, ఆకులతో నిండిన, బాగా పెరిగిన శింశుపావృక్షం, సీత స్వయంగా ఆశ్రయించుకున్నది, దానిని కూడా అతడు కాపాడాడు. సీతతో మాట్లాడినవాడూ, వనాన్ని నాశనం చేసినవాడూ అయిన ఆ ఉగ్రరూపునికి ఉగ్రమైన దండన విధించాలి. రాక్షసగణేశ్వరా, నీవు మనస్సులో స్వీకరించిన ఆ సీతతో, ప్రాణాలు వదులుకోవడానికి సిద్ధపడనివాడు ఎవడు మాట్లాడగలడు?’ రాక్షసస్త్రీల విన్నపంలో మూడు ముఖ్యాంశాలు ఉన్నాయి — కపి ఎవరై ఉంటాడనే ఊహ (ఇంద్రుని, కుబేరుని లేక రాముని దూత), వనం నాశనం, సీత ఆశ్రయాన్ని కాపాడటం. చివరి అంశం విశేషంగా ముఖ్యమైనది — వనమంతా ధ్వంసమైంది, సీత శింశుపావృక్షం మాత్రమే సురక్షితంగా ఉంది; కాబట్టి కపి సీత పక్షాన ఉన్నాడని స్పష్టం. ‘అయినా అతనికి అలసట ఏమిటి’ అనే మాటతో రాక్షసస్త్రీలు తమ ఊహను తామే సరిదిద్దుకుంటారు — ఇంతటి బలవంతునికి అలసట కలగడం సాధ్యం కాదు, కాబట్టి సీతను రక్షించడమే అతని ఉద్దేశం. చివరకు వారు రావణుని అహంకారాన్ని తాకుతారు — ‘నీవు మనస్సులో స్వీకరించిన సీతతో ఎవడు మాట్లాడగలడు?’ — దానితో అతని క్రోధం భగ్గుమనాలని. ఇక్కడ రాక్షసస్త్రీల మాటలో కుటిలత్వం కూడా కనిపిస్తుంది: సీత ఇచ్చిన సమాధానాన్ని వారు చెప్పరు, ‘చెప్పడానికి ఇష్టపడటం లేదు’ అని మాత్రమే అంటారు, దానితో సీత కూడా అనుమానానికి గురి కావాలని. ‘దూత’ అనే ఊహ సత్యానికి దగ్గరగానే ఉంది — ఇతడు సామాన్య వానరుడు కాడని వారికి తెలుసు. ‘కొందరు నిలిచారు, కొందరు వెళ్ళారు’ అనే వర్ణనతో రాక్షసస్త్రీల భయం సూచించబడింది — అందరూ పరుగెత్తరు, కొందరు సీతకు కాపలాగా నిలుస్తారు. విన్నపంలో రాక్షసస్త్రీలు హనుమంతుని గురించి ‘భయంకరదేహుడు’, ‘అపారపరాక్రముడు’, ‘అద్భుతరూపుడు’, ‘ఉగ్రరూపుడు’ అని ఎన్నో విశేషణాలు వాడతారు — వారి భయం మాటల్లో కూడా ప్రతిఫలిస్తుంది. ‘నీ మనోహరమైన ప్రమదావనం’ అనే మాటతో వారు రావణుని యాజమాన్యాన్ని గుర్తు చేస్తారు, దానితో వనం నాశనం అతనికే జరిగిన అవమానంలా తోస్తుంది. ‘ప్రాణాలు వదులుకున్నవాడు’ (త్యక్తజీవితుడు) అనే చివరి మాట కపి మరణాన్ని నిశ్చయం చేస్తుంది — రావణుని ప్రియురాలితో మాట్లాడినవాడు ప్రాణాలు వదులుకున్నట్లే.

రాక్షసస్త్రీల మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కోపంతో కళ్ళు గిరగిర తిప్పుతూ చితిమంటలా మండిపడ్డాడు. క్రుద్ధుడైన అతని కళ్ళ నుండి కన్నీటిబొట్లు రాలాయి — వెలుగుతున్న రెండు దీపాల నుండి జ్వాలలతో కూడిన నూనెబొట్లు రాలినట్లు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు తనతో సమానులైన కింకరులనే వీరరాక్షసులను హనుమంతుని నిగ్రహించడానికి ఆజ్ఞాపించాడు. వేగవంతులైన ఆ కింకరులు ఎనభై వేలమంది కూటాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టి ఆ భవనం నుండి బయలుదేరారు. పెద్ద పొట్టలు, పెద్ద కోరలు, ఘోరమైన రూపాలు గల మహాబలులు, యుద్ధోత్సాహులు, హనుమంతుని పట్టుకోవాలనే ఆతురతతో ఉన్న వారందరూ తోరణం మీద నిలిచి ఉన్న ఆ కపిని సమీపించి, అగ్నిపైకి మిడతలు దూకినట్లు మహావేగంతో అతనిపైకి దూకారు. చిత్రమైన గదలతో, బంగారు పట్టీలు తొడిగిన పరిఘలతో, సూర్యునిలా వెలిగే బాణాలతో వారు ఆ వానరశ్రేష్ఠుని మీదికి వచ్చారు. ‘చితిమంటలా’ అనే ఉపమ రావణుని క్రోధపు భయంకరతను చూపుతుంది — చితిమంట శవాన్ని దహిస్తుంది, అలాగే రావణుని క్రోధం మృత్యువును సూచిస్తుంది. అతని కళ్ళ నుండి క్రోధంతో పుట్టిన కన్నీటిబొట్లు, దీపం నుండి మండుతున్న నూనెబొట్లలా రాలుతాయి — ఈ ఉపమ అపూర్వమైనది (23వ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది). ‘తనతో సమానులైన’ అనే మాటతో కింకరులు రావణునితో సమానబలులని సూచించబడింది. ‘ఎనభై వేలు’ అనే సంఖ్య ఒక్క హనుమంతునికి విరుద్ధంగా విశాలమైన సేనను చూపుతుంది. ‘అగ్నిపైకి మిడతలలా’ అనే ఉపమ కింకరుల వినాశాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది — అగ్ని వైపు పరుగెత్తే మిడతలు తామే కాలిపోతాయి. ఈ భాగంలో వీరరసమూ భయానకరసమూ మిళితమై ఉన్నాయి. రావణుని ప్రతిక్రియ ఆలోచనారహితమైనది — అతడు దూత ఎవరని అడగడు, నిగ్రహించమని మాత్రమే ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ‘నిగ్రహించడానికి’ అనే మాట అతడు మొదట కపిని పట్టుకోవాలనుకుంటున్నాడని, చంపాలని కాదని సూచిస్తుంది. కింకరుల వర్ణన — పెద్ద పొట్టలు, పెద్ద కోరలు, ఘోరరూపాలు — వారి భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది; ‘కూటముద్గరపాణులు’ అని వారి ఆయుధాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. ‘తోరణం మీద నిలిచి ఉన్న’ అనే మాట హనుమంతుని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది — అతడు పారిపోడు, ద్వారం దగ్గరే ఎదురుచూస్తాడు. కింకరుల ఆయుధాలు రకరకాలు, శత్రువు మాత్రం ఒక్కడే.

ముద్గరాలూ పట్టిసాలూ శూలాలూ ప్రాసాలూ తోమరాలూ చేతబట్టిన వారు హనుమంతుని చుట్టుముట్టి అకస్మాత్తుగా అతని ఎదుట నిలిచారు. పర్వతంలాంటి, తేజస్వి, శ్రీమంతుడు అయిన హనుమంతుడు కూడా తోకను నేలకేసి కొట్టి గొప్ప ధ్వని చేశాడు. ఆ మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు మహాకాయుడై తోకను ఆస్ఫాలించాడు, ఆ శబ్దంతో లంకను నింపివేశాడు. ప్రతిధ్వనించే ఆ మహత్తరమైన ఆస్ఫోటనశబ్దానికి పక్షులు ఆకాశం నుండి రాలిపడ్డాయి; అతడు బిగ్గరగా ఇలా ఘోషించాడు — ‘అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు కూడా; రాఘవుని రక్షణలో ఉన్న రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు. నేను అనాయాసంగా కార్యాలు సాధించే కోసలేంద్రుడైన రామునికి దాసుణ్ణి, శత్రుసైన్యాలను సంహరించే మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుణ్ణి. శిలలతోనూ చెట్లతోనూ వేలకొద్దీ దెబ్బలు కొట్టే నాకు యుద్ధంలో వేయిమంది రావణులైనా సాటిరారు. లంకాపురిని పీడించి, మైథిలికి నమస్కరించి, రాక్షసులందరూ చూస్తుండగానే కార్యం సాధించుకుని వెళ్తాను.’ అతని గర్జనశబ్దానికి వారు భయంతో శంకించి, సంధ్యాకాలపు మేఘంలా ఉన్నతంగా ఉన్న హనుమంతుని చూశారు. హనుమంతుని ఈ ఘోషణ వాల్మీకి రామాయణంలో ప్రసిద్ధం — అతడు తన పరిచయాన్ని ప్రభువు జయంతో ప్రారంభిస్తాడు; ‘నేను దాసుణ్ణి’ అని చెబుతున్నా గర్వంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే రామునికి దాస్యమే అతనికి గౌరవం. ‘అక్లిష్టకర్ముడు’ అనేది రాముని విశేషణం — కార్యాలను అనాయాసంగా చేసేవాడు. ‘వేయిమంది రావణులైనా సాటిరారు’ అనే మాట కేవలం దర్పం కాదు, శత్రువు మనస్సులో భయం పుట్టించే యుద్ధనీతి. ‘రాక్షసులందరూ చూస్తుండగా’ — అందరు రాక్షసులూ చూస్తుండగానే, వారిని అవమానించడానికి. ఈ ఆరు శ్లోకాలు (31–36) సమీక్షిత సంస్కరణలో 5.041.004–009 గా తరువాతి సర్గలోని చైత్యప్రాసాద ప్రసంగంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; వల్గేట్ పాఠంలో ఇక్కడా, నలభై మూడవ సర్గలోనూ మళ్ళీ వస్తాయి. ఘోషణ క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట రాముని జయం, తరువాత లక్ష్మణునిది, తరువాత సుగ్రీవునిది; చివరగా తన పరిచయం. ఇలా హనుమంతుడు ప్రభువుల గౌరవాన్ని తనకంటే ముందు నిలుపుతాడు. ‘రాఘవుని రక్షణలో ఉన్న సుగ్రీవుడు’ అనే మాటతో రామసుగ్రీవుల స్నేహం రాక్షసుల ఎదుట ప్రకటించబడుతుంది — వారి శత్రువు ఒక్కడు కాదు, సేనతో కూడినవాడు. తోకను ఆస్ఫాలించడం వానరులు యుద్ధానికి పిలిచే గుర్తు; దాని శబ్దానికి పక్షులు రాలిపడటం దాని భయంకరత. ‘సంధ్యామేఘంలా ఉన్నతంగా’ అనే ఉపమ — సంధ్యలో మేఘం ఎర్రగా ఉంటుంది, అలాగే హనుమంతుని రాగిరంగు విశాలదేహం. ఈ భాగపు ఉద్దేశం — రాక్షసుల మనస్సులో భయాన్నీ, రావణుని మనస్సులో రాముని పేరునూ నాటడం.

అప్పుడు ప్రభువు ఆజ్ఞతో నిశ్శంకులైన ఆ రాక్షసులు చిత్రమైన, భయంకరమైన ఆయుధాలతో అటూ ఇటూ నుండి కపిపైకి దూకారు. ఆ శూరులు అన్ని వైపుల నుండి చుట్టుముట్టగా ఆ మహాబలుడు తోరణాన్ని ఆనుకుని ఉన్న ఇనుప భయంకర పరిఘను అందుకున్నాడు. ఆ పరిఘను తీసుకుని అతడు రాత్రించరులను చంపాడు; గిలగిల కొట్టుకుంటున్న పామును పట్టుకుని వినతాసుతుడైన గరుత్మంతుడు ఆకాశంలో తిరిగినట్లు, వీరుడైన మారుతి దానిని పట్టుకుని ఆకాశంలో సంచరించాడు; వేయికన్నుల ఇంద్రుడు వజ్రంతో దైత్యులను సంహరించినట్లు అతడు వారిని సంహరించాడు. ఆ వీరుడైన మారుతాత్మజుడు కింకరరాక్షసులను చంపి, ఇంకా యుద్ధం కోరుకుంటూ మహావీరుడై తోరణం మీద నిలిచాడు. అప్పుడు ఆ భయం నుండి బయటపడిన కొందరు రాక్షసులు కింకరులందరూ అక్కడ హతులయ్యారని రావణునికి విన్నవించారు. రాక్షసుల మహాబలం హతమైందని విని ఆ రాజు కళ్ళు గిరగిర తిప్పుతూ, పరాక్రమంలో సాటిలేనివాడూ, యుద్ధంలో జయించడానికి కష్టమైనవాడూ అయిన ప్రహస్తుని కుమారుని ఆజ్ఞాపించాడు. పరిఘ ఉపమ — గరుడుడు పామును గోళ్ళతో పట్టుకుని ఆకాశంలో సంచరించినట్లు, హనుమంతుడు పరిఘను పట్టుకుని; ఇంద్రుడు వజ్రంతో దైత్యులను చంపినట్లు, అతడు కింకరులను. రెండు ఉపమలూ దైవికమైనవే — హనుమంతుని పరాక్రమం దేవతల పరాక్రమం వంటిది. ‘స్వామిసందేశనిశ్శంకులు’ అనే పదానికి అర్థం — హనుమంతుడు తన ప్రభువైన రాముని పేరు చెప్పాడు, కాబట్టి రాక్షసులు అతడెవరో సందేహం లేకుండా తెలుసుకున్నారు (హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం). ‘కళ్ళు గిరగిర తిప్పుతూ’ (పరివృత్తలోచనుడు) అనేది రావణుని క్రోధానికి గుర్తు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది, రాబోయే యుద్ధానికి భూమిక సిద్ధం చేస్తుంది. పరిఘ తోరణం మీదే ఉంది — హనుమంతుడు శత్రువు ఆయుధంతోనే శత్రువులను చంపుతాడు. అతని యుద్ధంలో ఆకాశగమనం విశేషం — అతడు నేల మీద కాక ఆకాశంలో సంచరిస్తూ కొడతాడు, ఎందుకంటే అతడు వాయుపుత్రుడు. ‘యుద్ధం కోరుకుంటూ మళ్ళీ తోరణం మీద నిలిచాడు’ — ఒక యుద్ధం తరువాత అతడు విశ్రాంతి కోరడు, తరువాతి యుద్ధం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఇలా రావణుని మొదటి ప్రయత్నం నిష్ఫలమైంది; తరువాతి సర్గలలో క్రమంగా ఇంకా గొప్ప వీరులు పంపబడతారు.

பிறகு பறவைகளின் கூச்சலாலும் மரங்கள் முறியும் ஒலியாலும் இலங்கைவாசிகள் அனைவரும் அச்சத்தால் கலக்கமுற்றனர். விலங்குகளும் பறவைகளும் அச்சத்தால் நடுங்கி ஓடிக் கூக்குரலிட்டன; ராக்ஷசர்களுக்குக் கொடிய அறிகுறிகள் தோன்றின — வரவிருக்கும் அழிவைக் குறிக்கும் அமங்கலச் சகுனங்கள். பிறகு உறக்கம் கலைந்தபோது, விகாரமான முகமுடைய ராக்ஷசிகள் முறிக்கப்பட்ட அந்த வனத்தையும், வீரனான அந்தப் பெரிய வானரனையும் கண்டனர். நீண்ட கைகளும் பெரும் மனவலிமையும் பெருவலிமையும் உடைய அவன் அவர்களைக் கண்டு, ராக்ஷசிகளுக்கு அச்சமூட்டும் மிகப் பெரிய உருவத்தை எடுத்தான். மலைபோன்ற, மிகப் பெரிய உடலுடைய, பெருவலிமையுடைய அந்த வானரனைக் கண்டு ராக்ஷசிகள் ஜனகன் மகளிடம் கேட்டனர்: ‘இவன் யார், யாருடையவன், எங்கிருந்து வந்தான், எதற்காக இங்கே வந்தான்? இவனோடு நீ எப்படிப் பேசினாய்? அகன்ற கண்களுடையவளே, நற்பேறுடையவளே, எங்களுக்குச் சொல், உனக்கு அச்சம் வேண்டாம்; கருமையான கடைக்கண்ணுடையவளே, இவன் உன்னோடு என்ன பேசினான்?’ அப்போது எல்லா அங்கங்களிலும் அழகுடைய கற்புடைய சீதை சொன்னாள்: ‘விரும்பிய உருவெடுக்கும் ராக்ஷசர்களை அறிந்துகொள்வதில் எனக்கு என்ன வழி இருக்கிறது? நீங்களே இவனை அறிவீர்கள் — இவன் யார், என்ன செய்வான் என்று; பாம்பின் கால்களைப் பாம்பே அறியும், இதில் ஐயமில்லை. நானும் மிகவும் அஞ்சியிருக்கிறேன்; இவன் யார் என்று எனக்குத் தெரியாது; விரும்பிய உருவெடுத்து வந்த ஒரு ராக்ஷசன் என்றே இவனை நினைக்கிறேன்.’ இங்கே சீதையின் சாமர்த்தியம் இனிமையானது — அவள் பொய் சொல்லவில்லை, ஆனால் உண்மையை மறைக்கிறாள்; ராக்ஷசர்கள் தாமே மாயாவிகள், ஆகவே ‘நீங்களே அறிவீர்கள்’ என்று கேள்வியை அவர்களிடமே திருப்பி அனுப்புகிறாள். ‘பாம்பின் கால்களைப் பாம்பே அறியும்’ என்பது உலகவழக்குப் பழமொழி — பாம்பின் கால்கள் கண்ணுக்குப் புலப்படாதவை, பாம்பு மட்டுமே அவற்றை அறியும்; அவ்வாறே மாயாவியான ராக்ஷசனின் உருவத்தை மாயாவியான ராக்ஷசனே அறிவான். இவ்வாறு அவள் அனுமனையும் தன்னையும் காத்துக்கொள்கிறாள். ராக்ஷசிகள் ‘உனக்கு அச்சம் வேண்டாம்’ என்ற இனிய சொற்களால் இரகசியத்தை அறிய விரும்புகின்றனர்; ஆனால் சீதை அவர்களுடைய சூழ்ச்சியில் சிக்கவில்லை. அனுமன் பேருருவம் எடுத்ததும் நோக்கத்தோடுதான் — ராக்ஷசிகளுக்கு அச்சம் உண்டாக்கினால் செய்தி விரைவில் ராவணனைச் சென்றடையும் என்று. ‘கொடிய அறிகுறிகள்’ என்ற சொல்லால் இலங்கையின் அழிவுக்கான முதல் முன்னறிகுறி இங்கே தென்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கம் முந்தைய சர்க்கத்தின் விளைவு — பிரமதாவனம் முறிக்கப்பட்டதால் எழுந்த கூச்சல் இலங்கை முழுவதும் பரவுகிறது. முதலில் விலங்குகளும் பறவைகளும் அஞ்சுகின்றன, பிறகு ராக்ஷசிகள் விழித்தெழுகின்றனர், இறுதியில் ராவணனும் அறிவான் — இவ்வாறு செய்தி படிப்படியாகப் பெருகுகிறது. ராக்ஷசிகளின் கேள்விகள் நான்கு — யார், யாருடையவன், எங்கிருந்து, எதற்காக — இவை தூதனைச் சோதிக்கும் மரபான கேள்விகள். சீதையின் மறுமொழி சுருக்கமானது, ஆனால் அதில் அவளுடைய அறிவும் துணிவும் தெளிவாகத் தெரிகின்றன.

வைதேகியின் சொல்லைக் கேட்டு ராக்ஷசிகள் விரைந்து ஓடினர் — சிலர் அங்கேயே நின்றனர், சிலர் ராவணனுக்குத் தெரிவிக்கச் சென்றனர். ராவணனின் அருகே சென்று, விகாரமான முகமுடைய ராக்ஷசிகள் விகாரமான, அஞ்சத்தக்க வானரனைப் பற்றி ராவணனுக்குத் தெரிவித்தனர்: ‘அரசே, அசோகவனத்தின் நடுவே அச்சமூட்டும் உடலும் அளவற்ற வீரமும் உடைய ஒரு வானரன், சீதையோடு உரையாடிவிட்டு நிற்கிறான். மான்விழியுடைய ஜானகியான சீதையை நாங்கள் பலவாறு கேட்டும் அவள் அந்த வானரனைப் பற்றிச் சொல்ல விரும்பவில்லை. அவன் இந்திரனின் தூதனாக இருக்கலாம், அல்லது வைஸ்ரவணனின் (குபேரனின்) தூதனாக இருக்கலாம், அல்லது சீதையைத் தேடும் விருப்பத்தோடு ராமனால் அனுப்பப்பட்டவனாக இருக்கலாம். அற்புத உருவமுடைய அவனால், பல்வகை விலங்குக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, உமக்கு இனிமையான பிரமதாவனம் அழிக்கப்பட்டுவிட்டது. அவன் அழிக்காத இடம் எதுவும் அங்கே இல்லை; ஜானகி தேவி இருக்கும் அந்த இடம் மட்டுமே அவனால் அழிக்கப்படவில்லை. ஜானகியைக் காப்பதற்காகவா, அல்லது களைப்பாலா என்று தெரியவில்லை; அல்லது அவனுக்கு என்ன களைப்பு — அவளையே அவன் காத்திருக்கிறான். அழகிய தளிர்களும் இலைகளும் நிறைந்த, உயர்ந்து வளர்ந்த, சீதை தானே தங்கியிருக்கும் சிம்சுபா மரமும் அவனால் காக்கப்பட்டுள்ளது. சீதையோடு உரையாடி, வனத்தையும் அழித்த அந்தக் கொடிய உருவமுடையவனுக்குக் கடுமையான தண்டனையை நீர் ஆணையிட வேண்டும். ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் தலைவரே, உம் மனத்தால் ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்ட அந்தச் சீதையோடு, உயிரைத் துறந்தவனன்றி வேறு யார் பேசத் துணிவான்?’ ராக்ஷசிகளின் தெரிவிப்பில் மூன்று முதன்மைப் பகுதிகள் — வானரன் யார் என்ற ஊகம் (இந்திரன், குபேரன், அல்லது ராமனின் தூதன்), வனத்தின் அழிவு, சீதையின் புகலிடம் காக்கப்பட்டது. கடைசிப் பகுதி மிக முக்கியமானது — வனம் முழுவதும் முறிக்கப்பட்டது, சீதையின் சிம்சுபா மரம் மட்டுமே பாதுகாப்பாக உள்ளது; ஆகவே வானரன் சீதையின் பக்கம் என்பது தெளிவு. ‘அல்லது அவனுக்கு என்ன களைப்பு’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசிகள் தம் ஊகத்தைத் தாமே திருத்திக்கொள்கின்றனர் — இத்தகைய வலிமையாளனுக்குக் களைப்பு இருக்க முடியாது, ஆகவே சீதையைக் காப்பதே நோக்கம். இறுதியில் அவர்கள் ராவணனின் அகந்தையைத் தொடுகின்றனர் — ‘உம் மனத்தால் ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்ட சீதையோடு யார் பேசத் துணிவான்?’ — இதனால் அவனுடைய சினம் கொழுந்துவிட்டெரியும். இங்கே ராக்ஷசிகளின் சொல்லில் சூழ்ச்சியும் தெரிகிறது: சீதையின் மறுமொழியை அவர்கள் தெரிவிக்கவில்லை, ‘விரும்பவில்லை’ என்று மட்டுமே சொல்கின்றனர்; இதனால் சீதையும் ஐயத்துக்குரியவளாகிறாள். ‘தூதன்’ என்ற ஊகம் உண்மைக்கு அருகில் உள்ளது — இவன் சாதாரண வானரன் அல்லன் என்பது அவர்களுக்குத் தெரியும். ‘சிலர் நின்றனர், சிலர் சென்றனர்’ என்ற வருணனையால் ராக்ஷசிகளின் அச்சம் குறிப்பிடப்படுகிறது — அனைவரும் ஓடவில்லை, சிலர் சீதையைக் காவல் காக்க நின்றனர். தெரிவிப்பில் ராக்ஷசிகள் அனுமனுக்கு ‘அச்சமூட்டும் உடலுடையவன்’, ‘அளவற்ற வீரமுடையவன்’, ‘அற்புத உருவமுடையவன்’, ‘கொடிய உருவமுடையவன்’ என்று பல அடைமொழிகளைப் பயன்படுத்துகின்றனர் — அவர்களுடைய அச்சம் சொற்களிலும் எதிரொலிக்கிறது. ‘உமக்கு இனிமையான பிரமதாவனம்’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் ராவணனின் உரிமையை நினைவூட்டுகின்றனர்; இதனால் வனத்தின் அழிவு அவனுக்கே நேர்ந்த அவமானமாகத் தோன்றுகிறது. ‘உயிரைத் துறந்தவன்’ என்ற இறுதிச் சொல் வானரனின் மரணத்தை உறுதிசெய்கிறது — ராவணனுக்கு அன்பானவளோடு பேசுபவன் ஏற்கெனவே உயிரைத் துறந்தவனே.

ராக்ஷசிகளின் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்தலைவன் ராவணன் சினத்தால் சுழலும் கண்களோடு ஈமச்சிதையின் நெருப்பைப் போலக் கொழுந்துவிட்டெரிந்தான். சினங்கொண்ட அவனுடைய கண்களிலிருந்து, சுடர்விடும் இரு விளக்குகளிலிருந்து தீப்பற்றிய எண்ணெய்த் துளிகள் விழுவதுபோலக் கண்ணீர்த்துளிகள் விழுந்தன. பேரொளியுடைய அவன், தனக்கு நிகரான, கிங்கரர் என்ற பெயருடைய வீர ராக்ஷசர்களை அனுமனைப் பிடிப்பதற்காக ஆணையிட்டான். கூடம், முத்கரம் (சம்மட்டி) ஆகியவற்றைக் கையிலேந்திய வேகமுடைய எண்பதாயிரம் கிங்கரர்கள் அந்த மாளிகையிலிருந்து புறப்பட்டனர். பெரிய வயிறும், பெரிய கோரைப்பற்களும், கொடிய உருவமும், பெருவலிமையும் உடைய, போரிட விரும்பிய, அனுமனைப் பிடிப்பதில் முனைந்த அவர்கள் அனைவரும், தோரணவாயிலில் நின்றிருந்த அந்த வானரனை அணுகி, விட்டில்கள் நெருப்பின்மேல் பாய்வதுபோலப் பெருவேகத்தோடு பாய்ந்தனர். பலவகையான கதைகளோடும், பொன் தோள்வளையணிந்த இரும்பு உலக்கைகளோடும், சூரியனைப் போன்ற அம்புகளோடும் அவர்கள் வானரர்களில் சிறந்தவனை நோக்கி வந்தனர். ‘ஈமச்சிதையின் நெருப்புப் போல’ என்ற உவமை ராவணனின் சினத்தின் கொடுமையைக் காட்டுகிறது — சிதையின் நெருப்பு பிணத்தை எரிக்கிறது, அவ்வாறே ராவணனின் சினம் மரணத்தைக் குறிக்கிறது. அவனுடைய கண்களிலிருந்து சினத்தால் பிறந்த கண்ணீர்த்துளிகள், விளக்கிலிருந்து எரியும் எண்ணெய்த் துளிகள்போல விழுகின்றன — இந்த உவமை அரிதானது (23-ஆம் சுலோகம் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது). ‘தனக்கு நிகரான’ என்ற சொல்லால் கிங்கரர்கள் ராவணனுக்குச் சமமான வலிமையுடையவர்கள் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘எண்பதாயிரம்’ என்ற எண்ணிக்கை தனியொருவனான அனுமனுக்கு எதிரான பெரும்படையைக் காட்டுகிறது. ‘விட்டில்கள் நெருப்பின்மேல் போல’ என்ற உவமை கிங்கரர்களின் அழிவை முன்கூட்டியே குறிக்கிறது — நெருப்பை நோக்கிப் பாயும் விட்டில்கள் தாமே எரிந்துபோகின்றன. இந்தப் பகுதியில் வீரச்சுவையும் அச்சச்சுவையும் கலந்துள்ளன. ராவணனின் எதிர்வினை சிந்தனையற்றது — அவன் தூதன் யார் என்று கேட்கவில்லை, பிடிக்கும்படி மட்டுமே ஆணையிடுகிறான். ‘பிடிப்பதற்காக’ என்ற சொல், அவன் முதலில் வானரனைக் கொல்ல அல்ல, பிடிக்கவே விரும்புகிறான் என்பதைக் குறிக்கிறது. கிங்கரர்களின் வருணனை — பெரிய வயிறு, பெரிய கோரைப்பற்கள், கொடிய உருவம் — அவர்களுடைய அச்சுறுத்தும் தன்மையைக் காட்டுகிறது; ‘கூடம், முத்கரம் கையிலேந்தியவர்கள்’ என்று ஆயுதங்களும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘தோரணவாயிலில் நின்றிருந்த’ என்பது அனுமனின் உறுதியைக் காட்டுகிறது — அவன் ஓடவில்லை, வாயிலிலேயே காத்திருக்கிறான். கிங்கரர்களின் ஆயுதங்கள் பலவகை; பகைவனோ ஒருவனே.

முத்கரங்கள், பட்டிசங்கள், சூலங்கள் ஆகியவற்றோடும், கையில் ஈட்டிகளும் தோமரங்களும் ஏந்தியும் அவர்கள் அனுமனைச் சூழ்ந்து சட்டென அவன் முன்னே நின்றனர். மலைபோன்ற, ஒளிமிக்க, அழகிய அனுமனும் தன் வாலைத் தரையில் அடித்துப் பெருமுழக்கம் செய்தான். வாயுமைந்தனான அனுமன் பேருருவம் கொண்டு, அந்த ஒலியால் இலங்கையை நிரப்பியபடி தன் வாலைச் சுழற்றி அடித்தான். எதிரொலிக்கும் அந்தப் பெரிய அடியோசையால் பறவைகள் வானிலிருந்து விழுந்தன; அவன் உரத்த குரலில் இவ்வாறு முழங்கினான்: ‘பெருவலிமையுடைய ராமன் வெல்கிறார், பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனும் வெல்கிறான்; ராகவனால் காக்கப்படும் அரசன் சுக்ரீவன் வெல்கிறான். நான் வருத்தமின்றிச் செயல்களை நிறைவேற்றும் கோசல மன்னன் ராமனின் அடியான், பகைப்படைகளை அழிக்கும் வாயுமைந்தன் அனுமன். பாறைகளாலும் மரங்களாலும் ஆயிரக்கணக்கில் தாக்கும் எனக்குப் போரில் ஆயிரம் ராவணர்களும் ஈடாகமாட்டார்கள். இலங்கை நகரை நொறுக்கி, மைதிலியை வணங்கி, ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே நோக்கம் நிறைவேறியவனாகச் செல்வேன்.’ அவனுடைய முழக்கத்தின் ஒலியால் அவர்கள் அச்சத்தால் ஐயமுற்றனர்; உயர்ந்த அந்திமேகம் போல அனுமனைக் கண்டனர். அனுமனின் இந்த முழக்கம் வால்மீகி ராமாயணத்தில் புகழ்பெற்றது — அவன் தன்னை அறிமுகப்படுத்துவதைத் தன் தலைவர்களின் வெற்றியோடு தொடங்குகிறான்; ‘நான் அடியான்’ என்று சொல்லும்போதும் பெருமையோடு சொல்கிறான், ஏனெனில் ராமனுக்கு அடிமையாக இருப்பதே அவனுடைய பெருமை. ‘அக்லிஷ்டகர்மா’ என்ற ராமனின் அடைமொழி — செயல்களை வருத்தமின்றி நிறைவேற்றுபவர் என்பது பொருள். ‘ஆயிரம் ராவணர்களும் ஈடாகமாட்டார்கள்’ என்ற சொல் வெறும் செருக்கு அல்ல; பகைவனின் மனத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்கும் போர்த்தந்திரம். ‘ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே’ — அவர்களை அவமதிப்பதற்காக. இந்த ஆறு சுலோகங்களும் (31–36) திறனாய்வுப் பதிப்பில் 5.041.004–009 என அடுத்த சர்க்கத்தின் சைத்தியப் பிராசாதப் பகுதியில் மட்டுமே உள்ளன; வுல்கேட் பாடத்தில் அவை இங்கேயும், நாற்பத்துமூன்றாம் சர்க்கத்திலும் மீண்டும் வருகின்றன. முழக்கத்தின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் ராமனின் வெற்றி, பிறகு லக்ஷ்மணனின், பிறகு சுக்ரீவனின்; இறுதியில் தன்னைப் பற்றிய அறிமுகம். இவ்வாறு அனுமன் தன் தலைவர்களின் பெருமையைத் தனக்கு முன்னே வைக்கிறான். ‘ராகவனால் காக்கப்படும் சுக்ரீவன்’ என்ற சொல்லால் ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் உள்ள நட்பு ராக்ஷசர்களின் முன்னே வெளிப்படுத்தப்படுகிறது — அவர்களுடைய பகைவன் ஒருவன் அல்லன், சேனையோடு கூடியவன். வாலைச் சுழற்றி அடிப்பது வானரர்களின் போர் அறைகூவலின் அடையாளம்; அதன் ஒலியால் பறவைகள் விழுகின்றன என்பது அதன் கொடுமை. ‘உயர்ந்த அந்திமேகம் போல’ என்ற உவமை — அந்திவேளையில் மேகம் செந்நிறமாக இருப்பதுபோல அனுமனின் செம்பழுப்பு நிறப் பேருடல். இந்தப் பகுதியின் நோக்கம் — ராக்ஷசர்களின் மனத்தில் அச்சத்தையும், ராவணனின் மனத்தில் ராமனின் பெயரையும் பதிப்பதே.

பிறகு தம் தலைவனின் ஆணையால் அச்சமற்றவர்களான அந்த ராக்ஷசர்கள், பலவகையான அஞ்சத்தக்க ஆயுதங்களோடு அங்குமிங்குமிருந்து வானரன்மேல் பாய்ந்தனர். அந்த வீரர்களால் எல்லாப் பக்கங்களிலும் சூழப்பட்ட பெருவலிமையுடைய அவன், தோரணவாயிலில் இருந்த அஞ்சத்தக்க இரும்பு உலக்கையை (பரிகம்) கைப்பற்றினான். அந்த உலக்கையை எடுத்து அவன் இரவில் திரிபவர்களைக் கொன்றான்; துடிக்கும் பாம்பைப் பற்றிக்கொண்டு வினதையின் மைந்தன் (கருடன்) பறப்பதுபோல, வீரனான மாருதி அதைப் பற்றிக்கொண்டு வானில் திரிந்தான்; ஆயிரங்கண்ணன் (இந்திரன்) வஜ்ராயுதத்தால் தைத்தியர்களைக் கொல்வதுபோல அவர்களைக் கொன்றான். வீரனான வாயுமைந்தன் கிங்கர ராக்ஷசர்களைக் கொன்றுவிட்டு, போரை விரும்பிய அந்த மாவீரன் தோரணவாயிலில் நிலைகொண்டான். பிறகு அந்த அச்சத்திலிருந்து தப்பிய சில ராக்ஷசர்கள், கிங்கரர்கள் அனைவரும் அங்கே கொல்லப்பட்டதை ராவணனிடம் தெரிவித்தனர். ராக்ஷசர்களின் பெரும்படை கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, சுழலும் கண்களோடு அந்த அரசன், வீரத்தில் ஒப்பற்றவனும் போரில் வெல்ல மிக அரியவனுமான பிரகஸ்தனின் மகனுக்கு ஆணையிட்டான். உலக்கைக்கான உவமை — கருடன் பாம்பை நகங்களால் பற்றிக்கொண்டு வானில் திரிவதுபோல அனுமன் உலக்கையைப் பற்றிக்கொண்டு; இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தால் தைத்தியர்களைக் கொல்வதுபோல அவன் கிங்கரர்களை. இரண்டு உவமைகளுமே தெய்வீகமானவை — அனுமனின் வீரம் தேவர்களுடையதைப் போன்றது. ‘தலைவனின் ஆணையால் அச்சமற்றவர்கள்’ என்ற சொல்லின் பொருள் — அனுமன் தன் தலைவன் ராமனின் பெயரைச் சொன்னதால், ராக்ஷசர்கள் அவன் யார் என்பதை ஐயமின்றி அறிந்துகொண்டனர் (இந்தி உரையின்படி). ‘சுழலும் கண்கள்’ ராவணனின் சினத்தின் அடையாளம். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்து, அடுத்த போருக்கான பின்னணியை அமைக்கிறது. அந்த உலக்கை தோரணவாயிலிலேயே இருந்தது — அனுமன் பகைவனின் ஆயுதத்தாலேயே பகைவர்களைக் கொல்கிறான். அவனுடைய போரில் வானில் செல்வது தனிச்சிறப்பு — அவன் தரையில் அல்லாமல் வானில் திரிந்தபடி தாக்குகிறான், ஏனெனில் அவன் வாயுவின் மைந்தன். ‘போரை விரும்பி மீண்டும் தோரணவாயிலில் நிலைகொண்டான்’ — ஒரு போருக்குப் பிறகு அவன் ஓய்வை விரும்பவில்லை, அடுத்த போரை எதிர்நோக்குகிறான். இவ்வாறு ராவணனின் முதல் முயற்சி பயனற்றுப் போகிறது; அடுத்த சர்க்கங்களில் படிப்படியாக மேலும் பெரிய வீரர்கள் அனுப்பப்படுகின்றனர்.

ಅನಂತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದಲೂ ಮರಗಳು ಮುರಿಯುವ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೂ ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸಿದರು. ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡು ಓಡುತ್ತಾ ಕೂಗಿಕೊಂಡವು; ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕ್ರೂರವಾದ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು — ಮುಂಬರುವ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅಶುಭ ಶಕುನಗಳು. ಅನಂತರ ನಿದ್ರೆ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ವಿಕಾರಮುಖದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಭಗ್ನವಾದ ಆ ವನವನ್ನೂ ಆ ವೀರ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ, ಅತಿಕಾಯನಾದ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಆ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ಇವನು ಯಾರು, ಯಾರವನು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ? ಇವನೊಡನೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡಿದೆ? ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ಸುಭಗೆಯೇ, ನಮಗೆ ಹೇಳು, ನಿನಗೆ ಭಯಬೇಡ; ಕಪ್ಪುಕಡೆಗಣ್ಣಿನವಳೇ, ಇವನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಏನು ಮಾತನಾಡಿದನು?’ ಆಗ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಚ್ಛೆಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅರಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೇನು ಗತಿ? ನೀವೇ ಇವನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ — ಇವನು ಯಾರು, ಏನು ಮಾಡುವನು ಎಂದು; ಹಾವಿನ ಕಾಲನ್ನು ಹಾವೇ ಬಲ್ಲುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಾನೂ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಇವನು ಯಾರೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾಗಿ ಬಂದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದೇ ಇವನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಚಾತುರ್ಯ ರಮಣೀಯ — ಅವಳು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವತಃ ಮಾಯಾವಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನೀವೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಹಿರೇವ ಅಹೇಃ ಪಾದಾನ್ ವಿಜಾನಾತಿ’ (ಹಾವಿನ ಕಾಲನ್ನು ಹಾವೇ ಬಲ್ಲುದು) ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ — ಹಾವಿನ ಕಾಲುಗಳು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾವು ಮಾತ್ರ ಅವನ್ನು ಬಲ್ಲುದು; ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಯಾವಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನ ರೂಪವನ್ನು ಮಾಯಾವಿ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಅರಿಯಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ತನ್ನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ‘ನಿನಗೆ ಭಯಬೇಡ’ ಎಂಬ ಸಿಹಿಮಾತುಗಳಿಂದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅವರ ಮೋಸಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನು ಮಹಾರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವುದೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಸುದ್ದಿ ಬೇಗನೆ ತಲುಪುವುದು ಎಂದು. ‘ಕ್ರೂರಾಣಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ’ (ಕ್ರೂರ ನಿಮಿತ್ತಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮ — ಪ್ರಮದಾವನದ ಭಂಜನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಲಾಹಲವು ಇಡೀ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನಿಗೂ ತಿಳಿಯುವುದು — ಹೀಗೆ ಸುದ್ದಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಬ್ಬುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಾಲ್ಕು — ಯಾರು, ಯಾರವನು, ಎಲ್ಲಿಂದ, ಏಕೆ — ಇವು ದೂತನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದುದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಧೈರ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ.

ವೈದೇಹಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಬೇಗನೆ ಓಡಿಹೋದರು — ಕೆಲವರು ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿದರು, ಕೆಲವರು ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಹೋದರು. ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿಕಾರಮುಖದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ವಿಕಾರರೂಪದ ಭಯಂಕರ ವಾನರನ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಭಯಂಕರ ದೇಹದ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮದ ಒಬ್ಬ ಕಪಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಜಿಂಕೆಗಣ್ಣಿನ ಜಾನಕಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾವು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕೇಳಿದರೂ ಆ ಕಪಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅವಳು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇಂದ್ರನ ದೂತನಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ) ದೂತನಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಆಸೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಕಳುಹಿಸಿದವನಿರಬಹುದು. ಅದ್ಭುತರೂಪದ ಅವನು ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಮನೋಹರವಾದ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಾಶಮಾಡದ ಯಾವ ಜಾಗವೂ ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಜಾನಕೀದೇವಿ ಇರುವ ಜಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವನು ನಾಶಮಾಡಿಲ್ಲ. ಜಾನಕಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೋ, ದಣಿವಿನಿಂದಲೋ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅಥವಾ ಅವನಿಗೆ ದಣಿವೆಲ್ಲಿಯದು — ಅವನು ಅವಳನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸುಂದರ ಚಿಗುರೆಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು — ಯಾವುದನ್ನು ಸೀತೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾಳೋ ಅದನ್ನು — ಅವನು ಕಾಪಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದ, ವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಆ ಉಗ್ರರೂಪಿಗೆ ನೀನು ಉಗ್ರವಾದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸಗಣೇಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವ ಆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗು ತೊರೆದವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಮಾತನಾಡುವರು?’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಕಪಿಯ ಪರಿಚಯದ ಊಹೆ (ಇಂದ್ರನ, ಕುಬೇರನ ಅಥವಾ ರಾಮನ ದೂತ), ವನದ ನಾಶ, ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಆಶ್ರಯದ ರಕ್ಷಣೆ. ಕೊನೆಯ ಅಂಶ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವನವೆಲ್ಲ ಭಗ್ನವಾಗಿದೆ, ಸೀತೆಯ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷ ಮಾತ್ರ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಯು ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷದವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಅಥವಾ ಅವನಿಗೆ ದಣಿವೆಲ್ಲಿಯದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ತಮ್ಮ ಊಹೆಯನ್ನು ತಾವೇ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇಂತಹ ಬಲಶಾಲಿಗೆ ದಣಿವು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಉದ್ದೇಶ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕೆಣಕುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಯಾರು ಮಾತನಾಡುವರು?’ — ಅವನ ಕ್ರೋಧವು ಭುಗಿಲೇಳಲೆಂದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅವರು ನಿವೇದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ತಿಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯೂ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲೆಂದು. ‘ದೂತ’ ಎಂಬ ಊಹೆ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದುದು — ಇವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಕೆಲವರು ಉಳಿದರು, ಕೆಲವರು ಹೋದರು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ಸೀತೆಯ ಕಾವಲಿಗಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ‘ಭಯಂಕರ ದೇಹದ’, ‘ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮದ’, ‘ಅದ್ಭುತರೂಪದ’, ‘ಉಗ್ರರೂಪದ’ ಎಂದು ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಭಯವು ಮಾತುಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನ ಮನೋಹರವಾದ ಪ್ರಮದಾವನ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ರಾವಣನ ಒಡೆತನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ವನದ ನಾಶವು ಅವನ ಅವಮಾನವೆಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಃ’ (ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗು ತೊರೆದವನು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದವು ಕಪಿಯ ಮರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಪ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವವನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದಂತೆಯೇ.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿದನು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಉದುರಿದವು — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ದೀಪಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಯೊಡನೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳು ಉದುರುವಂತೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಕಿಂಕರರೆಂಬ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಕಿಂಕರರಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಕೂಟ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಆ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯ, ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ, ಘೋರರೂಪದ, ಮಹಾಬಲರಾದ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಕಾತರರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಬೆಂಕಿಯ ಮೇಲೆ ಪತಂಗಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಎರಗಿದರು. ವಿಚಿತ್ರ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಕಡಗಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರಿಘಗಳಿಂದಲೂ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ‘ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧದ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿ ಶವವನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವು ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹನಿಗಳು ದೀಪದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳಂತೆ ಉದುರುತ್ತವೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಅಪೂರ್ವವಾದುದು (23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ). ‘ಆತ್ಮನಃ ಸದೃಶಾನ್’ (ತನಗೆ ಸಮಾನರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಂಕರರು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮಬಲರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಬ್ಬನೇ ಹನುಮಂತನ ವಿರುದ್ಧ ಬೃಹತ್ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೆಂಕಿಯ ಮೇಲೆ ಪತಂಗಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕಿಂಕರರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬೆಂಕಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವ ಪತಂಗಗಳು ತಾವೇ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೀರರಸ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕರಸಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಅವಿವೇಕದ್ದು — ಅವನು ದೂತನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಗ್ರಹಾರ್ಥಮ್’ (ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನು ಮೊದಲು ಕಪಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊಲ್ಲಲು ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಿಂಕರರ ವರ್ಣನೆ — ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯ, ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ, ಘೋರರೂಪದ — ಅವರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಕೂಟಮುದ್ಗರಪಾಣಯಃ’ ಎಂದು ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಕಿಂಕರರ ಆಯುಧಗಳು ವಿವಿಧ, ಶತ್ರುವಾದರೋ ಒಬ್ಬನೇ.

ಮುದ್ಗರಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅವರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಂತರು. ಪರ್ವತಸದೃಶನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನೂ ಬಾಲವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆ ಮಾರುತಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಬಾಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು, ಅದರ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ತುಂಬಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಆ ಮಹಾ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯ ಸದ್ದಿಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಉದುರಿದವು; ಅವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ಘೋಷಿಸಿದನು — ‘ಅತಿಬಲನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಜಯವಾಗಲಿ; ರಾಘವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುವ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕೋಸಲೇಂದ್ರನಾದ ರಾಮನ ದಾಸನು ನಾನು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮಾರುತಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು. ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ಹೊಡೆಯುವ ನನಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ರಾವಣರಾದರೂ ಸರಿಸಾಟಿಯಾಗಲಾರರು. ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಮೈಥಿಲಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೊಡನೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಅವನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಅವರು ಭಯಶಂಕಿತರಾದರು; ಎತ್ತರವಾದ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಂತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡರು. ಹನುಮಂತನ ಈ ಘೋಷಣೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಅವನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಜಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನಾನು ದಾಸ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ಅವನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ದಾಸ್ಯವೇ ಅವನ ಗೌರವ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವವನು. ‘ಸಾವಿರ ರಾವಣರಾದರೂ ಸರಿಸಾಟಿಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇವಲ ದರ್ಪವಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಯುದ್ಧನೀತಿ. ‘ಮಿಷತಾಂ ಸರ್ವರಕ್ಷಸಾಮ್’ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಅವರ ಅವಮಾನಕ್ಕಾಗಿ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (31–36) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 5.041.004–009 ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯೂ ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಘೋಷಣೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಜಯ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ, ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರಿಚಯ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಗೌರವವನ್ನು ತನಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಘವನಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಸುಗ್ರೀವ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರ ಶತ್ರು ಒಬ್ಬನಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನು. ಬಾಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು ವಾನರರ ಯುದ್ಧಾಹ್ವಾನದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ಸದ್ದಿಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಉದುರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದರ ಭಯಂಕರತೆ. ‘ಎತ್ತರವಾದ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡವು ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಹನುಮಂತನ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ವಿಶಾಲ ದೇಹ. ಈ ಭಾಗದ ಉದ್ದೇಶ — ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೂ, ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನೂ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದು.

ಅನಂತರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಂದೇಶದಿಂದ ನಿಃಶಂಕರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಭಯಂಕರ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಕಪಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಆ ಶೂರರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಲನು ತೋರಣಕ್ಕೆ ಆನಿಸಿದ್ದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಭಯಂಕರ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು; ಮಿಡುಕುತ್ತಿರುವ ಹಾವನ್ನು ಹಿಡಿದ ವಿನತಾಸುತನಾದ ಗರುಡನಂತೆ ಆ ವೀರ ಮಾರುತಿಯು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು; ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಆ ವೀರ ಮಾರುತಪುತ್ರನು ಕಿಂಕರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಮಹಾವೀರನಾಗಿ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ಭಯದಿಂದ ಪಾರಾದ ಕೆಲವು ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಿ ಕಿಂಕರರೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಮಹಾಬಲವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಹತವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟನೂ ಆದ ಪ್ರಹಸ್ತಪುತ್ರನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಪರಿಘದ ಉಪಮೆ — ಗರುಡನು ಹಾವನ್ನು ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು; ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಅವನು ಕಿಂಕರರನ್ನು. ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ದೈವಿಕವಾದುವು — ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಕ್ರಮದಂತಿದೆ. ‘ಸ್ವಾಮಿಸಂದೇಶನಿಃಶಂಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು (ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ). ‘ಪರಿವೃತ್ತಲೋಚನಃ’ (ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧದ ಚಿಹ್ನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಘವು ತೋರಣದಲ್ಲೇ ಇತ್ತು — ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಸಂಚಾರ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲಲ್ಲ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರ. ‘ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಣದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದನು’ — ಒಂದು ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಅವನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ವೀರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

പിന്നെ പക്ഷികളുടെ നിലവിളിയാലും മരങ്ങൾ ഒടിയുന്ന ശബ്ദത്താലും ലങ്കാനിവാസികളെല്ലാം ഭീതിയാൽ പരിഭ്രാന്തരായി. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയന്നോടി നിലവിളിച്ചു; രാക്ഷസർക്കു ക്രൂരമായ നിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — വരാനിരിക്കുന്ന നാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന അശുഭശകുനങ്ങൾ. പിന്നെ ഉറക്കം വിട്ടുണർന്ന, വികൃതമുഖികളായ രാക്ഷസിമാർ തകർന്ന ആ വനവും വീരനായ ആ മഹാകപിയെയും കണ്ടു. മഹാബാഹുവും മഹാസത്ത്വനും മഹാബലനുമായ അവൻ അവരെ കണ്ട് രാക്ഷസിമാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന അതിബൃഹത്തായ ഒരു രൂപം ധരിച്ചു. പർവതംപോലെ ഭീമാകാരനും മഹാബലനുമായ ആ വാനരനെ കണ്ട് രാക്ഷസിമാർ ജനകപുത്രിയോടു ചോദിച്ചു — ‘ഇവൻ ആരാണ്, ആരുടെ ആളാണ്, എവിടെനിന്നു വന്നു, എന്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്? ഇവനുമായി നീ എങ്ങനെ സംസാരിച്ചു? വിശാലാക്ഷീ, സുഭഗേ, ഞങ്ങളോടു പറയൂ; നിനക്കു ഭയം വേണ്ട; കരിങ്കടക്കണ്ണീ, ഇവൻ നിന്നോട് എന്താണു സംസാരിച്ചത്?’ അപ്പോൾ സർവാംഗസുന്ദരിയായ സാധ്വി സീത പറഞ്ഞു — ‘ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസരെ തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ എനിക്ക് എന്തു വഴിയാണുള്ളത്? നിങ്ങൾക്കുതന്നെയാണ് ഇവനെ അറിയാവുന്നത് — ഇവൻ ആരാണെന്നും എന്തു ചെയ്യുമെന്നും; പാമ്പിന്റെ കാലുകൾ പാമ്പിനുതന്നെയാണ് അറിയുക, സംശയമില്ല. ഞാനും ഏറെ ഭയന്നിരിക്കുകയാണ്; ഇവൻ ആരാണെന്ന് എനിക്കറിയില്ല; ഇഷ്ടരൂപം ധരിച്ചുവന്ന ഒരു രാക്ഷസനാണ് ഇവൻ എന്നേ ഞാൻ കരുതുന്നുള്ളൂ.’ ഇവിടെ സീതയുടെ സാമർഥ്യം രമണീയമാണ് — അവൾ അസത്യം പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ സത്യം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു; രാക്ഷസർ സ്വയം മായാവികളാണ്, അതിനാൽ ‘നിങ്ങൾക്കുതന്നെ അറിയാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ചോദ്യം അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. ‘പാമ്പിന്റെ കാലുകൾ പാമ്പിനുതന്നെ അറിയാം’ എന്നത് ഒരു ലോകോക്തിയാണ് — പാമ്പിന്റെ കാലുകൾ അദൃശ്യമാണ്, പാമ്പിനു മാത്രമേ അവ അറിയൂ; അതുപോലെ മായാവിയായ രാക്ഷസന്റെ രൂപം മായാവിയായ രാക്ഷസനുതന്നെയേ അറിയൂ. ഇങ്ങനെ അവൾ ഹനുമാനെയും തന്നെയും രക്ഷിക്കുന്നു. ‘നിനക്കു ഭയം വേണ്ട’ എന്ന മധുരവചനങ്ങളാൽ രഹസ്യം അറിയാൻ രാക്ഷസിമാർ ശ്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ സീത അവരുടെ ചതിയിൽ വീഴുന്നില്ല. ഹനുമാൻ മഹാരൂപം ധരിച്ചതും ഉദ്ദേശ്യപൂർവമാണ് — രാക്ഷസിമാരിൽ ഭയമുണ്ടാക്കി രാവണന്റെ അടുക്കൽ വാർത്ത വേഗം എത്താൻ. ‘ക്രൂരമായ നിമിത്തങ്ങൾ’ എന്ന പദത്താൽ ലങ്കയുടെ നാശത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പൂർവസൂചന ഇവിടെ കാണുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ പരിണാമമാണ് — പ്രമദാവനം തകർത്തതിനാലുണ്ടായ കോലാഹലം ലങ്ക മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. ആദ്യം മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയക്കുന്നു, പിന്നെ രാക്ഷസിമാർ ഉണരുന്നു, ഒടുവിൽ രാവണനും അറിയും — ഇങ്ങനെ വാർത്ത ക്രമേണ വളരുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ ചോദ്യങ്ങൾ നാലാണ് — ആര്, ആരുടെ, എവിടെനിന്ന്, എന്തിന് — ഇവ ദൂതനെ പരീക്ഷിക്കുന്ന പരമ്പരാഗതചോദ്യങ്ങളാണ്. സീതയുടെ മറുപടി ചുരുങ്ങിയതാണെങ്കിലും അതിൽ അവളുടെ ബുദ്ധിയും ധൈര്യവും സ്പഷ്ടമാണ്.

വൈദേഹിയുടെ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസിമാർ വേഗം ഓടിപ്പോയി — ചിലർ അവിടെത്തന്നെ നിന്നു, ചിലർ രാവണനെ അറിയിക്കാൻ പോയി. രാവണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്ന് വികൃതമുഖികളായ രാക്ഷസിമാർ വിരൂപനും ഭയങ്കരനുമായ വാനരനെക്കുറിച്ചു രാവണനെ അറിയിച്ചു — ‘രാജാവേ, അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ ഭയങ്കരശരീരനും അളവറ്റ പരാക്രമിയുമായ ഒരു കപി, സീതയോടു സംസാരിച്ചുകഴിഞ്ഞ്, നിൽക്കുന്നു. മാൻമിഴിയായ ജാനകി സീതയോടു ഞങ്ങൾ പലവട്ടം ചോദിച്ചിട്ടും ആ വാനരനെക്കുറിച്ചു പറയാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അവൻ വാസവന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) ദൂതനായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ വൈശ്രവണന്റെ (കുബേരന്റെ) ദൂതനായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ സീതയെ അന്വേഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ രാമൻ അയച്ചവനായിരിക്കാം. പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, നിന്റെ മനോഹരമായ പ്രമദാവനം അദ്ഭുതരൂപിയായ അവൻ തകർത്തുകളഞ്ഞു. അവൻ നശിപ്പിക്കാത്ത ഒരിടവും അവിടെയില്ല; ജാനകീദേവി ഇരിക്കുന്ന ഇടം മാത്രമേ അവൻ നശിപ്പിക്കാതിരുന്നുള്ളൂ. ജാനകിയെ രക്ഷിക്കാനാണോ, ക്ഷീണംകൊണ്ടാണോ എന്നു വ്യക്തമല്ല; അല്ലെങ്കിൽ അവന് എന്തു ക്ഷീണം — അവളെത്തന്നെയാണ് അവൻ രക്ഷിച്ചത്. ഭംഗിയുള്ള തളിരുകളും ഇലകളും നിറഞ്ഞ, വളർന്നുപന്തലിച്ച ശിംശപാവൃക്ഷം — സീത സ്വയം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നത് — അതും അവൻ രക്ഷിച്ചു. സീതയോടു സംസാരിക്കുകയും വനം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത ആ ഉഗ്രരൂപിക്ക് ഉഗ്രമായ ശിക്ഷ നീ കല്പിക്കണം. രാക്ഷസഗണേശ്വരാ, നീ മനസ്സുകൊണ്ടു സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്ന ആ സീതയോട്, ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചവനല്ലാതെ ആരാണു സംസാരിക്കുക?’ രാക്ഷസിമാരുടെ അറിയിപ്പിൽ മൂന്നു മുഖ്യാംശങ്ങളുണ്ട് — കപി ആരാണെന്നുള്ള ഊഹം (ഇന്ദ്രന്റെയോ കുബേരന്റെയോ രാമന്റെയോ ദൂതൻ), വനത്തിന്റെ നാശം, സീതയുടെ ആശ്രയസ്ഥാനത്തിന്റെ രക്ഷ. അവസാനത്തെ അംശം വിശേഷിച്ചും പ്രധാനമാണ് — വനം മുഴുവൻ തകർന്നു, സീതയുടെ ശിംശപാവൃക്ഷം മാത്രം സുരക്ഷിതം; അതിനാൽ കപി സീതയുടെ പക്ഷത്താണെന്നു സ്പഷ്ടം. ‘അല്ലെങ്കിൽ അവന് എന്തു ക്ഷീണം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാക്ഷസിമാർ സ്വന്തം ഊഹം തിരുത്തുന്നു — ഇത്ര ബലവാനു ക്ഷീണം സംഭവിക്കില്ല, അതിനാൽ സീതയെ രക്ഷിക്കുകതന്നെയാണ് ഉദ്ദേശ്യം. ഒടുവിൽ അവർ രാവണന്റെ അഹങ്കാരത്തിൽ തൊടുന്നു — ‘നീ മനസ്സുകൊണ്ടു സ്വീകരിച്ച സീതയോട് ആരാണു സംസാരിക്കുക?’ — അവന്റെ ക്രോധം ആളിക്കത്താനായി. ഇവിടെ രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ കുടിലതയും കാണാം: സീതയുടെ മറുപടി അവർ അറിയിക്കുന്നില്ല, ‘പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു — സീതയും സംശയത്തിന്റെ നിഴലിലാകാനായി. ‘ദൂതൻ’ എന്ന ഊഹം സത്യത്തോട് അടുത്താണ് — ഇവൻ ഒരു സാധാരണ വാനരനല്ലെന്ന് അവർക്കറിയാം. ‘ചിലർ നിന്നു, ചിലർ പോയി’ എന്ന വർണനയാൽ രാക്ഷസിമാരുടെ ഭയം സൂചിതമാകുന്നു — എല്ലാവരും ഓടുന്നില്ല, ചിലർ സീതയെ കാവൽ നിൽക്കാനായി നിൽക്കുന്നു. അറിയിപ്പിൽ രാക്ഷസിമാർ ഹനുമാനെക്കുറിച്ച് ‘ഭയങ്കരശരീരൻ’, ‘അളവറ്റ പരാക്രമി’, ‘അദ്ഭുതരൂപി’, ‘ഉഗ്രരൂപി’ എന്നിങ്ങനെ അനേകം വിശേഷണങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — അവരുടെ ഭയം വാക്കുകളിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ‘നിന്റെ മനോഹരമായ പ്രമദാവനം’ എന്ന പദത്താൽ അവർ രാവണന്റെ ഉടമസ്ഥത ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വനത്തിന്റെ നാശം അവനുള്ള അപമാനമായി തോന്നുന്നു. ‘ത്യക്തജീവിതഃ’ (ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചവൻ) എന്ന അവസാനപദം കപിയുടെ മരണം ഉറപ്പാക്കുന്നു — രാവണന്റെ പ്രിയയോടു സംസാരിക്കുന്നവൻ ജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ചവൻതന്നെ.

രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി ചിതയിലെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ അവന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്നു കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഉതിർന്നു — ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ടു ദീപങ്ങളിൽനിന്നു തീനാളത്തോടുകൂടിയ എണ്ണത്തുള്ളികളെന്നപോലെ. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ തനിക്കു തുല്യരായ, കിങ്കരന്മാർ എന്നു പേരുള്ള വീരരാക്ഷസരെ ഹനുമാനെ പിടിച്ചടക്കാനായി നിയോഗിച്ചു. കൂടങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ, വേഗശാലികളായ എൺപതിനായിരം കിങ്കരന്മാർ ആ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. വലിയ വയറുകളും വലിയ ദംഷ്ട്രകളുമുള്ളവരും ഘോരരൂപികളും മഹാബലരും യുദ്ധോത്സുകരും ഹനുമാനെ പിടിക്കാൻ ആവേശംപൂണ്ടവരുമായ അവരെല്ലാം തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ കപിയെ സമീപിച്ച്, അഗ്നിയിലേക്കു ശലഭങ്ങളെന്നപോലെ മഹാവേഗത്തോടെ ചാടിവീണു. വിചിത്രമായ ഗദകളാലും സ്വർണവളയണിഞ്ഞ പരിഘങ്ങളാലും സൂര്യതുല്യമായ ശരങ്ങളാലും അവർ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ നേരിട്ടു. ‘ചിതാഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ഭയങ്കരത കാണിക്കുന്നു — ചിതയിലെ അഗ്നി ശവം ദഹിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ക്രോധം മരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്നു ക്രോധജമായ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ, ദീപത്തിൽനിന്നു ജ്വലിക്കുന്ന എണ്ണത്തുള്ളികൾപോലെ വീഴുന്നു — ഈ ഉപമ അപൂർവമാണ് (ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്). ‘ആത്മനഃ സദൃശാൻ’ (തനിക്കു തുല്യരായ) എന്ന പദത്താൽ കിങ്കരന്മാർ രാവണനോടു സമബലരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘എൺപതിനായിരം’ എന്ന സംഖ്യ ഏകനായ ഹനുമാനെതിരെ ഒരു വിശാലസൈന്യത്തെ കാണിക്കുന്നു. ‘അഗ്നിയിലേക്കു ശലഭങ്ങളെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ കിങ്കരന്മാരുടെ നാശം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നിയിലേക്കു പായുന്ന ശലഭങ്ങൾ സ്വയം എരിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഈ ഭാഗത്തു വീരരസവും ഭയാനകരസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ പ്രതികരണം ആലോചനയില്ലാത്തതാണ് — ദൂതൻ ആരാണെന്ന് അവൻ ചോദിക്കുന്നില്ല, പിടിച്ചടക്കാൻ മാത്രം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘നിഗ്രഹാർഥം’ (പിടിച്ചടക്കാനായി) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആദ്യം കപിയെ പിടിക്കാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, കൊല്ലാനല്ല എന്നാണ്. കിങ്കരന്മാരുടെ വർണന — വലിയ വയറുള്ളവർ, വലിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ളവർ, ഘോരരൂപികൾ — അവരുടെ ഭയങ്കരത്വം കാണിക്കുന്നു; ‘കൂടമുദ്ഗരപാണയഃ’ എന്ന് ആയുധങ്ങളും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘തോരണസ്ഥമവസ്ഥിതം’ (തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചവനെ) എന്നതു ഹനുമാന്റെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, കവാടത്തിൽത്തന്നെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. കിങ്കരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പലതരം; ശത്രുവോ ഒരുവൻ മാത്രം.

മുദ്ഗരങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും ശൂലങ്ങളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ അവർ ഹനുമാനെ വളഞ്ഞ് പെട്ടെന്ന് അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു. പർവതതുല്യനും തേജസ്വിയും ശ്രീമാനുമായ ഹനുമാനും വാൽ നിലത്തടിച്ച് മഹാനാദം മുഴക്കി. ആ മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ മഹാകായനായി വാൽ ചുഴറ്റിയടിച്ചു, ആ ശബ്ദത്താൽ ലങ്കയെ നിറച്ചു. പ്രതിധ്വനിക്കുന്ന ആ വലിയ അടിശബ്ദത്താൽ പക്ഷികൾ ആകാശത്തുനിന്നു വീണു; അവൻ ഉച്ചത്തിൽ ഇങ്ങനെ ഘോഷിച്ചു — ‘അതിബലനായ രാമൻ ജയിക്കുന്നു, മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും; രാഘവനാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന സുഗ്രീവരാജാവു ജയിക്കുന്നു. അനായാസം കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന കോസലേന്ദ്രനായ രാമന്റെ ദാസനാണു ഞാൻ, ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്ന മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ. പാറകളാലും മരങ്ങളാലും ആയിരക്കണക്കിനു പ്രഹരിക്കുന്ന എനിക്ക് യുദ്ധത്തിൽ ആയിരം രാവണന്മാർപോലും എതിരാളിയാകില്ല. ലങ്കാപുരിയെ തകർത്ത്, മൈഥിലിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, എല്ലാ രാക്ഷസരും നോക്കിനിൽക്കെ കാര്യം സാധിച്ചവനായി ഞാൻ പോകും.’ അവന്റെ ഗർജനശബ്ദത്താൽ അവർ ഭയശങ്കിതരായി; ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന സന്ധ്യാമേഘംപോലെ അവർ ഹനുമാനെ കണ്ടു. ഹനുമാന്റെ ഈ ഘോഷണം വാല്മീകിരാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — സ്വാമിയുടെ ജയത്തോടെയാണ് അവൻ തന്റെ പരിചയം ആരംഭിക്കുന്നത്; ‘ഞാൻ ദാസനാണ്’ എന്നു പറയുമ്പോഴും അവൻ ഗർവത്തോടെയാണു പറയുന്നത്, കാരണം രാമന്റെ ദാസ്യംതന്നെയാണ് അവന്റെ ഗൗരവം. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണഃ’ എന്നതു രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — കർമങ്ങൾ അനായാസം ചെയ്യുന്നവൻ. ‘ആയിരം രാവണന്മാർപോലും എതിരാളിയാകില്ല’ എന്ന വാക്ക് വെറും ദർപ്പമല്ല, ശത്രുവിന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാനുള്ള യുദ്ധതന്ത്രമാണ്. ‘മിഷതാം സർവരക്ഷസാം’ — എല്ലാ രാക്ഷസരും നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, അവരെ അപമാനിക്കാനായി. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ (31–36) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 5.041.004–009 എന്ന നിലയിൽ അടുത്ത സർഗത്തിലെ ചൈത്യപ്രാസാദപ്രസംഗത്തിൽ മാത്രമാണുള്ളത്; വൾഗേറ്റിൽ ഇവിടെയും നാല്പത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിലും വീണ്ടും വരുന്നു. ഘോഷണത്തിന്റെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ ജയം, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റേത്, പിന്നെ സുഗ്രീവന്റേത്; ഒടുവിൽ തന്റെ പരിചയം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ സ്വാമിമാരുടെ ഗൗരവം തനിക്കു മുമ്പിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘രാഘവനാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന സുഗ്രീവൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമസുഗ്രീവന്മാരുടെ സഖ്യം രാക്ഷസരുടെ മുന്നിൽ പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവരുടെ ശത്രു ഏകനല്ല, സൈന്യത്തോടുകൂടിയവനാണ്. വാൽ നിലത്തടിക്കുന്നതു വാനരന്മാരുടെ യുദ്ധാഹ്വാനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതിന്റെ ശബ്ദത്താൽ പക്ഷികൾ വീഴുന്നു എന്നത് അതിന്റെ ഭയങ്കരത. ‘ഉയർന്ന സന്ധ്യാമേഘംപോലെ’ എന്ന ഉപമ — സന്ധ്യയിൽ മേഘം ചുവന്നിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഹനുമാന്റെ ചെമ്പുനിറമുള്ള വിശാലശരീരം. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം — രാക്ഷസരുടെ മനസ്സിൽ ഭയവും രാവണന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ നാമവും സ്ഥാപിക്കുക.

പിന്നെ സ്വാമിയുടെ സന്ദേശം കേട്ടതിനാൽ സംശയം തീർന്ന ആ രാക്ഷസർ വിചിത്രവും ഭയങ്കരവുമായ ആയുധങ്ങളോടെ അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് കപിയുടെ നേരെ ചാടിവീണു. ആ ശൂരന്മാരാൽ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും വളയപ്പെട്ട ആ മഹാബലൻ തോരണത്തിൽ ചാരിവച്ചിരുന്ന ഭയങ്കരമായ ഒരു ഇരുമ്പുപരിഘം കൈക്കലാക്കി. ആ പരിഘമെടുത്ത് അവൻ നിശാചരന്മാരെ അടിച്ചുകൊന്നു; പിടയുന്ന സർപ്പത്തെ പിടിച്ച വിനതാപുത്രനെ (ഗരുഡനെ)പ്പോലെ വീരനായ മാരുതി അതു പിടിച്ച് ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു; സഹസ്രാക്ഷൻ (ഇന്ദ്രൻ) വജ്രംകൊണ്ടു ദൈത്യരെയെന്നപോലെ അവൻ അവരെ സംഹരിച്ചു. ആ വീരനായ മാരുതപുത്രൻ കിങ്കരരാക്ഷസരെ കൊന്ന്, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന മഹാവീരനായി വീണ്ടും തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ ഭയത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെട്ട ഏതാനും രാക്ഷസർ കിങ്കരന്മാരെല്ലാം അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു രാവണനെ അറിയിച്ചു. രാക്ഷസരുടെ മഹാസൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടിക്കൊണ്ട് ആ രാജാവ് പരാക്രമത്തിൽ അപ്രതിമനും യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ളവനുമായ പ്രഹസ്തപുത്രനെ നിയോഗിച്ചു. പരിഘത്തിന്റെ ഉപമ — ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ നഖങ്ങളാൽ പിടിച്ച് ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ പരിഘം പിടിച്ച്; ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ടു ദൈത്യരെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ അവൻ കിങ്കരന്മാരെ. രണ്ട് ഉപമകളും ദിവ്യമാണ് — ഹനുമാന്റെ പരാക്രമം ദേവന്മാരുടേതുപോലെയാണ്. ‘സ്വാമിസന്ദേശനിഃശങ്കാഃ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — ഹനുമാൻ തന്റെ സ്വാമിയായ രാമന്റെ പേരു പറഞ്ഞതിനാൽ രാക്ഷസർക്ക് അവൻ ആരാണെന്നു സംശയമില്ലാതെ മനസ്സിലായി എന്നാണ് (ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനമനുസരിച്ച്). ‘പരിവൃത്തലോചനഃ’ (കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടിക്കൊണ്ട്) എന്നതു രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അത് അടുത്ത യുദ്ധത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. പരിഘം തോരണത്തിൽത്തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നു — ഹനുമാൻ ശത്രുവിന്റെതന്നെ ആയുധംകൊണ്ടു ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നു. അവന്റെ യുദ്ധത്തിൽ ആകാശഗമനം വിശേഷമാണ് — അവൻ ഭൂമിയിലല്ല, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടാണു പ്രഹരിക്കുന്നത്, കാരണം അവൻ വായുപുത്രനാണല്ലോ. ‘യുദ്ധം കൊതിച്ചു വീണ്ടും തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു’ — ഒരു യുദ്ധം കഴിഞ്ഞിട്ടും അവൻ വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അടുത്ത യുദ്ധം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ആദ്യശ്രമം നിഷ്ഫലമാകുന്നു; അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ക്രമേണ കൂടുതൽ മഹാന്മാരായ വീരന്മാർ അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു.

At the clamour of the birds and the crash of breaking trees, all the people of Laṅkā were thrown into terror and confusion. Beasts and birds fled in fear, crying out, and dreadful portents appeared to the rākṣasas, ill omens of the ruin to come. Their sleep broken, the rākṣasīs with their misshapen faces saw the wrecked grove and that heroic great monkey. Seeing them, the mighty-armed monkey, great in courage and strength, took on an enormous form that struck terror into them. At the sight of that monkey, huge as a mountain and immensely strong, the rākṣasīs questioned Janaka's daughter: "Who is he? Whose is he? Where has he come from, and why? How is it that you have been talking with him? Tell us, large-eyed one; don't be afraid, lucky lady. What was it he said to you, dark-eyed one?" Then the virtuous Sītā, lovely in every limb, said: "What way have I of knowing rākṣasas who can take any form they please? You yourselves should know who he is and what he will do. Only a snake knows a snake's feet, beyond doubt. I am terrified too; I do not know who he is. I take him to be a rākṣasa who has come here in some form of his own choosing." Sītā's cleverness here is delightful: she told no lie, but she hid the truth. The rākṣasas were themselves masters of illusion, so with "you should know" she turned the question back on them. The saying about the snake means that a snake's feet are invisible and only a snake knows them; so only a shape-shifting rākṣasa could see through another's disguise. In this way she protected Hanumān, and herself too. The rākṣasīs tried to wheedle the secret out of her with sweet words like "don't be afraid", but Sītā was not taken in. Hanumān's taking on his great form had a purpose too: to frighten the rākṣasīs so that the news would reach Rāvaṇa quickly. The dreadful portents are the first omen of Laṅkā's ruin. The sarga follows from the last: the uproar caused by the wrecking of the grove spreads through all Laṅkā, first frightening the beasts and birds, then waking the rākṣasīs, and soon reaching Rāvaṇa himself, so the news grows step by step. The rākṣasīs' four questions, who, whose, from where, and why, are the traditional questions put to an envoy. Sītā's answer was short, but her intelligence and composure are plain in it.

Hearing Vaidehī's words, the rākṣasīs scattered in haste; some stayed where they were, and some went to report to Rāvaṇa. Coming before Rāvaṇa, the misshapen rākṣasīs told him of the misshapen, terrible monkey. "King, in the middle of the Aśoka grove there is a monkey of terrible body and boundless prowess, who has been talking with Sītā. And Janaka's daughter, the doe-eyed Sītā, will not tell us anything about that monkey, though we questioned her again and again. He may be a messenger of Indra or of Kubera, or he may have been sent by Rāma, eager to find Sītā. With that extraordinary form of his he has laid waste your delightful pleasure grove, full of every kind of creature. There is no part of it he has not destroyed, except the place where the lady Jānakī is; that he has left alone. Whether it was to protect Jānakī or because he was tired is not clear; but then what could tire such a creature? It was her he was protecting. The tall śiṃśapā tree, rich in lovely shoots and leaves, where Sītā herself stays, that too he has spared. You should order a fierce punishment for that fierce creature who has spoken with Sītā and destroyed the grove. Lord of the rākṣasa hosts, who would dare speak to Sītā, whom you have taken to your heart, unless he had given up all care for his life?" Their report had three main points: their guess at who the monkey was, Indra's messenger, Kubera's or Rāma's; the destruction of the grove; and the sparing of Sītā's shelter. The last is especially important: the whole grove was wrecked and only Sītā's śiṃśapā tree left safe, so it was clear the monkey was on her side. "What could tire such a creature?" shows the rākṣasīs correcting their own guess: one so strong could not have been tired, so protecting Sītā must have been his aim. At the end they touched Rāvaṇa's pride, "who would dare speak to the woman you have taken to your heart?", to set his anger ablaze. There is guile in their report too: they did not repeat Sītā's answer, only that she "would not tell", so that Sītā too might fall under suspicion. Their guess that he was a messenger was close to the truth; they knew he was no ordinary monkey. That some stayed and some went shows their fear: not all of them ran, some stayed to guard Sītā. The many words they used for Hanumān, terrible, boundless in prowess, extraordinary, fierce, reflect their own fright. "Your delightful pleasure grove" reminded Rāvaṇa that it was his, so that its destruction would seem an insult to him. And "one who has given up all care for his life" declared the monkey's death certain: whoever spoke to Rāvaṇa's beloved had already thrown his life away.

Hearing the rākṣasīs, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, blazed up like a funeral fire, his eyes rolling with rage. From the eyes of that furious king tears fell, like drops of oil falling, still burning, from two blazing lamps. The mighty one ordered rākṣasas as strong as himself, heroes called the Kiṅkaras, to seize Hanumān. Eighty thousand of those swift Kiṅkaras went out from his palace carrying hammers and iron clubs. Big-bellied, long-tusked, dreadful to look at and immensely strong, all eager for battle and bent on capturing Hanumān, they came upon the monkey standing at the gateway and hurled themselves at him with great speed, like moths into a flame. With wondrous maces, with iron bars bound in gold and with arrows bright as the sun, they attacked the best of monkeys. The funeral fire shows how terrible Rāvaṇa's anger was: a pyre burns the dead, and his anger foretold death. The tears of rage falling like burning oil from a lamp is a striking image. "As strong as himself" means the Kiṅkaras were Rāvaṇa's equals in might, and eighty thousand shows the vast army set against one Hanumān. The moths rushing into the flame foretell the Kiṅkaras' destruction, for moths that fly at fire are burnt. Heroism and terror are mingled in this passage. Rāvaṇa acted without thinking: he did not ask who the messenger was but simply ordered him seized, and "to seize" suggests that at first he wanted the monkey captured, not killed. The Kiṅkaras, big-bellied, long-tusked, dreadful, and their hammers and clubs are described, while "standing at the gateway" shows Hanumān's steadiness: he did not run, but waited at the gate. Their weapons were many; their enemy was one.

With hammers, spears, tridents, lances and javelins in their hands, they surrounded Hanumān and suddenly stood before him. Hanumān too, glorious and splendid, huge as a mountain, lashed the ground with his tail and let out a mighty roar. Taking on an enormous body, the son of the Wind slapped his tail, filling Laṅkā with the sound. At that great echoing sound birds fell from the sky, and he proclaimed aloud: "Victory to Rāma of surpassing strength, and to mighty Lakṣmaṇa! Victory to King Sugrīva, protected by Rāghava! I am the servant of Rāma, lord of Kosala, whose deeds are done without effort. I am Hanumān, son of the Wind, slayer of enemy armies. Not a thousand Rāvaṇas could match me in battle when I strike with rocks and trees by the thousand. I will crush the city of Laṅkā, pay my respects to Maithilī, and go, my purpose achieved, while all the rākṣasas look on." At the sound of his roaring they were seized with fear, and they saw Hanumān towering like a cloud at twilight. Hanumān's proclamation is famous: he began his self-introduction with his masters' victory, and though he said "I am a servant", he said it with pride, for service to Rāma was his glory. "Whose deeds are done without effort" describes Rāma as one who accomplishes things with ease. "Not a thousand Rāvaṇas could match me" was not mere bragging but a tactic of war, to sow fear in the enemy's mind. "While all the rākṣasas look on" means before the eyes of all of them, to shame them. Notice the order of his proclamation: first Rāma's victory, then Lakṣmaṇa's, then Sugrīva's, and only at the end his own name, so he placed his masters' glory before his own. "Sugrīva, protected by Rāghava" announced to the rākṣasas the alliance of Rāma and Sugrīva: their enemy was not one monkey but one with an army behind him. Slapping the tail is the monkeys' challenge to battle, and that birds fell at its sound shows how dreadful it was. The twilight cloud fits: at dusk a cloud glows red, and so did Hanumān's huge copper-coloured body. The aim of this passage was to put fear into the rākṣasas and to fix Rāma's name in Rāvaṇa's mind.

Then those rākṣasas, now sure who he was from the name of his master, attacked the monkey from every side with many kinds of terrible weapons. Surrounded on all sides by those warriors, the mighty one seized a terrible iron bar that stood against the gateway. With it he struck down the night-rangers, like Garuḍa, son of Vinatā, seizing a writhing serpent. Grasping it, the heroic son of the Wind ranged through the sky and slaughtered them, as thousand-eyed Indra slew the daityas with his thunderbolt. When he had slain the Kiṅkaras, the heroic son of the Wind, eager for more fighting, took his stand again at the gateway. A few rākṣasas who escaped that terror reported to Rāvaṇa that all the Kiṅkaras had been killed. Hearing that the great army of rākṣasas had been slain, the king, his eyes rolling, ordered the son of Prahasta, peerless in valour and hard to overcome in battle, into the fight. Garuḍa holding a serpent in his claws as he moves through the sky, Indra slaying the daityas with his thunderbolt: both images are divine, and Hanumān's valour is like a god's. Because Hanumān had named his master Rāma, the rākṣasas knew beyond doubt who he was. Rāvaṇa's rolling eyes are the sign of his anger. The closing verse, in a different metre, prepares for the next battle. The iron bar had stood at the gateway itself, so Hanumān killed his enemies with their own weapon. His fighting through the sky is remarkable: he struck not from the ground but ranging through the air, as befits the Wind's son. "Eager for more fighting, he took his stand again at the gateway": after one battle he wanted no rest but waited for the next. So Rāvaṇa's first attempt failed, and in the sargas that follow greater and greater heroes are sent one after another.