सीतायाः वचनेन तोषितः वाक्यविशारदः कपिशार्दूलः हनुमान् तत् श्रुत्वा प्रत्युवाच — ‘शुभदर्शने देवि, त्वया यत् भाषितं तत् युक्तरूपं, स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च सदृशम्।’ सः सीतायाः द्वे कारणे पृथक् स्वीकरोति। प्रथमं — स्त्रीत्वात् त्वं मम पृष्ठम् अधिष्ठाय शतयोजनविस्तीर्णं सागरं व्यतिवर्तितुं न समर्था; वेगः भयं च स्त्रियाः कृते सहजौ। द्वितीयं — ‘रामात् अन्यस्य संसर्गं न अर्हामि’ इति यत् त्वं विनयान्विते वदसि, तत् तस्य महात्मनः पत्न्याः एव सदृशम्; त्वां विना का अन्या नारी ईदृशं वचनं ब्रूयात्? एतेन वचनेन हनुमान् सीतायाः पातिव्रत्यं प्रशंसति, न तु स्वप्रस्तावस्य प्रत्याख्यानेन खिद्यते। ततः सः वदति — ‘देवि, त्वया मम अग्रतः यत् चेष्टितं भाषितं च, तत् सर्वं निरवशेषं काकुत्स्थः श्रोष्यति।’ स्वप्रस्तावस्य कारणानि अपि सः निवेदयति — रामस्य प्रियं कर्तुम् इच्छा, स्नेहेन प्रस्कन्नं मनः, लङ्कायाः दुष्प्रवेशत्वं, महोदधेः दुस्तरत्वं, स्वसामर्थ्यं च — एतैः बहुभिः कारणैः मया एतत् उक्तम्। ‘अद्य एव त्वां रघुनन्दनेन सह समानेतुम् इच्छामि; गुरुस्नेहेन भक्त्या च एतत् उक्तं, न अन्यथा।’ अन्ते सः प्रार्थयते — ‘अनिन्दिते, यदि मया सार्धं यातुं न उत्सहसे, तर्हि अभिज्ञानं प्रयच्छ, येन राघवः जानीयात्।’ अत्र हनुमतः विनयः द्रष्टव्यः — सः स्वस्य उत्साहम् अपराधम् इव न मन्यते, अपितु तस्य हेतून् स्पष्टं करोति। ‘गुरुस्नेहेन’ इति पदे रामः गुरुः इव पूज्यः इति भावः। अभिज्ञानस्य याचना अस्य सर्गस्य मुख्यं कार्यम् आरभते, यतः रामस्य विश्वासार्थं केवलं वचनं न पर्याप्तम्। अस्य भागस्य स्वरः विशेषतः मृदुः। पूर्वसर्गे सीता हनुमतः प्रस्तावं प्रत्याख्यातवती, तस्य बलम् अपि प्रथमं संशयितवती; तथापि हनुमान् न रुष्टः, न च आत्मानं समर्थयितुं विवादं करोति। सः तस्याः प्रत्येकं हेतुं ‘युक्तरूपम्’ इति स्वीकृत्य केवलं स्वस्य अभिप्रायं शुद्धं करोति। ‘सर्वं निरवशेषतः श्रोष्यते’ इति वचनेन सः सीतायै आश्वासनं ददाति यत् तस्याः धैर्यं पातिव्रत्यं च रामस्य कर्णं प्राप्स्यति। एवं दूतस्य धर्मः अपि प्रदर्श्यते — यत् दृष्टं श्रुतं च तत् सर्वं यथावत् स्वामिने निवेदनीयम्। अभिज्ञानस्य याचना अपि दूतस्य कर्तव्यम् — रामः सुग्रीवः वानराः च तस्य वचने पूर्णं विश्वासं कुर्युः इति।

एवम् उक्ता सुरसुतोपमा सीता बाष्पप्रग्रथिताक्षरं मन्दं वचनम् उवाच — ‘इदं श्रेष्ठम् अभिज्ञानं मम प्रियं ब्रूयाः।’ सा चित्रकूटस्य वृत्तान्तं स्मारयति, यत् केवलं रामः सा च जानीतः। चित्रकूटस्य शैलस्य पादे पूर्वोत्तरे भागे, प्राज्यमूलफलोदके, मन्दाकिन्याः अविदूरे, सिद्धाश्रिते देशे तापसाश्रमे वसन्ती अहम् आसम्। तस्य उपवनखण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु सलिले विहृत्य क्लिन्नः त्वं मम अङ्के समुपाविशः। अत्र सीता रामं ‘त्वम्’ इति साक्षात् सम्बोधयति — हनुमान् तत् वचनं यथावत् रामाय कथयेत् इति उद्देशः। ततः मांससमायुक्तः वायसः मां पर्यतुण्डयत्; अहं लोष्टम् उद्यम्य तं वारयामि स्म। सः काकः मां दारयन् तत्र एव परिलीयते, बलिभोजनः भक्षार्थी मांसात् न उपारमत्। क्रुद्धायां मयि तस्मै पक्षिणे रशनाम् उत्कर्षन्त्यां वसने स्रंसमाने त्वया अहं दृष्टा; त्वया विहसिता अहं क्रुद्धा संलज्जिता च अभवम्। भक्ष्यगृद्धेन काकेन दारिता त्वाम् उपागता। ततः श्रान्ता अहम् आसीनस्य तव उत्सङ्गम् आविशम्; क्रुध्यन्ती इव अहं प्रहृष्टेन त्वया परिसान्त्विता। अस्मिन् वृत्तान्ते दाम्पत्यस्य सूक्ष्माः क्षणाः चित्रिताः — रामस्य हास्यं, सीतायाः लज्जा, कोपः, पुनः सान्त्वनं च। एते क्षणाः केवलं द्वयोः एव विदिताः, अतः अभिज्ञानत्वेन सर्वथा विश्वसनीयाः। ‘बलिभोजनः’ इति काकस्य विशेषणं सूचयति यत् सः बलिम् अश्नाति, मांसलोलुपः च। अस्मिन् भागे वनस्य शान्तिः, मन्दाकिन्याः सान्निध्यं, पुष्पाणां गन्धः च वर्ण्यन्ते, येन अग्रिमस्य हिंसायाः विरोधः तीव्रः भवति। सीता अभिज्ञानं द्विविधं ददाति — प्रथमं वचनरूपम् इदं रहस्यवृत्तान्तम्, ततः सर्गान्ते वस्तुरूपं चूडामणिम्। वचनरूपम् अभिज्ञानं प्रथमं दीयते, यतः तत् केवलं द्वयोः ज्ञातम्, अन्यः कश्चित् तत् कल्पयितुं न शक्नोति। चित्रकूटस्य देशस्य सूक्ष्मं वर्णनं — पूर्वोत्तरः भागः, मन्दाकिनी, सिद्धाः, तापसाश्रमः — वृत्तान्तस्य सत्यतां दृढीकरोति। रामस्य ‘विहृत्य सलिले क्लिन्नः’ इति रूपं वनवासस्य सुखदं कालं स्मारयति, यदा राज्यस्य भारः दूरे, दुःखम् अपि अल्पम् आसीत्। ‘रशनाम् उत्कर्षन्ती’ इति चित्रं सीतायाः क्रोधस्य लज्जायाः च सङ्घर्षं दर्शयति — काकं निवारयितुं प्रवृत्ता सा वस्त्रस्य स्रंसनं न अपश्यत्, रामः तु तत् दृष्ट्वा अहसत्। एतादृशः गृह्यः प्रसङ्गः अन्यस्य ज्ञानगोचरः न भवति, अतः एव सः श्रेष्ठम् अभिज्ञानम्।

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती वायसेन प्रकोपिता अहं त्वया लक्षिता। परिश्रमात् अहं चिरं राघवाङ्के सुप्ता; पर्यायेण भरताग्रजः अपि मम अङ्के प्रसुप्तः। स वायसः पुनः तत्र समुपागमत्; सुप्तप्रबुद्धां राघवाङ्कात् समुत्थितां मां सहसा आगम्य स्तनान्तरे विददार। पुनः पुनः उत्पत्य सः मां भृशं विददार; ततः मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः रामः समुत्थितः। स्तनयोः वितुन्नां मां दृष्ट्वा महाबाहुः आशीविषः इव क्रुद्धः श्वसन् अभाषत — ‘नागनासोरु, केन ते स्तनान्तरं विक्षतम्? कः पञ्चवक्त्रेण सरोषेण भोगिना क्रीडति?’ वीक्षमाणः सः सरुधिरैः तीक्ष्णैः नखैः माम् एव अभिमुखं स्थितं तं वायसं समवैक्षत। सः पततां वरः वायसः शक्रस्य पुत्रः किल, पवनस्य गतौ समः, शीघ्रं धरान्तरं गतः। ततः कोपसंवर्तितेक्षणः मतिमतां वरः महाबाहुः तस्मिन् वायसे क्रूरां मतिं कृतवान्। सः दर्भसंस्तरात् दर्भं गृहीत्वा ब्रह्मणः अस्त्रेण योजयत्; सः दर्भः कालाग्निः इव दीप्तः द्विजम् अभिमुखः जज्वाल। तं प्रदीप्तं दर्भं सः वायसं प्रति चिक्षेप; सः दर्भः अम्बरे तम् अनुजगाम। अनुसृष्टः काकः विविधां गतिं जगाम, त्राणकामः इमं सर्वं लोकं विचचार। पित्रा इन्द्रेण सर्वैः परमर्षिभिः च परित्यक्तः सः त्रीन् लोकान् सम्परिक्रम्य तम् एव शरणं गतः। शरण्यः काकुत्स्थः भूमौ निपतितं शरणागतं वधार्हम् अपि तं कृपया पर्यपालयत्। परिद्यूनं विवर्णं पतमानं तं सः अब्रवीत् — ‘ब्राह्मम् अस्त्रं मोघं कर्तुं न शक्यम्; तत् उच्यताम्, किं करवाणि।’ ततः तत् अस्त्रं तस्य काकस्य दक्षिणम् अक्षि हिनस्ति स्म; दक्षिणं नेत्रं दत्त्वा सः प्राणेभ्यः परिरक्षितः। सः रामाय राज्ञे दशरथाय च नमस्कृत्वा तेन वीरेण विसृष्टः स्वम् आलयं प्रतिपेदे। अस्मिन् वृत्तान्ते रामस्य द्वौ गुणौ युगपत् प्रकाशेते — अपराधिनि उग्रः कोपः, शरणागते च असीमा करुणा। ब्रह्मास्त्रस्य अमोघता अपि रक्षिता, शरणागतस्य प्राणाः अपि रक्षिताः — एकस्य नेत्रस्य हानिः उभयं समन्वयति। ‘राज्ञे दशरथाय च’ इति वचनं सूचयति यत् काकः रामं दशरथं च उभौ नमस्कृतवान्। दर्भः तृणमात्रम् अपि मन्त्रबलेन महास्त्रं भवति — एतेन रामस्य अस्त्रविद्यायाः प्रभावः दर्शितः। इन्द्रः अपि स्वपुत्रस्य रक्षणं कर्तुं न अशक्नोत्, ऋषयः अपि न — एतेन रामस्य अस्त्रस्य अप्रतिहतता सिद्धा। शरणागतरक्षणम् अत्र रामस्य व्रतम् इव प्रकाशते। वृत्तान्तस्य अयं द्वितीयः भागः प्रथमात् भिन्नः — पूर्वं काकस्य चेष्टा केवलं क्रीडा इव, रामः अपि हसति; इदानीं तु सः स्तनान्तरं विदारयति, रक्तं स्रवति, रामः च प्रबुध्यते। ‘मुक्तैः शोणितबिन्दुभिः’ इति पदेन रक्तस्य बिन्दवः रामस्य शरीरे अपि पतिताः इति सूच्यते, येन सः निद्रातः उत्थितः। रामस्य प्रश्नः ‘कः पञ्चवक्त्रेण भोगिना क्रीडति’ इति — सीतायाः अपराधी पञ्चफणेन सर्पेण सह क्रीडन् इव मृत्युं समाह्वयति। ‘आशीविषः इव’ इति उपमा रामस्य कोपस्य भयंकरतां दर्शयति। काकस्य परिचयः — शक्रस्य पुत्रः, पवनवेगः — तस्य अपराधं गुरुतरं करोति, यतः देवपुत्रः अपि सन् सः पापम् अकरोत्। ब्रह्मास्त्रस्य अनुसरणं त्रिषु लोकेषु — काकः यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र अस्त्रम् अपि गच्छति; तस्य पिता इन्द्रः अपि तं न रक्षति। अन्ते सः रामम् एव शरणं याति — यस्मात् भयं तम् एव शरणम्। रामः ‘शरण्यः’ इति पदेन वर्णितः — सः शरणागतं कदापि न त्यजति, वधार्हम् अपि। अस्त्रस्य अमोघत्वात् किञ्चित् फलं दातव्यम्, अतः काकः स्वयम् एकं नेत्रं ददाति। अयं वृत्तान्तः सीतायाः अग्रिमस्य उपालम्भस्य आधारः भवति। ‘धरान्तरं गतः’ इति पदेन काकः स्वर्गात् भूमिम् आगतः इति सूच्यते। दर्भसंस्तरः तेषां वनवासस्य शय्या — तस्मात् एव दर्भं गृहीत्वा रामः अस्त्रं योजयति; एवं वनवासिनः सामान्यं साधनम् अपि तस्य हस्ते महास्त्रं भवति। अस्य वृत्तान्तस्य अन्ते सीता स्वयं निष्कर्षं न वदति; सः निष्कर्षः अग्रिमे उपालम्भे प्रकटः भवति। रामस्य कोपः करुणा च इति द्वयम् अत्र परस्परविरुद्धम् इव दृश्यते, किन्तु वस्तुतः उभे धर्मस्य एव अङ्गे — दुष्टस्य दण्डः, शरणागतस्य रक्षा च।

वृत्तान्तं समाप्य सीता रामं साक्षात् सम्बोधयन्ती इव उपालम्भते — ‘महीपते, मत्कृते काकमात्रे अपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्; यः त्वत्तः माम् अहरत् तं कस्मात् क्षमसे? नरर्षभ, मयि महोत्साहां कृपां कुरुष्व; नाथ, त्वया नाथवती अपि अहम् अनाथा इव दृश्ये। आनृशंस्यं परः धर्मः इति त्वत्तः एव मया श्रुतम्। त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलं जानामि — अपारवारम् अक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागरोपमं, ससमुद्रायाः धरण्याः भर्तारं, वासवोपमम्। एवम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः बलवान् सत्त्ववान् अपि त्वं राघव, रक्षःसु किमर्थम् अस्त्रं न योजयसि? न नागाः, न गन्धर्वाः, न सुराः, न मरुद्गणाः समरे रामस्य वेगं प्रतिसमीहितुं शक्ताः। तस्य वीर्यवतः मयि यदि कश्चित् सम्भ्रमः अस्ति, सः किमर्थं तीक्ष्णैः शरैः राक्षसान् क्षयं न नयति? परंतपः महाबलः वीरः लक्ष्मणः वा भ्रातुः आदेशम् आदाय कस्य हेतोः मां न परित्राति? वाय्विन्द्रसमतेजसौ सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ तौ पुरुषव्याघ्रौ किमर्थं माम् उपेक्षतः? मम एव किञ्चित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, न संशयः, यत् समर्थौ अपि परंतपौ तौ मां न अवेक्षेते।’ अस्मिन् उपालम्भे क्रोधः न, किन्तु प्रेमजन्या वेदना। काकवृत्तान्तेन सीता रामस्य सामर्थ्यं कोपं च स्मारयति, ततः तस्य विलम्बम् असहमाना पृच्छति। अन्ते सा दोषं स्वस्मिन् एव आरोपयति — ‘मम एव दुष्कृतम्’ इति — एषा तस्याः विनयस्य पराकाष्ठा। रामस्य गुणानां गणना अत्र उपालम्भस्य भागः, न स्तुतिमात्रम् — यः एतादृशः, सः किमर्थं विलम्बते इति प्रश्नस्य आधारः। लक्ष्मणस्य नाम अपि सा सस्मरति, यतः सः अपि रामस्य आज्ञया तां रक्षितुं समर्थः। उपालम्भस्य तर्कः सरलः दृढः च — यः काकमात्रस्य लघुना अपराधेन ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान्, सः रावणस्य महता अपराधेन किमर्थं न प्रवर्तते? ‘काकमात्रे’ इति पदे ‘मात्र’ शब्दः अपराधिनः लघुतां रावणस्य च गुरुतां विरोधेन दर्शयति। ‘नाथवती अनाथा इव’ इति विरोधालङ्कारः सीतायाः दुःखं तीव्रं करोति — पतिः जीवति, समर्थः च, तथापि सा अरक्षिता इव। ‘आनृशंस्यं परः धर्मः’ इति रामस्य एव उपदेशं सा तस्मै स्मारयति। नागगन्धर्वसुरमरुतां गणना रामस्य अजेयत्वं स्थापयति; तादृशस्य बलवतः विलम्बः एव सीतायाः दुःखस्य कारणम्। ‘यदि मयि सम्भ्रमः अस्ति’ इति संशयवचनं प्रेम्णः आशङ्का, न अविश्वासः।

वैदेह्याः करुणं साश्रु भाषितं वचनं श्रुत्वा महातेजाः हरियूथपः हनुमान् अब्रवीत् — ‘देवि, सत्येन ते शपे, रामः त्वच्छोकेन अन्यकार्येभ्यः विमुखः; रामे दुःखाभिपन्ने लक्ष्मणः अपि परितप्यते। कथंचित् भवती दृष्टा; इदानीं परिशोचितुं न कालः। शोभने, अस्मिन् एव मुहूर्ते दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ उभौ महाबलौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लोकान् भस्मीकरिष्यतः। समरक्रूरं रावणं सहबान्धवं हत्वा राघवः त्वां, विशालाक्षि, स्वां पुरीं प्रति नेष्यति। ब्रूहि, राघवः महाबलः लक्ष्मणः तेजस्वी सुग्रीवः समागताः हरयः वा किं वाच्याः।’ हनुमतः उत्तरं सीतायाः उपालम्भस्य समाधानम् — रामस्य विलम्बः उपेक्षया न, अपितु अज्ञानात्; इदानीं तु सीता दृष्टा, अतः विलम्बः न भविष्यति। ‘सत्येन शपे’ इति शपथेन सः स्ववचनस्य दृढतां दर्शयति। अयं श्लोकसमूहः चत्वारिंशसर्गे अपि प्रायः समानैः पदैः पुनः दृश्यते; मुद्रणं द्विवारम् एव मुद्रयति, अतः उभयत्र रक्षितः। ‘त्वच्छोकविमुखः’ इति पदस्य अर्थः — त्वच्छोकेन अन्यस्मात् सर्वस्मात् विमुखः, केवलं त्वाम् एव चिन्तयति। ‘कथंचित् भवती दृष्टा’ इति वचनेन हनुमान् स्वप्रयत्नस्य काठिन्यं संक्षेपेण सूचयति। अन्ते सः सीतां सन्देशं पृच्छति — एवं सः अग्रिमस्य सन्देशभागस्य द्वारम् उद्घाटयति। ‘अस्मिन् एव मुहूर्ते दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि’ इति अतिशयोक्तिः अपि सीतायाः आशां वर्धयितुम् एव। ‘लोकान् भस्मीकरिष्यतः’ इति वचनेन रामलक्ष्मणयोः क्रोधस्य व्याप्तिः दर्शिता।

एवम् उक्तवति हनुमति सीता पुनः अब्रवीत् — ‘मनस्विनी कौसल्या यं लोकभर्तारं सुषुवे, तं मम अर्थे सुखं पृच्छ, शिरसा च अभिवादय।’ ततः सा लक्ष्मणस्य गुणान् विस्तरेण वर्णयति, यथा हनुमान् तस्मै अपि सन्देशं दद्यात्। ‘स्रजः, सर्वरत्नानि, प्रियाः वराङ्गनाः, विशालायां पृथिव्याम् अपि दुर्लभम् ऐश्वर्यं च त्यक्त्वा, पितरं मातरं च सम्मान्य अभिप्रसाद्य च यः रामम् अनुप्रव्रजितः, येन सुमित्रा सुप्रजाः — सः धर्मात्मा अनुत्तमं सुखं त्यक्त्वा आनुकूल्येन भ्रातरं काकुत्स्थं वने पालयन् अनुगच्छति। सिंहस्कन्धः महाबाहुः मनस्वी प्रियदर्शनः सः रामे पितृवत् वर्तते, मयि मातृवत् समाचरत्; ह्रियमाणां मां तदा सः वीरः न अवेत्। वृद्धोपसेवी, लक्ष्मीवान्, शक्तः, न बहुभाषिता, राजपुत्रः, प्रियश्रेष्ठः, मम श्वशुरस्य सदृशः; रामस्य भ्राता लक्ष्मणः मत्तः अपि प्रियतरः; यस्यां धुरि नियुक्तः तां वीर्यवान् उद्वहति; यं दृष्ट्वा राघवः वृत्तम् आर्यं पितरं न अनुस्मरत् — सः मम वचनात् मम अर्थाय कुशलं वक्तव्यः। मृदुः शुचिः दक्षः रामस्य प्रियः लक्ष्मणः यथा मम दुःखक्षयकरः भवेत्, तथा वानरश्रेष्ठ, वद।’ ‘हरियूथप, अस्मिन् कार्यनिर्वाहे त्वम् एव प्रमाणम्; त्वत्समारम्भात् राघवः मयि यत्नपरः भवेत्।’ अत्र पञ्चवटीप्रसङ्गे सीतया लक्ष्मणं प्रति उक्तानां कठोरवचनानां प्रायश्चित्तम् इव दृश्यते — इदानीं सा तं मातृवत् स्नेहेन स्मरति, पितृसदृशं च मन्यते। ‘न तु मां वेद लक्ष्मणः’ इति वचने तस्याः खेदः — अपहरणकाले सः दूरे आसीत्, तस्य दोषः नास्ति। लक्ष्मणस्य गुणगणना दीर्घा, यतः सा तं रामस्य प्रियतमं सहायं मन्यते। ‘मत्तः प्रियतरः’ इति सीतायाः स्वीकारः तस्याः निरभिमानतां दर्शयति। सन्देशस्य क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं रामस्य कुशलप्रश्नः अभिवादनं च, ततः लक्ष्मणस्य विस्तृतं वर्णनम्, अन्ते हनुमते एव कार्यभारः। कौसल्या ‘लोकभर्तारं सुषुवे’ इति वचनेन रामस्य महत्त्वं मातुः गौरवेण सह उक्तम्। लक्ष्मणस्य त्यागः विशेषतः उल्लिखितः — स्रजः रत्नानि प्रियाः वराङ्गनाः ऐश्वर्यं च त्यक्त्वा सः वनम् आगतः। ‘पितृवत् रामे, मातृवत् मयि’ इति तस्य आचरणस्य सारः। ‘श्वशुरस्य सदृशः’ इति वचनेन सा लक्ष्मणे दशरथस्य गुणान् पश्यति। ‘यं दृष्ट्वा राघवः वृत्तम् आर्यं न अनुस्मरत्’ इति वचनस्य अर्थः — लक्ष्मणस्य सेवया रामः दिवंगतं पितरं दशरथं न अस्मरत्, पितृवियोगस्य दुःखम् अपि विस्मृतवान्। ‘धुरि नियुक्तः उद्वहति’ इति वृषभस्य उपमा — यः भारः तस्मै दीयते, तं सः अविश्रान्तः वहति। ‘न बहुभाषिता’ इति गुणः लक्ष्मणस्य मितभाषित्वं दर्शयति। अन्ते सीता हनुमन्तम् एव ‘प्रमाणम्’ इति वदति — तस्य उत्साहेन रामः यत्नपरः भविष्यति इति तस्याः विश्वासः।

‘मम नाथं शूरं रामं पुनः पुनः इदं ब्रूयाः — दशरथात्मज, मासं यावत् जीवितं धारयिष्यामि; मासात् ऊर्ध्वं न जीवेयम्, सत्येन अहं ते ब्रवीमि। पापकर्मणा रावणेन निकृत्या उपरुद्धां मां, वीर, पातालात् कौशिकीम् इव त्रातुम् अर्हसि।’ ततः सीता वस्त्रगतं दिव्यं शुभं चूडामणिं मुक्त्वा ‘राघवाय प्रदेयः’ इति हनुमते ददौ। तम् अनुत्तमं मणिरत्नं प्रतिगृह्य वीरः हनुमान् अङ्गुल्यां योजयामास, यतः तस्य भुजः तत्र न प्राभवत् — तस्य बाहुः मणेः कृते अतिस्थूलः आसीत्। मणिरत्नं प्रतिगृह्य अभिवाद्य च कपिवरः सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः। सीतादर्शनजेन महता हर्षेण युक्तः सः हृदयेन रामं सलक्षणं लक्ष्मणं च गतः। जनकनृपात्मजया प्रभावात् धृतं तं महार्हं मणिवरम् उपगृह्य, गिरिवरपवनावधूतमुक्तः इव सुखितमनाः सः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे। अत्र ‘मासम्’ इति अवधिः पूर्वसर्गस्य ‘द्वौ मासौ’ इत्यस्मात् अपि न्यूनः — सीतायाः धैर्यस्य सीमा अत्र स्पष्टा। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते — हनुमतः मनसः भारः अपगतः, पर्वतस्य कम्पनानन्तरं स्थैर्यम् इव। ‘पुनः पुनः ब्रूयाः’ इति वचनेन सीता सन्देशस्य गाम्भीर्यं दर्शयति। चूडामणिः सीतायाः शिरोभूषणं, वस्त्रे गुप्तं रक्षितम्; रामः तं पूर्वं बहुशः दृष्टवान्, अतः दृष्ट्वा निश्चयेन अभिजानीयात्। हनुमतः अङ्गुल्यां मणिधारणं तस्य सूक्ष्मरूपस्य सूचकम् — सः पुनः अल्पः अभवत्। प्रदक्षिणा प्रणामः च सीतां प्रति तस्य भक्तिं दर्शयतः। ‘निकृत्या’ इति पदेन रावणस्य कपटं — संन्यासिवेषेण अपहरणं — स्मार्यते। ‘पातालात् कौशिकीम् इव’ इति उपमां हिन्दीटीका विष्णुना इन्द्रस्य लक्ष्म्याः उद्धारेण व्याचष्टे।

సీత మాటతో సంతోషించిన, వాక్యవిశారదుడైన కపిశార్దూలుడు హనుమంతుడు అది విని ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘శుభదర్శనా దేవీ, నీవు చెప్పినది యుక్తమైనది, స్త్రీస్వభావానికీ సాధ్వుల వినయానికీ తగినది.’ అతడు సీత చెప్పిన రెండు కారణాలనూ విడివిడిగా అంగీకరిస్తాడు. మొదటిది — స్త్రీవి గనుక నా వీపుపై కూర్చుని నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల సముద్రాన్ని దాటడానికి నీవు సమర్థురాలవు కావు; వేగమూ భయమూ స్త్రీకి సహజమైనవి. రెండవది — ‘రాముడు తప్ప మరొకరి స్పర్శకు నేను తగను’ అని వినయంతో కూడిన నీవు చెబుతున్నది ఆ మహాత్ముని భార్యకే తగినది; నీవు తప్ప మరే స్త్రీ ఇటువంటి మాట అనగలదు? ఈ మాటతో హనుమంతుడు సీత పాతివ్రత్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, తన ప్రతిపాదనను ఆమె నిరాకరించినందుకు ఖిన్నుడు కాడు. తరువాత అతడు అంటాడు — ‘దేవీ, నా ఎదుట నీవు చేసినదీ పలికినదీ అంతా శేషం లేకుండా కాకుత్స్థుడు వింటాడు.’ తన ప్రతిపాదనకు గల కారణాలను కూడా అతడు నివేదిస్తాడు — రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరిక, స్నేహంతో ద్రవించిన మనస్సు, లంకలో ప్రవేశించడం కష్టం కావడం, మహాసముద్రాన్ని దాటడం కష్టం కావడం, తన సామర్థ్యం — ఇలాంటి అనేక కారణాల వల్ల నేను ఇది చెప్పాను. ‘ఈ రోజే నిన్ను రఘునందనునితో కలపాలని కోరుకున్నాను; గురువు పట్ల స్నేహంతోనూ భక్తితోనూ ఇది చెప్పాను, మరొక విధంగా కాదు.’ చివరికి అతడు ప్రార్థిస్తాడు — ‘ఓ అనిందితా, నాతో కలిసి రావడానికి నీకు ఉత్సాహం లేకపోతే, రాఘవుడు గుర్తించగలిగే ఒక గుర్తును ఇవ్వు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని వినయాన్ని గమనించాలి — అతడు తన ఉత్సాహాన్ని ఒక అపరాధంలా భావించడు, దాని హేతువులను స్పష్టం చేస్తాడు. ‘గురుస్నేహేన’ — ‘గురువు పట్ల స్నేహంతో’ — అనే పదంలో రాముడు గురువులా పూజ్యుడనే భావం. గుర్తు కోసం యాచన ఈ సర్గలోని ముఖ్యకార్యాన్ని ఆరంభిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముని విశ్వాసం కోసం కేవలం మాట చాలదు. ఈ భాగపు స్వరం ప్రత్యేకంగా మృదువైనది. క్రిందటి సర్గలో సీత హనుమంతుని ప్రతిపాదనను నిరాకరించింది, మొదట అతని బలాన్ని కూడా సంశయించింది; అయినా హనుమంతుడు కోపించడు, తనను సమర్థించుకోవడానికి వాదించడూ లేదు. ఆమె ప్రతి హేతువునూ ‘యుక్తమైనది’ అని అంగీకరించి, కేవలం తన అభిప్రాయంలోని శుద్ధిని స్పష్టం చేస్తాడు. ‘సర్వం నిరవశేషతః శ్రోష్యతే’ — ‘అంతా శేషం లేకుండా వింటాడు’ — అనే మాటతో ఆమె ధైర్యమూ పాతివ్రత్యమూ రాముని చెవికి చేరుతాయని అతడు సీతకు ఆశ్వాసన ఇస్తాడు. ఈ విధంగా దూతధర్మం కూడా ప్రదర్శించబడుతుంది — చూసినదీ విన్నదీ అంతా యథాతథంగా ప్రభువుకు నివేదించాలి. గుర్తు కోసం యాచించడం కూడా దూత కర్తవ్యమే — రాముడూ, సుగ్రీవుడూ, వానరులూ అతని మాటను పూర్తిగా విశ్వసించాలని.

ఇలా అనగా దేవకన్య వంటి సీత కన్నీళ్ళతో తడబడుతున్న అక్షరాలతో మెల్లగా ఇలా అన్నది — ‘ఈ శ్రేష్ఠమైన గుర్తును నా ప్రియునికి చెప్పు.’ రామునికీ తనకూ మాత్రమే తెలిసిన చిత్రకూటపు వృత్తాంతాన్ని ఆమె గుర్తుచేస్తుంది. ‘చిత్రకూటపర్వతపు పాదప్రదేశంలో ఈశాన్యభాగంలో, సమృద్ధిగా కందమూలఫలాలూ నీరూ గల, మందాకినికి దగ్గరలో, సిద్ధులు ఆశ్రయించిన ప్రదేశంలో, తాపసాశ్రమంలో నేను నివసిస్తున్నాను. అక్కడి నానావిధ పుష్పాల సుగంధం గల ఉపవనభాగాలలో నీటిలో విహరించి తడిసిన నీవు నా ఒడిలో కూర్చున్నావు.’ ఇక్కడ సీత రాముని ‘నీవు’ అని నేరుగా సంబోధిస్తుంది — హనుమంతుడు ఆ మాటను యథాతథంగా రామునికి చెప్పాలనే ఉద్దేశం. ‘తరువాత మాంసం కోసం వచ్చిన ఒక కాకి నన్ను పొడిచింది; నేను మట్టిగడ్డ ఎత్తి దానిని అదిలిస్తున్నాను. ఆ కాకి నన్ను గాయపరుస్తూ అక్కడే దాగుకుంటూ ఉంది, బలిభోజనమైన ఆ ఆహారప్రియ పక్షి మాంసం నుండి వెనక్కి తగ్గలేదు. ఆ పక్షిపై కోపించి నేను మొలనూలును పైకి లాగుతుండగా వస్త్రం జారిపోతున్నప్పుడు నీవు నన్ను చూశావు; నీవు నవ్వగా నేను కోపించాను, సిగ్గుపడ్డాను. ఆహారలోభి అయిన కాకి గాయపరచగా నేను నీ దగ్గరకు వచ్చాను. తరువాత అలసిపోయిన నేను కూర్చుని ఉన్న నీ ఒడిలోకి చేరాను; కోపిస్తున్నట్లున్న నన్ను సంతోషించిన నీవు ఊరడించావు.’ ఈ వృత్తాంతంలో దాంపత్యపు సూక్ష్మమైన క్షణాలు చిత్రించబడ్డాయి — రాముని నవ్వు, సీత లజ్జ, కోపం, మళ్ళీ ఊరడింపు. ఈ క్షణాలు ఆ ఇద్దరికి మాత్రమే తెలుసు, అందువల్ల గుర్తుగా పూర్తిగా విశ్వసనీయమైనవి. ‘బలిభోజనః’ — ‘బలిని తినేది’ — అనే కాకి విశేషణం అది బలి అన్నం తింటుందనీ, మాంసలోలుపమనీ సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో వనపు ప్రశాంతతా, మందాకిని సాన్నిధ్యమూ, పుష్పాల గంధమూ వర్ణించబడతాయి, దానివల్ల తరువాత వచ్చే హింసతో వైరుధ్యం తీవ్రమవుతుంది. సీత రెండు విధాల గుర్తును ఇస్తుంది — మొదట మాటరూపమైన ఈ రహస్యవృత్తాంతం, తరువాత సర్గ చివర వస్తురూపమైన చూడామణి. మాటరూపమైన గుర్తు మొదట ఇవ్వబడుతుంది, ఎందుకంటే అది ఆ ఇద్దరికి మాత్రమే తెలుసు, మరెవరూ దానిని కల్పించలేరు. చిత్రకూట ప్రదేశపు సూక్ష్మవర్ణన — ఈశాన్యభాగం, మందాకిని, సిద్ధులు, తాపసాశ్రమం — వృత్తాంతపు సత్యతను దృఢపరుస్తుంది. ‘విహృత్య సలిలే క్లిన్నః’ — ‘నీటిలో విహరించి తడిసినవాడు’ — అనే రాముని రూపం వనవాసంలోని సుఖకాలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అప్పుడు రాజ్యభారం దూరంగా ఉంది, దుఃఖం కూడా అల్పంగా ఉంది. ‘రశనాముత్కర్షంతీ’ — ‘మొలనూలును పైకి లాగుతూ’ — అనే చిత్రం సీత కోపానికీ లజ్జకూ మధ్య సంఘర్షణను చూపుతుంది — కాకిని అదిలించడంలో నిమగ్నమైన ఆమె వస్త్రం జారిపోవడాన్ని చూడలేదు, రాముడు మాత్రం అది చూసి నవ్వాడు. ఇటువంటి ఆంతరంగిక ప్రసంగం ఇతరుల జ్ఞానానికి అందదు, అందుకే అది శ్రేష్ఠమైన గుర్తు.

‘కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో మెల్లగా కన్నులు తుడుచుకుంటూ, కాకి వల్ల కోపించిన నన్ను నీవు గమనించావు. అలసటతో నేను చాలాసేపు రాఘవుని ఒడిలో నిద్రించాను; వంతులవారీగా భరతుని అన్నగారు కూడా నా ఒడిలో నిద్రించాడు. ఆ కాకి మళ్ళీ అక్కడికి వచ్చింది; నిద్రలేచి రాఘవుని ఒడి నుండి లేచిన నన్ను హఠాత్తుగా వచ్చి స్తనాల మధ్య చీల్చింది. మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరి వచ్చి అది నన్ను తీవ్రంగా గాయపరచింది; అప్పుడు కారిన రక్తబిందువులతో రాముడు లేచాడు. స్తనాల మధ్య గాయపడిన నన్ను చూసి మహాబాహువైన అతడు విషసర్పంలా కోపంతో బుసకొడుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గలదానా, నీ స్తనాల మధ్యను ఎవడు గాయపరిచాడు? కోపించిన ఐదు పడగల పాముతో ఎవడు ఆడుకుంటున్నాడు?’ చుట్టూ చూస్తూ అతడు రక్తంతో తడిసిన వాడి గోళ్ళతో నా ఎదురుగానే నిలిచి ఉన్న ఆ కాకిని చూశాడు. పక్షులలో శ్రేష్ఠమైన ఆ కాకి ఇంద్రుని కుమారుడట, గమనంలో వాయువుతో సమానుడు, త్వరగా భూమికి వచ్చినవాడు. అప్పుడు కోపంతో కన్నులు తిప్పుతూ, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాబాహువు ఆ కాకిపై క్రూరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. అతడు దర్భల పడక నుండి ఒక దర్భను తీసి బ్రహ్మాస్త్రంతో అభిమంత్రించాడు; ఆ దర్భ ప్రళయాగ్నిలా దీప్తమై పక్షి వైపు జ్వలించింది. జ్వలిస్తున్న ఆ దర్భను అతడు కాకి వైపు విసిరాడు; ఆ దర్భ ఆకాశంలో దానిని వెంబడించింది. వెంబడించబడిన కాకి అనేకవిధాలుగా తిరిగింది, రక్షణ కోరుతూ ఈ లోకమంతా సంచరించింది. తండ్రి ఇంద్రుని చేతా సమస్త పరమర్షుల చేతా విడిచిపెట్టబడిన అది మూడు లోకాలూ చుట్టి వచ్చి అతనినే శరణు వేడింది. శరణ్యుడైన కాకుత్స్థుడు నేలపై పడిన, శరణాగతమైన, వధార్హమైన దానిని కూడా కృపతో రక్షించాడు. అలసిపోయి, వన్నె తప్పి, పడిపోతున్న దానితో అతడు అన్నాడు — ‘బ్రహ్మాస్త్రాన్ని వ్యర్థం చేయడం సాధ్యం కాదు; చెప్పు, ఏమి చేయమంటావు.’ అప్పుడు ఆ అస్త్రం ఆ కాకి కుడికన్నును నాశనం చేసింది; కుడికన్నును ఇచ్చి అది ప్రాణాలతో రక్షించబడింది. అది రామునికీ రాజు దశరథునికీ నమస్కరించి, ఆ వీరుడు విడిచిపెట్టగా తన నివాసానికి వెళ్ళిపోయింది.’ ఈ వృత్తాంతంలో రాముని రెండు గుణాలు ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి — అపరాధిపై ఉగ్రమైన కోపం, శరణాగతునిపై అపారమైన కరుణ. బ్రహ్మాస్త్రపు అమోఘత్వమూ రక్షించబడింది, శరణాగతుని ప్రాణాలూ రక్షించబడ్డాయి — ఒక్క కన్ను కోల్పోవడం రెండింటినీ సమన్వయం చేస్తుంది. ‘రాజ్ఞే దశరథాయ చ’ — ‘రాజు దశరథునికి కూడా’ — అనే మాట కాకి రామునికీ దశరథునికీ ఇద్దరికీ నమస్కరించిందని సూచిస్తుంది. దర్భ కేవలం ఒక గడ్డిపోచ అయినా మంత్రబలంతో మహాస్త్రమవుతుంది — దీనితో రాముని అస్త్రవిద్యా ప్రభావం చూపబడింది. ఇంద్రుడు కూడా తన కుమారుని రక్షించలేకపోయాడు, ఋషులు కూడా రక్షించలేకపోయారు — దీనితో రాముని అస్త్రపు అప్రతిహతత్వం సిద్ధించింది. శరణాగతరక్షణ ఇక్కడ రాముని వ్రతంలా ప్రకాశిస్తుంది. వృత్తాంతపు ఈ రెండవ భాగం మొదటిదానికి భిన్నమైనది — ఇంతకుముందు కాకి చేష్ట కేవలం ఆటలా ఉంది, రాముడు కూడా నవ్వుతాడు; ఇప్పుడు మాత్రం అది స్తనాల మధ్య చీలుస్తుంది, రక్తం కారుతుంది, రాముడు మేలుకుంటాడు. ‘ముక్తైః శోణితబిందుభిః’ — ‘కారిన రక్తబిందువులతో’ — అనే పదంతో రక్తబిందువులు రాముని శరీరంపై కూడా పడ్డాయని సూచించబడుతుంది, దానివల్ల అతడు నిద్ర నుండి లేచాడు. రాముని ప్రశ్న ‘ఐదు పడగల పాముతో ఎవడు ఆడుకుంటున్నాడు’ అని — సీతకు అపకారం చేసినవాడు ఐదు పడగల పాముతో ఆడుతున్నట్లు మృత్యువును ఆహ్వానిస్తున్నాడు. ‘ఆశీవిషంలా’ — ‘విషసర్పంలా’ — అనే ఉపమ రాముని కోపపు భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది. కాకి పరిచయం — ఇంద్రుని కుమారుడు, వాయువేగం గలవాడు — దాని అపరాధాన్ని మరింత గురుతరం చేస్తుంది, ఎందుకంటే దేవపుత్రుడై ఉండి కూడా అది పాపం చేసింది. బ్రహ్మాస్త్రం మూడు లోకాలలోనూ వెంబడిస్తుంది — కాకి ఎక్కడెక్కడికి వెళ్తుందో అక్కడక్కడికి అస్త్రం కూడా వెళ్తుంది; దాని తండ్రి ఇంద్రుడు కూడా దానిని రక్షించడు. చివరికి అది రామునినే శరణు వేడుతుంది — ఎవని వల్ల భయమో అతడే శరణ్యం. రాముడు ‘శరణ్యః’ అనే పదంతో వర్ణించబడ్డాడు — అతడు శరణాగతుని ఎన్నడూ విడువడు, వధార్హుడైనా. అస్త్రం అమోఘం గనుక ఏదో ఒక ఫలం ఇవ్వాలి, అందువల్ల కాకి తానే ఒక కన్నును ఇస్తుంది. ఈ వృత్తాంతం తరువాత రాబోయే సీత ఉపాలంభానికి ఆధారమవుతుంది. ‘ధరాంతరం గతః’ — ‘భూమికి వచ్చినవాడు’ — అనే పదంతో కాకి స్వర్గం నుండి భూమికి వచ్చిందని సూచించబడుతుంది. దర్భల పడక వారి వనవాసపు శయ్య — దాని నుండే దర్భను తీసి రాముడు అస్త్రాన్ని సంధిస్తాడు; ఈ విధంగా వనవాసి సాధారణ సాధనం కూడా అతని చేతిలో మహాస్త్రమవుతుంది. ఈ వృత్తాంతం చివర సీత తానే నిష్కర్షను చెప్పదు; ఆ నిష్కర్ష తరువాతి ఉపాలంభంలో ప్రకటమవుతుంది. రాముని కోపమూ కరుణా అనే రెండూ ఇక్కడ పరస్పర విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి, కాని నిజానికి రెండూ ధర్మానికే అంగాలు — దుష్టునికి దండన, శరణాగతునికి రక్షణ.

వృత్తాంతాన్ని ముగించి సీత రాముని నేరుగా సంబోధిస్తున్నట్లు ఉపాలంభిస్తుంది — ‘మహీపతీ, నా కోసం ఒక్క కాకి మీదనే బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించావు; నీ నుండి నన్ను అపహరించినవానిని ఎందుకు క్షమిస్తున్నావు? నరశ్రేష్ఠా, నాపై గొప్ప ఉత్సాహంతో కృప చూపు; నాథా, నీవు నాథుడవై ఉండి కూడా నేను అనాథలా కనిపిస్తున్నాను. దయయే పరమధర్మమని నీ నుండే నేను విన్నాను. నిన్ను మహావీర్యుడవనీ, మహోత్సాహివనీ, మహాబలుడవనీ ఎరుగుదును — అంతూ దరీ లేనివాడవనీ, కలవరపెట్టరానివాడవనీ, గాంభీర్యంలో సముద్రం వంటివాడవనీ, సముద్రంతో కూడిన భూమికి ప్రభువవనీ, ఇంద్రునితో సాటియైనవాడవనీ. ఈ విధంగా అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడవూ బలవంతుడవూ సత్త్వవంతుడవూ అయి ఉండి కూడా, రాఘవా, రాక్షసుల మీద అస్త్రాన్ని ఎందుకు ప్రయోగించడం లేదు? నాగులు గాని, గంధర్వులు గాని, దేవతలు గాని, మరుద్గణాలు గాని సమరంలో రాముని వేగాన్ని ఎదిరించడానికి సమర్థులు కారు. వీర్యవంతుడైన అతనికి నా పట్ల ఏ కొంచెమైనా ఆదుర్దా ఉంటే, అతడు వాడి బాణాలతో రాక్షసులను ఎందుకు నాశనం చేయడం లేదు? పరంతపుడూ మహాబలుడూ వీరుడూ అయిన లక్ష్మణుడైనా అన్నగారి ఆదేశాన్ని పొంది ఏ కారణం వల్ల నన్ను రక్షించడం లేదు? వాయువుతోనూ ఇంద్రునితోనూ సమానమైన తేజస్సు గలవారూ, దేవతలకు కూడా దుర్ధర్షులూ అయిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రులు ఎందుకు నన్ను ఉపేక్షిస్తున్నారు? సమర్థులైన ఆ పరంతపులిద్దరూ నన్ను పట్టించుకోవడం లేదంటే నిస్సందేహంగా నాదే ఏదో గొప్ప పాపం ఉంది.’ ఈ ఉపాలంభంలో కోపం లేదు, ప్రేమ నుండి పుట్టిన వేదన ఉంది. కాకవృత్తాంతంతో సీత రాముని సామర్థ్యాన్నీ కోపాన్నీ గుర్తుచేసి, తరువాత అతని ఆలస్యాన్ని సహించలేక ప్రశ్నిస్తుంది. చివరికి ఆమె దోషాన్ని తనమీదే ఆరోపించుకుంటుంది — ‘నాదే పాపం’ అని — ఇది ఆమె వినయానికి పరాకాష్ఠ. ఇక్కడ రాముని గుణాల గణన ఉపాలంభంలో భాగం, కేవలం స్తుతి కాదు — ఇటువంటివాడు ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నాడనే ప్రశ్నకు ఆధారం. ఆమె లక్ష్మణుని పేరు కూడా స్మరిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా రాముని ఆజ్ఞతో ఆమెను రక్షించగల సమర్థుడు. ఉపాలంభపు తర్కం సరళమైనదీ దృఢమైనదీ — కేవలం ఒక కాకి చేసిన చిన్న అపరాధానికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించినవాడు రావణుడు చేసిన మహాపరాధానికి ఎందుకు పూనుకోవడం లేదు? ‘కాకమాత్రే’ — ‘కేవలం ఒక కాకి మీద’ — అనే పదంలోని ‘మాత్ర’ శబ్దం అపరాధి అల్పత్వాన్నీ రావణుని గురుత్వాన్నీ వైరుధ్యంతో చూపుతుంది. ‘నాథవతీ అనాథా ఇవ’ — ‘నాథుడు ఉండి కూడా అనాథలా’ — అనే విరోధాలంకారం సీత దుఃఖాన్ని తీవ్రం చేస్తుంది — భర్త జీవించి ఉన్నాడు, సమర్థుడు కూడా, అయినా ఆమె అరక్షితలా ఉంది. ‘ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః’ — ‘దయయే పరమధర్మం’ — అనే రాముని ఉపదేశాన్నే ఆమె అతనికి గుర్తుచేస్తుంది. నాగ గంధర్వ దేవ మరుత్తుల గణన రాముని అజేయత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది; అంతటి బలవంతుని ఆలస్యమే సీత దుఃఖానికి కారణం. ‘నా పట్ల ఆదుర్దా ఉంటే’ అనే సంశయవచనం ప్రేమలోని ఆశంక, అవిశ్వాసం కాదు.

వైదేహి కన్నీళ్ళతో పలికిన కరుణమైన మాట విని మహాతేజస్వి అయిన వానరయూథపతి హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, సత్యం మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను, రాముడు నీ శోకం వల్ల ఇతర కార్యాలన్నిటి నుండీ విముఖుడై ఉన్నాడు; రాముడు దుఃఖంలో మునిగి ఉండగా లక్ష్మణుడు కూడా పరితపిస్తున్నాడు. ఎలాగో నిన్ను చూడగలిగాను; ఇప్పుడు శోకించే సమయం కాదు. శోభనా, ఈ ముహూర్తంలోనే నీ దుఃఖాలకు అంతం చూస్తావు. మహాబలులూ పురుషవ్యాఘ్రులూ రాజకుమారులూ అయిన వారిద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో లోకాలను భస్మం చేస్తారు. సమరంలో క్రూరుడైన రావణుని బంధువులతో సహా చంపి, ఓ విశాలాక్షీ, రాఘవుడు నిన్ను తన నగరానికి తీసుకువెళ్తాడు. చెప్పు, రాఘవునికీ, మహాబలుడైన లక్ష్మణునికీ, తేజస్వి అయిన సుగ్రీవునికీ, సమావేశమైన వానరులకూ ఏమి చెప్పాలి.’ హనుమంతుని జవాబు సీత ఉపాలంభానికి సమాధానం — రాముని ఆలస్యం ఉపేక్ష వల్ల కాదు, తెలియకపోవడం వల్ల; ఇప్పుడు సీత కనిపించింది, అందువల్ల ఆలస్యం జరగదు. ‘సత్యేన శపే’ — ‘సత్యం మీద ప్రమాణం చేసి’ — అనే శపథంతో అతడు తన మాట దృఢత్వాన్ని చూపుతాడు. ఈ శ్లోకసమూహం నలభైవ సర్గలో కూడా దాదాపు అవే పదాలతో మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; ముద్రణ దానిని రెండుసార్లూ ముద్రిస్తుంది, అందువల్ల రెండు చోట్లా ఉంచబడింది. ‘త్వచ్ఛోకవిముఖః’ అనే పదానికి అర్థం — నీ శోకం వల్ల మిగిలిన అన్నిటి నుండీ విముఖుడై, కేవలం నిన్నే చింతిస్తున్నాడు. ‘కథంచిత్ భవతీ దృష్టా’ — ‘ఎలాగో నిన్ను చూడగలిగాను’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు తన ప్రయత్నంలోని కష్టాన్ని సంక్షేపంగా సూచిస్తాడు. చివరికి అతడు సీతను సందేశం అడుగుతాడు — ఈ విధంగా తరువాతి సందేశభాగానికి ద్వారం తెరుస్తాడు. ‘ఈ ముహూర్తంలోనే దుఃఖాలకు అంతం చూస్తావు’ అనే అతిశయోక్తి కూడా సీత ఆశను పెంచడం కోసమే. ‘లోకాలను భస్మం చేస్తారు’ అనే మాటతో రామలక్ష్మణుల క్రోధపు వ్యాప్తి చూపబడింది.

హనుమంతుడు ఇలా అనగా సీత మళ్ళీ అన్నది — ‘మనస్విని అయిన కౌసల్య లోకానికి ప్రభువుగా ఎవనిని కన్నదో, అతనిని నా తరఫున క్షేమం అడుగు, శిరస్సు వంచి అభివాదం చెయ్యి.’ తరువాత హనుమంతుడు అతనికి కూడా సందేశం ఇవ్వాలని ఆమె లక్ష్మణుని గుణాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది. ‘పూలమాలలనూ, సమస్త రత్నాలనూ, ప్రియమైన శ్రేష్ఠ స్త్రీలనూ, విశాలమైన భూమిపై కూడా దుర్లభమైన ఐశ్వర్యాన్నీ విడిచిపెట్టి, తండ్రినీ తల్లినీ గౌరవించి ప్రసన్నులను చేసి ఎవడు రాముని వెంట వనానికి వచ్చాడో, ఎవని వల్ల సుమిత్ర సత్పుత్రవతి అయిందో — ఆ ధర్మాత్ముడు సాటిలేని సుఖాన్ని విడిచి అనుకూలంగా సోదరుడైన కాకుత్స్థుని వనంలో కాపాడుతూ అనుసరిస్తున్నాడు. సింహం వంటి భుజాలు గలవాడూ, మహాబాహువూ, మనస్వీ, చూడముచ్చటైనవాడూ అయిన అతడు రాముని పట్ల తండ్రి పట్లలా ప్రవర్తిస్తాడు, నా పట్ల తల్లి పట్లలా ఆచరించాడు; నేను అపహరించబడుతున్నప్పుడు ఆ వీరునికి తెలియలేదు. వృద్ధులను సేవించేవాడూ, శ్రీమంతుడూ, సమర్థుడూ, ఎక్కువ మాట్లాడనివాడూ, రాజకుమారుడూ, ప్రియులలో శ్రేష్ఠుడూ, నా మామగారి వంటివాడూ; రాముని సోదరుడైన లక్ష్మణుడు నాకంటే కూడా రామునికి ప్రియమైనవాడు; ఏ భారానికి నియమించబడతాడో దానిని ఆ వీర్యవంతుడు మోస్తాడు; ఎవనిని చూసి రాఘవుడు గతించిన పూజ్యుడైన తండ్రిని స్మరించలేదో — అతనికి నా మాటగా నా తరఫున కుశలం చెప్పాలి. మృదువూ, శుచీ, దక్షుడూ, రామునికి ప్రియుడూ అయిన లక్ష్మణుడు నా దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడు అయ్యేలా, వానరశ్రేష్ఠా, అలా చెప్పు.’ ‘హరియూథపా, ఈ కార్యనిర్వహణలో నీవే ప్రమాణం; నీ ప్రయత్నం వల్ల రాఘవుడు నా విషయంలో ప్రయత్నశీలుడు కావాలి.’ ఇక్కడ పంచవటీ ప్రసంగంలో సీత లక్ష్మణునితో అన్న కఠినమైన మాటలకు ప్రాయశ్చిత్తంలా కనిపిస్తుంది — ఇప్పుడు ఆమె అతనిని తల్లి వంటి స్నేహంతో స్మరిస్తుంది, మామగారి వంటివాడని భావిస్తుంది. ‘న తు మాం వేద లక్ష్మణః’ — ‘లక్ష్మణునికి నా సంగతి తెలియలేదు’ — అనే మాటలో ఆమె ఖేదం — అపహరణ సమయంలో అతడు దూరంగా ఉన్నాడు, అతని దోషం లేదు. లక్ష్మణుని గుణగణన దీర్ఘమైనది, ఎందుకంటే ఆమె అతనిని రామునికి అత్యంత ప్రియమైన సహాయకునిగా భావిస్తుంది. ‘నాకంటే ప్రియమైనవాడు’ అనే సీత అంగీకారం ఆమె నిరభిమానతను చూపుతుంది. సందేశపు క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట రాముని కుశలప్రశ్నా అభివాదమూ, తరువాత లక్ష్మణుని విస్తృతవర్ణన, చివరికి హనుమంతునికే కార్యభారం. కౌసల్య ‘లోకానికి ప్రభువును కన్నది’ అనే మాటతో రాముని మహత్త్వం తల్లి గౌరవంతో పాటు చెప్పబడింది. లక్ష్మణుని త్యాగం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది — పూలమాలలనూ రత్నాలనూ ప్రియమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలనూ ఐశ్వర్యాన్నీ విడిచి అతడు వనానికి వచ్చాడు. ‘రాముని పట్ల తండ్రి పట్లలా, నా పట్ల తల్లి పట్లలా’ — ఇదే అతని ఆచరణకు సారం. ‘మామగారి వంటివాడు’ అనే మాటతో ఆమె లక్ష్మణునిలో దశరథుని గుణాలను చూస్తుంది. ‘యం దృష్ట్వా రాఘవో వృత్తమార్యం నానుస్మరత్’ — ‘ఎవనిని చూసి రాఘవుడు గతించిన పూజ్యుని స్మరించలేదో’ — అనే మాటకు అర్థం — లక్ష్మణుని సేవ వల్ల రాముడు దివంగతుడైన తండ్రి దశరథుని స్మరించలేదు, పితృవియోగ దుఃఖాన్ని కూడా మరచిపోయాడు. ‘ధురి నియుక్త ఉద్వహతి’ — ‘భారానికి నియమించబడితే మోస్తాడు’ — అనేది ఎద్దు ఉపమ — తనకు ఏ భారం ఇవ్వబడుతుందో దానిని అతడు విశ్రాంతి లేకుండా మోస్తాడు. ‘న బహుభాషితా’ — ‘ఎక్కువ మాట్లాడనివాడు’ — అనే గుణం లక్ష్మణుని మితభాషిత్వాన్ని చూపుతుంది. చివరికి సీత హనుమంతునే ‘ప్రమాణం’ అంటుంది — అతని ఉత్సాహంతో రాముడు ప్రయత్నశీలుడవుతాడని ఆమె విశ్వాసం.

‘నా నాథుడూ శూరుడూ అయిన రామునితో ఇది మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు — దశరథాత్మజా, ఒక నెల వరకు ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను; నెల తరువాత జీవించను, సత్యం మీద నీకు చెబుతున్నాను. పాపకర్ముడైన రావణుడు కపటంతో బంధించిన నన్ను, వీరా, పాతాళం నుండి కౌశికిని వలె రక్షించడానికి నీవు తగుదువు.’ తరువాత సీత వస్త్రంలో దాచి ఉంచిన దివ్యమైన శుభమైన చూడామణిని విప్పి ‘రాఘవునికి ఇవ్వాలి’ అంటూ హనుమంతునికి ఇచ్చింది. సాటిలేని ఆ మణిరత్నాన్ని స్వీకరించి వీరుడైన హనుమంతుడు దానిని వ్రేలికి తొడుక్కున్నాడు, ఎందుకంటే అతని బాహువు దానిలోకి పట్టలేదు — అతని బాహువు ఆ మణికి చాలా పెద్దదిగా ఉంది. మణిరత్నాన్ని స్వీకరించి అభివాదం చేసి ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు సీతకు ప్రదక్షిణం చేసి వినమ్రుడై పక్కన నిలిచాడు. సీతను చూసినందువల్ల కలిగిన మహాహర్షంతో కూడిన అతడు హృదయంలో రాముని దగ్గరకూ శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని దగ్గరకూ వెళ్ళిపోయాడు. జనకమహారాజు కుమార్తె తన ప్రభావంతో ధరించిన, అమూల్యమైన ఆ శ్రేష్ఠమణిని స్వీకరించి, మహాపర్వతం గాలి తాకిడి నుండి విముక్తమైనట్లు సుఖమైన మనస్సుతో అతడు తిరుగు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇక్కడ ‘మాసం’ — ‘ఒక నెల’ — అనే గడువు క్రిందటి సర్గలోని ‘రెండు నెలలు’ కంటే కూడా తక్కువ — సీత ధైర్యపు హద్దు ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — హనుమంతుని మనస్సులోని భారం తొలగిపోయింది, పర్వతం కంపించిన తరువాత స్థిరత్వం పొందినట్లు. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు’ అనే మాటతో సీత సందేశపు గాంభీర్యాన్ని చూపుతుంది. చూడామణి సీత శిరోభూషణం, వస్త్రంలో దాచి భద్రపరచబడింది; రాముడు దానిని ఇంతకుముందు ఎన్నోసార్లు చూశాడు, అందువల్ల చూడగానే నిశ్చయంగా గుర్తిస్తాడు. హనుమంతుడు మణిని వ్రేలికి ధరించడం అతని సూక్ష్మరూపానికి సూచకం — అతడు మళ్ళీ చిన్నవాడయ్యాడు. ప్రదక్షిణా ప్రణామమూ సీత పట్ల అతని భక్తిని చూపుతాయి. ‘నికృత్యా’ — ‘కపటంతో’ — అనే పదంతో రావణుని కపటం — సన్యాసివేషంతో అపహరణ — గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘పాతాళం నుండి కౌశికిని వలె’ అనే ఉపమను హిందీటీక విష్ణువు ఇంద్రుని లక్ష్మిని ఉద్ధరించిన వృత్తాంతంతో వివరిస్తుంది.

சீதையின் சொல்லால் மகிழ்ந்த, சொல்வன்மை மிக்க வானரப் புலியான அனுமன் அதைக் கேட்டுப் பதில் சொன்னான்: ‘காண்பதற்கு மங்கலமான தேவி, நீ சொன்னது பொருத்தமானது; பெண்ணின் இயல்புக்கும், கற்புடைய பெண்களின் அடக்கத்துக்கும் ஏற்றது.’ சீதையின் இரண்டு காரணங்களையும் அவன் தனித்தனியாக ஏற்கிறான். முதலாவது — பெண்ணாக இருப்பதால் என் முதுகில் அமர்ந்து நூறு யோஜனை அகலமுள்ள கடலைக் கடக்க உன்னால் இயலாது; வேகமும் அச்சமும் பெண்ணுக்கு இயல்பானவை. இரண்டாவது — ‘ராமனைத் தவிர வேறொருவரைத் தொடுவது எனக்குத் தகாது’ என்று அடக்கமுடைய நீ சொல்வது, அந்த மகாத்மாவின் மனைவிக்கே ஏற்றது; உன்னைத் தவிர வேறு எந்தப் பெண் இப்படிப்பட்ட சொல்லைச் சொல்வாள்? இந்தச் சொல்லால் அனுமன் சீதையின் கற்பைப் புகழ்கிறான்; தன் முன்மொழிவு மறுக்கப்பட்டதற்காக வருந்தவில்லை. பிறகு அவன் சொல்கிறான்: ‘தேவி, என் முன்னே நீ செய்ததையும் சொன்னதையும் எல்லாவற்றையும், ஒன்றும் விடாமல், காகுத்ஸ்தன் கேட்பார்.’ தன் முன்மொழிவுக்கான காரணங்களையும் அவன் தெரிவிக்கிறான் — ராமனுக்கு இனியதைச் செய்யும் விருப்பம், அன்பால் கசிந்த மனம், இலங்கைக்குள் நுழைவதன் அருமை, பெருங்கடலைக் கடப்பதன் அருமை, தன் ஆற்றல் — இவ்வாறு பல காரணங்களால் நான் இதைச் சொன்னேன். ‘இன்றே உன்னை ரகுநந்தனுடன் சேர்க்க விரும்புகிறேன்; பெருமதிப்புக்குரியவர்பால் உள்ள அன்பாலும் பக்தியாலுமே இதைச் சொன்னேன், வேறு காரணத்தால் அல்ல.’ இறுதியில் அவன் வேண்டுகிறான்: ‘குற்றமற்றவளே, என்னுடன் வர உனக்கு மனமில்லையென்றால், ராகவன் அறிந்துகொள்ளும்படி ஓர் அடையாளத்தைக் கொடு.’ இங்கே அனுமனின் பணிவைக் கவனிக்க வேண்டும் — தன் ஊக்கத்தை அவன் குற்றமாகக் கருதவில்லை; அதன் காரணங்களைத் தெளிவுபடுத்துகிறான். ‘பெருமதிப்புக்குரியவர்பால் உள்ள அன்பால்’ என்ற சொல்லில், ராமன் குருவைப் போல வணங்கத்தக்கவர் என்ற உணர்வு இருக்கிறது. அடையாளத்தைக் கேட்பதுடன் இந்தச் சர்க்கத்தின் முக்கியப் பணி தொடங்குகிறது; ஏனெனில் ராமனின் நம்பிக்கைக்கு வெறும் சொல் போதாது. இந்தப் பகுதியின் தொனி தனிச்சிறப்பாக மென்மையானது. முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை அனுமனின் முன்மொழிவை மறுத்தாள்; முதலில் அவனுடைய வலிமையையும் ஐயுற்றாள்; ஆயினும் அனுமன் கோபிக்கவில்லை, தன்னை நியாயப்படுத்த விவாதிக்கவும் இல்லை. அவளுடைய ஒவ்வொரு காரணத்தையும் ‘பொருத்தமானது’ என்று ஏற்றுக்கொண்டு, தன் நோக்கத்தின் தூய்மையை மட்டும் தெளிவுபடுத்துகிறான். ‘எல்லாவற்றையும் ஒன்றும் விடாமல் கேட்பார்’ என்ற சொல்லால், அவளுடைய மனவுறுதியும் கற்பும் ராமனின் செவியை எட்டும் என்று அவன் சீதைக்கு உறுதியளிக்கிறான். இவ்வாறு தூதனின் அறமும் காட்டப்படுகிறது — கண்டதையும் கேட்டதையும் உள்ளபடியே தலைவனிடம் தெரிவிக்க வேண்டும். அடையாளத்தைக் கேட்பதும் தூதனின் கடமையே — ராமனும், சுக்ரீவனும், வானரர்களும் அவனுடைய சொல்லை முழுமையாக நம்புவதற்காக.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, தேவமகளைப் போன்ற சீதை, கண்ணீரால் தடைபட்ட எழுத்துகளுடன் மெல்லிய குரலில் சொன்னாள்: ‘இந்தச் சிறந்த அடையாளத்தை என் அன்புக்குரியவரிடம் சொல்.’ ராமனும் அவளும் மட்டுமே அறிந்த சித்திரகூட நிகழ்ச்சியை அவள் நினைவூட்டுகிறாள். சித்திரகூட மலையின் அடிவாரத்தில், வடகிழக்குப் பகுதியில், கிழங்குகளும் பழங்களும் நீரும் நிறைந்த, மந்தாகினிக்கு அருகில், சித்தர்கள் வாழும் இடத்தில் இருந்த தவசிகளின் ஆசிரமத்தில் நான் வசித்துவந்தேன். அதன் பலவகை மலர்களின் மணம் கமழும் தோப்புகளில், நீரில் விளையாடி நனைந்த நீங்கள் என் மடியில் வந்து அமர்ந்தீர்கள். இங்கே சீதை ராமனை ‘நீங்கள்’ என்று நேரடியாக விளிக்கிறாள் — அனுமன் அந்தச் சொல்லை அப்படியே ராமனிடம் சொல்ல வேண்டும் என்பதே நோக்கம். அப்போது இறைச்சியை வைத்திருந்த ஒரு காகம் என்னைக் கொத்தியது; நான் மண்ணாங்கட்டியை ஓங்கி அதை விரட்டிக்கொண்டிருந்தேன். அந்தக் காகம் என்னைக் கீறிக்கொண்டே அங்கேயே பதுங்கியது; பலியை உண்ணும் அந்தக் காகம் உணவு வேட்கையால் இறைச்சியை விட்டு விலகவில்லை. நான் அந்தப் பறவையின்மேல் கோபம் கொண்டு ஒட்டியாணத்தை இழுத்துக்கொண்டிருந்தபோது, என் ஆடை நழுவியது; அப்போது நீங்கள் என்னைப் பார்த்தீர்கள்; நீங்கள் சிரிக்க, நான் கோபமும் வெட்கமும் அடைந்தேன். உணவில் ஆசை கொண்ட காகத்தால் கீறப்பட்ட நான் உங்களிடம் வந்தேன். பிறகு களைத்த நான் அமர்ந்திருந்த உங்கள் மடியில் புகுந்தேன்; கோபிப்பவள் போல இருந்த என்னை மகிழ்ச்சியுற்ற நீங்கள் ஆறுதல்படுத்தினீர்கள். இந்த நிகழ்ச்சியில் இல்லறத்தின் நுட்பமான தருணங்கள் சித்திரிக்கப்படுகின்றன — ராமனின் சிரிப்பு, சீதையின் நாணம், கோபம், மீண்டும் ஆறுதல். இந்தத் தருணங்கள் இருவருக்கு மட்டுமே தெரிந்தவை; ஆகவே அடையாளமாக முற்றிலும் நம்பத்தக்கவை. ‘பலியை உண்ணும்’ என்ற காகத்தின் அடைமொழி அது பலி உணவை உண்பது, இறைச்சியில் ஆசை கொண்டது என்பதைக் குறிக்கிறது. இந்தப் பகுதியில் வனத்தின் அமைதியும், மந்தாகினியின் அருகாமையும், மலர்களின் மணமும் வருணிக்கப்படுகின்றன; இதனால் அடுத்து வரும் வன்முறையுடனான முரண் கூர்மையாகிறது. சீதை இருவகை அடையாளத்தைத் தருகிறாள் — முதலில் சொல்வடிவில் இந்த ரகசிய நிகழ்ச்சி, பிறகு சர்க்கத்தின் முடிவில் பொருள்வடிவில் சூடாமணி. சொல்வடிவ அடையாளம் முதலில் தரப்படுகிறது; ஏனெனில் அது இருவருக்கு மட்டுமே தெரியும், வேறு எவராலும் அதைக் கற்பனை செய்ய முடியாது. சித்திரகூடப் பகுதியின் நுட்பமான வருணனை — வடகிழக்குப் பகுதி, மந்தாகினி, சித்தர்கள், தவசிகளின் ஆசிரமம் — நிகழ்ச்சியின் உண்மைத்தன்மையை உறுதிப்படுத்துகிறது. ‘நீரில் விளையாடி நனைந்த’ ராமனின் தோற்றம் வனவாசத்தின் இனிய காலத்தை நினைவூட்டுகிறது — அப்போது அரசின் சுமை தொலைவில் இருந்தது, துயரமும் குறைவாக இருந்தது. ‘ஒட்டியாணத்தை இழுத்துக்கொண்டிருந்த’ என்ற சித்திரம் சீதையின் கோபத்துக்கும் நாணத்துக்கும் இடையிலான போராட்டத்தைக் காட்டுகிறது — காகத்தை விரட்ட முனைந்த அவள் ஆடை நழுவியதைக் கவனிக்கவில்லை; ராமனோ அதைக் கண்டு சிரித்தார். இப்படிப்பட்ட அந்தரங்க நிகழ்ச்சி வேறு எவருடைய அறிவுக்கும் எட்டாதது; ஆகவேதான் அது சிறந்த அடையாளம்.

கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன், மெல்லக் கண்களைத் துடைத்துக்கொண்டிருந்த, காகத்தால் சினமூட்டப்பட்ட என்னை நீங்கள் கவனித்தீர்கள். களைப்பால் நான் நெடுநேரம் ராகவனின் மடியில் உறங்கினேன்; பிறகு மாறிமாறி, பரதனின் தமையனான நீங்களும் என் மடியில் உறங்கினீர்கள். அந்தக் காகம் மீண்டும் அங்கே வந்தது; உறங்கி விழித்து ராகவனின் மடியிலிருந்து எழுந்த என்னை, அது திடீரென்று வந்து மார்புகளுக்கு இடையே கீறியது. திரும்பத் திரும்பப் பறந்து வந்து அது என்னைக் கடுமையாகக் கீறியது; அப்போது சிந்திய குருதித் துளிகளால் ராமன் விழித்தெழுந்தார். மார்பகங்களில் காயமுற்ற என்னைக் கண்டு, நீண்ட கைகளுடைய அவர் நச்சுப்பாம்பு போலக் கோபமுற்றுச் சீறிக்கொண்டு சொன்னார்: ‘யானையின் துதிக்கை போன்ற தொடையுடையவளே, உன் மார்பகங்களுக்கு இடையே காயப்படுத்தியவன் யார்? ஐந்து தலைகளுடைய சீறும் பாம்புடன் விளையாடுபவன் யார்?’ சுற்றிப் பார்த்த அவர், குருதி தோய்ந்த கூர்மையான நகங்களுடன் என்னையே நோக்கி நின்றிருந்த அந்தக் காகத்தைக் கண்டார். பறவைகளில் சிறந்த அந்தக் காகம் இந்திரனின் மகன் என்று சொல்லப்படுகிறது; காற்றின் வேகத்துக்கு நிகரான அது விரைவாகப் பூமிக்குள் — தரையில் — வந்திருந்தது. அப்போது கோபத்தால் கண்கள் சுழல, அறிவாளிகளில் சிறந்த நீண்ட கைகளுடைய அவர் அந்தக் காகத்தின்மேல் கொடிய எண்ணம் கொண்டார். அவர் தர்ப்பைப் படுக்கையிலிருந்து ஒரு தர்ப்பையை எடுத்துப் பிரம்மாஸ்திரத்தால் மந்திரித்தார்; அந்தத் தர்ப்பை ஊழித்தீயைப் போலச் சுடர்விட்டு அந்தப் பறவையை நோக்கி எரிந்தது. சுடர்விடும் அந்தத் தர்ப்பையை அவர் காகத்தை நோக்கி எறிந்தார்; அந்தத் தர்ப்பை வானத்தில் அதைப் பின்தொடர்ந்தது. துரத்தப்பட்ட காகம் பலவகையாக ஓடியது; காப்புத் தேடி இந்த உலகம் முழுவதும் திரிந்தது. தந்தை இந்திரனாலும் எல்லா மகரிஷிகளாலும் கைவிடப்பட்ட அது, மூவுலகங்களையும் சுற்றிவந்து அவரிடமே அடைக்கலம் புகுந்தது. அடைக்கலம் தருபவரான காகுத்ஸ்தன், தரையில் விழுந்து அடைக்கலம் புகுந்த, கொல்லத்தக்கதாக இருந்தும் அதைக் கருணையோடு காத்தார். வாடி, நிறமிழந்து, விழுந்துகொண்டிருந்த அதனிடம் அவர் சொன்னார்: ‘பிரம்மாஸ்திரத்தை வீணாக்க முடியாது; ஆகவே சொல், நான் என்ன செய்யட்டும்.’ பிறகு அந்த அஸ்திரம் அந்தக் காகத்தின் வலக்கண்ணை அழித்தது; வலக்கண்ணைக் கொடுத்து அது உயிர் பிழைத்தது. அது ராமனையும் அரசர் தசரதரையும் வணங்கி, அந்த வீரரால் விடுவிக்கப்பட்டுத் தன் இருப்பிடத்தை அடைந்தது. இந்த நிகழ்ச்சியில் ராமனின் இரண்டு குணங்கள் ஒருசேர ஒளிர்கின்றன — குற்றவாளியிடம் கடுங்கோபம், அடைக்கலம் புகுந்தவனிடம் எல்லையற்ற கருணை. பிரம்மாஸ்திரம் வீணாகாத தன்மையும் காக்கப்பட்டது, அடைக்கலம் புகுந்தவனின் உயிரும் காக்கப்பட்டது — ஒரு கண்ணின் இழப்பு இரண்டையும் இணைக்கிறது. ‘அரசர் தசரதரையும்’ என்ற சொல், காகம் ராமனையும் தசரதனையும் இருவரையும் வணங்கியது என்பதைக் குறிக்கிறது. வெறும் புல்லான தர்ப்பையும் மந்திர வலிமையால் பேராயுதமாகிறது — இதனால் ராமனின் அஸ்திர வித்தையின் ஆற்றல் காட்டப்படுகிறது. இந்திரனாலும் தன் மகனைக் காக்க முடியவில்லை, ரிஷிகளாலும் முடியவில்லை — இதனால் ராமனின் அஸ்திரம் தடுக்க முடியாதது என்பது நிறுவப்படுகிறது. அடைக்கலம் புகுந்தோரைக் காப்பது இங்கே ராமனின் விரதம் போல ஒளிர்கிறது. நிகழ்ச்சியின் இந்த இரண்டாம் பகுதி முதல் பகுதியிலிருந்து வேறுபட்டது — முன்பு காகத்தின் செயல் வெறும் விளையாட்டு போல இருந்தது, ராமனும் சிரித்தார்; இப்போதோ அது மார்பகங்களுக்கு இடையே கீறுகிறது, குருதி வழிகிறது, ராமன் விழித்தெழுகிறார். ‘சிந்திய குருதித் துளிகளால்’ என்ற சொல்லால் குருதித் துளிகள் ராமனின் உடலிலும் விழுந்தன, அதனால் அவர் உறக்கத்திலிருந்து எழுந்தார் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘ஐந்து தலைப் பாம்புடன் விளையாடுபவன் யார்’ என்ற ராமனின் கேள்வி — சீதைக்குத் தீங்கு செய்தவன் ஐந்து படமுடைய பாம்புடன் விளையாடுவதுபோலத் தன் மரணத்தை வரவழைக்கிறான். ‘நச்சுப்பாம்பு போல’ என்ற உவமை ராமனின் கோபத்தின் பயங்கரத்தைக் காட்டுகிறது. காகத்தின் அறிமுகம் — இந்திரனின் மகன், காற்றின் வேகமுடையது — அதன் குற்றத்தைக் கனமாக்குகிறது; ஏனெனில் தேவனின் மகனாக இருந்தும் அது பாவம் செய்தது. மூவுலகங்களிலும் பிரம்மாஸ்திரம் பின்தொடர்கிறது — காகம் எங்கெங்கே செல்கிறதோ அங்கங்கே அஸ்திரமும் செல்கிறது; அதன் தந்தை இந்திரனும் அதைக் காக்கவில்லை. இறுதியில் அது ராமனையே அடைக்கலம் புகுகிறது — எவரிடமிருந்து அச்சமோ, அவரே அடைக்கலம். ராமன் ‘அடைக்கலம் தருபவர்’ என்ற சொல்லால் வருணிக்கப்படுகிறார் — அடைக்கலம் புகுந்தவனை, கொல்லத்தக்கவனாக இருந்தாலும், அவர் ஒருபோதும் கைவிடுவதில்லை. அஸ்திரம் வீணாகாதது என்பதால் ஏதேனும் ஒரு பலன் கொடுக்கப்பட வேண்டும்; ஆகவே காகம் தானே ஒரு கண்ணைக் கொடுக்கிறது. இந்த நிகழ்ச்சியே சீதையின் அடுத்த கடிந்துரைக்கு அடிப்படையாகிறது. ‘பூமிக்குள் வந்திருந்தது’ என்ற சொல்லால் காகம் சொர்க்கத்திலிருந்து பூமிக்கு வந்தது என்பது சுட்டப்படுகிறது. தர்ப்பைப் படுக்கை அவர்களுடைய வனவாசப் படுக்கை — அதிலிருந்தே தர்ப்பையை எடுத்து ராமன் அஸ்திரத்தை மந்திரிக்கிறார்; இவ்வாறு வனவாசியின் சாதாரணக் கருவியும் அவர் கையில் பேராயுதமாகிறது. இந்த நிகழ்ச்சியின் முடிவில் சீதை தானாக முடிவைச் சொல்லவில்லை; அந்த முடிவு அடுத்து வரும் கடிந்துரையில் வெளிப்படுகிறது. ராமனின் கோபமும் கருணையும் ஒன்றுக்கொன்று முரண்பட்டவை போலத் தோன்றுகின்றன; ஆனால் உண்மையில் இரண்டும் அறத்தின் அங்கங்களே — தீயோனுக்குத் தண்டனை, அடைக்கலம் புகுந்தோனுக்குப் பாதுகாப்பு.

நிகழ்ச்சியைச் சொல்லி முடித்த சீதை, ராமனை நேரில் விளிப்பவள் போல் கடிந்துகொள்கிறாள்: ‘மன்னரே, எனக்காக ஒரு வெறும் காகத்தின்மேல்கூடப் பிரம்மாஸ்திரத்தை ஏவினீர்கள்; உங்களிடமிருந்து என்னைக் கவர்ந்து சென்றவனை ஏன் பொறுத்துக்கொள்கிறீர்கள்? மனிதருள் காளையே, என்மீது பேரூக்கத்துடன் கருணை காட்டுங்கள்; தலைவரே, உங்களைத் தலைவராகக் கொண்டிருந்தும் நான் தலைவனற்றவள் போலக் காணப்படுகிறேன். கொடுமையின்மையே மேலான அறம் என்று உங்களிடமிருந்தே நான் கேட்டிருக்கிறேன். உங்களைப் பேராற்றலும் பேரூக்கமும் பெருவலிமையும் உடையவராக அறிவேன் — கரைகாண முடியாதவர், கலக்க முடியாதவர், ஆழத்தில் கடலுக்கு நிகரானவர், கடல்சூழ் பூமியின் தலைவர், இந்திரனுக்கு ஒப்பானவர். இவ்வாறு அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவராகவும், வலிமையும் மனவலிமையும் உடையவராகவும் இருந்தும், ராகவா, ராக்ஷசர்கள்மேல் ஏன் அஸ்திரத்தை ஏவவில்லை? நாகர்களோ, கந்தர்வர்களோ, தேவர்களோ, மருத்துக் கணங்களோ போரில் ராமனின் வேகத்தை எதிர்கொள்ள முடியாது. அந்த வீரருக்கு என்மீது ஏதேனும் பரிவு இருந்தால், அவர் ஏன் கூர்மையான அம்புகளால் ராக்ஷசர்களை அழிக்கவில்லை? அல்லது பகைவரை வாட்டும், பேராற்றல் உடைய வீரனான லக்ஷ்மணன் தமையனின் ஆணையைப் பெற்று ஏன் என்னைக் காக்கவில்லை? வாயுவுக்கும் இந்திரனுக்கும் நிகரான ஒளியுடைய, தேவர்களாலும் வெல்ல முடியாத அந்த மனிதப் புலிகள் இருவரும் ஏன் என்னைப் புறக்கணிக்கிறார்கள்? எனக்கே ஏதோ பெரிய தீவினை இருக்கிறது, ஐயமில்லை; ஆகவேதான் ஆற்றலுடையவர்களாக இருந்தும் பகைவரை வாட்டும் அவ்விருவரும் என்னைக் கவனிப்பதில்லை.’ இந்தக் கடிந்துரையில் கோபம் இல்லை, அன்பிலிருந்து பிறந்த வேதனையே உள்ளது. காக நிகழ்ச்சியால் சீதை ராமனின் ஆற்றலையும் கோபத்தையும் நினைவூட்டுகிறாள்; பிறகு அவருடைய தாமதத்தைப் பொறுக்க முடியாமல் கேட்கிறாள். இறுதியில் அவள் குற்றத்தைத் தன்மேலேயே சுமத்திக்கொள்கிறாள் — ‘எனக்கே தீவினை’ என்று — இது அவளுடைய பணிவின் உச்சம். ராமனின் குணங்களை எண்ணுவது இங்கே கடிந்துரையின் ஒரு பகுதி, வெறும் புகழ்ச்சி அல்ல — இப்படிப்பட்டவர் ஏன் தாமதிக்கிறார் என்ற கேள்விக்கு அது அடிப்படை. லக்ஷ்மணனின் பெயரையும் அவள் நினைவுகூர்கிறாள்; ஏனெனில் அவனும் ராமனின் ஆணையால் அவளைக் காக்கும் ஆற்றல் உடையவன். கடிந்துரையின் தர்க்கம் எளிமையானதும் உறுதியானதும் ஆகும் — ஒரு வெறும் காகத்தின் சிறிய குற்றத்துக்குப் பிரம்மாஸ்திரத்தை ஏவியவர், ராவணனின் பெருங்குற்றத்துக்கு ஏன் செயல்படவில்லை? ‘வெறும் காகம்’ என்ற சொல்லில் ‘வெறும்’ என்பது குற்றவாளியின் சிறுமையையும் ராவணனின் பெருமையையும் முரண்பாட்டால் காட்டுகிறது. ‘தலைவரை உடையவள், தலைவனற்றவள் போல’ என்ற முரண்தொடை அணி சீதையின் துயரத்தைக் கூர்மையாக்குகிறது — கணவர் உயிரோடிருக்கிறார், ஆற்றலும் உடையவர்; ஆயினும் அவள் காப்பற்றவள் போல இருக்கிறாள். ‘கொடுமையின்மையே மேலான அறம்’ என்ற ராமனின் சொந்த உபதேசத்தையே அவள் அவருக்கு நினைவூட்டுகிறாள். நாகர், கந்தர்வர், தேவர், மருத்துக்கள் ஆகியோரின் பட்டியல் ராமனின் வெல்ல முடியாத தன்மையை நிலைநாட்டுகிறது; அத்தகைய வலியவரின் தாமதமே சீதையின் துயரத்துக்குக் காரணம். ‘என்மீது பரிவு இருந்தால்’ என்ற ஐயச்சொல் அன்பின் அச்சம், நம்பிக்கையின்மை அல்ல.

வைதேகி கண்ணீரோடு சொன்ன இரக்கமான சொல்லைக் கேட்ட, பேரொளி உடைய வானரப் படைத்தலைவன் அனுமன் சொன்னான்: ‘தேவி, சத்தியத்தின்மேல் உனக்கு ஆணையிட்டுச் சொல்கிறேன், ராமன் உன்னைப் பற்றிய சோகத்தால் மற்றச் செயல்களிலிருந்து விலகியிருக்கிறார்; ராமன் துயரத்தில் ஆழ்ந்திருப்பதால் லக்ஷ்மணனும் வாடுகிறான். எப்படியோ உன்னைக் கண்டுவிட்டேன்; இப்போது வருந்துவதற்கு நேரமில்லை. அழகியவளே, இந்த முகூர்த்தத்திலேயே துன்பங்களின் முடிவைக் காண்பாய். பேராற்றல் உடைய, மனிதருள் புலிகளான அந்த இரண்டு அரசகுமாரர்களும் உன்னைக் காணும் ஊக்கம் பெற்று உலகங்களைச் சாம்பலாக்குவார்கள். போரில் கொடியவனான ராவணனை உறவினர்களுடன் கொன்று, அகன்ற கண்ணாளே, ராகவன் உன்னைத் தம் நகருக்கு அழைத்துச் செல்வார். சொல், பேராற்றல் உடைய ராகவனுக்கோ, ஒளியுடைய லக்ஷ்மணனுக்கோ, சுக்ரீவனுக்கோ, ஒன்றுகூடியிருக்கும் வானரர்களுக்கோ என்ன சொல்ல வேண்டும்?’ அனுமனின் பதில் சீதையின் கடிந்துரைக்குத் தீர்வு — ராமனின் தாமதம் புறக்கணிப்பால் அல்ல, அறியாமையால்; இப்போதோ சீதை கண்டுபிடிக்கப்பட்டுவிட்டாள்; ஆகவே தாமதம் இருக்காது. ‘சத்தியத்தின்மேல் ஆணை’ என்ற சத்தியத்தால் அவன் தன் சொல்லின் உறுதியைக் காட்டுகிறான். இந்தச் சுலோகத் தொகுதி நாற்பதாம் சர்க்கத்திலும் ஏறக்குறைய அதே சொற்களில் மீண்டும் வருகிறது; பதிப்பு இரண்டு இடங்களிலும் அச்சிட்டிருப்பதால் இரண்டு இடங்களிலும் காக்கப்பட்டுள்ளது. ‘உன் சோகத்தால் விலகியவர்’ என்ற சொல்லின் பொருள் — உன்னைப் பற்றிய சோகத்தால் மற்ற எல்லாவற்றிலிருந்தும் விலகி, உன்னை மட்டுமே நினைக்கிறார். ‘எப்படியோ உன்னைக் கண்டுவிட்டேன்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன் முயற்சியின் கடினத்தைச் சுருக்கமாகச் சுட்டுகிறான். இறுதியில் அவன் சீதையிடம் செய்தியைக் கேட்கிறான் — இவ்வாறு அடுத்து வரும் செய்திப் பகுதிக்குக் கதவைத் திறக்கிறான். ‘இந்த முகூர்த்தத்திலேயே துன்பங்களின் முடிவைக் காண்பாய்’ என்ற உயர்வுநவிற்சியும் சீதையின் நம்பிக்கையை வளர்ப்பதற்காகவே. ‘உலகங்களைச் சாம்பலாக்குவார்கள்’ என்ற சொல்லால் ராம லக்ஷ்மணரின் கோபத்தின் பரப்பு காட்டப்படுகிறது.

அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும் சீதை மீண்டும் சொன்னாள்: ‘மனவுறுதி மிக்க கௌசல்யை உலகின் தலைவராகப் பெற்றெடுத்தவரிடம், என் சார்பாக நலம் கேள்; தலைதாழ்த்தி வணங்கு.’ பிறகு அனுமன் லக்ஷ்மணனுக்கும் செய்தி சொல்லும்படி அவள் அவனுடைய குணங்களை விரிவாக வருணிக்கிறாள்: ‘மாலைகள், எல்லா ரத்தினங்கள், அன்புக்குரிய சிறந்த பெண்கள், பரந்த பூமியிலும் அரிதான செல்வம் ஆகியவற்றைத் துறந்து, தந்தையையும் தாயையும் மதித்து அவர்களுடைய மனத்தை மகிழ்வித்து, ராமனைப் பின்தொடர்ந்து வனம் புகுந்தவன்; அவனால் சுமித்திரை நன்மக்களைப் பெற்றவள் ஆனாள் — அந்த அறவுள்ளத்தான் ஒப்பற்ற இன்பத்தைத் துறந்து, உடன்பாட்டுடன், தமையனான காகுத்ஸ்தனை வனத்தில் காத்தபடி பின்தொடர்கிறான். சிங்கம் போன்ற தோள்களும், நீண்ட கைகளும், மனவுறுதியும், இனிய தோற்றமும் உடைய அவன் ராமனிடம் தந்தையிடம் போல நடந்துகொள்கிறான், என்னிடம் தாயிடம் போல நடந்துகொண்டான்; நான் கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது அந்த வீரன் அதை அறியவில்லை. முதியோருக்குப் பணிவிடை செய்பவன், செல்வச் சிறப்புடையவன், ஆற்றல் உடையவன், அதிகம் பேசாதவன், அரசகுமாரன், அன்புக்குரியவர்களில் சிறந்தவன், என் மாமனாரைப் போன்றவன்; ராமனின் தம்பியான லக்ஷ்மணன் எனக்கு என்னைவிடவும் அன்புக்குரியவன்; எந்தச் சுமையில் அமர்த்தப்படுகிறானோ அதை அந்த வீரன் சுமந்து செல்கிறான்; அவனைக் கண்டு ராகவன் மறைந்த தம் மதிப்புக்குரிய தந்தையை நினைப்பதில்லை — அவனிடம் என் சொல்லாக, என் சார்பாக, நலம் விசாரிக்க வேண்டும். மென்மையும் தூய்மையும் திறமையும் உடைய, ராமனுக்கு அன்புக்குரிய லக்ஷ்மணன் என் துயரத்தைப் போக்குபவனாக ஆகும்படி, வானரச் சிறந்தோனே, சொல்.’ ‘வானரப் படைத்தலைவனே, இந்தச் செயலை நிறைவேற்றுவதில் நீயே சான்று; நீ முயற்சி தொடங்குவதால் ராகவன் என்மீது முயற்சியில் ஈடுபடுவார்.’ இங்கே பஞ்சவடி நிகழ்ச்சியில் சீதை லக்ஷ்மணனிடம் சொன்ன கடுஞ்சொற்களுக்குப் பரிகாரம் போலத் தோன்றுகிறது — இப்போது அவள் அவனைத் தாயின் அன்போடு நினைக்கிறாள், தந்தைக்கு நிகராகவும் கருதுகிறாள். ‘லக்ஷ்மணன் அதை அறியவில்லை’ என்ற சொல்லில் அவளுடைய வருத்தம் — கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது அவன் தொலைவில் இருந்தான்; அவன் மீது குற்றமில்லை. லக்ஷ்மணனின் குணப் பட்டியல் நீண்டது; ஏனெனில் அவள் அவனை ராமனின் மிக அன்புக்குரிய துணையாகக் கருதுகிறாள். ‘என்னைவிடவும் அன்புக்குரியவன்’ என்ற சீதையின் ஒப்புதல் அவளுடைய தன்முனைப்பின்மையைக் காட்டுகிறது. செய்தியின் வரிசையும் பொருள் பொதிந்தது — முதலில் ராமனின் நலம் கேட்டலும் வணக்கமும், பிறகு லக்ஷ்மணனைப் பற்றிய விரிவான வருணனை, இறுதியில் அனுமனிடமே பொறுப்பை ஒப்படைத்தல். ‘கௌசல்யை உலகின் தலைவராகப் பெற்றெடுத்தவர்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் பெருமை தாயின் பெருமையோடு சேர்த்துச் சொல்லப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனின் தியாகம் சிறப்பாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது — மாலைகள், ரத்தினங்கள், அன்புக்குரிய சிறந்த பெண்கள், செல்வம் ஆகியவற்றைத் துறந்து அவன் வனத்துக்கு வந்தான். ‘ராமனிடம் தந்தையிடம் போல, என்னிடம் தாயிடம் போல’ — இதுவே அவனுடைய நடத்தையின் சாரம். ‘மாமனாரைப் போன்றவன்’ என்ற சொல்லால் அவள் லக்ஷ்மணனிடம் தசரதனின் குணங்களைக் காண்கிறாள். ‘அவனைக் கண்டு ராகவன் மதிப்புக்குரிய தந்தையை நினைப்பதில்லை’ என்ற சொல்லின் பொருள் — லக்ஷ்மணனின் பணிவிடையால் ராமன் மறைந்த தந்தை தசரதனை நினைக்கவில்லை, தந்தையைப் பிரிந்த துயரத்தையும் மறந்தார். ‘சுமையில் அமர்த்தப்பட்டால் சுமந்து செல்கிறான்’ என்பது காளையின் உவமை — எந்தச் சுமை அவனுக்குக் கொடுக்கப்படுகிறதோ அதை அவன் ஓய்வின்றிச் சுமக்கிறான். ‘அதிகம் பேசாதவன்’ என்ற குணம் லக்ஷ்மணனின் அளவான பேச்சைக் காட்டுகிறது. இறுதியில் சீதை அனுமனையே ‘சான்று’ என்கிறாள் — அவனுடைய ஊக்கத்தால் ராமன் முயற்சியில் ஈடுபடுவார் என்பது அவளுடைய நம்பிக்கை.

‘என் தலைவரான வீரர் ராமனிடம் இதைத் திரும்பத் திரும்பச் சொல் — தசரதன் மகனே, ஒரு மாதம் வரையே உயிரைத் தாங்கியிருப்பேன்; ஒரு மாதத்துக்குப் பிறகு உயிர்வாழமாட்டேன்; சத்தியமாக இதை உங்களிடம் சொல்கிறேன். பாவச் செயல் புரியும் ராவணனால் வஞ்சகமாகச் சிறைப்படுத்தப்பட்ட என்னை, வீரரே, பாதாளத்திலிருந்து கௌசிகியை மீட்டதுபோல நீங்கள் மீட்க வேண்டும்.’ பிறகு சீதை தன் ஆடையில் முடிந்துவைத்திருந்த, தெய்வீகமான, மங்கலமான சூடாமணியை அவிழ்த்து, ‘ராகவனிடம் கொடுக்க வேண்டும்’ என்று அனுமனிடம் கொடுத்தாள். ஒப்பற்ற அந்த மணிரத்தினத்தைப் பெற்றுக்கொண்ட வீரன் அனுமன் அதைத் தன் விரலில் அணிந்துகொண்டான்; ஏனெனில் அவனுடைய கை அதில் நுழையவில்லை — அவனுடைய கை அந்த மணிக்கு மிகப் பெரியதாக இருந்தது. மணிரத்தினத்தைப் பெற்று வணங்கிய அந்த வானரச் சிறந்தோன் சீதையை வலம்வந்து, பணிந்து, ஒரு பக்கமாக நின்றான். சீதையைக் கண்டதால் பிறந்த பெருமகிழ்ச்சியுடன் கூடிய அவன், மனத்தால் ராமனையும் நல்லிலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணனையும் சென்றடைந்தான். ஜனக அரசனின் மகள் தன் சிறப்பால் அணிந்திருந்த, விலைமதிப்பற்ற அந்தச் சிறந்த மணியைப் பெற்றுக்கொண்டு, பெருமலையை உலுக்கிய காற்றிலிருந்து விடுபட்டவன் போல, மனநிறைவுடன் அவன் திரும்பிச் செல்ல ஆயத்தமானான். இங்கே ‘ஒரு மாதம்’ என்ற கெடு முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘இரண்டு மாதம்’ என்பதைவிடவும் குறைவு — சீதையின் மனவுறுதியின் எல்லை இங்கே தெளிவாகிறது. கடைசி சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் உள்ளது — அனுமனின் மனச்சுமை நீங்கிவிட்டது; மலை நடுங்கிய பிறகு வரும் நிலைப்பு போல. ‘திரும்பத் திரும்பச் சொல்’ என்ற சொல்லால் சீதை செய்தியின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறாள். சூடாமணி சீதையின் தலையணி; ஆடையில் மறைத்துக் காக்கப்பட்டது; ராமன் அதை முன்பு பலமுறை கண்டிருக்கிறார்; ஆகவே கண்டதும் உறுதியாக அடையாளம் கண்டுகொள்வார். அனுமன் மணியை விரலில் அணிந்தது அவனுடைய சிறிய உருவத்தைக் குறிக்கிறது — அவன் மீண்டும் சிறியவனாகிவிட்டான். வலம்வருதலும் வணக்கமும் சீதையிடம் அவனுக்குள்ள பக்தியைக் காட்டுகின்றன. ‘வஞ்சகமாக’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் கபடம் — துறவி வேடத்தில் கவர்ந்தது — நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘பாதாளத்திலிருந்து கௌசிகியை மீட்டதுபோல’ என்ற உவமையை, விஷ்ணு இந்திரனின் லக்ஷ்மியை மீட்டதைக் கொண்டு இந்தி உரை விளக்குகிறது.

ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಶುಭದರ್ಶನೆಯಾದ ದೇವಿ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಯುಕ್ತವಾದುದು, ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ವಿಯರ ವಿನಯಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾದುದು.’ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಸ್ತ್ರೀಯಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥಳಲ್ಲ; ವೇಗವೂ ಭಯವೂ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಹಜ. ಎರಡನೆಯದು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಸಂಸರ್ಗಕ್ಕೆ ನಾನು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ’ ಎಂದು ವಿನಯಶೀಲೆಯಾದ ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪತ್ನಿಗೇ ತಕ್ಕುದು; ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ನಾರಿ ತಾನೇ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನಾಡಿಯಾಳು? ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಪ್ರಸ್ತಾವ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದಕ್ಕೆ ಖೇದಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನೀನು ಮಾಡಿದುದನ್ನೂ ಹೇಳಿದುದನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏನೂ ಬಿಡದಂತೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೇಳುವನು.’ ತನ್ನ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ಅವನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸು, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರ ಕಷ್ಟ, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವುದರ ಕಷ್ಟ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಈ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ‘ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ರಘುನಂದನನೊಡನೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಗುರುಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಂದಾರಹಿತಳೇ, ನನ್ನೊಡನೆ ಬರಲು ನಿನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ರಾಘವನು ಗುರುತಿಸುವಂತಹ ಒಂದು ಅಭಿಜ್ಞಾನವನ್ನು (ಗುರುತನ್ನು) ಕೊಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಅಪರಾಧವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ಗುರುಸ್ನೇಹೇನ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗುರುವಿನಂತೆ ಪೂಜ್ಯನು ಎಂಬ ಭಾವವಿದೆ. ಅಭಿಜ್ಞಾನದ ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಮಾತು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದ ಸ್ವರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೃದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಳು, ಮೊದಲು ಅವನ ಬಲವನ್ನೂ ಸಂಶಯಿಸಿದ್ದಳು; ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಾದವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನೂ ‘ಯುಕ್ತರೂಪಮ್’ (ಯುಕ್ತವಾದುದು) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಶುದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಏನೂ ಬಿಡದಂತೆ ಕೇಳುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಅವಳ ಧೈರ್ಯವೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವೂ ರಾಮನ ಕಿವಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುವು ಎಂದು ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೂತಧರ್ಮವೂ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕಂಡುದನ್ನೂ ಕೇಳಿದುದನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಅಭಿಜ್ಞಾನದ ಯಾಚನೆಯೂ ದೂತನ ಕರ್ತವ್ಯವೇ — ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಾನರರು ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವಂತಾಗಬೇಕು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತಡೆತಡೆದು ಬರುವ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗುರುತನ್ನು ಹೇಳು.’ ಅವಳು ರಾಮನಿಗೂ ತನಗೂ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿರುವ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಸಮೀಪದ, ಸಿದ್ಧರು ನೆಲೆಸಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ತಾಪಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಾನಾ ಹೂಗಳ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಲ್ಲಿನ ಉಪವನಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದ ನೀನು ನನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಕುಳಿತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹನುಮಂತನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಲಿ ಎಂಬುದು ಉದ್ದೇಶ. ಆಗ ಮಾಂಸವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಕಾಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಕುಕ್ಕತೊಡಗಿತು; ನಾನು ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆ ಕಾಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು; ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆ ಆಹಾರಾರ್ಥಿ ಮಾಂಸದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ನಾನು ಸೊಂಟದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಉಡುಪು ಜಾರುತ್ತಿತ್ತು, ಆಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೆ; ನೀನು ನಕ್ಕಾಗ ನಾನು ಕೋಪಗೊಂಡೆ, ನಾಚಿಕೊಂಡೆ. ಆಹಾರಲೋಲುಪವಾದ ಕಾಗೆಯಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆ. ಆಗ ದಣಿದ ನಾನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದೆ; ಕೋಪಗೊಂಡವಳಂತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನೀನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ಷಣಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ರಾಮನ ನಗು, ಸೀತೆಯ ನಾಚಿಕೆ, ಕೋಪ, ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನ. ಈ ಕ್ಷಣಗಳು ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುತಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಶ್ವಸನೀಯ. ‘ಬಲಿಭೋಜನಃ’ (ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು) ಎಂಬ ಕಾಗೆಯ ವಿಶೇಷಣವು ಅದು ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು, ಮಾಂಸಲೋಲುಪ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವನದ ಶಾಂತಿ, ಮಂದಾಕಿನಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಹೂಗಳ ಸುಗಂಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಹಿಂಸೆಯೊಡನೆ ವೈರುಧ್ಯ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಗುರುತನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಮೊದಲು ಮಾತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ರಹಸ್ಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಅನಂತರ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುರೂಪದ ಚೂಡಾಮಣಿ. ಮಾತಿನ ರೂಪದ ಗುರುತನ್ನು ಮೊದಲು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾರರು. ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪ್ರದೇಶದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣನೆ — ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗ, ಮಂದಾಕಿನಿ, ಸಿದ್ಧರು, ತಾಪಸಾಶ್ರಮ — ವೃತ್ತಾಂತದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿ ಒದ್ದೆಯಾದ’ ರಾಮನ ಚಿತ್ರ, ರಾಜ್ಯದ ಭಾರ ದೂರವಿದ್ದ, ದುಃಖವೂ ಅಲ್ಪವಾಗಿದ್ದ ವನವಾಸದ ಸುಖದ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಶನಾಮ್ ಉತ್ಕರ್ಷಂತೀ’ (ಸೊಂಟದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಸೀತೆಯ ಕೋಪ ಮತ್ತು ನಾಚಿಕೆಗಳ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಗೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅವಳು ಉಡುಪು ಜಾರುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನಕ್ಕನು. ಇಂತಹ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಸಂಗ ಬೇರೆಯವರ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗುರುತು.

ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಗೆಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಗಮನಿಸಿದೆ. ಆಯಾಸದಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ರಾಘವನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದೆ; ಅನಂತರ ಸರದಿಯಂತೆ ಭರತನ ಅಣ್ಣನೂ ನನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದನು. ಆ ಕಾಗೆ ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿತು; ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತು ರಾಘವನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಬಂದು ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳಿತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ಬಂದು ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿತು; ಆಗ ಸುರಿದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಎಚ್ಚೆತ್ತನು. ಸ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮಹಾಬಾಹು ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ನಿನ್ನ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಗಾಯಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಕೋಪಗೊಂಡ ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಯಾರು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?’ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಅವನು ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಉಗುರುಗಳೊಡನೆ ನನ್ನ ಎದುರೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಕಾಗೆ ಶಕ್ರನ ಮಗನಂತೆ, ವಾಯುವಿನ ಗತಿಗೆ ಸಮನಾದ ವೇಗವುಳ್ಳದ್ದು, ಬೇಗನೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಆ ಕಾಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರವಾದ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿನಿಂದ ಒಂದು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದನು; ಆ ದರ್ಭೆ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಡೆಗೆ ಉರಿಯಿತು. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಾಗೆಯ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು; ಆ ದರ್ಭೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿತು, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಈ ಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ ಸುತ್ತಿತು. ತಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ, ಶರಣು ಬಂದ ಆ ಕಾಗೆಯನ್ನು — ಅದು ವಧಾರ್ಹವಾಗಿದ್ದರೂ — ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಿದನು. ಬಳಲಿ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳು, ಏನು ಮಾಡಲಿ.’ ಆಗ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಆ ಕಾಗೆಯ ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿತು; ಬಲಗಣ್ಣನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅದು ರಾಮನಿಗೂ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆ ವೀರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ತನ್ನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ — ಅಪರಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಉಗ್ರ ಕೋಪ, ಶರಣಾಗತನ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಕರುಣೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಅಮೋಘತೆಯೂ ಉಳಿಯಿತು, ಶರಣಾಗತನ ಪ್ರಾಣವೂ ಉಳಿಯಿತು — ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನ ಹಾನಿ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜ್ಞೇ ದಶರಥಾಯ ಚ’ (ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾಗೆ ರಾಮನಿಗೂ ದಶರಥನಿಗೂ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಾದ ದರ್ಭೆಯೂ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಮಹಾಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನೂ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಋಷಿಗಳೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರದ ಅಪ್ರತಿಹತತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವ್ರತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಾಂತದ ಈ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಹಿಂದೆ ಕಾಗೆಯ ಚೇಷ್ಟೆ ಕೇವಲ ಆಟದಂತಿತ್ತು, ರಾಮನೂ ನಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ಅದು ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಸೀಳುತ್ತದೆ, ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ರಾಮನು ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಕ್ತೈಃ ಶೋಣಿತಬಿಂದುಭಿಃ’ (ಸುರಿದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳು ರಾಮನ ಶರೀರದ ಮೇಲೂ ಬಿದ್ದವು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದೊಡನೆ ಯಾರು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಸೀತೆಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನು ಐದು ಹೆಡೆಯ ಹಾವಿನೊಡನೆ ಆಟವಾಡುವವನಂತೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಶೀವಿಷದಂತೆ’ (ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಕೋಪದ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಗೆಯ ಪರಿಚಯ — ಶಕ್ರನ ಮಗ, ವಾಯುವೇಗದ್ದು — ಅದರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗುರುತರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೂ ಅದು ಪಾಪ ಮಾಡಿತು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಕಾಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ತಂದೆ ಇಂದ್ರನೂ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅದು ರಾಮನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೊಗುತ್ತದೆ — ಯಾರಿಂದ ಭಯವೋ ಅವನೇ ಶರಣು. ರಾಮನನ್ನು ‘ಶರಣ್ಯಃ’ (ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಶರಣು ಬಂದವರನ್ನು, ವಧಾರ್ಹರಾದರೂ, ಎಂದಿಗೂ ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸ್ತ್ರ ಅಮೋಘವಾದ್ದರಿಂದ ಏನಾದರೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲೇಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಗೆ ತಾನೇ ಒಂದು ಕಣ್ಣನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ಸೀತೆಯ ಮುಂದಿನ ಉಪಾಲಂಭಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧರಾಂತರಂ ಗತಃ’ (ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸು ಅವರ ವನವಾಸದ ಹಾಸಿಗೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ವನವಾಸಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧನವೂ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತಾನಾಗಿ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ತೀರ್ಮಾನ ಮುಂದಿನ ಉಪಾಲಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದವುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎರಡೂ ಧರ್ಮದ ಅಂಗಗಳೇ — ದುಷ್ಟನಿಗೆ ದಂಡ, ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ.

ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಗೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಉಪಾಲಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ (ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ) — ‘ಮಹೀಪತಿಯೇ, ನನಗಾಗಿ ಒಂದು ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೂ ನೀನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ; ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನನ್ನು ಏಕೆ ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಹೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತೋರು; ನಾಥನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾಥವತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆನೃಶಂಸ್ಯವೇ (ಅಕ್ರೂರತೆಯೇ) ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂದು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಎಂದು ಬಲ್ಲೆ — ಆಚೆಯ ದಡವೇ ಕಾಣದ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ, ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದವನು, ಸಮುದ್ರಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು. ಹೀಗೆ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ರಾಘವ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಏಕೆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ನಾಗರಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಮರುದ್ಗಣಗಳಾಗಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೇಗವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಶಕ್ತರಲ್ಲ. ಆ ವೀರ್ಯವಂತನಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕಳವಳವಿದ್ದರೆ, ಅವನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಏಕೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಶತ್ರುತಾಪನನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೂ ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ವಾಯು-ಇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮನಾದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರರು ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ? ನನ್ನದೇ ಏನೋ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವಿದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೂ ಆ ಶತ್ರುತಾಪನರಿಬ್ಬರು ನನ್ನತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಾಲಂಭದಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವೇದನೆಯಿದೆ. ಕಾಗೆಯ ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಪವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನದೇ ಪಾಪ’ ಎಂದು — ಇದು ಅವಳ ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ರಾಮನ ಗುಣಗಳ ಗಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಲಂಭದ ಭಾಗ, ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ — ಇಂತಹವನು ಏಕೆ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅದು ಆಧಾರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಅವಳು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಉಪಾಲಂಭದ ತರ್ಕ ಸರಳವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಾಗೆಯ ಸಣ್ಣ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನು ರಾವಣನ ಮಹಾಪರಾಧಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ‘ಕಾಕಮಾತ್ರೇ’ (ಕೇವಲ ಕಾಗೆಯ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಅಪರಾಧಿಯ ಲಘುತ್ವವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಗುರುತ್ವವನ್ನೂ ವೈರುಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾಥವತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಾಥೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಪತಿ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಸಮರ್ಥನೂ ಹೌದು, ಆದರೂ ಅವಳು ಅರಕ್ಷಿತಳಂತೆ. ‘ಆನೃಶಂಸ್ಯಂ ಪರೋ ಧರ್ಮಃ’ (ಅಕ್ರೂರತೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮ) ಎಂಬ ರಾಮನದೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವ, ದೇವ, ಮರುತ್ತುಗಳ ಗಣನೆ ರಾಮನ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂತಹ ಬಲಶಾಲಿಯ ವಿಳಂಬವೇ ಸೀತೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಳವಳವಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯದ ಮಾತು ಪ್ರೇಮದ ಆತಂಕ, ಅವಿಶ್ವಾಸವಲ್ಲ.

ವೈದೇಹಿಯ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ರಾಮನು ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ರಾಮನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡಾಯಿತು; ಈಗ ಶೋಕಿಸುವ ಕಾಲವಲ್ಲ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಜಪುತ್ರರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಂಧುಗಳ ಸಹಿತ ಕೊಂದು, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು. ಹೇಳು, ರಾಘವನಿಗೆ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು?’ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರವು ಸೀತೆಯ ಉಪಾಲಂಭಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ — ರಾಮನ ವಿಳಂಬ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತಿಳಿಯದಿದ್ದುದರಿಂದ; ಈಗಲಾದರೋ ಸೀತೆ ಕಾಣಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ವಿಳಂಬವಾಗದು. ‘ಸತ್ಯೇನ ಶಪೇ’ (ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಶಪಥದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹ ನಲವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಹುತೇಕ ಇದೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ಅದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿಯೂ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತ್ವಚ್ಛೋಕವಿಮುಖಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಾಗಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಹೇಗೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸಂದೇಶಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವೆ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಆಶೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ‘ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಭಸ್ಮಮಾಡುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕ್ರೋಧದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಯಾವ ಲೋಕಪಾಲಕನನ್ನು ಹೆತ್ತಳೋ, ಅವನನ್ನು ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲ ಕೇಳು, ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸು.’ ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸಂದೇಶ ಕೊಡುವಂತೆ ಅವಳು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಿಯರಾದ ಸುಂದರಿಯರನ್ನೂ ವಿಶಾಲ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಅವರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನೋ, ಯಾರಿಂದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಸತ್ಪುತ್ರವತಿಯಾದಳೋ — ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅನುಪಮವಾದ ಸುಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅನುಕೂಲನಾಗಿ ಅಣ್ಣ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಿಂಹದಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಮನಸ್ವಿಯಾದ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ತಾಯಿಯೊಡನೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು; ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆ ವೀರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು, ಶೋಭಾಯುತನು, ಸಮರ್ಥನು, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡದವನು, ರಾಜಪುತ್ರನು, ಪ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ನನ್ನ ಮಾವನಿಗೆ ಸದೃಶನು; ರಾಮನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು; ಯಾವ ಹೊಣೆಗೆ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಡುವನೋ ಅದನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಹೊತ್ತು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಗತಿಸಿದ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ — ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಮೃದುವೂ ಶುಚಿಯೂ ದಕ್ಷನೂ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತಾಗಲು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹಾಗೆ ಹೇಳು.’ ‘ಕಪಿಯೂಥಪತಿಯೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ; ನಿನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ರಾಘವನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯತ್ನಶೀಲನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪಂಚವಟಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆಡಿದ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಈಗ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ತಾಯಿಯ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ, ತಂದೆಗೆ ಸಮನೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನ ತು ಮಾಂ ವೇದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ನನ್ನ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಖೇದವಿದೆ — ಅಪಹರಣದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೂರವಿದ್ದನು, ಅವನ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಗಣನೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ರಾಮನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನನಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು’ ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವಳ ನಿರಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂದೇಶದ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಹನುಮಂತನಿಗೇ ಕಾರ್ಯಭಾರ. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ ಲೋಕಪಾಲಕನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಾಯಿಯ ಗೌರವದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೂಮಾಲೆ, ರತ್ನ, ಪ್ರಿಯ ಸುಂದರಿಯರು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ‘ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ನಡವಳಿಕೆಯ ಸಾರ. ‘ಮಾವನಿಗೆ ಸದೃಶನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ‘ಯಾರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಗತಿಸಿದ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆಯಿಂದಾಗಿ ರಾಮನು ದಿವಂಗತನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ನೆನೆಯಲಿಲ್ಲ, ಪಿತೃವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಮರೆತನು. ‘ಹೊಣೆಗೆ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬುದು ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಎತ್ತಿನ ಉಪಮೆ — ತನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಭಾರವನ್ನು ಅವನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಬಹುಭಾಷಿತಾ’ (ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡದವನು) ಎಂಬ ಗುಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಿತಭಾಷಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ‘ಪ್ರಮಾಣ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ — ಅವನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ರಾಮನು ಯತ್ನಶೀಲನಾಗುವನು ಎಂಬುದು ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸ.

‘ನನ್ನ ನಾಥನಾದ ಶೂರ ರಾಮನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳು — ದಶರಥನಂದನನೇ, ಒಂದು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆ; ತಿಂಗಳ ನಂತರ ನಾನು ಬದುಕಿರಲಾರೆ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಮೋಸದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿರುವ ನನ್ನನ್ನು, ವೀರನೇ, ಪಾತಾಳದಿಂದ ಕೌಶಿಕಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಂತೆ ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಟ್ಟಿದ್ದ ದಿವ್ಯವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ‘ರಾಘವನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಆ ಅನುಪಮವಾದ ಮಣಿರತ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಬೆರಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ತೋಳು ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ಅವನ ತೋಳು ಆ ಮಣಿಗೆ ಅತಿ ದಪ್ಪವಾಗಿತ್ತು. ಮಣಿರತ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಹಾಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರಾಮನ ಬಳಿಗೂ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಮಹಾಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವನಂತೆ ಸುಖಿತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಸಮ್’ (ಒಂದು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಅವಧಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ — ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯದ ಮಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಪರ್ವತದ ಕಂಪನದ ನಂತರದ ಸ್ಥಿರತೆಯಂತೆ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರ ಇಳಿಯಿತು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆ ಸಂದೇಶದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಚೂಡಾಮಣಿ ಸೀತೆಯ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿ ಕಾಪಾಡಲಾಗಿತ್ತು; ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಂಡೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವನು. ಹನುಮಂತನು ಬೆರಳಿಗೆ ಮಣಿಯನ್ನು ತೊಡುವುದು ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಮತ್ತೆ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದನು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗಿನ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನಿಕೃತ್ಯಾ’ (ಮೋಸದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕಪಟ — ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಪಹರಣ — ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪಾತಾಳದಿಂದ ಕೌಶಿಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆ ವಿಷ್ಣುವು ಇಂದ್ರನ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು) ಉದ್ಧರಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

സീതയുടെ വാക്കുകളാൽ സന്തുഷ്ടനായ, വാക്ചതുരനായ കപിശാർദൂലൻ ഹനുമാൻ അതു കേട്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ശുഭദർശനയായ ദേവീ, നീ പറഞ്ഞത് ഉചിതംതന്നെ; സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിനും സാധ്വിമാരുടെ വിനയത്തിനും ചേർന്നതാണ്.’ സീതയുടെ രണ്ടു കാരണങ്ങളും അവൻ വെവ്വേറെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ഒന്ന് — സ്ത്രീയായതിനാൽ എന്റെ മുതുകിലിരുന്ന് നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള സാഗരം കടക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല; വേഗവും ഭയവും സ്ത്രീക്കു സഹജമാണ്. രണ്ട് — ‘രാമനല്ലാതെ മറ്റൊരാളുമായുള്ള സമ്പർക്കം എനിക്ക് ഉചിതമല്ല’ എന്നു വിനയശീലയായ നീ പറയുന്നത് ആ മഹാത്മാവിന്റെ പത്നിക്കുതന്നെ ചേർന്നതാണ്; നീയല്ലാതെ മറ്റേതു സ്ത്രീയാണ് ഇങ്ങനെയൊരു വാക്കു പറയുക? ഈ വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു; തന്റെ നിർദേശം നിരസിക്കപ്പെട്ടതിൽ ഖേദിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അവൻ പറയുന്നു — ‘ദേവീ, എന്റെ മുന്നിൽ നീ ചെയ്തതും പറഞ്ഞതുമെല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ കാകുത്സ്ഥൻ കേൾക്കും.’ തന്റെ നിർദേശത്തിന്റെ കാരണങ്ങളും അവൻ അറിയിക്കുന്നു — രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹം, സ്നേഹത്താൽ ഉലഞ്ഞ മനസ്സ്, ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കാനുള്ള പ്രയാസം, മഹാസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള ദുഷ്കരത, സ്വന്തം സാമർഥ്യം — ഈ അനേകം കാരണങ്ങളാലാണ് ഞാൻ അതു പറഞ്ഞത്. ‘ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ രഘുനന്ദനനോടു ചേർക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഗുരുസ്നേഹത്താലും ഭക്തിയാലുമാണ് ഇതു പറഞ്ഞത്, മറ്റൊരു കാരണത്താലുമല്ല.’ ഒടുവിൽ അവൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു — ‘അനിന്ദിതേ, എന്നോടൊപ്പം പോരാൻ നിനക്കു മനസ്സില്ലെങ്കിൽ, രാഘവൻ തിരിച്ചറിയുന്നതിനായി ഒരു അടയാളം തരിക.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കണം — തന്റെ ഉത്സാഹത്തെ ഒരു അപരാധമായി അവൻ കരുതുന്നില്ല, അതിന്റെ കാരണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു മാത്രം. ‘ഗുരുസ്നേഹേന’ (ഗുരുസ്നേഹത്താൽ) എന്ന പദത്തിൽ രാമൻ ഗുരുവിനെപ്പോലെ പൂജ്യനാണ് എന്ന ഭാവമുണ്ട്. അടയാളം ചോദിക്കുന്നതോടെ ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യകാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു; കാരണം രാമന്റെ വിശ്വാസത്തിനു വാക്കുമാത്രം മതിയാവില്ല. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സ്വരം വിശേഷിച്ചും മൃദുവാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ഹനുമാന്റെ നിർദേശം നിരസിച്ചു; ആദ്യം അവന്റെ ബലത്തെപ്പോലും സംശയിച്ചു; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ രോഷംകൊള്ളുന്നില്ല, സ്വയം ന്യായീകരിക്കാൻ തർക്കിക്കുന്നുമില്ല. അവളുടെ ഓരോ കാരണവും ‘ഉചിതം’ എന്ന് അംഗീകരിച്ച്, തന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിന്റെ ശുദ്ധി വ്യക്തമാക്കുന്നു മാത്രം. ‘സർവം നിരവശേഷതഃ ശ്രോഷ്യതേ’ (എല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിയില്ലാതെ കേൾക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ, അവളുടെ ധൈര്യവും പാതിവ്രത്യവും രാമന്റെ ചെവിയിലെത്തുമെന്ന് അവൻ സീതയ്ക്ക് ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദൂതന്റെ ധർമവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കണ്ടതും കേട്ടതുമെല്ലാം അതേപടി സ്വാമിയെ അറിയിക്കണം. അടയാളം ചോദിക്കുന്നതും ദൂതന്റെ കർത്തവ്യമാണ് — രാമനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും അവന്റെ വാക്കിൽ പൂർണമായി വിശ്വസിക്കാൻവേണ്ടി.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവപുത്രിയെപ്പോലെയുള്ള സീത, കണ്ണുനീരിനാൽ ഇടറിയ അക്ഷരങ്ങളോടെ പതുക്കെ പറഞ്ഞു — ‘ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ അടയാളം എന്റെ പ്രിയനോടു പറയുക.’ ചിത്രകൂടത്തിലെ ആ വൃത്താന്തം അവൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അതു രാമനും അവൾക്കും മാത്രമേ അറിയൂ. ‘ചിത്രകൂടപർവതത്തിന്റെ അടിവാരത്ത് വടക്കുകിഴക്കേ ഭാഗത്ത്, ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവുമുള്ള, മന്ദാകിനിയിൽനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാത്ത, സിദ്ധന്മാർ വസിക്കുന്ന ഒരിടത്ത് താപസാശ്രമത്തിൽ ഞാൻ വസിക്കുകയായിരുന്നു. നാനാപുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധമുള്ള അവിടത്തെ ഉപവനങ്ങളിൽ ജലത്തിൽ വിഹരിച്ചു നനഞ്ഞ നീ എന്റെ മടിയിൽ വന്നിരുന്നു.’ ഇവിടെ സീത രാമനെ ‘നീ’ എന്നു നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഹനുമാൻ ആ വാക്കുകൾ അതേപടി രാമനോടു പറയണം എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ. ‘പിന്നെ മാംസക്കൊതിയുള്ള ഒരു കാക്ക എന്നെ കൊത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ഞാൻ മൺകട്ടയെടുത്ത് അതിനെ ഓടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ആ കാക്ക എന്നെ കൊത്തിക്കീറിക്കൊണ്ട് അവിടെത്തന്നെ ഒളിച്ചുനിന്നു; ബലിഭോജിയായ അതു തീറ്റയ്ക്കുള്ള ആർത്തിയാൽ മാംസത്തിൽനിന്നു പിന്മാറിയില്ല. ആ പക്ഷിയോടു ക്രുദ്ധയായി ഞാൻ അരഞ്ഞാണം വലിച്ചുമുറുക്കുമ്പോൾ വസ്ത്രം ഊർന്നുവീഴുന്നതു നീ കണ്ടു; നീ ചിരിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ ക്രുദ്ധയും ലജ്ജിതയുമായി. തീറ്റക്കൊതിയുള്ള കാക്കയാൽ കൊത്തിക്കീറപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തുവന്നു. പിന്നെ തളർന്ന ഞാൻ ഇരിക്കുകയായിരുന്ന നിന്റെ മടിയിൽ കയറിയിരുന്നു; കോപിക്കുന്നവളെപ്പോലെയിരുന്ന എന്നെ ആഹ്ലാദത്തോടെ നീ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി.’ ഈ വൃത്താന്തത്തിൽ ദാമ്പത്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മനിമിഷങ്ങൾ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ ചിരി, സീതയുടെ ലജ്ജ, കോപം, വീണ്ടും സാന്ത്വനം. ഈ നിമിഷങ്ങൾ ഇരുവർക്കും മാത്രമേ അറിയൂ; അതിനാൽ അടയാളമെന്ന നിലയിൽ തികച്ചും വിശ്വസനീയമാണ്. ‘ബലിഭോജനഃ’ (ബലിച്ചോറു തിന്നുന്നവൻ) എന്ന കാക്കയുടെ വിശേഷണം, അതു ബലി ഭക്ഷിക്കുന്നതും മാംസക്കൊതിയുള്ളതുമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വനത്തിന്റെ ശാന്തിയും മന്ദാകിനിയുടെ സാമീപ്യവും പുഷ്പഗന്ധവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി തുടർന്നുവരുന്ന ഹിംസയുമായുള്ള വൈരുധ്യം തീവ്രമാകുന്നു. സീത രണ്ടുവിധത്തിലുള്ള അടയാളം നൽകുന്നു — ആദ്യം വാക്കുരൂപത്തിലുള്ള ഈ രഹസ്യവൃത്താന്തം, പിന്നെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ വസ്തുരൂപത്തിലുള്ള ചൂഡാമണി. വാക്കുരൂപത്തിലുള്ള അടയാളം ആദ്യം നൽകുന്നു; കാരണം അത് ഇരുവർക്കും മാത്രമേ അറിയൂ, മറ്റാർക്കും അതു കെട്ടിച്ചമയ്ക്കാനാവില്ല. ചിത്രകൂടപ്രദേശത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വർണന — വടക്കുകിഴക്കേ ഭാഗം, മന്ദാകിനി, സിദ്ധന്മാർ, താപസാശ്രമം — വൃത്താന്തത്തിന്റെ സത്യത ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘ജലത്തിൽ വിഹരിച്ചു നനഞ്ഞ’ രാമന്റെ രൂപം വനവാസത്തിലെ സുഖകരമായ കാലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യഭാരം ദൂരെയായിരുന്ന, ദുഃഖംപോലും കുറവായിരുന്ന കാലം. ‘അരഞ്ഞാണം വലിച്ചുമുറുക്കുമ്പോൾ’ എന്ന ചിത്രം സീതയുടെ ക്രോധവും ലജ്ജയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കാണിക്കുന്നു — കാക്കയെ ഓടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനിടയിൽ വസ്ത്രം ഊർന്നുവീഴുന്നത് അവൾ കണ്ടില്ല, രാമനോ അതു കണ്ടു ചിരിച്ചു. ഇത്തരമൊരു സ്വകാര്യസംഭവം മറ്റൊരാളുടെ അറിവിൽപ്പെടുന്നതല്ല; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അതു ശ്രേഷ്ഠമായ അടയാളമാകുന്നത്.

‘കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ പതുക്കെ കണ്ണുകൾ തുടച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, കാക്കയാൽ കോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട എന്നെ നീ ശ്രദ്ധിച്ചു. തളർച്ചകൊണ്ടു ഞാൻ ഏറെനേരം രാഘവന്റെ മടിയിൽ ഉറങ്ങി; പിന്നെ ഊഴമനുസരിച്ച് ഭരതാഗ്രജനും എന്റെ മടിയിൽ ഉറങ്ങി. ആ കാക്ക വീണ്ടും അവിടെ വന്നു; ഉറക്കമുണർന്ന് രാഘവന്റെ മടിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ എന്റെ അടുത്തു പെട്ടെന്നു വന്ന് മാറിടത്തിൽ കൊത്തിക്കീറി. വീണ്ടും വീണ്ടും പറന്നുവന്ന് അത് എന്നെ കഠിനമായി കൊത്തിക്കീറി; അപ്പോൾ ഇറ്റുവീണ രക്തത്തുള്ളികളാൽ രാമൻ ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു. മാറിടത്തിൽ മുറിവേറ്റ എന്നെ കണ്ട് ആ മഹാബാഹു വിഷസർപ്പംപോലെ ക്രുദ്ധനായി ചീറ്റിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു — “ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള തുടകളുള്ളവളേ, നിന്റെ മാറിടം ആരാണ് മുറിവേൽപ്പിച്ചത്? രോഷാകുലനായ അഞ്ചു ഫണമുള്ള സർപ്പത്തോടൊപ്പം ആരാണ് കളിക്കുന്നത്?” ചുറ്റും നോക്കിയ അവൻ, രക്തം പുരണ്ട മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങളോടെ എന്റെ നേരെ നിൽക്കുന്ന ആ കാക്കയെ കണ്ടു. പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ കാക്ക ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനായിരുന്നുവത്രേ; വായുവിന്റെ വേഗത്തിനു തുല്യനായ അവൻ വേഗം ഭൂമിയിലേക്കു വന്നതായിരുന്നു. അപ്പോൾ കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടിയ, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹാബാഹു ആ കാക്കയുടെ നേരെ ക്രൂരമായ തീരുമാനമെടുത്തു. ദർഭവിരിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു ദർഭയെടുത്ത് അവൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് അഭിമന്ത്രിച്ചു; ആ ദർഭ കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച് പക്ഷിയുടെ നേരെ ആളിക്കത്തി. ജ്വലിക്കുന്ന ആ ദർഭ അവൻ കാക്കയുടെ നേരെ എറിഞ്ഞു; ആ ദർഭ ആകാശത്തിൽ അതിനെ പിന്തുടർന്നു. പിന്തുടരപ്പെട്ട കാക്ക പലവഴിക്കും പാഞ്ഞു; രക്ഷ തേടി ഈ ലോകമെല്ലാം അലഞ്ഞുനടന്നു. പിതാവായ ഇന്ദ്രനാലും എല്ലാ മഹർഷിമാരാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റി ഒടുവിൽ അവനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ശരണ്യനായ കാകുത്സ്ഥൻ, നിലത്തുവീണ് ശരണം പ്രാപിച്ച അവനെ, വധാർഹനായിരുന്നിട്ടും കരുണയോടെ രക്ഷിച്ചു. തളർന്നു നിറംമങ്ങി വീണുകിടക്കുന്ന അവനോടു രാമൻ പറഞ്ഞു — “ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ പറയൂ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?” പിന്നെ ആ അസ്ത്രം ആ കാക്കയുടെ വലത്തേ കണ്ണിനെ നശിപ്പിച്ചു; വലത്തേ കണ്ണു കൊടുത്ത് അവൻ പ്രാണരക്ഷ നേടി. രാമനെയും ദശരഥരാജാവിനെയും നമസ്കരിച്ച്, ആ വീരനാൽ വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട അവൻ സ്വന്തം വാസസ്ഥാനത്തേക്കു മടങ്ങി.’ ഈ വൃത്താന്തത്തിൽ രാമന്റെ രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ ഒരേസമയം വെളിപ്പെടുന്നു — അപരാധിയോടുള്ള ഉഗ്രമായ കോപവും ശരണാഗതനോടുള്ള അതിരില്ലാത്ത കരുണയും. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അമോഘതയും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, ശരണാഗതന്റെ പ്രാണനും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു — ഒരു കണ്ണിന്റെ നഷ്ടം ഇവ രണ്ടിനെയും സമന്വയിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജ്ഞേ ദശരഥായ ച’ (ദശരഥരാജാവിനും) എന്ന വാക്ക്, കാക്ക രാമനെയും ദശരഥനെയും ഇരുവരെയും നമസ്കരിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെറുമൊരു പുൽക്കൊടിയായ ദർഭപോലും മന്ത്രബലത്താൽ മഹാസ്ത്രമാകുന്നു — ഇതുവഴി രാമന്റെ അസ്ത്രവിദ്യയുടെ പ്രഭാവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രനുപോലും സ്വപുത്രനെ രക്ഷിക്കാനായില്ല, ഋഷിമാർക്കും കഴിഞ്ഞില്ല — ഇതുവഴി രാമാസ്ത്രത്തിന്റെ അപ്രതിഹതത്വം സിദ്ധമാകുന്നു. ശരണാഗതരക്ഷണം ഇവിടെ രാമന്റെ വ്രതംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. വൃത്താന്തത്തിന്റെ ഈ രണ്ടാംഭാഗം ഒന്നാമത്തേതിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് — മുമ്പ് കാക്കയുടെ ചേഷ്ട ഒരു കളിപോലെ, രാമനും ചിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോഴോ അതു മാറിടം കീറുന്നു, രക്തമൊഴുകുന്നു, രാമൻ ഉണരുന്നു. ‘മുക്തൈഃ ശോണിതബിന്ദുഭിഃ’ (ഇറ്റുവീണ രക്തത്തുള്ളികളാൽ) എന്ന പദത്താൽ രക്തത്തുള്ളികൾ രാമന്റെ ശരീരത്തിലും വീണു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ഉറക്കമുണർന്നത്. ‘അഞ്ചു ഫണമുള്ള സർപ്പത്തോടൊപ്പം ആരാണ് കളിക്കുന്നത്’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം — സീതയോട് അപരാധം ചെയ്യുന്നവൻ അഞ്ചു ഫണമുള്ള സർപ്പത്തോടു കളിക്കുന്നവനെപ്പോലെ മരണത്തെ ക്ഷണിച്ചുവരുത്തുന്നു. ‘വിഷസർപ്പംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ കോപത്തിന്റെ ഭയങ്കരത കാണിക്കുന്നു. കാക്കയുടെ പരിചയം — ഇന്ദ്രപുത്രൻ, വായുവേഗമുള്ളവൻ — അവന്റെ അപരാധത്തെ കൂടുതൽ ഗുരുതരമാക്കുന്നു; കാരണം ദേവപുത്രനായിരുന്നിട്ടും അവൻ പാപം ചെയ്തു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പിന്തുടരുന്നു — കാക്ക എവിടെയെല്ലാം പോകുന്നുവോ അവിടെയെല്ലാം അസ്ത്രവും പോകുന്നു; അവന്റെ പിതാവായ ഇന്ദ്രൻപോലും അവനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ രാമനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ആരിൽനിന്നു ഭയമുണ്ടായോ അവൻതന്നെ ശരണം. ‘ശരണ്യൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വധാർഹനായാലും ശരണാഗതനെ അവൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കില്ല. അസ്ത്രം അമോഘമായതിനാൽ എന്തെങ്കിലും ഫലം നൽകണം; അതിനാൽ കാക്ക സ്വയം ഒരു കണ്ണു നൽകുന്നു. ഈ വൃത്താന്തമാണ് തുടർന്നുള്ള സീതയുടെ ഉപാലംഭത്തിന്റെ ആധാരം. ‘ധരാന്തരം ഗതഃ’ (ഭൂമിയിലേക്കു വന്നു) എന്ന പദത്താൽ കാക്ക സ്വർഗത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദർഭവിരിപ്പ് അവരുടെ വനവാസത്തിലെ ശയ്യയാണ് — അതിൽനിന്നുതന്നെ ദർഭയെടുത്താണ് രാമൻ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നത്; ഇങ്ങനെ വനവാസിയുടെ സാധാരണ ഉപകരണംപോലും അവന്റെ കൈയിൽ മഹാസ്ത്രമാകുന്നു. ഈ വൃത്താന്തത്തിന്റെ അവസാനം സീത സ്വയം നിഗമനം പറയുന്നില്ല; ആ നിഗമനം തുടർന്നുള്ള ഉപാലംഭത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. രാമന്റെ കോപവും കരുണയും ഇവിടെ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ രണ്ടും ധർമത്തിന്റെതന്നെ അംഗങ്ങളാണ് — ദുഷ്ടനു ദണ്ഡനവും ശരണാഗതനു രക്ഷയും.

വൃത്താന്തം അവസാനിപ്പിച്ച് സീത രാമനെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നതുപോലെ ഉപാലംഭിക്കുന്നു — ‘മഹീപതേ, എനിക്കുവേണ്ടി ഒരു വെറും കാക്കയുടെ നേരെപ്പോലും നീ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; നിന്നിൽനിന്ന് എന്നെ അപഹരിച്ചവനോട് എന്തിനാണ് നീ ക്ഷമിക്കുന്നത്? നരശ്രേഷ്ഠാ, എന്നോടു മഹത്തായ ഉത്സാഹത്തോടെ കൃപ കാണിക്കുക; നാഥാ, നീ നാഥനായിരിക്കെയും ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ആനൃശംസ്യം (ക്രൂരതയില്ലായ്മ) ആണ് പരമധർമം എന്നു നിന്നിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഞാൻ കേട്ടത്. നീ മഹാവീര്യനും മഹോത്സാഹിയും മഹാബലനുമാണെന്നു ഞാനറിയുന്നു — അതിരില്ലാത്തവനും ഇളക്കാനാവാത്തവനും ഗാംഭീര്യത്താൽ സാഗരതുല്യനും സമുദ്രങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമിയുടെ നാഥനും ഇന്ദ്രതുല്യനുമാണ്. ഇങ്ങനെ അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനും സത്ത്വവാനുമായിരുന്നിട്ടും, രാഘവാ, രാക്ഷസരുടെ നേരെ എന്തിനാണ് നീ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കാത്തത്? നാഗങ്ങൾക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ ദേവന്മാർക്കോ മരുദ്ഗണങ്ങൾക്കോ യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ വേഗത്തെ ചെറുക്കാനാവില്ല. വീര്യവാനായ അവന് എന്നെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും ആകുലതയുണ്ടെങ്കിൽ, മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ രാക്ഷസരെ അവൻ എന്തിനു നശിപ്പിക്കാതിരിക്കുന്നു? ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന മഹാബലനായ വീരൻ ലക്ഷ്മണനെങ്കിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ വാങ്ങി എന്തുകൊണ്ട് എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല? വായുവിനും ഇന്ദ്രനും തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവാത്ത ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ ഇരുവരും എന്തിനാണ് എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്? സമർഥരായിട്ടും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവർ ഇരുവരും എന്നെ ശ്രദ്ധിക്കാത്തതിനു കാരണം എന്റെതന്നെ ഏതോ മഹാപാപമാണ്, സംശയമില്ല.’ ഈ ഉപാലംഭത്തിൽ ക്രോധമില്ല, പ്രേമത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വേദനയാണുള്ളത്. കാകവൃത്താന്തത്തിലൂടെ സീത രാമന്റെ സാമർഥ്യവും കോപവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ അവന്റെ വൈകലിൽ സഹികെട്ട് ചോദിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ ദോഷം തന്നിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കുന്നു — ‘എന്റെതന്നെ പാപം’ എന്ന് — ഇതാണ് അവളുടെ വിനയത്തിന്റെ പാരമ്യം. രാമഗുണങ്ങളുടെ എണ്ണൽ ഇവിടെ ഉപാലംഭത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, വെറും സ്തുതിയല്ല — ഇങ്ങനെയുള്ളവൻ എന്തിനു വൈകുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിന്റെ ആധാരമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പേരും അവൾ ഓർക്കുന്നു; കാരണം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് അവനും അവളെ രക്ഷിക്കാൻ സമർഥനാണ്. ഉപാലംഭത്തിന്റെ യുക്തി ലളിതവും ദൃഢവുമാണ് — ഒരു വെറും കാക്കയുടെ ചെറിയ അപരാധത്തിനു ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചവൻ രാവണന്റെ മഹാപരാധത്തിനെതിരെ എന്തുകൊണ്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല? ‘കാകമാത്രേ’ (വെറുമൊരു കാക്കയുടെ നേരെ) എന്ന പദത്തിലെ ‘മാത്ര’ (വെറും) എന്ന വാക്ക് അപരാധിയുടെ ലഘുത്വവും രാവണന്റെ ഗുരുത്വവും വിരോധത്തിലൂടെ കാണിക്കുന്നു. ‘നാഥവതീ അനാഥാ ഇവ’ (നാഥനുണ്ടായിട്ടും അനാഥയെപ്പോലെ) എന്ന വിരോധാലങ്കാരം സീതയുടെ ദുഃഖം തീവ്രമാക്കുന്നു — ഭർത്താവു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, സമർഥനുമാണ്, എന്നിട്ടും അവൾ അരക്ഷിതയെപ്പോലെ. ‘ആനൃശംസ്യം പരോ ധർമഃ’ (ക്രൂരതയില്ലായ്മയാണ് പരമധർമം) എന്ന രാമന്റെതന്നെ ഉപദേശം അവൾ അവനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നാഗങ്ങളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും മരുത്തുക്കളെയും എണ്ണുന്നതു രാമന്റെ അജേയത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അത്ര ബലവാനായവന്റെ വൈകലാണ് സീതയുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണം. ‘എന്നെക്കുറിച്ച് ആകുലതയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന സംശയവാക്ക് പ്രേമത്തിന്റെ ആശങ്കയാണ്, അവിശ്വാസമല്ല.

വൈദേഹിയുടെ കരുണവും കണ്ണുനീരോടെയുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ വാനരയൂഥപൻ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു, നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ രാമൻ മറ്റു കാര്യങ്ങളിൽനിന്നെല്ലാം വിമുഖനാണ്; രാമൻ ദുഃഖത്തിലാണ്ടിരിക്കെ ലക്ഷ്മണനും പരിതപിക്കുന്നു. എങ്ങനെയോ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി; ഇപ്പോൾ ദുഃഖിക്കാനുള്ള സമയമല്ല. ശോഭനേ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ നീ ദുഃഖങ്ങളുടെ അന്ത്യം കാണും. മഹാബലന്മാരും പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരുമായ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ ലോകങ്ങളെ ഭസ്മമാക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ക്രൂരനായ രാവണനെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം വധിച്ച് രാഘവൻ, വിശാലാക്ഷീ, നിന്നെ തന്റെ നഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും. പറയൂ, മഹാബലനായ രാഘവനോടോ തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനോടോ സുഗ്രീവനോടോ ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാരോടോ ഞാൻ എന്തു പറയണം?’ ഹനുമാന്റെ ഉത്തരം സീതയുടെ ഉപാലംഭത്തിനുള്ള പരിഹാരമാണ് — രാമന്റെ വൈകൽ ഉപേക്ഷകൊണ്ടല്ല, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടാണ്; ഇപ്പോഴോ സീതയെ കണ്ടെത്തിക്കഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ ഇനി വൈകില്ല. ‘സത്യേന ശപേ’ (സത്യമായി ശപഥം ചെയ്യുന്നു) എന്ന ശപഥത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകസമൂഹം നാൽപ്പതാം സർഗത്തിലും ഏറെക്കുറെ അതേ പദങ്ങളിൽ വീണ്ടും കാണാം; മുദ്രണം രണ്ടിടത്തും അച്ചടിക്കുന്നതിനാൽ രണ്ടിടത്തും നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘ത്വച്ഛോകവിമുഖഃ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മറ്റെല്ലാറ്റിൽനിന്നും വിമുഖൻ, നിന്നെ മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നവൻ. ‘കഥഞ്ചിദ് ഭവതീ ദൃഷ്ടാ’ (എങ്ങനെയോ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പ്രയത്നത്തിന്റെ കാഠിന്യം ചുരുക്കി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ സീതയോടു സന്ദേശം ചോദിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ തുടർന്നുള്ള സന്ദേശഭാഗത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ‘ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ദുഃഖങ്ങളുടെ അന്ത്യം കാണും’ എന്ന അതിശയോക്തിയും സീതയുടെ പ്രത്യാശ വർധിപ്പിക്കാനാണ്. ‘ലോകങ്ങളെ ഭസ്മമാക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു.

ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സീത വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘മനസ്വിനിയായ കൗസല്യ ജന്മം നൽകിയ ലോകനാഥനോട് എനിക്കുവേണ്ടി കുശലം ചോദിക്കുക, ശിരസ്സു നമിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്യുക.’ പിന്നെ ഹനുമാൻ ലക്ഷ്മണനും സന്ദേശം നൽകാനായി അവൾ അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ‘മാലകളും എല്ലാ രത്നങ്ങളും പ്രിയപ്പെട്ട സുന്ദരിമാരും വിശാലമായ ഭൂമിയിൽപ്പോലും ദുർലഭമായ ഐശ്വര്യവും ഉപേക്ഷിച്ച്, അച്ഛനെയും അമ്മയെയും ആദരിച്ചു പ്രസാദിപ്പിച്ച് രാമനെ അനുഗമിച്ചവൻ, ആരാൽ സുമിത്ര സത്പുത്രവതിയായോ അവൻ — ആ ധർമാത്മാവ് അനുപമമായ സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച് ജ്യേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥനെ അനുകൂലഭാവത്തോടെ വനത്തിൽ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നു. സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ചുമലുകളും നീണ്ട കൈകളുമുള്ള, മനസ്വിയും പ്രിയദർശനനുമായ അവൻ രാമനോടു പിതാവിനോടെന്നപോലെയും എന്നോടു മാതാവിനോടെന്നപോലെയും പെരുമാറി; അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ആ വീരൻ എന്നെ അറിഞ്ഞില്ല. വൃദ്ധരെ സേവിക്കുന്നവൻ, ലക്ഷ്മീവാൻ, ശക്തൻ, അധികം സംസാരിക്കാത്തവൻ, രാജപുത്രൻ, പ്രിയരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, എന്റെ ഭർതൃപിതാവിനു തുല്യൻ; രാമന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമന് എന്നെക്കാളും പ്രിയതരനാണ്; ഏതു ഭാരം ഏൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ അതു വീര്യവാനായ അവൻ വഹിക്കുന്നു; ആരെ കാണുമ്പോൾ രാഘവൻ മരിച്ചുപോയ ആര്യനായ പിതാവിനെ ഓർക്കാതിരുന്നുവോ — അവനോട് എന്റെ വാക്കായി എനിക്കുവേണ്ടി കുശലം പറയണം. മൃദുവും ശുചിയും ദക്ഷനും രാമനു പ്രിയനുമായ ലക്ഷ്മണൻ എന്റെ ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്നവനാകുംവിധം, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, പറയുക.’ ‘വാനരയൂഥപാ, ഈ കാര്യനിർവഹണത്തിൽ നീ തന്നെയാണ് പ്രമാണം; നിന്റെ ഉദ്യമത്താൽ രാഘവൻ എന്റെ കാര്യത്തിൽ പ്രയത്നശീലനാകട്ടെ.’ ഇവിടെ പഞ്ചവടിയിൽവച്ചു സീത ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞ കഠിനവാക്കുകൾക്ക് ഒരു പ്രായശ്ചിത്തംപോലെ തോന്നുന്നു — ഇപ്പോൾ അവൾ അവനെ മാതൃസ്നേഹത്തോടെ ഓർക്കുന്നു, പിതൃതുല്യനായി കരുതുന്നു. ‘ന തു മാം വേദ ലക്ഷ്മണഃ’ (ലക്ഷ്മണൻ എന്നെ അറിഞ്ഞില്ല) എന്ന വാക്കിൽ അവളുടെ ഖേദമുണ്ട് — അപഹരണസമയത്ത് അവൻ ദൂരെയായിരുന്നു, അവന്റെ കുറ്റമല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഗുണഗണന ദീർഘമാണ്; കാരണം അവനെ രാമന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സഹായിയായി അവൾ കരുതുന്നു. ‘മത്തഃ പ്രിയതരഃ’ (എന്നെക്കാളും പ്രിയതരൻ) എന്ന സീതയുടെ സമ്മതം അവളുടെ നിരഹങ്കാരത കാണിക്കുന്നു. സന്ദേശത്തിന്റെ ക്രമവും അർഥവത്താണ് — ആദ്യം രാമന്റെ കുശലാന്വേഷണവും അഭിവാദ്യവും, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ വിസ്തൃതവർണന, ഒടുവിൽ ഹനുമാനിൽത്തന്നെ കാര്യഭാരം. ‘കൗസല്യ ലോകനാഥനെ പ്രസവിച്ചു’ എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ മഹത്ത്വം മാതാവിന്റെ ഗൗരവത്തോടൊപ്പം പറയപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗം വിശേഷിച്ചും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — മാലകളും രത്നങ്ങളും പ്രിയപ്പെട്ട സുന്ദരിമാരും ഐശ്വര്യവും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ വനത്തിലെത്തി. ‘രാമനോടു പിതാവിനോടെന്നപോലെ, എന്നോടു മാതാവിനോടെന്നപോലെ’ — ഇതാണ് അവന്റെ പെരുമാറ്റത്തിന്റെ സാരം. ‘ഭർതൃപിതാവിനു തുല്യൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ ലക്ഷ്മണനിൽ ദശരഥന്റെ ഗുണങ്ങൾ കാണുന്നു. ‘ആരെ കാണുമ്പോൾ രാഘവൻ മരിച്ചുപോയ ആര്യനായ പിതാവിനെ ഓർക്കാതിരുന്നുവോ’ എന്ന വാക്കിന്റെ അർഥം — ലക്ഷ്മണന്റെ സേവയാൽ രാമൻ ദിവംഗതനായ പിതാവ് ദശരഥനെ ഓർത്തില്ല, പിതൃവിയോഗദുഃഖംപോലും മറന്നു. ‘നുകത്തിൽ ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടതു വഹിക്കുന്നു’ എന്നതു കാളയുടെ ഉപമയാണ് — ഏതു ഭാരം അവനു നൽകുന്നുവോ അതു വിശ്രമമില്ലാതെ അവൻ വഹിക്കുന്നു. ‘ന ബഹുഭാഷിതാ’ (അധികം സംസാരിക്കാത്തവൻ) എന്ന ഗുണം ലക്ഷ്മണന്റെ മിതഭാഷിത്വം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ഹനുമാനെത്തന്നെ ‘പ്രമാണം’ എന്നു പറയുന്നു — അവന്റെ ഉത്സാഹത്താൽ രാമൻ പ്രയത്നശീലനാകും എന്നാണ് അവളുടെ വിശ്വാസം.

‘എന്റെ നാഥനായ ശൂരനായ രാമനോട് ഇതു വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക — ദശരഥാത്മജാ, ഒരു മാസംവരെ ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും; ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല; സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു. പാപകർമിയായ രാവണനാൽ വഞ്ചനയിലൂടെ തടവിലാക്കപ്പെട്ട എന്നെ, വീരാ, പാതാളത്തിൽനിന്നു കൗശികിയെ എന്നപോലെ രക്ഷിക്കേണ്ടവനാണ് നീ.’ പിന്നെ സീത വസ്ത്രത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന ദിവ്യവും ശുഭവുമായ ചൂഡാമണി അഴിച്ചെടുത്ത് ‘രാഘവനു നൽകണം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഹനുമാനു നൽകി. അനുപമമായ ആ മണിരത്നം വാങ്ങിയ വീരനായ ഹനുമാൻ അതു വിരലിൽ അണിഞ്ഞു; കാരണം അവന്റെ കൈയിൽ അത് അണിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — അവന്റെ കൈ ആ മണിക്ക് വളരെ വലുതായിരുന്നു. മണിരത്നം വാങ്ങി അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ സീതയെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച് വണങ്ങി ഒരു വശത്തു നിന്നു. സീതയെ കണ്ടതിലുണ്ടായ മഹാഹർഷത്തോടെ അവൻ മനസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അടുത്തെത്തിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ജനകരാജപുത്രി തന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ധരിച്ചിരുന്ന ആ മഹാമൂല്യമായ മണിശ്രേഷ്ഠം ഏറ്റുവാങ്ങി, പർവതശ്രേഷ്ഠത്തെ പിടിച്ചുലച്ച കൊടുങ്കാറ്റിൽനിന്നു മോചിതനായവനെപ്പോലെ സുഖിതമനസ്സോടെ അവൻ മടക്കയാത്രയ്ക്കൊരുങ്ങി. ഇവിടെ ‘ഒരു മാസം’ എന്ന അവധി കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘രണ്ടു മാസം’ എന്നതിനെക്കാളും കുറവാണ് — സീതയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ അതിര് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് — ഹനുമാന്റെ മനസ്സിലെ ഭാരം നീങ്ങി, പർവതം കുലുങ്ങിയശേഷമുള്ള സ്ഥൈര്യംപോലെ. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീത സന്ദേശത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു. ചൂഡാമണി സീതയുടെ ശിരോഭൂഷണമാണ്, വസ്ത്രത്തിൽ ഒളിപ്പിച്ചു സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്; രാമൻ അതു മുമ്പ് പലതവണ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ കാണുമ്പോൾ തീർച്ചയായും തിരിച്ചറിയും. ഹനുമാൻ മണി വിരലിൽ അണിഞ്ഞത് അവന്റെ സൂക്ഷ്മരൂപത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അവൻ വീണ്ടും ചെറുതായിരുന്നു. പ്രദക്ഷിണവും പ്രണാമവും സീതയോടുള്ള അവന്റെ ഭക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘നികൃത്യാ’ (വഞ്ചനയിലൂടെ) എന്ന പദം രാവണന്റെ കപടത്തെ — സംന്യാസിവേഷത്തിൽ വന്നുള്ള അപഹരണത്തെ — ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പാതാളാത് കൗശികീമിവ’ (പാതാളത്തിൽനിന്നു കൗശികിയെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയെ, വിഷ്ണു ഇന്ദ്രന്റെ ലക്ഷ്മിയെ ഉദ്ധരിച്ച കഥയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിയാണ് ഹിന്ദിടീക വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്.

Pleased with what Sītā had said, Hanumān, tiger among monkeys and a master of words, answered her: "What you have said, lovely lady, is altogether fitting, worthy of a woman's nature and of the modesty of virtuous wives." He accepted her two reasons separately. First: "Being a woman, you could not cross the ocean, a hundred yojanas wide, riding on my back"; speed and fear come naturally to a woman in such a case. Second: "And your other reason, gentle Jānakī, that you must not touch anyone but Rāma, is worthy of the wife of that great-souled man. Who but you, lady, could say such a thing?" With these words Hanumān praised her faithfulness, and he was not hurt that his offer had been refused. "Kākutstha will hear everything, in full, that you have done and said before me, lady." He explained the reasons for his offer too: "I said it for many reasons: out of the wish to please Rāma, because my heart was melting with affection, because Laṅkā is so hard to enter and the great ocean so hard to cross, and because I trust my own strength. I wanted to bring you together with the delight of the Raghus this very day. I spoke out of affection for my master and out of devotion, and for no other reason." At last he asked: "If you are not willing to come with me, blameless lady, give me a token by which Rāghava may know you." His humility deserves notice: he did not treat his eagerness as a fault but simply made his motives clear. "Affection for my master" carries the sense that Rāma was to be revered like a teacher. With the request for a token, the main business of this sarga begins, for words alone would not be enough to convince Rāma. The tone here is especially gentle. In the previous sarga Sītā had refused his offer and at first even doubted his strength, yet Hanumān was not offended and did not argue in his own defence; he accepted each of her reasons as fitting and only made his own intention clear. By promising that Rāma would hear everything, he assured her that her courage and faithfulness would reach Rāma's ears. So the duty of an envoy is shown as well: all that he has seen and heard must be reported to his master exactly as it was. Asking for a token was also an envoy's duty, so that Rāma, Sugrīva and the monkeys would trust his word completely.

Addressed like this, Sītā, who was like a daughter of the gods, spoke slowly, her words choked with tears: "Tell my beloved this, the best of all tokens." She recalled something that happened at Citrakūṭa, which only Rāma and she knew. "At the foot of Mount Citrakūṭa, on its north-eastern side, in a place rich in roots, fruit and water, frequented by siddhas and not far from the Mandākinī, I was living in a hermitage of ascetics. You had been sporting in the water in the groves there, fragrant with many flowers, and you came back wet and sat in my lap." Here Sītā addressed Rāma directly as "you", so that Hanumān could repeat her words to Rāma exactly. "Then a crow greedy for meat began pecking at me, and I picked up a clod and tried to drive it off. The crow kept tearing at me and hiding right there; that eater of offerings, hungry for food, would not leave the meat alone. Angry with the bird, I pulled at my girdle, and my garment slipped, and you saw me. You laughed at me, and I was angry and ashamed. Torn by that greedy crow, I came to you, and tired out I sat in your lap as you sat there, and you, delighted, soothed me while I was still half angry." This story paints the intimate moments of a marriage, Rāma's laughter, Sītā's shyness, her anger, and then his comforting; such moments were known only to the two of them, and so as a token they were entirely to be trusted. The crow is called an "eater of offerings", one that feeds on the food set out for spirits, and greedy for meat. The peace of the forest, the nearness of the Mandākinī and the scent of flowers are described here, which makes the violence to come all the sharper. Sītā gave two tokens: first this secret story in words, and at the end of the sarga the crest-jewel as an object. The spoken token came first because only the two of them knew it, and no one else could invent it. The exact description of the place, the north-eastern side, the Mandākinī, the siddhas, the ascetics' hermitage, makes the story more credible. The picture of Rāma coming back wet from the water recalls the happy days of the exile, when the burden of the kingdom was far away and sorrow was slight. And the picture of her tugging at her girdle shows her caught between anger and shyness: intent on driving off the crow, she did not notice her garment slipping, but Rāma saw it and laughed. So private an incident could be known to no one else, and that is why it was the best of tokens.

"With my face full of tears, slowly wiping my eyes, angered by the crow, I was noticed by you, my lord. Tired out, I slept a long while in Rāghava's lap, and then in turn Bharata's elder brother slept in mine. Then that crow came back, and as I woke from sleep and rose from Rāghava's lap, it suddenly swooped down and tore me between the breasts. Again and again it flew up and tore at me savagely, until Rāma woke, spattered with drops of my blood. Seeing me wounded on the breasts, the mighty-armed one, hissing like an angry snake, said: 'You whose thighs are like an elephant's trunk, who has wounded you between the breasts? Who is playing with an angry five-headed serpent?' Looking about, he saw the crow facing me, its sharp claws red with blood. That crow, best of birds, was said to be the son of Indra; swift as the wind, it had quickly come down to the earth. Then the mighty-armed Rāma, best of the wise, his eyes rolling with rage, formed a cruel resolve against the crow. He took a blade of darbha grass from his mat and charged it with the weapon of Brahmā, and it blazed like the fire at the end of time, turned towards the bird. He hurled that blazing blade of grass at the crow, and it pursued the crow through the sky. Pursued, the crow flew this way and that, and roamed the whole world looking for protection. Abandoned by his father Indra and by all the great seers, he circled the three worlds and at last came for refuge to Rāma himself. Kākutstha, who gives refuge, spared the crow out of compassion when it fell to the ground before him seeking refuge, though it deserved to die. To the worn-out, pale bird as it fell he said: 'The Brahmā weapon cannot be made fruitless; tell me what is to be done.' Then the weapon destroyed the crow's right eye; giving up its right eye, the crow saved its life. It bowed to Rāma and to King Daśaratha, and dismissed by that hero, it went back to its own home." In this story two of Rāma's qualities shine out together: fierce anger against the wrongdoer and boundless compassion for one who seeks refuge. The Brahmā weapon's unfailing power was kept and so was the refugee's life; the loss of one eye reconciled the two. The crow bowed to both Rāma and Daśaratha. A blade of grass, a mere straw, became a mighty weapon through the power of the mantra, which shows the force of Rāma's mastery of weapons. Not even Indra could protect his son, nor could the seers, which proves that Rāma's weapon could not be turned aside. Protecting those who take refuge appears here as Rāma's very vow. This second part of the story differs from the first: before, the crow's doings seemed almost play, and Rāma laughed; now it tore her breast, blood flowed, and Rāma woke. The drops of blood suggest that they fell on Rāma too and woke him. His question, "who is playing with a five-headed serpent?", means that whoever wronged Sītā was inviting death, like a man playing with a five-hooded snake, and "hissing like a snake" shows how terrible his anger was. That the crow was Indra's son and swift as the wind makes its offence graver: though the son of a god, it had sinned. The weapon followed it through the three worlds, wherever it went, and even its father Indra did not protect it. In the end it took refuge with Rāma himself, the very one it feared. Rāma is called "the giver of refuge": he never abandons one who seeks his shelter, even one who deserves death. Since the weapon could not be fruitless, some result had to be given, and so the crow itself gave up an eye. This story becomes the ground of Sītā's reproach that follows. "Gone down to the earth" means the crow had come from heaven to earth. The darbha mat was their bed in the forest, and from it Rāma took the blade of grass to charge with the weapon; so the humblest thing of a forest-dweller became a great weapon in his hand. At the end of the story Sītā drew no conclusion herself; that conclusion appears in her reproach. Rāma's anger and his compassion may seem opposed, but both are parts of dharma: punishing the wicked and protecting those who seek refuge.

Having finished the story, Sītā reproached Rāma as though speaking to him face to face: "Lord of the earth, for my sake you loosed the Brahmā weapon even at a mere crow; why then do you forgive the one who carried me off from you? Show great zeal and compassion for me, bull among men. Though I have a lord in you, my lord, I seem like one without a protector. Kindness is the highest dharma: I learned that from you. I know you to be of great valour, great energy and great strength, boundless, unshakeable, deep as the ocean, lord of the sea-girt earth, equal to Indra. Best of those who know weapons, strong and courageous as you are, Rāghava, why do you not use your weapons against the rākṣasas? Neither nāgas nor gandharvas, neither gods nor the hosts of Maruts can withstand Rāma's onset in battle. If that valiant man has any concern for me, why does he not destroy the rākṣasas with his sharp arrows? Or why does Lakṣmaṇa, scorcher of foes, that mighty hero, not take his brother's command and rescue me? If those two tigers among men, whose splendour equals the Wind's and Indra's, cannot be overcome even by the gods, why do they neglect me? Surely there is some great wrong I have done, beyond doubt, that those two scorchers of foes, able as they are, do not look after me." There is no anger in this reproach, only the pain born of love. With the story of the crow Sītā recalled Rāma's power and his anger, and then, unable to bear his delay, she asked why. In the end she laid the blame on herself, "some wrong I have done", the height of her humility. The list of Rāma's virtues is part of the reproach, not mere praise: it is the ground of the question why one so great should delay. She named Lakṣmaṇa too, for he also, at Rāma's command, could rescue her. The argument of her reproach is simple and strong: he who used the Brahmā weapon for the small offence of a crow, why did he not act against Rāvaṇa's great one? "A mere crow" sets the smallness of that offender against the enormity of Rāvaṇa's. "Having a lord, yet like one without a protector" is a paradox that sharpens her grief: her husband was alive and able, and yet she was as good as unprotected. With "kindness is the highest dharma" she reminded Rāma of his own teaching. Naming nāgas, gandharvas, gods and Maruts establishes that Rāma cannot be conquered, and it was the delay of so mighty a man that caused her pain. "If he has any concern for me" is love's anxiety, not distrust.

Hearing Vaidehī's pitiful words spoken through her tears, the mighty Hanumān, leader of monkey bands, said: "Lady, I swear to you by the truth: grieving for you, Rāma has turned away from everything else, and with Rāma stricken by sorrow, Lakṣmaṇa is tormented too. Somehow you have been found; this is no time for grieving. In this very hour, lovely one, you will see the end of your sorrows. Those two mighty princes, tigers among men, fired with eagerness to see you, will burn the worlds to ashes. Rāghava will kill Rāvaṇa, cruel in war, with all his kin, and take you, large-eyed lady, to his own city. Tell me what I should say to Rāghava and to mighty Lakṣmaṇa, to the splendid Sugrīva, or to the assembled monkeys." Hanumān's answer settled Sītā's reproach: Rāma's delay came not from neglect but from not knowing, and now that she had been found there would be no more delay. His oath "by the truth" showed how firm his words were. "Turned away from everything else" means that in his grief for her Rāma turned from all else and thought only of her. "Somehow you have been found" briefly hints at how hard his search had been. At the end he asked her for her message, opening the way to the part that follows. "In this very hour you will see the end of your sorrows" is an overstatement meant only to raise her hope, and "they will burn the worlds to ashes" shows how far the brothers' anger would reach.

When Hanumān had spoken, Sītā spoke again: "Ask after the welfare, for my sake, of him whom high-minded Kausalyā bore to be lord of the world, and bow your head to him in greeting." Then she described Lakṣmaṇa's virtues at length, so that Hanumān could give him a message too. "He gave up garlands and every kind of jewel, beloved and lovely women, and a lordship hard to win anywhere on the wide earth; he honoured his father and mother and won their blessing, and followed Rāma into exile. Through him Sumitrā is blessed in her son. That righteous man gave up the greatest comfort and follows his brother Kākutstha loyally, guarding him in the forest, lion-shouldered, mighty-armed, high-minded and handsome. He treats Rāma like a father and me like a mother, and when I was carried off, that hero Lakṣmaṇa did not know of it. He serves his elders; he is graced with fortune, able, and not given to much talk; a prince, best of the beloved, like my father-in-law. Lakṣmaṇa, Rāma's brother, is always dearer to him than I am, and he carries with valour whatever burden he is yoked to. With him beside him, Rāghava did not miss his departed noble father. Ask him how he is, on my behalf and in my words. Gentle, pure and able, dear to Rāma, is Lakṣmaṇa; speak to him, best of monkeys, so that he may put an end to my sorrow." And she added: "In carrying this through, leader of the monkey bands, it is you who count; through your efforts Rāghava will bend his energy to winning me." Here there seems to be something like amends for the harsh words Sītā had spoken to Lakṣmaṇa in the forest when Mārīca lured Rāma away; now she remembered him with a mother's affection and even likened him to her father-in-law. "Lakṣmaṇa did not know" carries her regret: he had been far away when she was carried off, and the fault was not his. She listed his virtues at length because she thought him Rāma's dearest helper, and admitting that he was dearer to Rāma than herself shows how free she was of pride. The order of her message is meaningful too: first greetings and good wishes to Rāma, then the long description of Lakṣmaṇa, and last, the responsibility laid on Hanumān. "Kausalyā bore the lord of the world" joins Rāma's greatness to his mother's honour. Lakṣmaṇa's sacrifice is stressed: he had given up garlands, jewels, beloved women and lordship to come to the forest. "Like a father to Rāma, like a mother to me" is the essence of his conduct, and "like my father-in-law" shows that she saw Daśaratha's virtues in him. "Seeing him, Rāghava did not miss his father" means that through Lakṣmaṇa's service Rāma did not feel the loss of the departed Daśaratha. Carrying whatever burden he is yoked to is the image of a bull that draws its load untiring, and "not given to much talk" shows he was a man of few words. At the end Sītā called Hanumān himself the one who counts, trusting that his zeal would spur Rāma to action.

"And tell my lord, the hero Rāma, again and again: son of Daśaratha, I will keep myself alive for a month; beyond a month I shall not live; I tell you this by the truth. I am held captive through treachery by Rāvaṇa, doer of evil; you must rescue me, hero, as Kauśikī was rescued from the underworld." Then Sītā untied from her garment the heavenly and lovely crest-jewel and gave it to Hanumān, saying, "This is to be given to Rāghava." Taking that peerless gem, the hero slipped it onto his finger, for his arm would not go into it, so slender had he made himself. Holding the jewel and bowing to her, the best of monkeys walked round Sītā keeping her on his right and stood at her side, bowed low. Filled with great joy at having seen Sītā, in his heart he had already gone to Rāma and to Lakṣmaṇa of the auspicious marks. Taking that precious jewel, which the daughter of King Janaka had kept safe by her own power, he was glad at heart, like a great mountain freed after being shaken by the wind, and he prepared to return. Here the limit of "a month" is shorter even than the "two months" of the previous sarga; the limit of Sītā's endurance is plain. The last verse, in a longer metre, shows the weight lifted from Hanumān's mind, like a mountain grown still after being shaken. "Tell him again and again" shows how grave her message was. The crest-jewel was Sītā's ornament for the head, which she had kept hidden in her garment; Rāma had seen it many times before, so he would surely recognise it. Hanumān wearing the jewel on his finger shows that he had become small again. His circling her and bowing show his devotion to Sītā. "Through treachery" recalls Rāvaṇa's deceit, the abduction in the guise of an ascetic.