मणिं दत्त्वा सीता हनुमन्तम् अब्रवीत् — ‘एतत् अभिज्ञानं रामस्य तत्त्वतः अभिज्ञातम्। मणिं दृष्ट्वा वीरः रामः त्रयाणां संस्मरिष्यति — मम, स्वस्य जनन्याः कौसल्यायाः, राज्ञः दशरथस्य च।’ तस्य दर्शनेन त्रयाणां स्मरणम् इति वचनात् अयं मणिः रामस्य कुटुम्बस्य स्मृतिभिः युक्तः इति सूच्यते। ‘हरिसत्तम, त्वं भूयः समुत्साहचोदितः अस्मिन् कार्यसमुत्साहे यत् उत्तरं कर्तव्यं तत् प्रचिन्तय। अस्मिन् कार्यनिर्योगे त्वम् एव प्रमाणम्; यः यत्नः मम दुःखक्षयकरः भवेत्, तं चिन्तय। हनूमन्, यत्नम् आस्थाय दुःखक्षयकरः भव।’ ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय भीमविक्रमः मारुतिः वैदेहीं शिरसा आवन्द्य गमनाय उपचक्रमे। तं पवनात्मजं सम्प्रस्थितं ज्ञात्वा मैथिली बाष्पगद्गदया वाचा अब्रवीत् — ‘हनूमन्, सहितौ रामलक्ष्मणौ कुशलं ब्रूयाः; सहामात्यं सुग्रीवं सर्वान् वृद्धान् वानरान् च धर्मसंहितं कुशलं ब्रूयाः। स महाबाहुः राघवः यथा माम् अस्मात् दुःखाम्बुसंरोधात् तारयति, तथा त्वं समाधातुम् अर्हसि। कीर्तिमान् रामः यथा मां जीवन्तीं सम्भावयति, तत् त्वया वाच्यम्; वाचा धर्मम् अवाप्नुहि। मया ईरिताः वाचः श्रुत्वा नित्यम् उत्साहयुक्तस्य दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये वर्धिष्यते। मत्संदेशयुताः वाचः त्वत्तः श्रुत्वा एव वीरः राघवः पराक्रमे विधिवत् मतिं संविधास्यति।’ अत्र सीता पुनः पुनः हनुमतः उत्तरदायित्वं स्मारयति — ‘प्रमाणम्’, ‘दुःखक्षयकरः भव’, ‘समाधातुम् अर्हसि’ इति। तस्याः विश्वासः हनुमति दृढः, यतः सः एव तस्याः एकमात्रः सेतुः रामं प्रति। ‘वाचा धर्मम् अवाप्नुहि’ इति वचनेन सा हनुमतः सन्देशवहनं धर्मकार्यत्वेन स्थापयति — दुःखितायाः सहायः पुण्यं ददाति। ‘दुःखाम्बुसंरोधात्’ इति रूपके दुःखं जलम् इव, सीता तस्मिन् निरुद्धा इव — तारणम् अपि अतः एव उचितम्। ‘जीवन्तीं मां सम्भावयति’ इति वचनेन सा रामाय स्वस्य जीवनस्य वार्तां प्रेषयितुम् इच्छति, येन तस्य निराशा न भवेत्। सन्देशस्य लक्ष्यं रामस्य पौरुषस्य उत्तेजनम् — ‘पौरुषं वर्धिष्यते’, ‘पराक्रमे मतिं संविधास्यति’ इति। पञ्चमे श्लोके ‘हनूमन् यत्नमास्थाय’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्, तेन श्लोकविभागः अर्धश्लोकेन विस्थापितः; षष्ठे सप्तमे च श्लोके ‘शिरसाऽऽवन्द्य…’, ‘बाष्पगद्गदया…’ इति पूर्वार्धे पूर्वश्लोकस्य कथां पूरयतः। अस्मिन् भागे सीतायाः वचनं द्विधा विभक्तम् — प्रथमं हनुमते कार्यभारस्य समर्पणं, ततः सर्वेभ्यः कुशलसन्देशः। कार्यभारसमर्पणे सा ‘प्रमाणम्’ इति शब्दं द्विवारं प्रयुङ्क्ते — पूर्वसर्गे अपि, अत्र अपि — येन हनुमतः उत्तरदायित्वं दृढं भवति। कुशलसन्देशे सा केवलं रामलक्ष्मणौ न, अपितु सुग्रीवं तस्य अमात्यान् वृद्धान् वानरान् च स्मरति — एषा तस्याः कृतज्ञता, यतः ते सर्वे तस्याः कृते एव प्रयतन्ते। हनुमतः गमनस्य क्षणे तस्याः वाणी बाष्पगद्गदा भवति — एकः एव आश्रयः दूरं गच्छति इति तस्याः भयम्। ‘त्रयाणां संस्मरिष्यति’ इति वचनात् मणेः दर्शनं रामस्य हृदये पत्न्याः मातुः पितुः च स्मृतिं युगपत् जागरयिष्यति — एषः अभिज्ञानस्य भावात्मकः प्रभावः।

सीतायाः तत् वचः श्रुत्वा मारुतात्मजः हनुमान् शिरसि अञ्जलिम् आधाय उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थः हर्यृक्षप्रवरैः वृतः क्षिप्रम् एष्यति, यः युधि अरीन् विजित्य ते शोकं व्यपनयिष्यति। मर्त्येषु असुरेषु सुरेषु वा कञ्चित् न पश्यामि यः बाणान् वमतः तस्य अग्रतः स्थातुम् उत्सहते। सः तव हेतोः विशेषतः अर्कम् अपि पर्जन्यम् अपि वैवस्वतं यमम् अपि रणे सोढुं शक्तः। सः सागरपर्यन्तां महीं साधितुम् अर्हति; जनकनन्दिनि, रामस्य जयः त्वन्निमित्तः एव।’ तस्य सम्यक् सत्यं सुभाषितं वचनं श्रुत्वा जानकी तं बहु मेने, इदं च वचनम् अब्रवीत्। हनुमतः उत्तरे रामस्य अजेयत्वं त्रिभिः स्तरैः वर्ण्यते — मर्त्याः, असुराः, सुराः च तस्य पुरतः न तिष्ठन्ति; सूर्यः, पर्जन्यः, यमः इति त्रयः देवाः अपि तस्य सह्याः; समग्रा पृथ्वी अपि तस्य साध्या। ‘बाणान् वमतः’ इति क्रियापदं रामस्य बाणवृष्टिं मेघस्य जलवर्षणम् इव दर्शयति। ‘त्वन्निमित्तः जयः’ इति वाक्यं सीतायाः स्थानं रामस्य कार्ये केन्द्रे स्थापयति — तस्याः कृते एव सः युद्धं करिष्यति, तस्याः कारणात् एव जयः। ‘अञ्जलिं शिरसि आधाय’ इति हनुमतः विनयस्य चिह्नम्; ‘बहु मेने’ इति सीतायाः सन्तोषस्य। मुद्रणे १७तमे ‘साधितुमर्हति’ इति पाठः, समीक्षिते ‘शासितुम् ईहते’ इति भिन्नः। एवं हनुमतः आश्वासनेन सीतायाः मनः किञ्चित् स्थिरं भवति। सीतायाः ‘बहु मेने’ इति प्रतिक्रिया हनुमतः वचनस्य सत्यतायाः प्रमाणम्।

ततः प्रस्थितं तं पुनः पुनः वीक्षमाणा सीता भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दात् अनुमानयत् — ‘अरिंदम वीर, यदि मन्यसे, कस्मिंश्चित् संवृते देशे एकम् अहः वस; विश्रान्तः श्वः गमिष्यसि। वानर, तव सान्निध्यात् अल्पभाग्यायाः मम अस्य महतः शोकस्य मुहूर्तं मोक्षणं भवेत्। हरिशार्दूल, पुनः आगमनाय गते त्वयि मम प्राणानाम् अपि संदेहः स्यात्, न अत्र संशयः। तव अदर्शनजः शोकः भूयः मां परितापयेत् — दुःखात् दुःखपरामृष्टां मां दीपयन् इव। हरीश्वर वीर, अयं च महान् संदेहः मम अग्रतः तिष्ठति इव — त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु। तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ नरवरात्मजौ वा दुष्पारं महोदधिं कथं नु तरिष्यन्ति? अस्य सागरस्य लङ्घने त्रयाणाम् एव भूतानां शक्तिः स्यात् — वैनतेयस्य, तव, मारुतस्य वा। तत् अस्मिन् दुरतिक्रमे कार्यनिर्योगे त्वं किं समाधानं पश्यसि? त्वं हि कार्यविदां वरः। परवीरघ्न, अस्य कार्यस्य परिसाधने त्वम् एकः एव कामं पर्याप्तः; किन्तु फलोदयः तव एव यशस्यः स्यात्। यदि रामः समग्रैः बलैः युधि रावणं जित्वा विजयी मां स्वपुरं नयेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। परबलार्दनः काकुत्स्थः बलैः लङ्कां संकुलां कृत्वा मां नयेत् चेत्, तत् तस्य सदृशम्। तस्य महात्मनः आहवशूरस्य यथा विक्रान्तम् अनुरूपं भवेत्, तथा त्वम् उपपादय।’ अत्र सीतायाः मनसि द्वे भावे युगपत् — एकतः हनुमतः सान्निध्यस्य आवश्यकता, एकदिनम् अपि तस्य आश्वासनं सा न त्यक्तुम् इच्छति; अपरतः रामस्य आगमनस्य व्यावहारिकी चिन्ता। ‘दुःखात् दुःखपरामृष्टाम्’ इति पदे दुःखस्य परम्परा — एकस्मात् दुःखात् अपरं दुःखम्। त्रयाणां भूतानां गणना सीतायाः यथार्थबुद्धिं दर्शयति — गरुडः वायुः हनुमान् च एव सागरं लङ्घयितुं समर्थाः। अन्ते सा पुनः पूर्वसर्गस्य तर्कं स्मारयति — रामस्य यशः तस्य स्वपराक्रमेण एव। सीतायाः याचना मानवीयस्वभावस्य सूक्ष्मं चित्रम् — यः एकः एव बन्धुः इव आगतः, तं सा एकदिनम् अपि अधिकं स्थापयितुम् इच्छति। ‘यदि वा मन्यसे’ इति विनयेन सा याचते, न आज्ञापयति; ‘संवृते देशे’ इति वचनेन हनुमतः सुरक्षां अपि चिन्तयति। ‘अल्पभाग्यायाः’ इति आत्मवर्णनं तस्याः दैन्यं दर्शयति। ‘प्राणानाम् अपि संदेहः’ इति वचनं तस्याः दुर्बलायाः स्थितेः सूचकम् — हनुमति गते पुनः राक्षसीनां तर्जनम्, रावणस्य भयं च। ततः तस्याः चिन्ता स्वस्मात् सेनां प्रति गच्छति — व्यक्तिगतं दुःखं त्यक्त्वा सा कार्यस्य सिद्धिं विचारयति। ‘त्वं हि कार्यविदां वरः’ इति हनुमतः बुद्धेः प्रशंसा, न केवलं बलस्य। अन्ते द्विवारम् उक्तं ‘तत्तस्य सदृशं भवेत्’ इति वाक्यं तस्याः मुख्यं चिन्तनं प्रकाशयति — मुक्तिः रामस्य गौरवानुरूपा भवेत्, न अन्यथा। सीतायाः वचने तर्कस्य क्रमः अपि स्पष्टः — प्रथमं स्वस्य आवश्यकता (एकाहनिवासः), ततः कार्यस्य कठिनता (सागरतरणम्), ततः समाधानस्य याचना (किं पश्यसि), अन्ते रामस्य यशसः चिन्ता। एवं सा हनुमन्तं केवलं सन्देशवाहकं न, अपितु मन्त्रिणम् इव पृच्छति।

तत् अर्थोपहितं प्रश्रितं हेतुसंहितं शेषं वाक्यं निशम्य हनुमान् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘देवि, हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः सत्यसम्पन्नः सुग्रीवः तव अर्थे कृतनिश्चयः। सः वानरसहस्राणां कोटीभिः अभिसंवृतः राक्षसानां निबर्हणः क्षिप्रम् एष्यति। तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तः महाबलाः मनःसंकल्पसम्पाताः हरयः निदेशे स्थिताः। येषाम् उपरि अधस्तात् तिर्यक् वा गतिः न सज्जते, ते अमिततेजसः महत्सु अपि कर्मसु न सीदन्ति। तैः महोत्साहैः वायुमार्गानुसारिभिः ससागरधराधरा भूमिः असकृत् प्रदक्षिणीकृता। तत्र मत्तः विशिष्टाः तुल्याः च वनौकसः सन्ति; सुग्रीवसंनिधौ मत्तः प्रत्यवरः कश्चित् नास्ति। अहं तावत् इह प्राप्तः, ते महाबलाः किं पुनः? न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते, इतरे जनाः एव प्रेष्यन्ते। तत् देवि, परितापेन अलम्, शोकः ते व्यपैतु; हरियूथपाः एकोत्पातेन लङ्काम् एष्यन्ति। उदितौ चन्द्रसूर्यौ इव मम पृष्ठगतौ महासङ्घौ नृसिंहौ तौ त्वत्सकाशम् आगमिष्यतः। तौ नरवरौ वीरौ रामलक्ष्मणौ सहितौ आगम्य लङ्कां नगरीं सायकैः विधमिष्यतः। रघुनन्दनः राघवः सगणं रावणं हत्वा, वरारोहे, त्वाम् आदाय स्वपुरीं प्रति यास्यति। तत् आश्वसिहि, भद्रं ते, कालकाङ्क्षिणी भव; नचिरात् प्रज्वलन्तम् अनलम् इव रामं द्रक्ष्यसे। सपुत्रामात्यबान्धवे राक्षसेन्द्रे निहते त्वं रामेण समेष्यसि, शशाङ्केन रोहिणी इव। मैथिलि देवि, क्षिप्रं त्वं शोकस्य पारं द्रक्ष्यसि, रामेण बलात् निहतं रावणं च द्रक्ष्यसे।’ अस्य उत्तरस्य केन्द्रे हनुमतः विनयः — ‘मत्तः प्रत्यवरः कश्चित् नास्ति’, ‘न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते’ इति। सः स्वम् अल्पं दर्शयति येन सीतायाः संशयः निवर्तेत — यदि अवरः अहम् एव सागरं लङ्घितवान्, तर्हि श्रेष्ठानां का कथा। ‘मनःसंकल्पसम्पाताः’ इति पदेन वानराणां वेगः मनसः गत्या उपमीयते। ‘पृष्ठगतौ’ इति वचनेन पूर्वसर्गस्य प्रस्तावः परिवर्तितः — सीतां न, अपितु रामलक्ष्मणौ सः वक्ष्यति। सागरतरणस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अत्र स्पष्टम् — वानराः आकाशमार्गेण एकोत्पातेन आगमिष्यन्ति। हनुमतः उत्तरं सीतायाः द्वयोः संशययोः समाधानं करोति — सागरः कथं लङ्घ्यते, रावणः कथं जीयते च। प्रथमस्य उत्तरं वानराणां गतिः — ते आकाशे अप्रतिहतगतयः, वायुमार्गानुसारिणः, बहुशः पृथिवीं प्रदक्षिणीकृतवन्तः; अतः सागरः तेषां कृते बाधा न। द्वितीयस्य उत्तरं रामलक्ष्मणयोः पराक्रमः — ‘सायकैः विधमिष्यतः’, ‘सगणं रावणं हत्वा’ इति। ‘सत्यसम्पन्नः सुग्रीवः’ इति विशेषणं सुग्रीवस्य प्रतिज्ञायाः स्मरणम् — किष्किन्धायां तेन रामाय सीतान्वेषणस्य प्रतिज्ञा कृता आसीत्। ‘कोटीभिः’ इति संख्या सेनायाः विशालतां दर्शयति। हनुमतः आत्मनिन्दा अत्र नीतिवाक्येन पुष्टा — ‘न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते’ — लोके अपि राजा श्रेष्ठान् स्वपार्श्वे स्थापयति, दूतत्वेन इतरान् प्रेषयति। अयं तर्कः सीतायाः संशयस्य मूलं छिनत्ति। ‘चन्द्रसूर्यौ इव उदितौ’ इति उपमा रामलक्ष्मणयोः तेजः शोभां च युगपत् दर्शयति। ‘प्रज्वलन्तम् अनलम् इव’ इति रामस्य क्रोधाग्निः अपि सूचितः। ‘शशाङ्केन रोहिणी इव’ इति उपमा पुनः आवर्तते, पूर्वसर्गेषु इव। हनुमतः वचने गणनायाः शैली अपि द्रष्टव्या — सः वानराणां गुणान् एकैकशः वदति: विक्रमः, सत्त्वम्, बलम्, मनोवेगः, अप्रतिहता गतिः, कर्मसु अक्लान्तता, पृथिव्याः प्रदक्षिणा। एषा गणना सीतायाः मनसि विश्वासं क्रमेण वर्धयति। ‘मद्विशिष्टाः तुल्याः च’ इति वचनेन सः स्वस्य स्थानं सेनायां मध्यमं वा हीनं वा दर्शयति — एतत् विनयस्य उदाहरणम्, यतः सः एव सागरलङ्घनं कृतवान्। ‘परितापेन अलम्’ इति आदेशवत् वचनं स्नेहेन एव उक्तम्।

एवं वैदेहीम् आश्वास्य मारुतात्मजः हनुमान् गमनाय मतिं कृत्वा पुनः वैदेहीम् अब्रवीत् — ‘तम् अरिघ्नं कृतात्मानं राघवं धनुष्पाणिं लक्ष्मणं च लङ्काद्वारम् उपागतं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। नखदंष्ट्रायुधान् सिंहशार्दूलविक्रमान् वारणेन्द्राभान् वीरान् वानरान् संगतान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। आर्ये, लङ्कामलयसानुषु नर्दतां शैलाम्बुदनिकाशानां कपिमुख्यानाम् अनेकशः यूथानि द्रक्ष्यसि। घोरेण मन्मथेषुणा मर्मणि ताडितः सः रामः सिंहार्दितः द्विपः इव शर्म न लभते। देवि, शोकेन मा रुद; ते मनसः भयं मा भूत्। शोभने, शक्रेण भर्त्रा शची इव त्वं रामेण सङ्गमेष्यसि। रामात् विशिष्टः कः अन्यः अस्ति, सौमित्रिणा समः कः अस्ति? अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ। देवि, रक्षोगणैः अध्युषिते अतिरौद्रे अस्मिन् देशे त्वं चिरं न वत्स्यसि; प्रियस्य आगमनं न चिरात्; मत्संगमकालमात्रं क्षमस्व।’ अन्तिमे भागे हनुमान् भविष्यतः चित्रं सीतायाः पुरतः स्थापयति — लङ्काद्वारे रामलक्ष्मणौ, पर्वतसानुषु नर्दन्तः वानरयूथाः। रामस्य विरहवेदना अपि उक्ता — मन्मथेषुणा ताडितः सिंहार्दितः गजः इव सः अशान्तः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते; ‘मत्संगमकालमात्रम्’ इति — यावत् अहं रामं प्राप्नोमि तावत् एव कालं सहस्व। अस्मिन् भागे हनुमान् दृश्यचित्राणि उपयुङ्क्ते — धनुष्पाणिः लक्ष्मणः, नखदंष्ट्रायुधाः वानराः, पर्वतमेघसदृशाः यूथाः — येन सीता भविष्यत् प्रत्यक्षम् इव पश्येत्। ‘सिंहशार्दूलविक्रमान्’, ‘वारणेन्द्राभान्’ इति उपमाभिः वानराणां बलं भयंकरत्वं च सूचितम्। रामस्य विरहस्य वर्णनं सीतायाः ‘मयि सम्भ्रमः अस्ति वा’ इति पूर्वसर्गस्य संशयस्य उत्तरम् — रामः अपि तया विना अशान्तः। ‘अग्निमारुतकल्पौ’ इति उपमा — अग्निः मारुतेन सह यथा प्रज्वलति, तथा रामः लक्ष्मणेन सह। अन्तिमः श्लोकः सीतायाः धैर्यं प्रार्थयते — केवलं स्वल्पः कालः शेषः। एवं सर्गस्य अन्ते सीतायाः संशयाः सर्वे निवारिताः, हनुमान् च प्रस्थानाय सज्जः। ‘आर्ये’ इति सम्बोधनं हनुमतः आदरं दर्शयति; ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनं च तस्य स्नेहम्। ‘नचिरात्’, ‘क्षिप्रम्’ इति पदानि पुनः पुनः आवर्तन्ते — त्वरायाः आश्वासनम् एव सीतायाः मुख्यम् औषधम्।

మణిని ఇచ్చి సీత హనుమంతునితో ఇలా అన్నది — ‘ఈ గుర్తు రామునికి నిజంగా బాగా తెలిసినదే. ఈ మణిని చూసి వీరుడైన రాముడు ముగ్గురిని స్మరిస్తాడు — నన్ను, తన తల్లి కౌసల్యను, రాజు దశరథుని.’ దానిని చూడగానే ముగ్గురు గుర్తుకు వస్తారు అనే మాట వల్ల ఈ మణి రాముని కుటుంబపు జ్ఞాపకాలతో ముడిపడి ఉన్నదని సూచించబడుతోంది. ‘వానరోత్తమా, నువ్వు మళ్ళీ ఉత్సాహంతో ప్రేరితుడవై ఈ కార్యోద్యమంలో తరువాత చేయవలసినదేమిటో బాగా ఆలోచించు. ఈ కార్యనిర్వహణలో నువ్వే ప్రమాణం; ఏ ప్రయత్నం నా దుఃఖాన్ని నశింపజేస్తుందో దానిని ఆలోచించు. హనుమా, ప్రయత్నం చేపట్టి నా దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడివి కా.’ ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి భయంకర పరాక్రమం గల మారుతి వైదేహికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆ పవనపుత్రుడు బయలుదేరుతున్నాడని తెలిసి మైథిలి కన్నీటితో గద్గదమైన కంఠంతో ఇలా అన్నది — ‘హనుమా, కలిసి ఉన్న రామలక్ష్మణులకు నా క్షేమం చెప్పు; మంత్రులతో కూడిన సుగ్రీవునికీ, వృద్ధులైన వానరులందరికీ ధర్మయుక్తంగా నా క్షేమం చెప్పు. మహాబాహువైన ఆ రాఘవుడు ఈ దుఃఖసముద్రపు నిర్బంధం నుండి నన్ను ఏ విధంగా తరింపజేస్తాడో ఆ విధంగా నువ్వు ఏర్పాటు చేయాలి. కీర్తిమంతుడైన రాముడు నేను బ్రతికి ఉండగానే నన్ను ఆదరించేలా నువ్వు చెప్పాలి; మాట ద్వారా ధర్మాన్ని పొందు. నేను పలికిన మాటలు విని, ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహంతో ఉండే దాశరథి పౌరుషం నన్ను పొందడానికి మరింత పెరుగుతుంది. నా సందేశంతో కూడిన మాటలు నీ నుండి విన్న వెంటనే వీరుడైన రాఘవుడు పరాక్రమం చూపడానికి యథావిధిగా మనస్సును నిశ్చయించుకుంటాడు.’ ఇక్కడ సీత మళ్ళీ మళ్ళీ హనుమంతునికి అతని బాధ్యతను గుర్తు చేస్తుంది — ‘ప్రమాణం’, ‘దుఃఖక్షయకరుడివి కా’, ‘ఏర్పాటు చేయాలి’ అని. హనుమంతునిపై ఆమె నమ్మకం దృఢమైనది, ఎందుకంటే రాముని వైపు ఆమెకు అతడే ఏకైక వారధి. ‘మాట ద్వారా ధర్మాన్ని పొందు’ అనే మాటతో ఆమె హనుమంతుడు సందేశాన్ని మోసుకుపోవడాన్ని ధర్మకార్యంగా స్థాపిస్తుంది — దుఃఖితురాలికి చేసే సహాయం పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది. ‘దుఃఖాంబుసంరోధం’ (దుఃఖజలంలో నిర్బంధం) అనే రూపకంలో దుఃఖం నీటి వంటిది, సీత అందులో చిక్కుకుపోయినట్లు ఉంది — అందుకే ‘తరింపజేయడం’ అనే మాట కూడా సముచితమైనది. ‘నేను బ్రతికి ఉండగానే నన్ను ఆదరించేలా’ అనే మాటతో ఆమె తాను బ్రతికి ఉన్న వార్తను రామునికి పంపాలనుకుంటుంది, తద్వారా అతనికి నిరాశ కలగకూడదని. సందేశపు లక్ష్యం రాముని పౌరుషాన్ని ఉద్దీపింపజేయడమే — ‘పౌరుషం పెరుగుతుంది’, ‘పరాక్రమానికి మనస్సును నిశ్చయించుకుంటాడు’ అని. ఐదవ శ్లోకంలో ‘హనూమన్ యత్నమాస్థాయ’ అనే అర్ధభాగం ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్‌లో) మాత్రమే ఉంది, దాని వల్ల శ్లోకవిభజన అర్ధశ్లోకం మేర జరిగిపోయింది; ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలలో ‘శిరసా ఆవంద్య…’, ‘బాష్పగద్గదయా…’ అనే పూర్వార్ధాలు ముందరి శ్లోకపు కథను పూర్తి చేస్తాయి. ఈ భాగంలో సీత మాట రెండుగా విభజించబడింది — మొదట హనుమంతునికి కార్యభారాన్ని అప్పగించడం, తరువాత అందరికీ క్షేమసందేశం. కార్యభారం అప్పగించేటప్పుడు ఆమె ‘ప్రమాణం’ అనే పదాన్ని రెండుసార్లు ప్రయోగిస్తుంది — ముందరి సర్గలోనూ, ఇక్కడా — దానివల్ల హనుమంతుని బాధ్యత దృఢమవుతుంది. క్షేమసందేశంలో ఆమె కేవలం రామలక్ష్మణులనే కాక, సుగ్రీవుని, అతని మంత్రులను, వృద్ధ వానరులను కూడా స్మరిస్తుంది — ఇది ఆమె కృతజ్ఞత, ఎందుకంటే వారందరూ ఆమె కోసమే ప్రయత్నిస్తున్నారు. హనుమంతుడు వెళ్ళే క్షణంలో ఆమె గొంతు కన్నీటితో గద్గదమవుతుంది — ఉన్న ఒక్క ఆశ్రయం దూరమైపోతోందనే భయం ఆమెది. ‘ముగ్గురిని స్మరిస్తాడు’ అనే మాట వల్ల మణి దర్శనం రాముని హృదయంలో భార్య, తల్లి, తండ్రుల జ్ఞాపకాలను ఒకేసారి మేల్కొలుపుతుంది — ఇదే ఈ గుర్తు యొక్క భావోద్వేగ ప్రభావం.

సీత ఆ మాట విని మారుతపుత్రుడైన హనుమంతుడు శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి ఇలా బదులు పలికాడు — ‘శ్రేష్ఠులైన వానరులు, భల్లూకాలు చుట్టూ ఉండగా కాకుత్స్థుడు త్వరలోనే వస్తాడు; యుద్ధంలో శత్రువులను జయించి నీ శోకాన్ని తొలగిస్తాడు. బాణాలను కురిపించే అతని ఎదుట నిలవగలిగేవాడు మనుష్యులలో గాని, అసురులలో గాని, దేవతలలో గాని ఒక్కడినీ నేను చూడను. నీ కోసమైతే ప్రత్యేకించి అతడు యుద్ధంలో సూర్యుణ్ణి, పర్జన్యుణ్ణి, వైవస్వతుడైన యముణ్ణి కూడా ఎదుర్కోగలడు. సముద్రపర్యంతమైన భూమినంతటినీ అతడు సాధించగలడు; జనకనందినీ, రాముని విజయం నీ నిమిత్తమే.’ అతని చక్కని, సత్యమైన, సుభాషితమైన మాట విని జానకి అతనిని ఎంతో గౌరవించి, ఈ మాట చెప్పింది. హనుమంతుని సమాధానంలో రాముని అజేయత్వం మూడు అంచెలలో వర్ణించబడింది — మనుష్యులు, అసురులు, దేవతలు అతని ఎదుట నిలువలేరు; సూర్యుడు, పర్జన్యుడు, యముడు అనే ముగ్గురు దేవతలను కూడా అతడు ఎదుర్కోగలడు; సమస్త భూమి కూడా అతనికి సాధ్యమే. ‘బాణాలను కురిపించే’ (వమతః — కక్కే) అనే క్రియాపదం రాముని బాణవర్షాన్ని మేఘం నీటిని కురిపించినట్లు చూపుతుంది. ‘విజయం నీ నిమిత్తమే’ అనే వాక్యం రాముని కార్యంలో సీత స్థానాన్ని కేంద్రంలో నిలుపుతుంది — ఆమె కోసమే అతడు యుద్ధం చేస్తాడు, ఆమె కారణంగానే విజయం. ‘శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి’ అనేది హనుమంతుని వినయానికి చిహ్నం; ‘ఎంతో గౌరవించింది’ అనేది సీత సంతోషానికి చిహ్నం. ముద్రిత ప్రతిలో 17వ శ్లోకంలో ‘సాధితుమర్హతి’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శాసితుమ్ ఈహతే’ (పాలించాలని కోరుతాడు) అనే భిన్నపాఠం ఉంది. ఈ విధంగా హనుమంతుని ఊరడింపుతో సీత మనస్సు కొంత స్థిరపడుతుంది. ‘ఎంతో గౌరవించింది’ అనే సీత ప్రతిస్పందనే హనుమంతుని మాటలోని సత్యానికి ప్రమాణం.

అప్పుడు బయలుదేరుతున్న అతనిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ సీత భర్తపై ప్రేమతో నిండిన మాటను స్నేహభావంతో అనునయంగా పలికింది — ‘శత్రుసంహారకుడవైన వీరా, నీకు సమ్మతమైతే ఏదైనా రహస్యప్రదేశంలో ఒక్కరోజు ఉండు; విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెళ్ళవచ్చు. వానరా, నీ సాన్నిధ్యం వల్ల అల్పభాగ్యురాలినైన నాకు ఈ మహాశోకం నుండి ఒక్క క్షణమైనా విముక్తి కలుగుతుంది. వానరశ్రేష్ఠా, మళ్ళీ రావడానికని నువ్వు వెళ్ళిపోయాక నా ప్రాణాలు నిలుస్తాయో లేదో అనే సందేహం కూడా కలుగుతుంది, ఇందులో సంశయం లేదు. నువ్వు కనిపించకపోవడం వల్ల కలిగే శోకం, దుఃఖం మీద దుఃఖంతో కుంగిపోయిన నన్ను దహించివేస్తున్నట్లు మరింత పరితపింపజేస్తుంది. వీరా, వానరేశ్వరా, నీకు సహాయులైన వానరభల్లూకాల విషయంలో ఈ గొప్ప సందేహం నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నట్లుంది. ఆ వానరభల్లూకసైన్యాలు గాని, నరశ్రేష్ఠుని కుమారులైన ఆ ఇద్దరు గాని దాటశక్యం కాని ఈ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? ఈ సాగరాన్ని లంఘించడానికి మూడు ప్రాణులకు మాత్రమే శక్తి ఉంది — వైనతేయునికి (గరుడునికి), నీకు, వాయువుకు. కాబట్టి దాటశక్యం కాని ఈ కార్యనిర్వహణలో నువ్వు ఏ పరిష్కారం చూస్తున్నావు? నువ్వు కార్యజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడవు కదా. శత్రువీరులను సంహరించేవాడా, ఈ కార్యాన్ని సాధించడానికి నువ్వు ఒక్కడివే నిజంగా చాలు; కాని ఆ ఫలం నీకు మాత్రమే కీర్తిని తెచ్చిపెడుతుంది. రాముడు సమస్త సైన్యాలతో యుద్ధంలో రావణుని జయించి విజయుడై నన్ను తన పురానికి తీసుకుపోతే అది అతనికి తగినది. శత్రుసైన్యాన్ని నలిపేసే కాకుత్స్థుడు తన సైన్యాలతో లంకను కిక్కిరిసేలా చేసి నన్ను తీసుకుపోతే అది అతనికి తగినది. యుద్ధశూరుడైన ఆ మహాత్ముని పరాక్రమానికి తగినట్లుగా జరిగేలా నువ్వు ఏర్పాటు చెయ్యి.’ ఇక్కడ సీత మనస్సులో రెండు భావాలు ఒకేసారి ఉన్నాయి — ఒకవైపు హనుమంతుని సాన్నిధ్యం అవసరం, ఒక్కరోజైనా అతని ఊరడింపును ఆమె వదులుకోవాలనుకోదు; మరోవైపు రాముడు రావడం గురించిన ఆచరణాత్మక చింత. ‘దుఃఖం మీద దుఃఖంతో కుంగిపోయిన’ అనే పదంలో దుఃఖపరంపర ఉంది — ఒక దుఃఖం నుండి మరో దుఃఖం. మూడు ప్రాణుల గణన సీత యథార్థబుద్ధిని చూపుతుంది — గరుడుడు, వాయువు, హనుమంతుడు మాత్రమే సాగరాన్ని లంఘించగలరు. చివరలో ఆమె ముందరి సర్గలోని తర్కాన్ని మళ్ళీ గుర్తు చేస్తుంది — రాముని యశస్సు అతని స్వపరాక్రమంతోనే. సీత వేడుకోలు మానవస్వభావపు సూక్ష్మచిత్రం — బంధువులా వచ్చిన ఒక్కడిని ఒక్కరోజైనా ఎక్కువ నిలుపుకోవాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. ‘నీకు సమ్మతమైతే’ అని వినయంతో ఆమె వేడుకుంటుంది, ఆజ్ఞాపించదు; ‘రహస్యప్రదేశంలో’ అనే మాటతో హనుమంతుని రక్షణను కూడా ఆలోచిస్తుంది. ‘అల్పభాగ్యురాలిని’ అనే ఆత్మవర్ణన ఆమె దైన్యాన్ని చూపుతుంది. ‘ప్రాణాలపై కూడా సందేహం’ అనే మాట ఆమె దుర్బలస్థితిని సూచిస్తుంది — హనుమంతుడు వెళ్ళిపోయాక మళ్ళీ రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులు, రావణుని భయం. తరువాత ఆమె చింత తన నుండి సైన్యం వైపు మళ్ళుతుంది — వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని విడిచి ఆమె కార్యసిద్ధిని గురించి ఆలోచిస్తుంది. ‘నువ్వు కార్యజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడవు కదా’ అనేది కేవలం బలాన్ని కాక హనుమంతుని బుద్ధిని ప్రశంసించడం. చివరలో రెండుసార్లు చెప్పిన ‘అది అతనికి తగినది’ అనే వాక్యం ఆమె ముఖ్యచింతనను వెల్లడిస్తుంది — విముక్తి రాముని గౌరవానికి తగినట్లుగా జరగాలి, మరోలా కాదు. సీత మాటలో తర్కక్రమం కూడా స్పష్టమే — మొదట తన అవసరం (ఒక్కరోజు ఉండటం), తరువాత కార్యపు కాఠిన్యం (సాగరతరణం), తరువాత పరిష్కారం కోసం అడగడం (నువ్వు ఏం చూస్తున్నావు), చివరగా రాముని యశస్సు గురించిన చింత. ఈ విధంగా ఆమె హనుమంతుని కేవలం సందేశవాహకునిగా కాక మంత్రిలాగా అడుగుతుంది.

అర్థవంతమైన, వినయపూర్వకమైన, కారణసహితమైన ఆ మిగిలిన మాటను విని హనుమంతుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు — ‘దేవీ, వానరభల్లూకసైన్యాలకు అధిపతి, ఎగిరేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, సత్యసంపన్నుడు అయిన సుగ్రీవుడు నీ కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. రాక్షసులను సంహరించే అతడు వేలాది వానరుల కోట్లతో పరివేష్టితుడై త్వరలోనే వస్తాడు. పరాక్రమసంపన్నులు, సత్త్వవంతులు, మహాబలులు, మనస్సంకల్పమంత వేగంతో ఎగిరే వానరులు అతని ఆజ్ఞలో ఉన్నారు. పైకి గాని, క్రిందికి గాని, అడ్డంగా గాని వారి గమనం ఎక్కడా ఆగదు; అమిత తేజస్సు గల వారు గొప్ప కార్యాలలో కూడా అలసిపోరు. మహోత్సాహం గల, వాయుమార్గాన్ని అనుసరించే వారు సముద్రాలతో, పర్వతాలతో కూడిన భూమికి ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేశారు. అక్కడ నా కంటే గొప్పవారు, నాతో సమానులు అయిన వనవాసులు ఉన్నారు; సుగ్రీవుని సన్నిధిలో నా కంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేడు. నేనే ఇక్కడికి చేరుకున్నానంటే, మహాబలులైన వారి సంగతి ఇక చెప్పాలా? శ్రేష్ఠులను పంపరు కదా, ఇతరులనే పంపుతారు. కాబట్టి దేవీ, పరితాపం చాలు, నీ శోకం తొలగిపోవాలి; వానరయూథపతులు ఒక్క ఎగురులోనే లంకకు చేరుకుంటారు. ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల్లా, మహాసమూహాలతో కూడిన ఆ నరసింహులిద్దరూ నా వీపుపై ఎక్కి నీ దగ్గరకు వస్తారు. నరశ్రేష్ఠులు, వీరులు అయిన ఆ రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ కలిసి వచ్చి లంకానగరాన్ని బాణాలతో ధ్వంసం చేస్తారు. వరారోహా, రఘునందనుడైన రాఘవుడు పరివారంతో సహా రావణుని సంహరించి, నిన్ను తీసుకుని తన పురానికి వెళతాడు. కాబట్టి ఊరట చెందు, నీకు శుభమగుగాక, సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండు; త్వరలోనే మండుతున్న అగ్నిలాంటి రాముణ్ణి చూస్తావు. పుత్రులు, మంత్రులు, బంధువులతో సహా రాక్షసేంద్రుడు హతుడైనప్పుడు, చంద్రునితో రోహిణిలా నువ్వు రామునితో కలుస్తావు. మైథిలీ దేవీ, త్వరలోనే నువ్వు శోకపు అవతలి ఒడ్డును చూస్తావు, రాముని చేత బలవంతంగా సంహరించబడిన రావణుని కూడా చూస్తావు.’ ఈ సమాధానపు కేంద్రంలో హనుమంతుని వినయం ఉంది — ‘నా కంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేడు’, ‘శ్రేష్ఠులను పంపరు కదా’ అని. సీత సందేహం తొలగిపోవాలని అతడు తనను అల్పునిగా చూపుకుంటాడు — తక్కువవాడినైన నేనే సాగరాన్ని లంఘించానంటే, శ్రేష్ఠుల సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘మనస్సంకల్పమంత వేగంతో ఎగిరే’ అనే పదంతో వానరుల వేగం మనస్సు గతితో పోల్చబడింది. ‘నా వీపుపై ఎక్కి’ అనే మాటతో ముందరి సర్గలోని ప్రతిపాదన మారింది — సీతను కాదు, రామలక్ష్మణులను అతడు మోస్తాడు. సాగరతరణ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇక్కడ స్పష్టం — వానరులు ఆకాశమార్గాన ఒక్క ఎగురుతో వస్తారు. హనుమంతుని సమాధానం సీత రెండు సందేహాలను పరిష్కరిస్తుంది — సాగరాన్ని ఎలా లంఘిస్తారు, రావణుని ఎలా జయిస్తారు. మొదటిదానికి సమాధానం వానరుల గమనం — వారు ఆకాశంలో అడ్డులేని గమనం గలవారు, వాయుమార్గాన్ని అనుసరించేవారు, ఎన్నోసార్లు భూమికి ప్రదక్షిణం చేసినవారు; కాబట్టి సాగరం వారికి అడ్డంకి కాదు. రెండవదానికి సమాధానం రామలక్ష్మణుల పరాక్రమం — ‘బాణాలతో ధ్వంసం చేస్తారు’, ‘పరివారంతో సహా రావణుని సంహరించి’ అని. ‘సత్యసంపన్నుడైన సుగ్రీవుడు’ అనే విశేషణం సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞను గుర్తు చేస్తుంది — కిష్కింధలో అతడు రామునికి సీతాన్వేషణ ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ‘కోట్లతో’ అనే సంఖ్య సైన్యపు విశాలతను చూపుతుంది. హనుమంతుని ఆత్మనింద ఇక్కడ ఒక నీతివాక్యంతో బలపడింది — ‘శ్రేష్ఠులను పంపరు కదా’ — లోకంలో కూడా రాజు శ్రేష్ఠులను తన పక్కనే ఉంచుకుని ఇతరులను దూతలుగా పంపుతాడు. ఈ తర్కం సీత సందేహపు మూలాన్నే ఛేదిస్తుంది. ‘ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల్లా’ అనే ఉపమ రామలక్ష్మణుల తేజస్సునూ శోభనూ ఒకేసారి చూపుతుంది. ‘మండుతున్న అగ్నిలా’ అనే మాటతో రాముని క్రోధాగ్ని కూడా సూచించబడింది. ‘చంద్రునితో రోహిణిలా’ అనే ఉపమ ముందరి సర్గలలో వలెనే మళ్ళీ వస్తుంది. హనుమంతుని మాటలో గణనశైలి కూడా గమనించదగినది — అతడు వానరుల గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా చెబుతాడు: పరాక్రమం, సత్త్వం, బలం, మనోవేగం, అడ్డులేని గమనం, కార్యాలలో అలసట లేకపోవడం, భూప్రదక్షిణం. ఈ గణన సీత మనస్సులో నమ్మకాన్ని క్రమంగా పెంచుతుంది. ‘నా కంటే గొప్పవారు, నాతో సమానులు’ అనే మాటతో అతడు సైన్యంలో తన స్థానాన్ని మధ్యమమైనదిగా లేదా తక్కువదిగా చూపుతాడు — సాగరలంఘనం చేసినది అతడే కాబట్టి ఇది వినయానికి ఉదాహరణ. ‘పరితాపం చాలు’ అనే ఆజ్ఞలాంటి మాట ప్రేమతోనే చెప్పబడింది.

ఈ విధంగా వైదేహిని ఊరడించి, మారుతపుత్రుడైన హనుమంతుడు వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకుని మళ్ళీ వైదేహితో ఇలా అన్నాడు — ‘శత్రుసంహారకుడు, కృతాత్ముడు అయిన ఆ రాఘవుణ్ణి, ధనుస్సు చేతబట్టిన లక్ష్మణుణ్ణి లంకాద్వారం దగ్గరకు వచ్చినవారిగా త్వరలోనే చూస్తావు. గోళ్ళు, కోరలే ఆయుధాలుగా గల, సింహశార్దూలాల పరాక్రమం గల, గజేంద్రాల్లా ఉండే వీరులైన వానరులు కూడి రావడం త్వరలోనే చూస్తావు. ఆర్యా, లంకలోని మలయపర్వత సానువులపై గర్జిస్తున్న, పర్వతాలవంటి మేఘాలవంటి కపిముఖ్యుల అనేక యూథాలను చూస్తావు. ఘోరమైన మన్మథబాణంతో మర్మస్థానంలో కొట్టబడిన ఆ రాముడు సింహం బాధించిన ఏనుగులా శాంతిని పొందడం లేదు. దేవీ, శోకంతో ఏడవకు; నీ మనస్సులో భయం ఉండకూడదు. శోభనా, భర్త అయిన ఇంద్రునితో శచిలా నువ్వు రామునితో కలుస్తావు. రాముని కంటే గొప్పవాడు ఇంకెవరున్నారు, సౌమిత్రితో సమానుడెవరు? అగ్నిమారుతుల వంటి ఆ సోదరులిద్దరూ నీకు ఆశ్రయం. దేవీ, రాక్షసగణాలు నివసించే అతి భయంకరమైన ఈ ప్రదేశంలో నువ్వు ఎక్కువకాలం ఉండవు; ప్రియుని రాక ఎంతో దూరంలో లేదు; నేను అతనిని చేరుకునేంత కాలం మాత్రం సహించు.’ చివరి భాగంలో హనుమంతుడు సీత ఎదుట భవిష్యత్తు చిత్రాన్ని నిలుపుతాడు — లంకాద్వారం వద్ద రామలక్ష్మణులు, పర్వతసానువులపై గర్జిస్తున్న వానరయూథాలు. రాముని విరహవేదన కూడా చెప్పబడింది — మన్మథబాణంతో కొట్టబడి, సింహం బాధించిన ఏనుగులా అతడు అశాంతుడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది; ‘మత్సంగమకాలమాత్రం’ అంటే — నేను రాముని చేరుకునేంత కాలం మాత్రమే సహించు అని. ఈ భాగంలో హనుమంతుడు దృశ్యచిత్రాలను ఉపయోగిస్తాడు — ధనుస్సు చేతబట్టిన లక్ష్మణుడు, గోళ్ళు కోరలే ఆయుధాలుగా గల వానరులు, పర్వతాల్లా మేఘాల్లా ఉన్న యూథాలు — తద్వారా సీత భవిష్యత్తును ప్రత్యక్షంగా చూసినట్లు చూస్తుంది. ‘సింహశార్దూలాల పరాక్రమం గల’, ‘గజేంద్రాల్లా ఉండే’ అనే ఉపమలతో వానరుల బలం, భయంకరత్వం సూచించబడ్డాయి. రాముని విరహవర్ణన, ‘నాపై అతనికి ఆరాటం ఉందా’ అనే ముందరి సర్గలోని సీత సందేహానికి సమాధానం — రాముడు కూడా ఆమె లేకుండా అశాంతంగా ఉన్నాడు. ‘అగ్నిమారుతుల వంటి’ అనే ఉపమ — అగ్ని వాయువుతో కలిసి ఎలా జ్వలిస్తుందో అలా రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి. చివరి శ్లోకం సీత ధైర్యాన్ని అర్థిస్తుంది — ఇక కొద్దికాలమే మిగిలి ఉంది. ఈ విధంగా సర్గ చివరికి సీత సందేహాలన్నీ నివారించబడ్డాయి, హనుమంతుడు బయలుదేరడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ‘ఆర్యా’ అనే సంబోధన హనుమంతుని ఆదరాన్ని చూపుతుంది; ‘నీకు శుభమగుగాక’ అనే ఆశీర్వచనం అతని ప్రేమను చూపుతుంది. ‘త్వరలోనే’, ‘ఎంతో దూరంలో లేదు’ అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి — త్వరలోనే అనే ఊరడింపే సీతకు ముఖ్యమైన ఔషధం.

மணியைக் கொடுத்துவிட்டுச் சீதை அனுமனிடம் சொன்னாள்: ‘இந்த அடையாளம் ராமனுக்கு உண்மையில் நன்கு தெரிந்தது. இந்த மணியைக் கண்டதும் வீரனான ராமன் மூவரை நினைவுகூர்வார் — என்னையும், தம் தாய் கௌசல்யையையும், மன்னர் தசரதரையும்.’ இதைக் கண்டால் மூவர் நினைவு எழும் என்ற சொல்லால், இந்த மணி ராமனின் குடும்பத்தின் நினைவுகளோடு பிணைந்தது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, நீ மீண்டும் ஊக்கத்தால் தூண்டப்பட்டு, இந்தச் செயல்முயற்சியில் இனிச் செய்ய வேண்டியதை நன்கு சிந்தித்துப் பார். இந்தப் பணியை நிறைவேற்றுவதில் நீயே பொறுப்பும் அளவுகோலும்; என் துயரத்தை ஒழிக்கக்கூடிய முயற்சி எதுவோ, அதைச் சிந்தி. அனுமனே, முயற்சியை மேற்கொண்டு என் துயரத்தை ஒழிப்பவனாக இரு.’ ‘அப்படியே’ என்று உறுதியளித்து, அஞ்சத்தக்க வீரமுடைய மாருதி வைதேகியைத் தலைதாழ்த்தி வணங்கிப் புறப்படத் தொடங்கினான். வாயுவின் மைந்தனான அவன் புறப்படுவதை அறிந்த மைதிலி கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் சொன்னாள்: ‘அனுமனே, ராமலக்ஷ்மணர் இருவரிடமும் சேர்த்து என் நலத்தைச் சொல்; அமைச்சர்களோடு கூடிய சுக்ரீவனிடமும், மூத்த வானரர்கள் அனைவரிடமும் அறம் தழுவிய நலத்தைச் சொல். நீண்ட கைகளுடைய அந்த ராகவன் இந்தத் துயரவெள்ளத்தின் தடுப்பிலிருந்து என்னைக் கரையேற்றும்படி நீ ஏற்பாடு செய்ய வேண்டும். புகழ்மிக்க ராமன் நான் உயிரோடிருக்கும்போதே என்னை வந்தடையும்படி நீ சொல்ல வேண்டும்; சொல்லால் அறத்தைப் பெறுவாயாக. நான் சொன்ன சொற்களைக் கேட்டால், எப்போதும் ஊக்கமுடைய தசரத மைந்தனின் ஆண்மை என்னை அடைவதற்காகப் பெருகும். என் செய்தி அடங்கிய சொற்களை உன்னிடமிருந்து கேட்டவுடனேயே வீரனான ராகவன் முறைப்படி வீரச்செயலில் மனத்தைச் செலுத்துவார்.’ இங்கே சீதை அனுமனின் பொறுப்பை மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறாள் — ‘பிரமாணம்’ (நீயே அளவுகோல்), ‘துயரத்தை ஒழிப்பவனாக இரு’, ‘ஏற்பாடு செய்ய வேண்டும்’ என்று. அனுமன்மீது அவளுக்கு உறுதியான நம்பிக்கை, ஏனெனில் ராமனை நோக்கி அவளுக்கு இருக்கும் ஒரே பாலம் அவனே. ‘சொல்லால் அறத்தைப் பெறுவாயாக’ என்ற சொல்லால் அவள் அனுமன் செய்தி கொண்டுசெல்வதை ஒரு அறச்செயலாக நிலைநாட்டுகிறாள் — துயருற்றவளுக்கு உதவுவது புண்ணியம் தரும். ‘துக்காம்பு-சம்ரோதம்’ (துயரவெள்ளத்தின் தடுப்பு) என்ற உருவகத்தில் துயரம் நீர்போல, அதில் சீதை சிறைப்பட்டவள்போல — ஆகவேதான் ‘கரையேற்றுதல்’ என்ற சொல்லும் பொருத்தமானது. ‘உயிரோடிருக்கும் என்னை வந்தடையட்டும்’ என்ற சொல்லால், ராமனுக்கு நம்பிக்கையிழப்பு வராதபடி, தான் உயிரோடிருக்கும் செய்தியை அனுப்ப அவள் விரும்புகிறாள். செய்தியின் நோக்கம் ராமனின் ஆண்மையைத் தூண்டுவதே — ‘ஆண்மை பெருகும்’, ‘வீரச்செயலில் மனத்தைச் செலுத்துவார்’ என்று. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ஹனூமன் யத்னமாஸ்தாய’ என்ற அரைச்சுலோகம் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; அதனால் சுலோகப் பிரிவு ஒரு அரைச்சுலோகம் அளவு இடம்பெயர்ந்துள்ளது; ஆறாம், ஏழாம் சுலோகங்களில் ‘சிரஸாவந்த்ய…’, ‘பாஷ்பகத்கதயா…’ என்ற முற்பாதிகள் முந்தைய சுலோகத்தின் கதையை நிறைவுசெய்கின்றன. இந்தப் பகுதியில் சீதையின் சொல் இரண்டாகப் பிரிகிறது — முதலில் அனுமனிடம் பணிப்பொறுப்பை ஒப்படைத்தல், பிறகு அனைவருக்கும் நலச்செய்தி. பொறுப்பை ஒப்படைக்கும்போது அவள் ‘பிரமாணம்’ என்ற சொல்லை இருமுறை பயன்படுத்துகிறாள் — முந்தைய சர்க்கத்திலும், இங்கும் — இதனால் அனுமனின் பொறுப்பு உறுதிப்படுகிறது. நலச்செய்தியில் அவள் ராமலக்ஷ்மணரை மட்டுமன்றி, சுக்ரீவனையும் அவனுடைய அமைச்சர்களையும் மூத்த வானரர்களையும் நினைவுகூர்கிறாள் — இது அவளுடைய நன்றியுணர்வு, ஏனெனில் அவர்கள் அனைவரும் அவளுக்காகவே முயல்கின்றனர். அனுமன் புறப்படும் கணத்தில் அவளுடைய குரல் கண்ணீரால் தழுதழுக்கிறது — ஒரே புகலிடம் தொலைவில் செல்கிறதே என்ற அச்சம். ‘மூவரை நினைவுகூர்வார்’ என்ற சொல்லால், மணியைக் காண்பது ராமனின் உள்ளத்தில் மனைவி, தாய், தந்தை ஆகியோரின் நினைவை ஒரே நேரத்தில் எழுப்பும் — இதுவே அந்த அடையாளத்தின் உணர்ச்சிபூர்வமான விளைவு.

சீதையின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, வாயுமைந்தன் அனுமன் தலைமேல் கைகூப்பி மறுமொழி சொன்னான்: ‘சிறந்த வானரர்களாலும் கரடிகளாலும் சூழப்பட்டுக் காகுத்ஸ்தன் விரைவில் வருவார்; போரில் பகைவரை வென்று உன் துயரத்தை நீக்குவார். அம்புகளைப் பொழியும் அவருக்கு முன்னே நிற்கத் துணியக்கூடிய எவரையும் மனிதர்களிலோ அசுரர்களிலோ தேவர்களிலோ நான் காணவில்லை. உனக்காக அவர் சூரியனையும், மழைமேகத்தையும், விவஸ்வானின் மகன் யமனையும்கூடப் போரில் தாங்கி எதிர்கொள்ள வல்லவர். கடல்வரை பரந்த பூமி முழுவதையும் வெல்லத் தகுந்தவர் அவர்; ஜனகனின் மகளே, ராமனின் வெற்றி உன்னை முன்னிட்டே அமையும்.’ நன்கு சொல்லப்பட்ட, முற்றிலும் உண்மையான அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு ஜானகி அவனை மிகவும் மதித்து, இந்தச் சொல்லைச் சொன்னாள். அனுமனின் மறுமொழியில் ராமன் வெல்லப்பட முடியாதவர் என்பது மூன்று படிகளில் வருணிக்கப்படுகிறது — மனிதர்களும், அசுரர்களும், தேவர்களும் அவர் முன்னே நிற்க முடியாது; சூரியன், மழைமேகம், யமன் என்ற மூன்று தெய்வங்களையும் அவர் தாங்கக்கூடியவர்; பூமி முழுவதும் அவரால் வெல்லத்தக்கது. ‘அம்புகளைப் பொழிகின்ற’ என்ற வினைச்சொல் ராமனின் அம்புமழையை மேகம் நீர் பொழிவதுபோலக் காட்டுகிறது. ‘வெற்றி உன்னை முன்னிட்டே’ என்ற வாக்கியம் ராமனின் பணியின் மையத்தில் சீதையின் இடத்தை நிறுவுகிறது — அவளுக்காகவே அவர் போர் செய்வார், அவளால்தான் வெற்றி. ‘தலைமேல் கைகூப்பி’ என்பது அனுமனின் பணிவின் அடையாளம்; ‘மிகவும் மதித்தாள்’ என்பது சீதையின் மனநிறைவின் அடையாளம். அச்சுப்பதிப்பில் 17-ஆம் சுலோகத்தில் ‘ஸாதிதுமர்ஹதி’ (வெல்லத் தகுந்தவர்) என்ற பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஶாஸிதும் ஈஹதே’ (ஆள விரும்புகிறார்) என்று வேறுபட்டுள்ளது. இவ்வாறு அனுமனின் ஆறுதலால் சீதையின் மனம் சற்று நிலைபெறுகிறது. சீதையின் ‘மிகவும் மதித்தாள்’ என்ற எதிர்வினையே அனுமனின் சொல்லின் உண்மைக்குச் சான்று.

பிறகு புறப்பட்ட அவனை மீண்டும் மீண்டும் நோக்கியபடி, சீதை கணவன்மீதுள்ள அன்பு நிறைந்த சொல்லை நட்புணர்வோடு அவனிடம் வேண்டிச் சொன்னாள்: ‘பகைவரை அடக்கும் வீரனே, நீ ஏற்றுக்கொண்டால், மறைவான ஏதேனும் ஓரிடத்தில் ஒருநாள் தங்கு; இளைப்பாறி நாளை செல்வாய். வானரனே, உன் அண்மையால் பேறு குறைந்த எனக்கு இந்தப் பெருந்துயரிலிருந்து ஒரு கணமாவது விடுதலை கிடைக்கும். வானரப் புலியே, மீண்டும் வருவதற்காக நீ சென்றுவிட்டால், என் உயிர்மீதே ஐயம் உண்டாகும்; இதில் சந்தேகமில்லை. உன்னைக் காணாததால் பிறக்கும் துயரம் துயரத்தின்மேல் துயரத்தால் தீண்டப்பட்ட என்னை எரிப்பதுபோல மீண்டும் வாட்டும். வானரத் தலைவனே, வீரனே, இந்தப் பெரிய ஐயமும் என் முன்னே நிற்பதுபோல் இருக்கிறது — உனக்குத் துணையான வானரர்களையும் கரடிகளையும் பற்றி. அந்த வானர-கரடிச் சேனைகளோ, மனிதருள் சிறந்த அந்த இரு இளவரசர்களோ கடக்க அரிய இந்தப் பெருங்கடலை எப்படித்தான் கடப்பார்கள்? இந்தக் கடலைத் தாண்டுவதற்கு மூவருக்கு மட்டுமே ஆற்றல் உண்டு — வினதையின் மைந்தன் கருடனுக்கு, உனக்கு, அல்லது வாயுவுக்கு. ஆகவே கடக்க அரிய இந்தப் பணியில் நீ என்ன தீர்வு காண்கிறாய்? செயலறிந்தவர்களில் நீயே சிறந்தவன் அல்லவா. பகைவீரரை அழிப்பவனே, இந்தப் பணியை நிறைவேற்ற நீ ஒருவனே போதுமானவன் என்பது உண்மை; ஆனால் அதன் பலனின் புகழ் உனக்கே உரியதாகிவிடும். ராமன் தம் முழுப் படையோடும் போரில் ராவணனை வென்று, வெற்றியாளராக என்னைத் தம் நகருக்கு அழைத்துச் சென்றால், அதுவே அவருக்குத் தகுதியானது. பகைப்படையை அழிக்கும் காகுத்ஸ்தன் தம் படைகளால் இலங்கையை நிறைத்து என்னை அழைத்துச் சென்றால், அதுவே அவருக்குத் தகுதியானது. போரில் வீரரான அந்த மகாத்மாவின் வீரத்துக்கு ஏற்றபடி எது அமையுமோ, அதை நீ நிறைவேற்று.’ இங்கே சீதையின் மனத்தில் இரண்டு உணர்வுகள் ஒரே நேரத்தில் — ஒருபுறம் அனுமனின் அண்மை அவளுக்குத் தேவை, ஒருநாள் கூட அவனுடைய ஆறுதலை விட்டுவிட அவள் விரும்பவில்லை; மறுபுறம் ராமன் வருவதைப் பற்றிய நடைமுறைக் கவலை. ‘துயரத்தின்மேல் துயரத்தால் தீண்டப்பட்ட’ என்ற சொல்லில் துயரத்தின் தொடர்ச்சி தெரிகிறது — ஒரு துயரத்திலிருந்து இன்னொரு துயரம். மூவரைக் கணக்கிடுவது சீதையின் யதார்த்த அறிவைக் காட்டுகிறது — கருடன், வாயு, அனுமன் மட்டுமே கடலைத் தாண்ட வல்லவர்கள். இறுதியில் அவள் முந்தைய சர்க்கத்தின் வாதத்தை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறாள் — ராமனின் புகழ் அவருடைய சொந்த வீரத்தாலேயே வர வேண்டும். சீதையின் வேண்டுகோள் மனித இயல்பின் நுட்பமான ஓவியம் — ஒரு உறவினனைப் போல வந்த ஒருவனை ஒருநாளாவது கூடுதலாக நிறுத்திவைக்க அவள் விரும்புகிறாள். ‘நீ ஏற்றுக்கொண்டால்’ என்று பணிவோடு வேண்டுகிறாள், கட்டளையிடவில்லை; ‘மறைவான இடத்தில்’ என்ற சொல்லால் அனுமனின் பாதுகாப்பையும் அவள் எண்ணுகிறாள். ‘பேறு குறைந்தவள்’ என்ற தன்னைப் பற்றிய வருணனை அவளுடைய எளிய நிலையைக் காட்டுகிறது. ‘உயிர்மீதே ஐயம்’ என்ற சொல் அவளுடைய பலவீனமான நிலையைக் குறிக்கிறது — அனுமன் சென்றபின் மீண்டும் ராக்ஷசிகளின் மிரட்டல், ராவணனின் அச்சம். பிறகு அவளுடைய கவலை தன்னைவிட்டுச் சேனையை நோக்கித் திரும்புகிறது — தனிப்பட்ட துயரத்தை விடுத்து அவள் பணியின் வெற்றியைச் சிந்திக்கிறாள். ‘செயலறிந்தவர்களில் நீயே சிறந்தவன்’ என்பது அனுமனின் வலிமையை மட்டுமன்றி அறிவையும் புகழ்வது. இறுதியில் இருமுறை சொல்லப்பட்ட ‘அதுவே அவருக்குத் தகுதியானது’ என்ற வாக்கியம் அவளுடைய முதன்மையான சிந்தனையை வெளிப்படுத்துகிறது — விடுதலை ராமனின் பெருமைக்கு ஏற்றதாக இருக்க வேண்டும், வேறுவிதமாக அல்ல. சீதையின் சொல்லில் வாதத்தின் வரிசையும் தெளிவாக உள்ளது — முதலில் தன் தேவை (ஒருநாள் தங்குதல்), பிறகு பணியின் கடினம் (கடலைக் கடத்தல்), பிறகு தீர்வு வேண்டுதல் (என்ன காண்கிறாய்), இறுதியில் ராமனின் புகழைப் பற்றிய கவலை. இவ்வாறு அவள் அனுமனை வெறும் தூதனாக அல்லாமல் ஓர் அமைச்சனைப் போலக் கேட்கிறாள்.

பொருள் நிறைந்த, பணிவான, காரணங்களோடு கூடிய அந்த எஞ்சிய சொல்லைக் கேட்டு அனுமன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘தேவியே, வானர-கரடிச் சேனைகளின் தலைவனும், தாவுபவர்களில் சிறந்தவனும், வாய்மை நிறைந்தவனுமான சுக்ரீவன் உனக்காக உறுதியான முடிவு எடுத்துள்ளான். ராக்ஷசர்களை அழிக்கும் அவன் ஆயிரக்கணக்கான வானரர்களின் கோடிக்கணக்கான படைகளால் சூழப்பட்டு விரைவில் வருவான். வீரம் நிறைந்த, மன உறுதியுடைய, பெருவலிமையுடைய, மனம் நினைத்த இடத்துக்குப் பாய்ந்து செல்லும் வானரர்கள் அவன் ஆணைக்குக் கீழ் நிற்கின்றனர். மேலேயோ கீழேயோ குறுக்கேயோ அவர்களுடைய செல்கை தடைப்படுவதில்லை; அளவற்ற ஒளியுடைய அவர்கள் பெரிய செயல்களிலும் சோர்வதில்லை. பேரூக்கம் கொண்டு வான்வழியைப் பின்பற்றும் அவர்களால், கடல்களும் மலைகளும் கொண்ட பூமி பலமுறை வலம் வரப்பட்டுள்ளது. அங்கே என்னைவிடச் சிறந்தவர்களும் எனக்கு நிகரானவர்களும் ஆன காட்டுவாசிகள் உள்ளனர்; சுக்ரீவனின் அருகில் என்னைவிடத் தாழ்ந்தவன் எவனும் இல்லை. நானே இங்கு வந்து சேர்ந்தேன் என்றால், அந்தப் பெருவலிமையாளர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? சிறந்தவர்கள் தூதுக்கு அனுப்பப்படுவதில்லை; மற்றவர்களே அனுப்பப்படுகின்றனர். ஆகவே தேவியே, வருந்தியது போதும், உன் துயரம் நீங்கட்டும்; வானரப் படைத்தலைவர்கள் ஒரே பாய்ச்சலில் இலங்கைக்கு வந்துவிடுவார்கள். உதித்தெழுந்த சந்திரனும் சூரியனும் போன்ற, பெரும் படைகளோடு கூடிய, மனிதருள் சிங்கங்களான அவ்விருவரும் என் முதுகில் அமர்ந்து உன் அருகே வருவார்கள். மனிதருள் சிறந்த வீரர்களான ராமலக்ஷ்மணர் இருவரும் சேர்ந்து வந்து இலங்கை நகரைத் தம் அம்புகளால் சிதறடிப்பார்கள். ரகுகுலத்தை மகிழ்விக்கும் ராகவன், கூட்டத்தோடு ராவணனைக் கொன்று, அழகியவளே, உன்னை அழைத்துக்கொண்டு தம் நகருக்குச் செல்வார். ஆகவே ஆறுதல் கொள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; உரிய காலத்தை எதிர்நோக்கியிரு; விரைவில் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புப் போன்ற ராமனைக் காண்பாய். மக்கள், அமைச்சர்கள், உறவினர்களோடு ராக்ஷசேந்திரன் கொல்லப்பட்டபின், சந்திரனோடு ரோகிணி சேர்வதுபோல நீ ராமனோடு சேர்வாய். மைதிலியே, தேவியே, விரைவில் நீ உன் துயரத்தின் மறுகரையைக் காண்பாய்; ராமனால் வலிமையோடு கொல்லப்பட்ட ராவணனையும் காண்பாய்.’ இந்த மறுமொழியின் மையத்தில் அனுமனின் பணிவு — ‘என்னைவிடத் தாழ்ந்தவன் எவனும் இல்லை’, ‘சிறந்தவர்கள் அனுப்பப்படுவதில்லை’ என்று. சீதையின் ஐயம் நீங்கும்படி அவன் தன்னைச் சிறியவனாகக் காட்டுகிறான் — தாழ்ந்தவனான நானே கடலைத் தாண்டினேன் என்றால், சிறந்தவர்களைப் பற்றிச் சொல்லவா வேண்டும். ‘மனம் நினைத்த இடத்துக்குப் பாய்பவர்கள்’ என்ற சொல்லால் வானரர்களின் வேகம் மனத்தின் வேகத்துக்கு ஒப்பிடப்படுகிறது. ‘என் முதுகில் அமர்ந்து’ என்ற சொல்லால் முந்தைய சர்க்கத்தின் முன்மொழிவு மாற்றப்படுகிறது — சீதையை அல்ல, ராமலக்ஷ்மணரையே அவன் சுமந்து வருவான். கடலைக் கடப்பது பற்றிய கேள்விக்கு இங்கே தெளிவான விடை — வானரர்கள் வான்வழியாக ஒரே பாய்ச்சலில் வருவார்கள். அனுமனின் மறுமொழி சீதையின் இரண்டு ஐயங்களுக்கும் தீர்வு தருகிறது — கடலை எப்படித் தாண்டுவது, ராவணனை எப்படி வெல்வது. முதலாவதற்கு விடை வானரர்களின் செல்கை — அவர்கள் வானில் தடையற்ற செல்கையுடையவர்கள், வான்வழியைப் பின்பற்றுபவர்கள், பலமுறை பூமியை வலம் வந்தவர்கள்; ஆகவே கடல் அவர்களுக்குத் தடையல்ல. இரண்டாவதற்கு விடை ராமலக்ஷ்மணரின் வீரம் — ‘அம்புகளால் சிதறடிப்பார்கள்’, ‘கூட்டத்தோடு ராவணனைக் கொன்று’ என்று. ‘வாய்மை நிறைந்த சுக்ரீவன்’ என்ற அடைமொழி சுக்ரீவனின் உறுதிமொழியை நினைவூட்டுகிறது — கிஷ்கிந்தையில் அவன் ராமனுக்குச் சீதையைத் தேடித்தருவதாக உறுதியளித்திருந்தான். ‘கோடிக்கணக்கான’ என்ற எண்ணிக்கை சேனையின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. அனுமனின் தன்னைத் தாழ்த்திக்கொள்ளுதல் இங்கே ஒரு நீதிமொழியால் வலுப்பெறுகிறது — ‘சிறந்தவர்கள் அனுப்பப்படுவதில்லை’ — உலகிலும் அரசன் சிறந்தவர்களைத் தன் பக்கத்திலேயே வைத்துக்கொண்டு மற்றவர்களைத் தூதாக அனுப்புவான். இந்த வாதம் சீதையின் ஐயத்தின் வேரையே அறுக்கிறது. ‘உதித்த சந்திரனும் சூரியனும் போல’ என்ற உவமை ராமலக்ஷ்மணரின் ஒளியையும் அழகையும் ஒரே நேரத்தில் காட்டுகிறது. ‘கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புப் போல’ என்பதால் ராமனின் சினத்தீயும் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘சந்திரனோடு ரோகிணி போல’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கங்களில் போலவே மீண்டும் வருகிறது. அனுமனின் சொல்லில் எண்ணிக் கூறும் நடையும் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் வானரர்களின் பண்புகளை ஒவ்வொன்றாகச் சொல்கிறான்: வீரம், மன உறுதி, வலிமை, மனவேகம், தடையற்ற செல்கை, செயல்களில் சோர்வின்மை, பூமியை வலம் வந்தது. இந்த எண்ணிக்கை சீதையின் மனத்தில் நம்பிக்கையைப் படிப்படியாக வளர்க்கிறது. ‘என்னைவிடச் சிறந்தவர்களும் நிகரானவர்களும்’ என்ற சொல்லால் அவன் சேனையில் தன் இடத்தை நடுத்தரமானதாகவோ தாழ்ந்ததாகவோ காட்டுகிறான் — கடலைத் தாண்டியவன் அவனே என்பதால் இது பணிவுக்கு ஒரு எடுத்துக்காட்டு. ‘வருந்தியது போதும்’ என்ற கட்டளைபோன்ற சொல் அன்பினாலேயே சொல்லப்பட்டது.

இவ்வாறு வைதேகியைத் தேற்றி, வாயுமைந்தன் அனுமன் புறப்பட மனங்கொண்டு மீண்டும் வைதேகியிடம் சொன்னான்: ‘பகைவரை அழிப்பவரும் தன்னடக்கமுடையவருமான ராகவனும், கையில் வில்லேந்திய லக்ஷ்மணனும் இலங்கையின் வாயிலுக்கு வந்து சேர்ந்திருப்பதை நீ விரைவில் காண்பாய். நகங்களையும் கோரைப்பற்களையும் ஆயுதங்களாகக் கொண்ட, சிங்கமும் புலியும் போன்ற வீரமுடைய, யானையரசனைப் போன்ற தோற்றமுடைய வீர வானரர்கள் ஒன்றுகூடியிருப்பதை விரைவில் காண்பாய். உயர்ந்தவளே, இலங்கையின் மலைய மலைச்சாரல்களில் முழங்கும், மலைகளையும் மேகங்களையும் போன்ற முதன்மை வானரர்களின் பல கூட்டங்களைக் காண்பாய். காமனின் கொடிய அம்பால் உயிர்நிலையில் அடிபட்ட அந்த ராமன், சிங்கத்தால் தாக்கப்பட்ட யானைபோல அமைதி பெறாமல் இருக்கிறார். தேவியே, துயரத்தால் அழாதே; உன் மனத்தில் அச்சம் வேண்டாம். அழகியவளே, கணவனான இந்திரனோடு சசி சேர்வதுபோல நீ ராமனோடு சேர்வாய். ராமனைவிடச் சிறந்தவன் வேறு யார் இருக்கிறான், சௌமித்ரிக்கு நிகரானவன் யார் இருக்கிறான்? நெருப்பையும் காற்றையும் போன்ற அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரும் உனக்குப் புகலிடம். தேவியே, ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் வாழும் மிகக் கொடிய இந்த இடத்தில் நீ நெடுங்காலம் வாழமாட்டாய்; அன்புக்குரியவரின் வருகை தொலைவில் இல்லை; நான் அவரைச் சென்றடையும் காலம் வரை மட்டும் பொறுத்திரு.’ இறுதிப் பகுதியில் அனுமன் எதிர்காலத்தின் ஓவியத்தைச் சீதையின் முன் வைக்கிறான் — இலங்கை வாயிலில் ராமலக்ஷ்மணர், மலைச்சாரல்களில் முழங்கும் வானரக் கூட்டங்கள். ராமனின் பிரிவுத்துயரும் சொல்லப்படுகிறது — காமனின் அம்பால் அடிபட்டு, சிங்கத்தால் தாக்கப்பட்ட யானைபோல அவர் அமைதியற்றிருக்கிறார். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; ‘மத்ஸங்கமகாலமாத்ரம்’ என்பதன் பொருள் — நான் ராமனைச் சென்றடையும் வரையிலான காலத்தை மட்டும் பொறுத்துக்கொள். இந்தப் பகுதியில் அனுமன் காட்சிச் சித்திரங்களைப் பயன்படுத்துகிறான் — வில்லேந்திய லக்ஷ்மணன், நகமும் பல்லும் ஆயுதமான வானரர்கள், மலையும் மேகமும் போன்ற கூட்டங்கள் — இதனால் சீதை எதிர்காலத்தைக் கண்முன் காண்பதுபோலக் காண்பாள். ‘சிங்கமும் புலியும் போன்ற வீரமுடைய’, ‘யானையரசனைப் போன்ற’ என்ற உவமைகளால் வானரர்களின் வலிமையும் அச்சுறுத்தும் தன்மையும் குறிக்கப்படுகின்றன. ராமனின் பிரிவுத்துயரைப் பற்றிய வருணனை, ‘என்மீது அவருக்குப் பரபரப்பு உண்டா’ என்ற முந்தைய சர்க்கத்தின் சீதையின் ஐயத்துக்கு விடை — அவளில்லாமல் ராமனும் அமைதியற்றிருக்கிறார். ‘நெருப்பையும் காற்றையும் போன்ற’ என்ற உவமை — காற்றோடு சேர்ந்து நெருப்பு கொழுந்துவிட்டெரிவதுபோல, லக்ஷ்மணனோடு சேர்ந்து ராமன். இறுதிச் சுலோகம் சீதையிடம் பொறுமையை வேண்டுகிறது — சிறிது காலமே எஞ்சியுள்ளது. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் முடிவில் சீதையின் ஐயங்கள் அனைத்தும் நீக்கப்படுகின்றன; அனுமனும் புறப்பட ஆயத்தமாகிறான். ‘ஆர்யே’ (உயர்ந்தவளே) என்ற விளி அனுமனின் மரியாதையைக் காட்டுகிறது; ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற வாழ்த்து அவனுடைய அன்பைக் காட்டுகிறது. ‘விரைவில்’, ‘தொலைவில் இல்லை’ என்ற சொற்கள் மீண்டும் மீண்டும் வருகின்றன — விரைவைப் பற்றிய உறுதியே சீதைக்கு முதன்மையான மருந்து.

ಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಈ ಗುರುತು ರಾಮನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಚಿತವಾದುದು. ಮಣಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ರಾಮನು ಮೂವರನ್ನು ನೆನೆಯುವನು — ನನ್ನನ್ನು, ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು, ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು.’ ಅದನ್ನು ಕಂಡರೆ ಮೂವರ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಮಣಿಯು ರಾಮನ ಕುಟುಂಬದ ನೆನಪುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು. ಈ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ; ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಚಿಂತಿಸು. ಹನುಮಂತನೇ, ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನಾಗು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಾರುತಿಯು ವೈದೇಹಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಡಲು ಅಣಿಯಾದನು. ಆ ಪವನಪುತ್ರನು ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಮೈಥಿಲಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತನೇ, ಜೊತೆಯಾಗಿರುವ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ನನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು; ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಹಿರಿಯ ವಾನರರಿಗೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಕುಶಲವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಆ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ದುಃಖಸಾಗರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಹೇಗೆ ಪಾರುಮಾಡುವನೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು. ಕೀರ್ತಿವಂತನಾದ ರಾಮನು ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೇರುವನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು; ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಳಿಸು. ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸದಾ ಉತ್ಸಾಹಶಾಲಿಯಾದ ದಾಶರಥಿಯ ಪೌರುಷವು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು. ನನ್ನ ಸಂದೇಶವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ವೀರನಾದ ರಾಘವನು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅವನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಮಾಣ’, ‘ದುಃಖಕ್ಷಯಕರನಾಗು’, ‘ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು. ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆ ಅವಳ ನಂಬಿಕೆ ದೃಢವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೆಡೆಗೆ ಅವಳಿಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಸೇತುವೆ ಅವನೇ. ‘ವಾಚಾ ಧರ್ಮಮ್ ಅವಾಪ್ನುಹಿ’ (ಮಾತಿನಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಳಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸಂದೇಶವಹನವನ್ನು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಃಖಿತೆಗೆ ಮಾಡುವ ಸಹಾಯ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ದುಃಖಾಂಬುಸಂರೋಧ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ನೀರಿನಂತೆ, ಸೀತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದವಳಂತೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಪಾರುಮಾಡುವುದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ‘ಬದುಕಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಸೇರುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತಾನು ಬದುಕಿರುವ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗದಿರಲೆಂದು. ಸಂದೇಶದ ಗುರಿ ರಾಮನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವುದು — ‘ಪೌರುಷವು ಹೆಚ್ಚುವುದು’, ‘ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವನು’ ಎಂದು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹನೂಮನ್ ಯತ್ನಮಾಸ್ಥಾಯ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ; ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶಿರಸಾಽಽವಂದ್ಯ…’, ‘ಬಾಷ್ಪಗದ್ಗದಯಾ…’ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಗಳು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಾರ್ಯಭಾರದ ಸಮರ್ಪಣೆ, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕುಶಲಸಂದೇಶ. ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಾಗ ಅವಳು ‘ಪ್ರಮಾಣ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ, ಇಲ್ಲಿಯೂ — ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಶಲಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಹಿರಿಯ ವಾನರರನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವಳಿಗಾಗಿಯೇ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಧ್ವನಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಆಸರೆ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಭಯ. ‘ಮೂವರನ್ನು ನೆನೆಯುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಣಿಯ ದರ್ಶನವು ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ, ತಾಯಿ, ತಂದೆ — ಮೂವರ ನೆನಪನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸುವುದು — ಇದೇ ಅಭಿಜ್ಞಾನದ ಭಾವಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವ.

ಸೀತೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರಿಂದಲೂ ಕರಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ನಿನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವನು. ಬಾಣಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲು ಧೈರ್ಯಮಾಡುವವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಸುರರಲ್ಲಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನಾನು ಕಾಣೆ. ನಿನಗಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಪರ್ಜನ್ಯನನ್ನೂ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು. ಸಾಗರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥನು; ಜನಕನಂದಿನಿಯೇ, ರಾಮನ ಜಯವು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ.’ ಅವನ ಸರಿಯಾದ, ಸತ್ಯವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾನಕಿಯು ಅವನನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದಳು, ಮತ್ತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ಅಸುರರು, ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರರು; ಸೂರ್ಯ, ಪರ್ಜನ್ಯ, ಯಮ ಎಂಬ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು; ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯ. ‘ಬಾಣಾನ್ ವಮತಃ’ (ಬಾಣಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವು ರಾಮನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೋಡದ ಮಳೆಗರೆತದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತ್ವನ್ನಿಮಿತ್ತೋ ಜಯಃ’ (ಜಯವು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವನು, ಅವಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಯ. ‘ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಂಜಲಿಯನ್ನಿಟ್ಟು’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ‘ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದಳು’ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಸಂತೋಷದ ಚಿಹ್ನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧಿತುಮರ್ಹತಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಾಸಿತುಮ್ ಈಹತೇ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನಪಾಠವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ‘ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದಳು’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.

ಅನಂತರ ಹೊರಟಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಸೀತೆ ಪತಿಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಅನುನಯಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮರೆಯಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಇರು; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ನಾಳೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನಗೆ ಈ ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ದೊರೆಯಬಹುದು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮತ್ತೆ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗಬಹುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶೋಕವು ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪರಿತಪಿಸುವುದು. ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಸಹಾಯಕರಾದ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಹವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವಂತಿದೆ. ಆ ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳಾಗಲಿ, ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರಾಗಲಿ ದಾಟಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಈ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ದಾಟುವರು? ಈ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಮೂರು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ — ವೈನತೇಯನಾದ ಗರುಡನಿಗೆ, ನಿನಗೆ, ಅಥವಾ ವಾಯುವಿಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೀರಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ? ನೀನು ಕಾರ್ಯಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲವೆ. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲದ ಯಶಸ್ಸು ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಲ್ಲುವುದು. ರಾಮನು ಸಮಗ್ರ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆದ್ದು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತನ್ನ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದು. ಯುದ್ಧಶೂರನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪರಾಕ್ರಮವು ಹೇಗಾಗುವುದೋ ಹಾಗೆ ನೀನು ಏರ್ಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ಅಗತ್ಯ, ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ಅವನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಅವಳು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಆಗಮನದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಚಿಂತೆ. ‘ದುಃಖಾತ್ ದುಃಖಪರಾಮೃಷ್ಟಾಮ್’ (ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ — ಒಂದು ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ದುಃಖ. ಮೂರು ಜೀವಿಗಳ ಗಣನೆ ಸೀತೆಯ ವಾಸ್ತವಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗರುಡ, ವಾಯು, ಹನುಮಂತ — ಇವರು ಮಾತ್ರ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ತರ್ಕವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸು ಅವನ ಸ್ವಂತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ. ಸೀತೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಮಾನವಸ್ವಭಾವದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರ — ಬಂಧುವಿನಂತೆ ಬಂದ ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಳು ಇನ್ನೊಂದು ದಿನವಾದರೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಯದಿ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ’ (ನಿನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಅವಳು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಸಂವೃತೇ ದೇಶೇ’ (ಮರೆಯಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಸುರಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಅವಳು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮವರ್ಣನೆ ಅವಳ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಸಂದೇಹ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗದರಿಕೆ, ರಾವಣನ ಭಯ. ಅನಂತರ ಅವಳ ಚಿಂತೆ ತನ್ನಿಂದ ಸೇನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವಳು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನೀನು ಕಾರ್ಯಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ‘ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುವುದು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅವಳ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿಡುಗಡೆಯು ರಾಮನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿರಬೇಕು, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತರ್ಕದ ಕ್ರಮವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಅಗತ್ಯ (ಒಂದು ದಿನದ ವಾಸ), ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯದ ಕಠಿಣತೆ (ಸಾಗರತರಣ), ಅನಂತರ ಪರಿಹಾರದ ಬೇಡಿಕೆ (ನೀನು ಏನು ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಚಿಂತೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಂತಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ ವಿನಯಯುಕ್ತವೂ ಕಾರಣಸಹಿತವೂ ಆದ ಆ ಉಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಸೈನ್ಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ ನೆಗೆಯುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಸತ್ಯಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನಗಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಹಸ್ರಾರು ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳೂ ಸತ್ತ್ವವಂತರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಷ್ಟು ವೇಗವುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಕಪಿಗಳು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಮೇಲೆ, ಕೆಳಗೆ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಗತಿ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಆ ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳು ಸಾಗರಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ನನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಆದ ವನವಾಸಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಆ ಮಹಾಬಲರ ವಿಷಯ ಹೇಳುವುದೇನು? ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರರನ್ನೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ, ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು, ನಿನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಿ; ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಗೆ ಬರುವರು. ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಮಹಾಸಮೂಹದೊಡನೆ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಸಿಂಹರು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವೀರರೂ ಆದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬಂದು ಲಂಕಾನಗರವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು. ಸುಂದರಿಯೇ, ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಘವನು ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರು; ಬಹುಬೇಗನೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಪುತ್ರರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರುವೆ. ಮೈಥಿಲಿ ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ನೀನು ಶೋಕದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಕಾಣುವೆ, ರಾಮನಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನೂ ಕಾಣುವೆ.’ ಈ ಉತ್ತರದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವಿದೆ — ‘ನನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ’, ‘ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯವು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಪನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಕಡಿಮೆಯವನಾದ ನಾನೇ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದ್ದರೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮಾತೇನು? ‘ಮನಃಸಂಕಲ್ಪಸಂಪಾತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಗತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಬದಲಾಗಿದೆ — ಈಗ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವನು. ಸಾಗರತರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ವಾನರರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಬರುವರು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರವು ಸೀತೆಯ ಎರಡು ಸಂಶಯಗಳನ್ನೂ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಗರವನ್ನು ಹೇಗೆ ದಾಟುವುದು, ರಾವಣನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ವಾನರರ ಗತಿ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವರ ಗತಿ ಅಪ್ರತಿಹತ, ಅವರು ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವು ಅವರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮ — ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವರು’, ‘ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು’ ಎಂದು. ‘ಸತ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಗ್ರೀವ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ‘ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಸೇನೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯು ಇಲ್ಲಿ ನೀತಿವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ — ಲೋಕದಲ್ಲೂ ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ತನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇತರರನ್ನು ದೂತರಾಗಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತರ್ಕವು ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆಯ ಶೈಲಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ವಾನರರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಪರಾಕ್ರಮ, ಸತ್ತ್ವ, ಬಲ, ಮನೋವೇಗ, ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಗತಿ, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಣಿಯದಿರುವಿಕೆ, ಭೂಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ‘ನನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಸಮಾನರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮಧ್ಯಮವೆಂದೋ ಕೆಳಗಿನದೆಂದೋ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಗರಲಂಘನವನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ಅವನೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ವಿನಯದ ಉದಾಹರಣೆ. ‘ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು’ ಎಂಬ ಆದೇಶದಂತಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಮಾರುತಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶತ್ರುಘಾತಕನೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದವರನ್ನಾಗಿ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾಗಿರುವ, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಗಜರಾಜರಂತಿರುವ ವೀರ ವಾನರರು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿರುವುದನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ಆರ್ಯೆ, ಲಂಕೆಯ ಮಲಯಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆಯೂ ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಕಾಣುವ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಅನೇಕ ಯೂಥಗಳನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ಭಯಂಕರವಾದ ಮನ್ಮಥಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಮನು ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ದೇವಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಅಳಬೇಡ; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿರದಿರಲಿ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಶಚಿಯಂತೆ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರುವೆ. ರಾಮನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನನು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳಂತಿರುವ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ನಿನಗೆ ಆಸರೆ. ದೇವಿ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಿಯನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಿಲ್ಲ; ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸೇರುವವರೆಗಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಹಿಸಿಕೋ.’ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಭವಿಷ್ಯದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಲಂಕೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ವಾನರಯೂಥಗಳು. ರಾಮನ ವಿರಹವೇದನೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮನ್ಮಥಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಸಿಂಹಪೀಡಿತ ಆನೆಯಂತೆ ಅಶಾಂತನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ಮತ್ಸಂಗಮಕಾಲಮಾತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗಿನ ಕಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಹಿಸು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧವಾದ ವಾನರರು, ಪರ್ವತ-ಮೇಘಗಳಂತಿರುವ ಯೂಥಗಳು — ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕಣ್ಣಮುಂದೆಯೇ ಕಾಣುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ’, ‘ಗಜರಾಜರಂತಿರುವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಬಲವೂ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನ ವಿರಹದ ವರ್ಣನೆಯು ‘ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ತಳಮಳವಿದೆಯೇ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸೀತೆಯ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ರಾಮನೂ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಅಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಗ್ನಿಮಾರುತಕಲ್ಪೌ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ — ಉಳಿದಿರುವುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಹನುಮಂತನು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಹನುಮಂತನ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನವು ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು. ‘ಬೇಗನೆ’, ‘ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ — ತ್ವರೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೇ ಸೀತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಔಷಧ.

മണി നൽകിക്കൊണ്ട് സീത ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഈ അടയാളം രാമന് ശരിക്കും നന്നായി അറിയാവുന്നതാണ്. ഈ മണി കാണുമ്പോൾ വീരനായ രാമൻ മൂന്നു പേരെ ഓർക്കും — എന്നെയും, തന്റെ അമ്മയായ കൗസല്യയെയും, ദശരഥമഹാരാജാവിനെയും.’ ഇതു കാണുമ്പോൾ മൂന്നു പേരെ ഓർക്കും എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് ഈ മണി രാമന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ ഓർമകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്നു സൂചിതമാകുന്നു. ‘ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, വീണ്ടും ഉത്സാഹത്താൽ പ്രേരിതനായി, ഈ കാര്യോദ്യമത്തിൽ ഇനി ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണെന്നു നീ നന്നായി ചിന്തിക്കുക. ഈ കാര്യനിർവഹണത്തിൽ നീതന്നെയാണ് പ്രമാണം; എന്റെ ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്ന യത്നം ഏതാണോ, അതു ചിന്തിക്കുക. ഹനുമാനേ, യത്നം കൈക്കൊണ്ട് എന്റെ ദുഃഖം തീർക്കുന്നവനാകുക.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, ഭയങ്കരപരാക്രമിയായ മാരുതി വൈദേഹിയെ ശിരസ്സു നമിച്ചു വന്ദിച്ച് പോകാനൊരുങ്ങി. ആ പവനപുത്രൻ പുറപ്പെടുകയാണെന്നറിഞ്ഞ് മൈഥിലി കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഹനുമാനേ, ഒരുമിച്ചിരിക്കുന്ന രാമലക്ഷ്മണന്മാരോട് എന്റെ കുശലം പറയുക; മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ സുഗ്രീവനോടും എല്ലാ വൃദ്ധവാനരന്മാരോടും ധർമയുക്തമായ കുശലം അറിയിക്കുക. ആ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ ഈ ദുഃഖജലത്തിന്റെ തടവിൽനിന്ന് എന്നെ കരകയറ്റുന്ന വിധം നീ ഏർപ്പാടു ചെയ്യണം. ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ കീർത്തിമാനായ രാമൻ എന്നെ വന്നു സ്വീകരിക്കുന്ന വിധത്തിൽ നീ പറയണം; വാക്കുകൊണ്ടു നീ ധർമം നേടുക. ഞാൻ പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്ന വാക്കുകൾ കേട്ടാൽ എന്നും ഉത്സാഹമുള്ള ദാശരഥിയുടെ പൗരുഷം എന്നെ വീണ്ടെടുക്കാനായി വർധിക്കും. എന്റെ സന്ദേശമടങ്ങിയ വാക്കുകൾ നിന്നിൽനിന്നു കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ വീരനായ രാഘവൻ പരാക്രമത്തിനായി യഥാവിധി മനസ്സുറപ്പിക്കും.’ ഇവിടെ സീത ഹനുമാന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘പ്രമാണം’, ‘ദുഃഖക്ഷയകരനാകുക’, ‘ഏർപ്പാടു ചെയ്യണം’ എന്നിങ്ങനെ. ഹനുമാനിൽ അവൾക്കുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമാണ്, കാരണം രാമനിലേക്കുള്ള അവളുടെ ഒരേയൊരു സേതു അവനാണ്. ‘വാചാ ധർമമവാപ്നുഹി’ (വാക്കുകൊണ്ടു ധർമം നേടുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ ഹനുമാന്റെ സന്ദേശവാഹനത്തെ ഒരു ധർമകാര്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദുഃഖിതയെ സഹായിക്കുന്നതു പുണ്യം നൽകുന്നു. ‘ദുഃഖാംബുസംരോധാത്’ (ദുഃഖജലത്തിന്റെ തടവിൽനിന്ന്) എന്ന രൂപകത്തിൽ ദുഃഖം ജലംപോലെയും സീത അതിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്നവളെപ്പോലെയുമാണ് — അതുകൊണ്ടുതന്നെ ‘കരകയറ്റുക’ എന്ന പ്രയോഗവും ഉചിതമാകുന്നു. ‘ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന എന്നെ സ്വീകരിക്കുന്ന വിധം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ താൻ ജീവനോടെയുണ്ട് എന്ന വാർത്ത രാമനെ അറിയിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അവനു നിരാശയുണ്ടാകാതിരിക്കാൻ. സന്ദേശത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം രാമന്റെ പൗരുഷത്തെ ഉണർത്തുകയാണ് — ‘പൗരുഷം വർധിക്കും’, ‘പരാക്രമത്തിനായി മനസ്സുറപ്പിക്കും’ എന്നിങ്ങനെ. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഹനൂമൻ യത്നമാസ്ഥായ’ എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിനാൽ ശ്ലോകവിഭജനം ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു; ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘ശിരസാവന്ദ്യ…’, ‘ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ…’ എന്നീ പൂർവാർധങ്ങൾ മുൻശ്ലോകത്തിന്റെ കഥ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് സീതയുടെ വാക്കുകൾ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഹനുമാനെ കാര്യഭാരം ഏൽപ്പിക്കൽ, പിന്നെ എല്ലാവർക്കുമുള്ള കുശലസന്ദേശം. കാര്യഭാരം ഏൽപ്പിക്കുമ്പോൾ അവൾ ‘പ്രമാണം’ എന്ന പദം രണ്ടു തവണ പ്രയോഗിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും ഇവിടെയും — അതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ദൃഢമാകുന്നു. കുശലസന്ദേശത്തിൽ അവൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ മാത്രമല്ല, സുഗ്രീവനെയും അവന്റെ മന്ത്രിമാരെയും വൃദ്ധവാനരന്മാരെയും ഓർക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ കൃതജ്ഞതയാണ്, കാരണം അവരെല്ലാം അവൾക്കുവേണ്ടിയാണല്ലോ പ്രയത്നിക്കുന്നത്. ഹനുമാൻ പോകുന്ന നിമിഷം അവളുടെ വാക്കുകൾ കണ്ണീരാൽ ഇടറുന്നു — ഏക ആശ്രയം അകന്നുപോകുന്നു എന്ന ഭയമാണ് അവൾക്ക്. ‘മൂന്നു പേരെ ഓർക്കും’ എന്ന വാക്കനുസരിച്ച് മണിയുടെ ദർശനം രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭാര്യയുടെയും അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും ഓർമ ഒരേസമയം ഉണർത്തും — ഇതാണ് ഈ അടയാളത്തിന്റെ വൈകാരികമായ പ്രഭാവം.

സീതയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ ശിരസ്സിൽ അഞ്ജലി ചേർത്ത് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ശ്രേഷ്ഠരായ വാനരന്മാരാലും കരടികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് കാകുത്സ്ഥൻ വേഗം വരും; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് അവൻ നിന്റെ ശോകം അകറ്റും. ബാണങ്ങൾ വർഷിക്കുന്ന അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടുന്ന ഒരുവനെയും മനുഷ്യരിലോ അസുരരിലോ ദേവന്മാരിലോ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. നിനക്കുവേണ്ടിയാണെങ്കിൽ വിശേഷിച്ചും, സൂര്യനെയും പർജന്യനെയും വൈവസ്വതനായ യമനെയുംപോലും യുദ്ധത്തിൽ നേരിടാൻ അവനു കഴിയും. സാഗരംവരെ നീളുന്ന ഭൂമി മുഴുവൻ കീഴടക്കാൻ അവനു കഴിവുണ്ട്; ജനകനന്ദിനീ, രാമന്റെ ജയം നിന്നെ നിമിത്തമാക്കിത്തന്നെയാണ്.’ നന്നായി പറഞ്ഞതും സത്യവുമായ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ജാനകി അവനെ ഏറെ ബഹുമാനിച്ചു; പിന്നെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിൽ രാമന്റെ അജയ്യത മൂന്നു തട്ടുകളിലായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മനുഷ്യരും അസുരരും ദേവന്മാരും അവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കില്ല; സൂര്യൻ, പർജന്യൻ, യമൻ എന്നീ മൂന്നു ദേവന്മാരെപ്പോലും അവനു നേരിടാം; ഭൂമി മുഴുവനും അവനു കീഴടക്കാവുന്നതാണ്. ‘ബാണാൻ വമതഃ’ (ബാണങ്ങൾ ഛർദിക്കുന്ന) എന്ന ക്രിയാപദം രാമന്റെ ബാണവർഷത്തെ മേഘത്തിന്റെ ജലവർഷംപോലെ കാണിക്കുന്നു. ‘ത്വന്നിമിത്തോ ജയഃ’ (ജയം നിന്നെ നിമിത്തമാക്കി) എന്ന വാക്യം രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സീതയുടെ സ്ഥാനം ഉറപ്പിക്കുന്നു — അവൾക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് അവൻ യുദ്ധം ചെയ്യുക, അവൾ കാരണമാണ് ജയവും. ‘ശിരസ്സിൽ അഞ്ജലി ചേർത്ത്’ എന്നതു ഹനുമാന്റെ വിനയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; ‘ഏറെ ബഹുമാനിച്ചു’ എന്നതു സീതയുടെ സന്തോഷത്തിന്റേതും. അച്ചടിയിൽ പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സാധിതുമർഹതി’ (കീഴടക്കാൻ കഴിവുണ്ട്) എന്നാണ് പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശാസിതുമീഹതേ’ (ഭരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ആശ്വാസവചനത്താൽ സീതയുടെ മനസ്സ് അല്പം സ്ഥിരമാകുന്നു. ‘ഏറെ ബഹുമാനിച്ചു’ എന്ന സീതയുടെ പ്രതികരണം ഹനുമാന്റെ വാക്കിന്റെ സത്യതയ്ക്കു തെളിവാണ്.

പിന്നെ പുറപ്പെടാനൊരുങ്ങിയ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിക്കൊണ്ട് സീത ഭർത്തൃസ്നേഹം നിറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ സൗഹൃദത്തോടെ അവനോട് അപേക്ഷിച്ചു — ‘ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന വീരാ, നിനക്കു സമ്മതമാണെങ്കിൽ, മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്ത് ഒരു ദിവസം തങ്ങുക; വിശ്രമിച്ചശേഷം നാളെ പോകാം. വാനരാ, നിന്റെ സാമീപ്യംകൊണ്ട് ഭാഗ്യഹീനയായ എനിക്ക് ഈ വലിയ ശോകത്തിൽനിന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തനേരമെങ്കിലും മോചനം ലഭിക്കും. ഹരിശാർദൂലാ, തിരിച്ചുവരാനായി നീ പോയിക്കഴിഞ്ഞാൽ എന്റെ പ്രാണൻപോലും സംശയത്തിലാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. നിന്നെ കാണാതാകുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന ശോകം, ദുഃഖത്തിനുമേൽ ദുഃഖം ഏറ്റുവാങ്ങിയ എന്നെ ചുട്ടെരിക്കുന്നതുപോലെ, വീണ്ടും തപിപ്പിക്കും. വാനരേശ്വരനായ വീരാ, നിന്റെ സഹായികളായ വാനരന്മാരെയും കരടികളെയും കുറിച്ച് ഈ വലിയ സംശയം എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ആ വാനരസൈന്യങ്ങളും കരടിസൈന്യങ്ങളും, അല്ലെങ്കിൽ നരശ്രേഷ്ഠന്റെ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരും, കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ഈ മഹാസമുദ്രം എങ്ങനെയാണു കടക്കുക? ഈ സാഗരം ചാടിക്കടക്കാൻ മൂന്നു ജീവികൾക്കു മാത്രമേ കഴിവുള്ളൂ — വൈനതേയനോ (ഗരുഡനോ), നിനക്കോ, മാരുതനോ. അതിനാൽ മറികടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ഈ കാര്യത്തിൽ നീ എന്തു പരിഹാരമാണു കാണുന്നത്? കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണല്ലോ നീ. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനേ, ഈ കാര്യം സാധിക്കാൻ നീ ഒരുവൻതന്നെ ധാരാളം മതി; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം നിനക്കുമാത്രമേ യശസ്സു നൽകൂ. രാമൻ തന്റെ സകലസൈന്യവുമായി യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ ജയിച്ച്, വിജയിയായി എന്നെ സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയാൽ, അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്. ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥൻ തന്റെ സൈന്യങ്ങളാൽ ലങ്ക നിറച്ച് എന്നെ കൊണ്ടുപോയാൽ, അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്. യുദ്ധശൂരനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ പരാക്രമത്തിന് അനുരൂപമാകുന്ന വിധം നീ ഏർപ്പാടു ചെയ്യുക.’ ഇവിടെ സീതയുടെ മനസ്സിൽ ഒരേസമയം രണ്ടു ഭാവങ്ങളുണ്ട് — ഒരു വശത്ത് ഹനുമാന്റെ സാമീപ്യം അവൾക്ക് ആവശ്യമാണ്, ഒരു ദിവസത്തെ ആശ്വാസംപോലും അവൾ കൈവിടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; മറുവശത്ത് രാമന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രായോഗികമായ ചിന്തയും. ‘ദുഃഖാദ് ദുഃഖപരാമൃഷ്ടാം’ (ദുഃഖത്തിനുമേൽ ദുഃഖം ഏറ്റവളെ) എന്ന പദത്തിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ ഒരു പരമ്പരയുണ്ട് — ഒരു ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മറ്റൊരു ദുഃഖം. മൂന്നു ജീവികളെ എണ്ണിപ്പറയുന്നതു സീതയുടെ യാഥാർഥ്യബോധം കാണിക്കുന്നു — ഗരുഡനും വായുവും ഹനുമാനും മാത്രമേ സാഗരം ചാടിക്കടക്കാൻ കഴിവുള്ളവരായുള്ളൂ. ഒടുവിൽ അവൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ യുക്തി വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ യശസ്സ് അവന്റെ സ്വന്തം പരാക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ ഉണ്ടാകണം. സീതയുടെ അപേക്ഷ മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ചിത്രമാണ് — ഒരു ബന്ധുവിനെപ്പോലെ വന്നെത്തിയ ഏകനായ അവനെ ഒരു ദിവസമെങ്കിലും കൂടുതൽ പിടിച്ചുനിർത്താൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘യദി വാ മന്യസേ’ (നിനക്കു സമ്മതമാണെങ്കിൽ) എന്ന വിനയത്തോടെ അവൾ അപേക്ഷിക്കുകയാണ്, കല്പിക്കുകയല്ല; ‘സംവൃതേ ദേശേ’ (മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാന്റെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചും അവൾ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘അല്പഭാഗ്യായാഃ’ (ഭാഗ്യഹീനയായ) എന്ന ആത്മവർണന അവളുടെ ദൈന്യം കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രാണൻപോലും സംശയത്തിലാകും’ എന്ന വാക്ക് അവളുടെ ദുർബലമായ സ്ഥിതിയുടെ സൂചനയാണ് — ഹനുമാൻ പോയാൽ വീണ്ടും രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണിയും രാവണന്റെ ഭയവും. പിന്നെ അവളുടെ ചിന്ത തന്നിൽനിന്നു സൈന്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖം മാറ്റിവച്ച് അവൾ കാര്യസിദ്ധിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു. ‘ത്വം ഹി കാര്യവിദാം വരഃ’ (കാര്യമറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണല്ലോ നീ) എന്നത് ഹനുമാന്റെ ബലത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, ബുദ്ധിയുടെയും പ്രശംസയാണ്. ഒടുവിൽ രണ്ടു തവണ പറയുന്ന ‘തത്തസ്യ സദൃശം ഭവേത്’ (അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്) എന്ന വാക്യം അവളുടെ മുഖ്യചിന്ത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മോചനം രാമന്റെ ഗൗരവത്തിന് അനുരൂപമായിരിക്കണം, മറ്റൊരുവിധത്തിലാകരുത്. സീതയുടെ വാക്കുകളിൽ യുക്തിയുടെ ഒരു ക്രമവും സ്പഷ്ടമാണ് — ആദ്യം തന്റെ ആവശ്യം (ഒരു ദിവസം തങ്ങൽ), പിന്നെ കാര്യത്തിന്റെ കാഠിന്യം (സാഗരം കടക്കൽ), പിന്നെ പരിഹാരത്തിനുള്ള അപേക്ഷ (നീ എന്തു കാണുന്നു), ഒടുവിൽ രാമന്റെ യശസ്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത. ഇങ്ങനെ അവൾ ഹനുമാനോട് ഒരു സന്ദേശവാഹകനോടെന്നപോലെയല്ല, ഒരു മന്ത്രിയോടെന്നപോലെയാണ് ചോദിക്കുന്നത്.

അർഥപൂർണവും വിനയമുള്ളതും യുക്തിസഹവുമായ ആ ശേഷിച്ച വാക്കു കേട്ട് ഹനുമാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, വാനരസൈന്യങ്ങളുടെയും കരടിസൈന്യങ്ങളുടെയും അധിപനും ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സത്യസന്ധനുമായ സുഗ്രീവൻ നിനക്കുവേണ്ടി ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരെ സംഹരിക്കുന്ന അവൻ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ കോടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം വരും. പരാക്രമികളും സത്ത്വമുള്ളവരും മഹാബലരും മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പംപോലെ വേഗത്തിൽ പായുന്നവരുമായ വാനരന്മാർ അവന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുന്നു. മുകളിലേക്കോ താഴേക്കോ വിലങ്ങനെയോ ഉള്ള അവരുടെ ഗതി എവിടെയും തടയപ്പെടുന്നില്ല; അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള അവർ വലിയ കർമങ്ങളിൽപോലും തളരുന്നില്ല. മഹോത്സാഹികളും വായുമാർഗം പിന്തുടരുന്നവരുമായ അവർ സാഗരങ്ങളോടും പർവതങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂമിയെ പലവട്ടം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അവിടെ എന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠരും എനിക്കു തുല്യരുമായ വനവാസികളുണ്ട്; സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കൽ എന്നെക്കാൾ താഴ്ന്നവനായി ആരുമില്ല. ഞാൻതന്നെ ഇവിടെ എത്തിയെങ്കിൽ, ആ മഹാബലരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ശ്രേഷ്ഠരെയല്ലല്ലോ ദൂതരായി അയയ്ക്കുന്നത്, മറ്റുള്ളവരെയാണ് അയയ്ക്കുന്നത്. അതിനാൽ ദേവീ, സന്താപം മതി, നിന്റെ ശോകം അകലട്ടെ; വാനരയൂഥപന്മാർ ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ ലങ്കയിലെത്തും. ഉദിച്ചുയർന്ന ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, മഹാസംഘത്തോടുകൂടിയ ആ രണ്ടു നരസിംഹങ്ങളും എന്റെ മുതുകിലേറി നിന്റെ അടുക്കൽ വരും. നരശ്രേഷ്ഠരും വീരരുമായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഒരുമിച്ചുവന്ന് ലങ്കാനഗരത്തെ ശരങ്ങളാൽ തകർത്തുകളയും. രഘുനന്ദനനായ രാഘവൻ അനുചരന്മാരോടുകൂടി രാവണനെ കൊന്ന്, വരാരോഹേ, നിന്നെയും കൂട്ടി സ്വന്തം നഗരിയിലേക്കു പോകും. അതിനാൽ ആശ്വസിക്കുക, നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; തക്കസമയം കാത്തിരിക്കുക; അധികം വൈകാതെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ രാമനെ നീ കാണും. പുത്രന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാക്ഷസേന്ദ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ, ചന്ദ്രനോടു രോഹിണിയെന്നപോലെ നീ രാമനോടു ചേരും. മൈഥിലീ ദേവീ, വേഗം നീ ശോകത്തിന്റെ മറുകര കാണും; രാമനാൽ ബലമായി കൊല്ലപ്പെട്ട രാവണനെയും കാണും.’ ഈ മറുപടിയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഹനുമാന്റെ വിനയമാണ് — ‘എന്നെക്കാൾ താഴ്ന്നവനായി ആരുമില്ല’, ‘ശ്രേഷ്ഠരെയല്ലല്ലോ അയയ്ക്കുന്നത്’ എന്നിങ്ങനെ. സീതയുടെ സംശയം നീങ്ങാനായി അവൻ സ്വയം ചെറിയവനായി കാണിക്കുന്നു — താഴ്ന്നവനായ ഞാൻതന്നെ സാഗരം ചാടിക്കടന്നെങ്കിൽ ശ്രേഷ്ഠരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ‘മനഃസങ്കല്പസമ്പാതാഃ’ (മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പംപോലെ പായുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ വേഗത്തെ മനസ്സിന്റെ ഗതിയോട് ഉപമിക്കുന്നു. ‘പൃഷ്ഠഗതൗ’ (മുതുകിലേറിയ) എന്ന വാക്കിലൂടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ നിർദേശം മാറ്റിയിരിക്കുന്നു — അവൻ ചുമക്കുന്നതു സീതയെയല്ല, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയാണ്. സാഗരം കടക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം ഇവിടെ സ്പഷ്ടമാണ് — വാനരന്മാർ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ എത്തും. ഹനുമാന്റെ മറുപടി സീതയുടെ രണ്ടു സംശയങ്ങൾക്കും പരിഹാരം നൽകുന്നു — സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും, രാവണനെ എങ്ങനെ ജയിക്കും. ആദ്യത്തേതിന്റെ ഉത്തരം വാനരന്മാരുടെ ഗതിയാണ് — ആകാശത്തിൽ അവരുടെ ഗതി തടയപ്പെടുന്നില്ല, അവർ വായുമാർഗം പിന്തുടരുന്നവരാണ്, പലവട്ടം ഭൂമിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തവരുമാണ്; അതിനാൽ സാഗരം അവർക്കു തടസ്സമല്ല. രണ്ടാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരം രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമമാണ് — ‘ശരങ്ങളാൽ തകർത്തുകളയും’, ‘അനുചരന്മാരോടുകൂടി രാവണനെ കൊന്ന്’ എന്നിങ്ങനെ. ‘സത്യസന്ധനായ സുഗ്രീവൻ’ എന്ന വിശേഷണം സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ് — കിഷ്കിന്ധയിൽവച്ച് സീതാന്വേഷണം നടത്താമെന്ന് അവൻ രാമനു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നു. ‘കോടികൾ’ എന്ന സംഖ്യ സൈന്യത്തിന്റെ വിപുലത കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ആത്മനിന്ദ ഇവിടെ ഒരു നീതിവാക്യത്താൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ‘ന ഹി പ്രകൃഷ്ടാഃ പ്രേഷ്യന്തേ’ (ശ്രേഷ്ഠരെയല്ലല്ലോ അയയ്ക്കുന്നത്) — ലോകത്തിലും രാജാവ് ശ്രേഷ്ഠരെ തന്റെ അരികിൽ നിർത്തുകയും മറ്റുള്ളവരെ ദൂതരായി അയയ്ക്കുകയുമാണു ചെയ്യുന്നത്. ഈ യുക്തി സീതയുടെ സംശയത്തിന്റെ വേരറുക്കുന്നു. ‘ഉദിച്ച ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ തേജസ്സും ശോഭയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്നതിൽ രാമന്റെ ക്രോധാഗ്നിയും സൂചിതമാണ്. ‘ചന്ദ്രനോടു രോഹിണിയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ മുൻസർഗങ്ങളിലെന്നപോലെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളിൽ എണ്ണിപ്പറയുന്ന ശൈലിയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — വാനരന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ അവൻ ഓരോന്നായി പറയുന്നു: പരാക്രമം, സത്ത്വം, ബലം, മനോവേഗം, തടയപ്പെടാത്ത ഗതി, കർമങ്ങളിൽ തളരായ്മ, ഭൂമിയുടെ പ്രദക്ഷിണം. ഈ എണ്ണൽ സീതയുടെ മനസ്സിൽ വിശ്വാസം ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘എന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠരും തുല്യരും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സൈന്യത്തിൽ തന്റെ സ്ഥാനം ഇടത്തരമോ താഴ്ന്നതോ ആണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു — സാഗരലംഘനം ചെയ്തത് അവൻതന്നെയായതിനാൽ ഇതു വിനയത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. ‘പരിതാപേന അലം’ (സന്താപം മതി) എന്ന ആജ്ഞപോലുള്ള വാക്കുപോലും സ്നേഹത്തോടെയാണു പറയുന്നത്.

ഇങ്ങനെ വൈദേഹിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ച മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വീണ്ടും വൈദേഹിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ശത്രുഘാതകനും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനുമായ ആ രാഘവനെയും വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണനെയും ലങ്കാകവാടത്തിൽ എത്തിയവരായി നീ വേഗം കാണും. നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയവരും സിംഹത്തിന്റെയും പുലിയുടെയും പരാക്രമമുള്ളവരും ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവരുമായ വീരവാനരന്മാർ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നതു നീ വേഗം കാണും. ആര്യേ, ലങ്കയിലെ മലയപർവതത്തിന്റെ താഴ്വരകളിൽ ഗർജിക്കുന്ന, പർവതംപോലെയും മേഘംപോലെയുമുള്ള കപിമുഖ്യന്മാരുടെ അനേകം യൂഥങ്ങളെ നീ കാണും. ഭയങ്കരമായ കാമബാണത്താൽ മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റ ആ രാമൻ, സിംഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ, സ്വസ്ഥത കാണുന്നില്ല. ദേവീ, ശോകംകൊണ്ടു കരയരുത്; നിന്റെ മനസ്സിൽ ഭയമുണ്ടാകരുത്. ശോഭനേ, ഭർത്താവായ ശക്രനോടു ശചിയെന്നപോലെ നീ രാമനോടു ചേരും. രാമനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായി മറ്റാരുണ്ട്, സൗമിത്രിക്കു തുല്യനായി ആരുണ്ട്? അഗ്നിയെയും വായുവിനെയുംപോലെയുള്ള ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുമാണ് നിന്റെ ആശ്രയം. ദേവീ, രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിക്കുന്ന അതിഭയങ്കരമായ ഈ സ്ഥലത്ത് നീ ഏറെക്കാലം വസിക്കില്ല; പ്രിയന്റെ വരവ് അധികം വൈകില്ല; ഞാൻ അവന്റെ അടുക്കലെത്തുന്ന നേരംവരെ മാത്രം ക്ഷമിക്കുക.’ അവസാനഭാഗത്ത് ഹനുമാൻ ഭാവിയുടെ ഒരു ചിത്രം സീതയുടെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു — ലങ്കാകവാടത്തിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ, പർവതസാനുക്കളിൽ ഗർജിക്കുന്ന വാനരയൂഥങ്ങൾ. രാമന്റെ വിരഹവേദനയും പറയുന്നു — കാമബാണമേറ്റ്, സിംഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ അവൻ അശാന്തനാണ്. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; ‘മത്സംഗമകാലമാത്രം’ എന്നതിന്റെ അർഥം — ഞാൻ രാമന്റെ അടുക്കലെത്തുന്നതുവരെയുള്ള നേരം മാത്രം സഹിക്കുക എന്നാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് ഹനുമാൻ ദൃശ്യചിത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു — വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണൻ, നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയ വാനരന്മാർ, പർവതങ്ങളെയും മേഘങ്ങളെയുംപോലുള്ള യൂഥങ്ങൾ — സീത ഭാവിയെ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ കാണാനായി. ‘സിംഹശാർദൂലവിക്രമാൻ’, ‘വാരണേന്ദ്രാഭാൻ’ (സിംഹത്തിന്റെയും പുലിയുടെയും പരാക്രമമുള്ളവർ, ഗജേന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്നീ ഉപമകളാൽ വാനരന്മാരുടെ ബലവും ഭയങ്കരത്വവും സൂചിതമാകുന്നു. രാമന്റെ വിരഹത്തിന്റെ വർണന, ‘എന്നെക്കുറിച്ച് അവനു വേവലാതിയുണ്ടോ’ എന്ന കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ സീതയുടെ സംശയത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് — അവളില്ലാതെ രാമനും അശാന്തനാണ്. ‘അഗ്നിമാരുതകല്പൗ’ (അഗ്നിയെയും വായുവിനെയുംപോലുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ — അഗ്നി വായുവിനോടു ചേർന്ന് ആളിക്കത്തുന്നതുപോലെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു ചേർന്ന്. അവസാനശ്ലോകം സീതയോടു ധൈര്യം അപേക്ഷിക്കുന്നു — അല്പകാലം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ സീതയുടെ സംശയങ്ങളെല്ലാം നീങ്ങുന്നു, ഹനുമാൻ യാത്രയ്ക്കു തയ്യാറാകുന്നു. ‘ആര്യേ’ എന്ന സംബോധന ഹനുമാന്റെ ആദരം കാണിക്കുന്നു; ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവചനം അവന്റെ സ്നേഹവും. ‘നചിരാത്’, ‘ക്ഷിപ്രം’ (അധികം വൈകാതെ, വേഗം) എന്നീ പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — വേഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശ്വാസമാണ് സീതയ്ക്കുള്ള മുഖ്യ ഔഷധം.

When she had given the jewel, Sītā said to Hanumān: "This token is well known to Rāma. When he sees the jewel, the hero Rāma will call three people to mind: me, his mother Kausalyā, and King Daśaratha." Since the sight of it would recall three people, the jewel carried the memories of Rāma's whole family. "Spurred on by fresh zeal, best of monkeys, think out what must be done next in this undertaking. In carrying this task through you are the one who counts; think what effort will put an end to my sorrow. Hanumān, set yourself to the effort, and be the one who ends my sorrow." Promising "So be it," the son of the Wind, terrible in his valour, bowed his head to Vaidehī and made ready to go. Knowing that he was setting out, Maithilī spoke in a voice choked with tears: "Hanumān, give my greetings to Rāma and Lakṣmaṇa together, and to Sugrīva with his ministers and to all the elder monkeys; give them my greetings as dharma requires. See to it that the mighty-armed Rāghava brings me across this flood of sorrow in which I am held. Tell the glorious Rāma how he may find me still alive; by your words you will gain merit. When he hears the words I have spoken, Daśaratha's son, always full of energy, will grow in manly resolve to win me. When he hears my message from you, the hero Rāghava will set his mind duly on deeds of valour." Again and again Sītā reminded Hanumān of his responsibility: "you are the one who counts", "be the one who ends my sorrow", "see to it". Her trust in him was firm, for he was her only bridge to Rāma. "By your words you will gain merit" made carrying her message an act of dharma: to help one in sorrow brings merit. In the image of the flood of sorrow, grief is like water in which Sītā is trapped, and so it is fitting to speak of bringing her across. By asking him to tell Rāma how he might find her alive, she wanted to send Rāma news that she lived, so that he would not despair. The aim of her message was to rouse Rāma's manhood: his resolve would grow and he would set his mind on valour. Her words here fall into two parts: first she laid the task on Hanumān, then she sent greetings to all. In laying the task on him she used the words "the one who counts" twice, in the previous sarga and here, making his responsibility firm. In her greetings she remembered not only Rāma and Lakṣmaṇa but Sugrīva, his ministers and the elder monkeys, which shows her gratitude, for all of them were striving on her behalf. As he was about to go her voice choked with tears, fearing that her only support was going far away. And the jewel, by recalling three people, would awaken in Rāma's heart the memory of his wife, his mother and his father together; that was the emotional power of the token.

Hearing Sītā's words, Hanumān, son of the Wind, joined his palms above his head and answered: "Kākutstha will come swiftly, surrounded by the foremost of the monkeys and bears, and he will conquer his enemies in battle and drive away your grief. I see no one among mortals, asuras or gods who would dare to stand before him as he pours out his arrows. For your sake above all he could withstand in battle the sun itself, or Parjanya the god of rain, or Yama son of Vivasvat. He is fit to subdue the whole earth to the shores of the ocean; Rāma's victory, daughter of Janaka, will be for your sake." Hearing his words, true, well spoken and to the point, Jānakī thought highly of him and spoke again. In his answer Rāma's invincibility rises by three steps: mortals, asuras and gods cannot stand before him; even three gods, the sun, Parjanya and Yama, are within his power to face; and the whole earth is his to subdue. "Pouring out his arrows" pictures his volleys like a cloud pouring down rain. "Rāma's victory will be for your sake" puts Sītā at the centre of Rāma's work: it is for her he will fight, and because of her he will win. Hanumān's joined palms were a sign of his humility, and Sītā's high regard showed her satisfaction; her response was itself proof of the truth of his words, and his comfort steadied her mind a little.

Then, looking at him again and again as he was setting out, Sītā spoke to him warmly, with affection and with love for her husband: "If you think fit, hero, tamer of enemies, stay here one day; rest in some hidden place and go tomorrow. While you are near me, monkey, even I, so unlucky, may be freed for a moment from this great sorrow. When you have gone, best of monkeys, until you come back my very life will be in doubt; of that there is no question. The grief of not seeing you will scorch me again, as though setting fire to one already struck by sorrow upon sorrow. And this great doubt stands before me, hero, lord of monkeys, about your allies the monkeys and bears: how will those hosts of monkeys and bears, or those two sons of the best of men, cross the impassable great ocean? Only three beings have the power to leap this ocean: Garuḍa son of Vinatā, you, and the Wind. So, hero, in this undertaking so hard to accomplish, what way do you see? For you are the best of those who know how to get things done. Granted, you alone are enough to accomplish this task, slayer of enemy heroes; but then the glory of the result would be yours. If Rāma defeats Rāvaṇa in battle with all his forces and, victorious, takes me to his own city, that would be worthy of him. If Kākutstha, crusher of enemy armies, fills Laṅkā with his troops and takes me away, that would be worthy of him. So bring it about in a way that befits the valour of that great-souled hero in battle." Two feelings were in her mind at once: on one side her need for Hanumān's presence, for she did not want to give up his comfort even for a day; on the other, a practical concern about how Rāma could come. "Sorrow upon sorrow" speaks of grief following grief. Counting the three beings, Garuḍa, the Wind and Hanumān, shows her realistic judgement: only they could leap the ocean. At the end she recalled her argument from the previous sarga: Rāma's fame must come from his own valour. Her plea is a fine picture of human nature: the one who had come to her like a kinsman she wanted to keep one more day. "If you think fit" shows that she asked humbly, not commanding, and "in some hidden place" shows that she thought of his safety too. Calling herself "so unlucky" shows her misery, and "my very life will be in doubt" shows how fragile her position was, for once he was gone the rākṣasīs' threats and the fear of Rāvaṇa would return. Then her thoughts moved from herself to the army; setting aside her own sorrow, she considered how the task could succeed. "You are the best of those who know how to get things done" praises his intelligence, not only his strength. And "that would be worthy of him", said twice, reveals her chief concern: her freedom must befit Rāma's honour, and not come in any other way. The order of her reasoning is clear: first her own need, one more day; then the difficulty of the task, crossing the ocean; then her request for a solution, "what way do you see?"; and last her concern for Rāma's fame. So she consulted Hanumān not merely as a messenger but almost as a minister.

Hearing her remaining words, full of meaning, courteous and well reasoned, Hanumān answered: "Lady, Sugrīva, lord of the armies of monkeys and bears, best of leapers, true to his word, is resolved to act for you. Surrounded by thousands of crores of monkeys he will come swiftly, lady, to destroy the rākṣasas. Under his command stand monkeys full of valour, courage and great strength, who travel as fast as thought. Nothing checks their course, upwards, downwards or sideways, and those monkeys of boundless energy never flag even in great tasks. Again and again, following the path of the wind, they have circled the earth with its oceans and mountains. Among them are forest-dwellers who surpass me and who equal me; in Sugrīva's company there is none lesser than I. If I have come here, how much more easily will those mighty ones! For it is not the foremost who are sent on errands, but others. So enough of grieving, lady; let your sorrow go. The leaders of the monkey troops will reach Laṅkā in a single bound. Those two lions among men, riding on my back like the risen sun and moon, will come to you with their great hosts. The two heroes, the best of men, Rāma and Lakṣmaṇa, will come together to the city of Laṅkā and destroy it with their arrows. Rāghava, delight of the Raghus, will kill Rāvaṇa and all his followers and take you, fair lady, to his own city. So take heart, and blessings on you; bide your time. Before long you will see Rāma, blazing like fire. When the lord of the rākṣasas has been killed with his sons, ministers and kin, you will be united with Rāma as Rohiṇī is with the moon. Soon, lady Maithilī, you will see the end of your sorrow, and you will see Rāvaṇa struck down by Rāma's might." At the heart of this answer is Hanumān's humility: "none lesser than I", "it is not the foremost who are sent". He made himself small in order to dispel Sītā's doubt: if even a lesser monkey like him had crossed the ocean, what of the greater ones? "Travel as fast as thought" likens the monkeys' speed to the movement of the mind. "Riding on my back" turns his earlier offer around: he would carry not Sītā but Rāma and Lakṣmaṇa. The answer to her question about the ocean is plain: the monkeys would come through the sky in a single bound. His reply settled both her doubts, how the ocean would be crossed and how Rāvaṇa would be conquered. The first answer was the monkeys' power of movement: unchecked in the sky, following the wind's path, they had circled the earth many times, so the ocean was no barrier to them. The second was the valour of Rāma and Lakṣmaṇa, who would destroy Laṅkā with their arrows and kill Rāvaṇa with his followers. "Sugrīva, true to his word" recalls his promise in Kiṣkindhā to search for Sītā, and "crores" shows the size of the army. Hanumān's self-deprecation is supported by a maxim: in the world a king keeps his best men at his side and sends others as envoys. This reasoning cut the root of Sītā's doubt. The sun and moon risen describe the splendour and beauty of the two brothers at once, and "blazing like fire" hints at Rāma's fiery anger. The image of Rohiṇī and the moon comes again, as in the earlier sargas. Notice too how he counted the monkeys' qualities one by one, valour, courage, strength, speed of thought, unchecked movement, tirelessness, the circling of the earth, so that trust grew in Sītā's mind step by step. By saying some surpassed him and some equalled him, he placed himself in the middle of the army or below it, an example of humility, since he was the one who had actually leapt the ocean. "Enough of grieving" sounds like a command, but it was said out of affection.

Having comforted Vaidehī like this, Hanumān, son of the Wind, made up his mind to leave and spoke to her once more: "Soon you will see Rāghava, slayer of foes, master of himself, and Lakṣmaṇa bow in hand, arrived at the gate of Laṅkā. Soon you will see heroic monkeys gathered here, armed with claws and teeth, valiant as lions and tigers, huge as lordly elephants. Noble lady, you will see troop upon troop of the chief monkeys, like mountains and clouds, roaring on the slopes of Laṅkā's Malaya hill. Struck to the quick by the dreadful arrow of love, Rāma finds no peace, like an elephant attacked by a lion. Do not weep in grief, lady; let there be no fear in your mind. You will be united with your husband, lovely one, as Śacī with Indra. Who is greater than Rāma, and who is Saumitri's equal? Those two brothers, like fire and wind, are your refuge. You will not live long, lady, in this dreadful place haunted by hordes of rākṣasas. Your beloved will come before long; bear only the time until I reach him." In this last part Hanumān set a picture of the future before Sītā: Rāma and Lakṣmaṇa at the gate of Laṅkā, troops of monkeys roaring on the mountain slopes. He spoke too of Rāma's pain of separation: struck by love's arrow, like an elephant attacked by a lion, he had no peace. "Bear only the time until I meet him" meant: endure only until I reach Rāma. Here Hanumān used pictures, Lakṣmaṇa bow in hand, monkeys armed with claws and teeth, troops like mountains and clouds, so that Sītā could see the future as if before her eyes. Lions, tigers and lordly elephants convey the monkeys' strength and terror. His account of Rāma's longing answered her doubt in the previous sarga, "if he has any concern for me": Rāma too had no peace without her. Fire and wind are an apt image, for fire blazes up with the wind, as Rāma with Lakṣmaṇa. The last verse asks Sītā for patience: only a little time remained. So by the end of the sarga all her doubts had been removed and Hanumān was ready to depart. "Noble lady" shows his respect and "blessings on you" his affection, and the words "soon" and "before long" recur again and again, for the assurance of speed was Sītā's chief medicine.