हनुमतः वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना सीता तं धर्मार्थसहितं वचनम् उवाच। ‘वानर, रामः अनन्यमनाः शोकपरायणः च इति यत् त्वया उक्तं, तत् मम विषसम्पृक्तम् अमृतम् इव’ — प्रियस्य अनुरागः अमृतम्, तस्य दुःखं तु विषम्। ततः सा दैवस्य बलं वर्णयति — सुविस्तीर्णे ऐश्वर्ये वा सुदारुणे व्यसने वा स्थितं पुरुषं कृतान्तः रज्ज्वा बद्ध्वा इव परिकर्षति। विधिः प्राणिनाम् असंहार्यः एव; सौमित्रिं, मां, रामं च व्यसनैः मोहितान् पश्य। भग्ननौः सागरे प्लवमानः श्रान्तः पुरुषः इव राघवः अस्य शोकस्य पारं कथं गमिष्यति? राक्षसान् हत्वा, रावणं सूदयित्वा, लङ्काम् उन्मथितां कृत्वा मम पतिः मां कदा द्रक्ष्यति? अतः ‘संत्वरस्व’ इति सः वक्तव्यः — यावत् अयं संवत्सरः न पूर्यते तावत् एव मम जीवितम्। रावणेन कृतस्य समयस्य दशमः मासः वर्तते, द्वौ एव मासौ शेषौ। रावणस्य भ्राता विभीषणः मम निर्यातनार्थं प्रयत्नेन तम् अनुनीतवान्, किन्तु सः मतिं न करोति; मम प्रतिप्रदानं तस्मै न रोचते, यतः कालवशं गतं तं संख्ये मृत्युः एव मार्गते। अत्र सीतायाः वचने आशा भयं च मिश्रिते — एकतः रामस्य स्नेहेन आश्वासः, अपरतः कालस्य संकोचः। ‘द्वौ मासौ’ इति अवधिः अग्रिमं सर्वं वचनं त्वरया पूरयति। विभीषणस्य उल्लेखः अग्रिमकथायाः पूर्वसूचना — लङ्कायाम् अपि धर्मं वदन् कश्चित् अस्ति इति। ‘धर्मार्थसहितम्’ इति विशेषणं सूचयति यत् सीतायाः वचनं केवलं विलापः न, अपितु धर्मेण अर्थेन च युक्तं विचारितं वचनम्। प्रथमं सा हनुमतः वार्तायाः द्विविधं फलं स्वीकरोति — रामस्य अनन्यभक्तिः तां सुखयति, तस्य शोकः तु तां दहति; अतः एव ‘विषसम्पृक्तम् अमृतम्’ इति उपमा। ततः सा स्वदुःखस्य कारणं दैवे स्थापयति, न रामस्य दोषे — ऐश्वर्ये व्यसने वा पुरुषः स्वतन्त्रः न, कृतान्तः तं रज्ज्वा इव कर्षति। ‘पश्य मोहितान्’ इति वचनेन सा त्रयाणाम् अपि दुःखं हनुमतः समक्षं स्थापयति — लक्ष्मणः, सा स्वयं, रामः च। भग्ननौकः समुद्रे तरन् पुरुषः इति उपमा रामस्य शोकस्य गाम्भीर्यं दर्शयति — तीरं दूरे, बलं क्षीयमाणम्। सीतायाः प्रश्नः ‘कदा द्रक्ष्यति’ इति न संशयः, अपितु उत्कण्ठा। ‘स वाच्यः संत्वरस्व’ इति सन्देशस्य सारः — त्वरा एव मुख्या। रावणेन कृतः समयः पूर्वसर्गेषु उक्तः; अत्र सीता तस्य गणनां स्पष्टं करोति — दश मासाः गताः, द्वौ शेषौ। विभीषणस्य प्रयत्नः निष्फलः इति वदन्ती सा रावणस्य विनाशं निश्चितं मन्यते — ‘मृत्युः मार्गते’ इति।

एतत् सर्वं कथं ज्ञातम् इति सीता स्वयं वदति — विभीषणस्य ज्येष्ठा कन्या कला नाम, सा मात्रा स्वयं प्रहिता मम एतत् आख्यातवती। अविन्ध्यः नाम मेधावी विद्वान् धृतिमान् शीलवान् वृद्धः राक्षसपुङ्गवः रावणस्य सुसम्मतः अपि अस्ति; सः ‘रामात् रक्षसां क्षयः अनुप्राप्तः’ इति रावणं प्रत्यचोदयत्, किन्तु सः दुष्टात्मा तस्य हितं वचनं न शृणोति। ततः सीता स्वविश्वासं प्रकटयति — ‘हरिश्रेष्ठ, मम पतिः मां क्षिप्रं प्राप्स्यति इति आशंसे; मम अन्तरात्मा शुद्धः, तस्मिन् च बहवः गुणाः।’ उत्साहः, पौरुषं, सत्त्वम्, आनृशंस्यं, कृतज्ञता, विक्रमः, प्रभावः च राघवे सन्ति। यः जनस्थाने भ्रात्रा विना चतुर्दश सहस्राणि राक्षसान् जघान, तस्मात् कः शत्रुः न उद्विजेत्? सः पुरुषर्षभः व्यसनैः तुलयितुं न शक्यः; शक्रस्य प्रभावं पुलोमजा इव अहं तस्य अनुभावं जानामि। शरजालांशुमान् शूरः रामदिवाकरः शत्रुरक्षोमयं तोयम् उपशोषं नेष्यति — सूर्यः यथा जलं शोषयति तथा रामः राक्षससमूहं नाशयिष्यति। अत्र लङ्कायाः अन्तःस्थितिः अपि दृश्यते — रावणस्य परिवारे एव केचित् धर्मवादिनः सन्ति, तेषां वचनं तु सः न गृह्णाति। सीतायाः दुःखे अपि रामगुणानां गणना तस्याः धैर्यस्य आधारः। ‘आशंसे’ इति पदेन आशा, ‘शुद्धः अन्तरात्मा’ इति पदेन स्वपातिव्रत्यस्य साक्ष्यं च सूचितम्। कलायाः उल्लेखः सूचयति यत् विभीषणस्य गृहं सीतायाः प्रति सहानुभूतिमत् आसीत् — माता स्वयं कन्यां प्रेषितवती। अविन्ध्यस्य विशेषणानि — मेधावी, विद्वान्, धृतिमान्, शीलवान्, वृद्धः — तस्य वचनस्य प्रामाण्यं स्थापयन्ति; तादृशस्य अपि वचनं रावणः न गृह्णाति इति तस्य दुर्मतेः प्रमाणम्। ‘रामात् क्षयम् अनुप्राप्तम्’ इति वचनम् अविन्ध्यस्य दूरदृष्टिं दर्शयति। ततः सीता रामस्य गुणान् सप्त गणयति — एते न केवलं वीरस्य, अपितु धार्मिकस्य राज्ञः अपि गुणाः। कृतज्ञता आनृशंस्यं च इति गुणौ विशेषतः उल्लेखनीयौ, यतः तौ एव रामं सीतायाः प्रति प्रेरयिष्यतः। जनस्थाने खरदूषणादीनां वधः रामस्य बलस्य प्रत्यक्षं साक्ष्यम्।

इति रामार्थे शोककर्शितां संजल्पमानाम् अश्रुसम्पूर्णवदनां सीतां हनुमान् कपिः उवाच — ‘मम वचः श्रुत्वा एव राघवः हर्यृक्षगणसंकुलां महतीं चमूं प्रकर्षन् क्षिप्रम् एष्यति। अथवा अद्य एव त्वां सराक्षसात् अस्मात् दुःखात् मोचयिष्यामि; अनिन्दिते, मम पृष्ठम् आरोह। त्वां पृष्ठगतां कृत्वा सागरं संतरिष्यामि; सरावणाम् अपि लङ्कां वोढुं मम शक्तिः अस्ति। हुतं हव्यम् अनलः शक्राय इव अहं त्वाम् अद्य एव प्रस्रवणस्थाय राघवाय प्रापयिष्यामि। दैत्यवधे विष्णुम् इव व्यवसायसमायुक्तं राघवं सहलक्ष्मणम् अद्य एव द्रक्ष्यसि — त्वद्दर्शनकृतोत्साहं नगराजस्य मूर्धनि पुरंदरम् इव आसीनम्। देवि, मा विकाङ्क्षस्व; रोहिणी शशाङ्केन इव रामेण योगम् अन्विच्छ। मत्पृष्ठम् अधिरोह, आकाशमहार्णवं तर। मया नीयमानां त्वां लङ्कानिवासिनः सर्वे अपि अनुगन्तुं न शक्ताः; यथा अहम् इह प्राप्तः तथा एव त्वाम् उद्यम्य विहायसा यास्यामि।’ तत् अद्भुतं वचनं श्रुत्वा हर्षविस्मितसर्वाङ्गी मैथिली अब्रवीत् — ‘हनूमन्, दूरम् अध्वानं मां कथं नेतुम् इच्छसि? एतत् एव ते कपित्वं मन्ये। अल्पशरीरः त्वं मां भर्तुः मानवेन्द्रस्य सकाशं कथं नेतुम् इच्छसि?’ अत्र हनुमतः उत्साहः सीतायाः विवेकः च परस्परं सम्मुखौ। ‘कपित्वम्’ इति वचने किञ्चित् हास्यम् अपि अस्ति — चपलस्य वानरस्य साहसम् इव तस्याः प्रतिभाति। हनुमतः शरीरं तदा अल्पम् आसीत्, अतः तस्याः संशयः स्वाभाविकः। तस्य प्रस्तावे भक्तिः त्वरा च उभे दृश्येते, सीतायाः उत्तरे तु धैर्यं विवेकः च। हनुमतः प्रस्तावे द्वौ विकल्पौ — प्रथमं रामः ससैन्यः आगमिष्यति, अथवा अद्य एव सः सीतां नेष्यति। द्वितीयः विकल्पः तस्य उत्साहात् उद्भूतः; सः सागरलङ्घनस्य अनुभवं स्मरन् ‘यथा अहम् इह प्राप्तः तथा एव यास्यामि’ इति विश्वसिति। ‘सरावणाम् अपि लङ्कां वोढुं शक्तिः अस्ति’ इति वचनं केवलं दर्पः न, अपितु स्वबलस्य यथार्थज्ञानम्। हव्यस्य अग्निना शक्रं प्रति वहनस्य उपमा पवित्रतां सूचयति — सीता हव्यम् इव शुद्धा, हनुमान् अग्निः इव वाहकः। प्रस्रवणे गिरौ स्थितं रामं ‘नगराजस्य मूर्धनि पुरंदरम् इव’ इति वर्णनं तस्य प्रतीक्षां गौरवं च दर्शयति। रोहिण्याः शशाङ्केन सह योगस्य उपमा अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः आगच्छति — सा सीतारामयोः नित्यसम्बन्धस्य चिह्नम्। ‘आकाशमहार्णवं तर’ इति वचने आकाशः अपि समुद्रः इव कल्पितः। ‘अनुगन्तुं न शक्ताः’ इति वचनेन सः राक्षसानाम् अनुसरणस्य भयम् अपि निवारयितुं प्रयतते। सीतायाः हर्षः विस्मयः च युगपत् — मुक्तेः आशया हर्षः, प्रस्तावस्य साहसेन विस्मयः। तस्याः प्रश्नः ‘कथं नेतुम् इच्छसि’ इति द्विवारम् उक्तः, येन तस्याः संशयस्य दृढता सूच्यते। दूरम् अध्वानम् अल्पशरीरः च इति द्वे कारणे सा प्रथमं वदति। अस्य प्रसङ्गस्य नाटकीयता अपि द्रष्टव्या। पूर्वसर्गेषु हनुमान् दूतः इव विनयेन सन्देशम् अवदत्; अत्र तु सः रक्षकः इव स्वयं कार्यं समापयितुम् इच्छति। तस्य वचने त्रयः हेतवः — सीतायाः दुःखस्य शीघ्रं निवृत्तिः, रामस्य शोकस्य अपनयनम्, स्वस्य सामर्थ्यस्य प्रदर्शनं च। सीता तु प्रस्तावस्य सौहार्दं स्वीकृत्य अपि तस्य व्यावहारिकतां पृच्छति। ‘मानवेन्द्रस्य भर्तुः सकाशम्’ इति पदेन सा स्मारयति यत् लक्ष्यं केवलं समुद्रस्य पारं न, अपितु रामस्य सान्निध्यम्। एवं प्रश्नोत्तराभ्याम् अग्रिमस्य महारूपदर्शनस्य भूमिका सिद्धा।

सीतायाः वचः श्रुत्वा लक्ष्मीवान् मारुतात्मजः हनुमान् ‘नवः परिभवः कृतः’ इति अचिन्तयत्। ‘इयम् असितेक्षणा मम सत्त्वं वा प्रभावं वा न जानाति; तस्मात् मम कामतः यत् रूपं तत् वैदेही पश्यतु।’ इति संचिन्त्य सः प्लवगसत्तमः सीतायाः स्वरूपं दर्शयामास। सः धीमान् पादपात् आप्लुत्य सीतायाः प्रत्ययार्थं वर्धितुम् आरेभे। मेरुमन्दरसंकाशः दीप्तानलप्रभः सः सीतायाः अग्रतः व्यवतस्थे। पर्वतसंकाशः ताम्रवक्त्रः वज्रदंष्ट्रनखः भीमः महाबलः सः हरिः वैदेहीम् अब्रवीत् — ‘सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणां सनाथाम् इमां लङ्काम् अपि नेतुं मम शक्तिः अस्ति। तस्मात् बुद्धिः अवस्थाप्यताम्, देवि, विकाङ्क्षया अलम्; राघवं सहलक्ष्मणं विशोकं कुरु।’ तम् अचलसंकाशं दृष्ट्वा पद्मपत्रविशालाक्षी जनकात्मजा मारुतस्य औरसं सुतम् उवाच — ‘महाकपे, तव सत्त्वं बलं च वायोः इव गतिम्, अग्नेः इव अद्भुतं तेजः च विजानामि। अन्यः प्राकृतः वानरः अप्रमेयस्य उदधेः पारम् इमां भूमिं कथम् आगन्तुम् अर्हति? तव गमने नयने च शक्तिं जानामि; तथापि आत्मनः कार्यसिद्धिः इव अवश्यं सम्प्रधार्य आशु निर्णेतव्यम्।’ अत्र ‘नवः परिभवः’ इति हनुमतः अन्तर्गतं वचनं रमणीयम् — सः अपमानं न सहते, किन्तु क्रोधं विना केवलं स्वरूपदर्शनेन उत्तरं ददाति। सीता अपि सामर्थ्यं स्वीकृत्य विवेकं न त्यजति — बलं ज्ञातम्, किन्तु गमनस्य औचित्यं पृथक् विचारणीयम्। अत्र हनुमतः विनयः बलं च द्वे अपि प्रकटिते। दर्शनमात्रेण विवादः शान्तः, अग्रे तु धर्मविचारः प्रवर्तते। हनुमतः वर्धनं पर्वतस्य इव वर्णितम् — मेरुः मन्दरः च पुराणप्रसिद्धौ महापर्वतौ, तयोः उपमा तस्य आकारस्य विस्तारं दर्शयति। ताम्रवक्त्रः वज्रदंष्ट्रनखः इति विशेषणे तस्य भयंकरत्वं सूचयतः, किन्तु तस्य वचनं मृदु एव — ‘अलं विकाङ्क्षया’ इति। ‘सनाथां लङ्काम्’ इति पदं रावणेन सह लङ्काम् इति सूचयति। सीता ‘अचलसंकाशं’ तं दृष्ट्वा ‘मारुतस्य औरसं सुतम्’ इति सम्बोधयति — तस्य दिव्यं जन्म तदा एव तस्याः मनसि स्फुटं भवति। वायोः गतिः अग्नेः तेजः च इति उपमाद्वयं तस्य वेगं प्रभावं च सङ्ग्रहेण कथयति। ‘प्राकृतः अन्यः’ इति वचनेन सा स्वीकरोति यत् सामान्यः वानरः एतत् कर्तुं न शक्नुयात्। तथापि ‘सम्प्रधार्य’ इति पदेन सा विवेकस्य आवश्यकतां पुनः स्थापयति। अस्मिन् प्रसङ्गे हनुमतः आत्मबोधः अपि प्रकटः। सागरलङ्घने सुरसासमागमे च सः रूपं वर्धितवान्; इदानीं सीतायाः विश्वासार्थं पुनः तत् करोति। ‘कामतः’ इति पदं सूचयति यत् तस्य रूपपरिवर्तनं स्वेच्छाधीनम्। ‘पादपात् आप्लुत्य’ इति वचनात् सः प्रथमं वृक्षात् अवतीर्य भूमौ स्थित्वा एव वर्धते, सीतायाः अग्रतः च तिष्ठति। तस्य वचने सीतायाः शोकस्य निवृत्तिः रामस्य च विशोकता इति द्वयं युगपत् लक्ष्यम्। सीता तं ‘महाकपे’ इति सम्बोधयति, पूर्वं तु ‘हरियूथप’ इति — सम्बोधनस्य परिवर्तनम् एव तस्याः मतेः परिवर्तनं दर्शयति।

सीता गमनस्य दोषान् क्रमेण कथयति। ‘कपिश्रेष्ठ, त्वया सह मम गमनम् अयुक्तम्। वायुवेगसवेगस्य तव वेगः मां मोहयेत्; आकाशम् आसक्ता उपर्युपरि सागरं गच्छतः तव पृष्ठात् अहं पतेयम्। तिमिनक्रझषाकुले सागरे पतिता अहं विवशा यादसाम् उत्तमम् अन्नं भवेयम्। शत्रुविनाशन, अतः त्वया सार्धं गन्तुं न शक्ष्ये; कलत्रवति त्वयि संदेहः अपि स्यात्। ह्रियमाणां मां दृष्ट्वा रावणेन आदिष्टाः भीमविक्रमाः राक्षसाः अनुगच्छेयुः; शूलमुद्गरपाणिभिः तैः परिवृतः कलत्रवान् त्वं संशयं प्राप्नुयाः। व्योम्नि सायुधाः बहवः राक्षसाः, त्वं निरायुधः; युद्धं मम रक्षणं च कथं युगपत् करिष्यसि? क्रूरकर्मभिः तैः सह युध्यमानस्य तव पृष्ठात् भयार्ता अहं प्रपतेयम्। ते महान्तः बलवन्तः राक्षसाः कथंचित् त्वां जयेयुः; अथवा विमुखस्य तव पृष्ठात् पतितां मां ते पापराक्षसाः गृहीत्वा नयेयुः, त्वत् हस्तात् हरेयुः, विशसेयुः वा — युद्धे जयपराजयौ अनवस्थौ। अहं वा रक्षोभिः अभितर्जिता विपद्येयम्, ततः तव प्रयत्नः निष्फलः भवेत्। कामं त्वं सर्वान् राक्षसान् हन्तुं पर्याप्तः, किन्तु त्वया हतेषु राक्षसेषु राघवस्य यशः हीयेत। अथवा राक्षसाः मां संवृते देशे न्यसेयुः यत्र हरयः राघवः च न अभिजानीयुः; तदा मदर्थः अयं तव आरम्भः निरर्थकः। त्वया सह रामस्य आगमने तु महान् गुणः। अमितौजसः राघवस्य, तस्य भ्रातॄणां, तव राजकुलस्य च जीवितं मयि आयत्तम्; मदर्थं निराशौ तौ शोकसंतापकर्शितौ सर्वर्क्षहरिभिः सह प्राणान् त्यक्ष्यतः। भर्तृभक्तिं पुरस्कृत्य रामात् अन्यस्य गात्रं स्वतः स्प्रष्टुं न इच्छेयम्। रावणस्य गात्रसंस्पर्शं तु बलात् गता — तदा अनीशा विनाथा विवशा अहं किं कुर्याम्?’ अत्र सीतायाः तर्कः क्रमेण वर्धते — प्रथमं शारीरिकः भयः, ततः युद्धस्य अनिश्चितता, ततः रामस्य यशः, अन्ते पातिव्रत्यम्। अन्तिमं कारणम् एव मूलं प्रतिभाति, पूर्वाणि तु तस्य उपोद्बलकानि। प्रथमं कारणं वेगः — वायुवेगसमः हनुमतः वेगः मां मोहयेत्, ततः अहं पतेयम्। द्वितीयं सागरस्य भयम् — तिमयः नक्राः झषाः च तत्र सन्ति, पतिता अहं तेषाम् आहारः भवेयम्। तृतीयं युद्धस्य अनिश्चितता — राक्षसाः अनुसरेयुः, हनुमान् निरायुधः, सीतां रक्षन् युद्धं कर्तुं न शक्नुयात्। अत्र ‘कलत्रवान्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — भार्यां वहन् योद्धा द्विगुणं भारं वहति, तस्य संशयः अपि द्विगुणः। चतुर्थं कारणं रामस्य यशः — यदि हनुमान् एव सर्वान् राक्षसान् हन्यात् सीतां च नयेत्, तर्हि ‘रामः स्वयं किमपि न अकरोत्’ इति लोके अपवादः स्यात्। पञ्चमं गोपनस्य भयम् — राक्षसाः सीतां कुत्रचित् संवृते स्थाने निदध्युः, ततः पुनः अन्वेषणम् असम्भवं स्यात्। षष्ठं सर्वेषां जीवनस्य आश्रयः — यदि सीतायाः किमपि अनिष्टं भवेत्, रामः लक्ष्मणः सुग्रीवस्य कुलं वानराः ऋक्षाः च सर्वे प्राणान् त्यजेयुः। सप्तमं मुख्यं कारणं पातिव्रत्यम् — स्वेच्छया अन्यपुरुषस्य गात्रस्पर्शः तस्याः धर्मविरुद्धः। रावणस्य स्पर्शः बलात् अभवत्, तत्र सा अनीशा आसीत्; इदानीं तु स्वेच्छया स्पर्शः स्यात्, अतः सा निषेधति। अस्य श्लोकसमूहस्य विशेषता — सीता हनुमतः बलं न निन्दति, केवलं परिस्थितेः विपत्तीः गणयति। ‘अनवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ’ इति वचनं सामान्यं नीतिवाक्यम् अपि। हनुमतः भक्तिं सा मानयति, तथापि धर्मस्य मर्यादां न लङ्घयति। सीतायाः वचनस्य क्रमः अपि मनोज्ञः। सा प्रथमं स्वस्य दौर्बल्यं कारणत्वेन उपस्थापयति, न हनुमतः — ‘मां मोहयेत्’, ‘अहं पतेयम्’ इति; एवं सा हनुमतः अभिमानं न आहन्ति। ततः सा युद्धस्य विविधाः सम्भावनाः एकैकशः गणयति — राक्षसाः जयेयुः, तां हरेयुः, विशसेयुः, गोपयेयुः वा; प्रत्येकं सम्भावना हनुमतः प्रयत्नं निष्फलं कुर्यात्। अन्ते सा सकारात्मकं मार्गं दर्शयति — ‘त्वया सह रामस्य आगमने महान् गुणः’। अस्मिन् वाक्ये एव सर्वस्य प्रत्याख्यानस्य समाधानं निहितम् — गमनं न, किन्तु आनयनम्। ‘मयि जीवितम् आयत्तम्’ इति वचनेन सा स्वस्य सुरक्षायाः महत्त्वं दर्शयति — एकस्याः जीवनेन अनेकेषां जीवनं बद्धम्। पातिव्रत्यस्य कारणं सा अन्ते वदति, येन तस्य गौरवं वर्धते। ‘अनीशा विनाथा विवशा’ इति त्रिभिः पदैः रावणेन कृतस्य अपहरणस्य निरुपायता प्रकाश्यते, तस्याः निर्दोषता च स्थाप्यते।

‘यदि रामः इह सराक्षसं दशग्रीवं हत्वा मां गृहीत्वा इतः गच्छेत्, तत् तस्य सदृशं भवेत्। रणावमर्दिनः तस्य महात्मनः पराक्रमाः मया श्रुताः दृष्टाः च; देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसाः संयुगे रामेण समाः न भवन्ति। चित्रकार्मुकं वासवतुल्यविक्रमं महाबलं सलक्ष्मणं राघवम् अनिलेरितं दीप्तं हुताशनम् इव संयति कः विषहेत? आजिमर्दनं मत्तं दिशागजम् इव व्यवस्थितं, युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषं सलक्ष्मणं राघवं संयुगे कः सहेत? तस्मात् कपिश्रेष्ठ, सलक्ष्मणं सयूथपं मम प्रियं क्षिप्रम् इह उपपादय; चिराय रामं प्रति शोककर्शितां मां हर्षितां कुरुष्व।’ अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्ते निबद्धाः, सर्गस्य समाप्तिं गम्भीरां कुर्वन्ति। सीतायाः प्रार्थना न केवलं मुक्तेः, अपितु रामस्य कीर्तेः अपि। ‘तत् तस्य सदृशं भवेत्’ इति वचनेन सीता रामस्य कर्तव्यं स्पष्टं करोति — पत्न्याः उद्धारः पत्युः एव कर्म। प्रथमे दीर्घवृत्तश्लोके सा रामस्य अद्वितीयतां वदति, द्वितीये तृतीये च अग्निगजसूर्याणाम् उपमाभिः तस्य दुर्धर्षत्वं वर्णयति। ‘कः विषहेत, कः सहेत’ इति प्रश्नद्वयं रावणस्य पराजयं निश्चितं करोति। अन्तिमे श्लोके ‘सयूथपम्’ इति पदेन सुग्रीवस्य सेनायाः आगमनम् अपि प्रार्थ्यते। एवं सर्गः आशया समाप्यते, न निराशया।

హనుమంతుని మాట విని పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల సీత ధర్మార్థాలతో కూడిన ఈ మాట అతనితో అన్నది. ‘వానరా, రాముడు అనన్యమనస్కుడై శోకపరాయణుడై ఉన్నాడని నీవు చెప్పినది నాకు విషంతో కలిసిన అమృతంలా ఉంది’ — ప్రియుని అనురాగం అమృతం, అతని దుఃఖం మాత్రం విషం. తరువాత ఆమె దైవబలాన్ని వర్ణిస్తుంది — విస్తారమైన ఐశ్వర్యంలో ఉన్నా, అతి దారుణమైన ఆపదలో ఉన్నా మనిషిని కృతాంతుడు తాడుతో కట్టి లాగుతున్నట్లు లాగుకుపోతాడు. ప్రాణులకు విధి తప్పించుకోరానిదే; సౌమిత్రినీ, నన్నూ, రామునీ ఆపదలచే మోహితులైనవారిని చూడు. ఓడ పగిలి సముద్రంలో ఈదుతూ అలసిపోయిన మనిషిలా రాఘవుడు ఈ శోకపు ఒడ్డుకు ఎలా చేరుతాడు? రాక్షసులను చంపి, రావణుని సంహరించి, లంకను ధ్వంసం చేసి నా భర్త నన్ను ఎప్పుడు చూస్తాడు? అందువల్ల ‘త్వరపడు’ అని అతనికి చెప్పాలి — ఈ సంవత్సరం పూర్తి కానంతవరకే నా జీవితం. రావణుడు విధించిన గడువులో పదవ నెల నడుస్తున్నది, రెండు నెలలే మిగిలాయి. రావణుని సోదరుడు విభీషణుడు నన్ను తిరిగి అప్పగించమని ప్రయత్నపూర్వకంగా అతనిని బతిమాలాడు, కాని అతడు మనస్సు పెట్టడం లేదు; నన్ను తిరిగి ఇవ్వడం అతనికి రుచించడం లేదు, ఎందుకంటే కాలానికి వశుడైన అతనిని యుద్ధంలో మృత్యువే వెదకుతున్నది. ఇక్కడ సీత మాటలో ఆశా భయమూ కలిసి ఉన్నాయి — ఒకవైపు రాముని స్నేహంతో ఆశ్వాసన, మరొకవైపు కాలపు సంకోచం. ‘రెండు నెలలు’ అనే గడువు తరువాతి మాటనంతా తొందరతో నింపుతుంది. విభీషణుని ప్రస్తావన రాబోయే కథకు పూర్వసూచన — లంకలో కూడా ధర్మం పలికేవాడు ఒకడున్నాడని. ‘ధర్మార్థసహితమ్’ — ‘ధర్మార్థాలతో కూడిన’ — అనే విశేషణం సీత మాట కేవలం విలాపం కాదని, ధర్మంతోనూ అర్థంతోనూ కూడిన, ఆలోచించి పలికిన మాట అని సూచిస్తుంది. మొదట ఆమె హనుమంతుని వార్తకు రెండు విధాల ఫలాన్ని అంగీకరిస్తుంది — రాముని అనన్యభక్తి ఆమెకు సుఖమిస్తుంది, అతని శోకం మాత్రం ఆమెను దహిస్తుంది; అందుకే ‘విషంతో కలిసిన అమృతం’ అనే ఉపమ. తరువాత ఆమె తన దుఃఖానికి కారణాన్ని దైవంపై ఉంచుతుంది, రాముని దోషంపై కాదు — ఐశ్వర్యంలోనైనా ఆపదలోనైనా మనిషి స్వతంత్రుడు కాదు, కృతాంతుడు అతనిని తాడుతోలా లాగుతాడు. ‘పశ్య మోహితాన్’ — ‘మోహితులైనవారిని చూడు’ — అనే మాటతో ఆమె ముగ్గురి దుఃఖాన్నీ హనుమంతుని ఎదుట ఉంచుతుంది — లక్ష్మణుడు, తాను, రాముడు. ఓడ పగిలి సముద్రంలో ఈదుతున్న మనిషి అనే ఉపమ రాముని శోకపు గాంభీర్యాన్ని చూపుతుంది — ఒడ్డు దూరంగా ఉంది, బలం క్షీణిస్తున్నది. ‘కదా ద్రక్ష్యతి’ — ‘ఎప్పుడు చూస్తాడు’ — అనే సీత ప్రశ్న సంశయం కాదు, ఉత్కంఠ. ‘స వాచ్యః సంత్వరస్వ’ — ‘త్వరపడు అని అతనికి చెప్పాలి’ — అనేది సందేశపు సారం — త్వరే ముఖ్యం. రావణుడు విధించిన గడువు ముందటి సర్గలలో చెప్పబడింది; ఇక్కడ సీత దాని లెక్కను స్పష్టం చేస్తుంది — పది నెలలు గడిచాయి, రెండు మిగిలాయి. విభీషణుని ప్రయత్నం నిష్ఫలమైందని చెబుతూ ఆమె రావణుని వినాశం నిశ్చితమని భావిస్తుంది — ‘మృత్యువు వెదకుతున్నది’ అని.

ఇదంతా ఎలా తెలిసిందో సీత స్వయంగా చెబుతుంది — విభీషణుని పెద్ద కుమార్తె కల అనే పేరుగలది, తల్లి స్వయంగా పంపగా వచ్చి ఆమె నాకు ఇది చెప్పింది. అవింధ్యుడనే మేధావీ, విద్వాంసుడూ, ధైర్యశాలీ, శీలవంతుడూ, వృద్ధుడూ అయిన రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఒకడున్నాడు, అతడు రావణునికి బాగా ఆదరణీయుడు కూడా; అతడు ‘రాముని వల్ల రాక్షసులకు వినాశం వచ్చి పడింది’ అని రావణుని హెచ్చరించాడు, కాని ఆ దుష్టాత్ముడు అతని హితవాక్యాన్ని వినడం లేదు. తరువాత సీత తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తుంది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, నా భర్త నన్ను త్వరలోనే పొందుతాడని ఆశిస్తున్నాను; నా అంతరాత్మ శుద్ధమైనది, అతనిలో ఎన్నో గుణాలు ఉన్నాయి.’ ఉత్సాహం, పౌరుషం, సత్త్వం, దయ, కృతజ్ఞత, విక్రమం, ప్రభావం — ఇవి రాఘవునిలో ఉన్నాయి. జనస్థానంలో సోదరుని సహాయం లేకుండానే పద్నాలుగు వేలమంది రాక్షసులను చంపినవానిని చూసి ఏ శత్రువు కలవరపడడు? ఆ పురుషశ్రేష్ఠుని ఆపదలు కదిలించలేవు; పులోముని కుమార్తె శచీదేవికి ఇంద్రుని ప్రభావం తెలిసినట్లు నాకు అతని మహిమ తెలుసు. బాణసమూహాలే కిరణాలుగా గల శూరుడైన రామసూర్యుడు శత్రురాక్షసమయమైన నీటిని ఇంకిపోజేస్తాడు — సూర్యుడు నీటిని ఎండగట్టినట్లు రాముడు రాక్షససమూహాన్ని నాశనం చేస్తాడు. ఇక్కడ లంకలోని అంతఃస్థితి కూడా కనిపిస్తుంది — రావణుని పరివారంలోనే కొందరు ధర్మవాదులు ఉన్నారు, కాని వారి మాటను అతడు స్వీకరించడు. దుఃఖంలో కూడా రాముని గుణాలను లెక్కించడమే సీత ధైర్యానికి ఆధారం. ‘ఆశంసే’ — ‘ఆశిస్తున్నాను’ — అనే పదంతో ఆశా, ‘శుద్ధమైన అంతరాత్మ’ అనే పదంతో తన పాతివ్రత్యానికి సాక్ష్యమూ సూచించబడ్డాయి. కల ప్రస్తావన విభీషణుని ఇల్లు సీత పట్ల సానుభూతితో ఉండేదని సూచిస్తుంది — తల్లే స్వయంగా కుమార్తెను పంపింది. అవింధ్యుని విశేషణాలు — మేధావి, విద్వాంసుడు, ధైర్యశాలి, శీలవంతుడు, వృద్ధుడు — అతని మాటకు ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తాయి; అటువంటివాని మాటను కూడా రావణుడు స్వీకరించడం లేదంటే అది అతని దుర్బుద్ధికి ప్రమాణం. ‘రామాత్ క్షయమనుప్రాప్తమ్’ — ‘రాముని వల్ల వినాశం వచ్చి పడింది’ — అనే మాట అవింధ్యుని దూరదృష్టిని చూపుతుంది. తరువాత సీత రాముని ఏడు గుణాలను లెక్కిస్తుంది — ఇవి కేవలం వీరుని గుణాలు కావు, ధార్మికుడైన రాజు గుణాలు కూడా. కృతజ్ఞతా, దయా అనే గుణాలు ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించదగినవి, ఎందుకంటే అవే రాముని సీత వైపు ప్రేరేపిస్తాయి. జనస్థానంలో ఖరదూషణాదుల వధ రాముని బలానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.

ఈ విధంగా రాముని కోసం శోకంతో కృశించి, మాట్లాడుతూ, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో ఉన్న సీతతో కపి హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నా మాట విన్నంతనే రాఘవుడు వానర భల్లూక సమూహాలతో నిండిన మహాసైన్యాన్ని నడిపిస్తూ త్వరలోనే వస్తాడు. లేదా ఈ రోజే రాక్షసులతో కూడిన ఈ దుఃఖం నుండి నిన్ను విడిపిస్తాను; ఓ అనిందితా, నా వీపుపై ఎక్కు. నిన్ను వీపుపై ఎక్కించుకుని సముద్రాన్ని దాటుతాను; రావణునితో సహా లంకను కూడా మోసుకుపోగల శక్తి నాకు ఉంది. అగ్ని హోమం చేసిన హవిస్సును ఇంద్రునికి చేర్చినట్లు, నేను ఈ రోజే నిన్ను ప్రస్రవణపర్వతంపై ఉన్న రాఘవునికి చేరుస్తాను. దైత్యవధలో విష్ణువులా దృఢనిశ్చయంతో ఉన్న, లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని నీవు ఈ రోజే చూస్తావు — నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో, పర్వతరాజు శిఖరంపై కూర్చున్న ఇంద్రునిలా ఉన్నవానిని. దేవీ, సందేహించకు; రోహిణి చంద్రునితో కలవాలని కోరినట్లు రామునితో కలయికను కోరుకో. నా వీపుపై ఎక్కు, ఆకాశమనే మహాసముద్రాన్ని దాటు. నేను తీసుకువెళ్తున్న నిన్ను లంకానివాసులు ఎవ్వరూ వెంబడించలేరు; నేను ఇక్కడికి ఎలా వచ్చానో అలాగే నిన్ను ఎత్తుకుని ఆకాశమార్గాన వెళ్తాను.’ ఆ అద్భుతమైన మాట విని హర్షంతోనూ విస్మయంతోనూ సర్వాంగాలూ పులకించిన మైథిలి ఇలా అన్నది — ‘హనుమా, ఇంత దూరమైన దారిలో నన్ను ఎలా తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటున్నావు? ఇదే నీ కపిత్వం — కోతిచేష్ట — అని అనుకుంటాను. చిన్న శరీరం గల నీవు నన్ను నా భర్త, మానవేంద్రుని దగ్గరకు ఎలా తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటున్నావు?’ ఇక్కడ హనుమంతుని ఉత్సాహమూ సీత వివేకమూ ఒకదానికొకటి ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి. ‘కపిత్వం’ అనే మాటలో కొంత హాస్యం కూడా ఉంది — చపలమైన వానరుని సాహసంలా ఆమెకు అనిపిస్తుంది. అప్పుడు హనుమంతుని శరీరం చిన్నదిగా ఉంది, అందువల్ల ఆమె సంశయం స్వాభావికమైనది. అతని ప్రతిపాదనలో భక్తీ తొందరా రెండూ కనిపిస్తాయి, సీత జవాబులో మాత్రం ధైర్యమూ వివేకమూ. హనుమంతుని ప్రతిపాదనలో రెండు ప్రత్యామ్నాయాలు — మొదటిది రాముడు సైన్యంతో వస్తాడు, లేదా ఈ రోజే అతడు సీతను తీసుకువెళ్తాడు. రెండవ ప్రత్యామ్నాయం అతని ఉత్సాహం నుండి పుట్టింది; సముద్రలంఘన అనుభవాన్ని స్మరిస్తూ ‘నేను ఇక్కడికి ఎలా వచ్చానో అలాగే వెళ్తాను’ అని అతడు నమ్ముతాడు. ‘రావణునితో సహా లంకను కూడా మోసుకుపోగల శక్తి ఉంది’ అనే మాట కేవలం గర్వం కాదు, తన బలం గురించిన యథార్థజ్ఞానం. అగ్ని హవిస్సును ఇంద్రునికి చేర్చే ఉపమ పవిత్రతను సూచిస్తుంది — సీత హవిస్సులా శుద్ధమైనది, హనుమంతుడు అగ్నిలా వాహకుడు. ప్రస్రవణపర్వతంపై ఉన్న రాముని ‘పర్వతరాజు శిఖరంపై ఇంద్రునిలా’ అని వర్ణించడం అతని ప్రతీక్షనూ గౌరవాన్నీ చూపుతుంది. రోహిణి చంద్రునితో కలిసే ఉపమ ఈ సర్గల్లో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — అది సీతారాముల నిత్యసంబంధానికి చిహ్నం. ‘ఆకాశమహార్ణవం తర’ — ‘ఆకాశమనే మహాసముద్రాన్ని దాటు’ — అనే మాటలో ఆకాశం కూడా సముద్రంలా కల్పించబడింది. ‘వెంబడించలేరు’ అనే మాటతో అతడు రాక్షసులు వెంటాడతారనే భయాన్ని కూడా తొలగించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. సీతకు హర్షమూ విస్మయమూ ఒకేసారి — విముక్తి ఆశతో హర్షం, ప్రతిపాదనలోని సాహసంతో విస్మయం. ‘ఎలా తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటున్నావు’ అనే ఆమె ప్రశ్న రెండుసార్లు చెప్పబడింది, దానివల్ల ఆమె సంశయపు దృఢత్వం సూచించబడుతుంది. దూరమైన దారి, చిన్న శరీరం అనే రెండు కారణాలను ఆమె మొదట చెబుతుంది. ఈ ప్రసంగంలోని నాటకీయతను కూడా గమనించాలి. ముందటి సర్గలలో హనుమంతుడు దూతలా వినయంతో సందేశం చెప్పాడు; ఇక్కడ మాత్రం రక్షకునిలా తానే కార్యాన్ని పూర్తిచేయాలనుకుంటాడు. అతని మాటలో మూడు హేతువులు — సీత దుఃఖం త్వరగా తొలగిపోవడం, రాముని శోకం తీరడం, తన సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించడం. సీత మాత్రం ప్రతిపాదనలోని సౌహార్దాన్ని అంగీకరించి కూడా దాని ఆచరణసాధ్యతను ప్రశ్నిస్తుంది. ‘మానవేంద్రుడైన భర్త దగ్గరకు’ అనే మాటతో గమ్యం కేవలం సముద్రపు ఆవలి ఒడ్డు కాదు, రాముని సాన్నిధ్యమని ఆమె గుర్తుచేస్తుంది. ఈ విధంగా ప్రశ్నోత్తరాలతో తరువాతి మహారూపదర్శనానికి భూమిక సిద్ధమైంది.

సీత మాట విని శ్రీమంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ‘ఇది నాకు ఒక కొత్త అవమానం’ అని ఆలోచించాడు. ‘ఈ నల్లని కన్నుల ఆమెకు నా సత్త్వం గాని ప్రభావం గాని తెలియదు; అందువల్ల నేను ఇచ్ఛానుసారం దాల్చగల రూపాన్ని వైదేహి చూడుగాక.’ అని ఆలోచించి ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు సీతకు తన నిజరూపాన్ని చూపించాడు. ఆ ధీమంతుడు చెట్టు నుండి దూకి సీతకు నమ్మకం కలిగించడం కోసం పెరగడం మొదలుపెట్టాడు. మేరు మందర పర్వతాల వంటివాడూ, జ్వలించే అగ్ని వంటి కాంతి గలవాడూ అయి అతడు సీత ఎదుట నిలిచాడు. పర్వతం వంటివాడూ, ఎర్రని ముఖం గలవాడూ, వజ్రం వంటి కోరలూ గోళ్ళూ గలవాడూ, భయంకరుడూ, మహాబలుడూ అయిన ఆ వానరుడు వైదేహితో ఇలా అన్నాడు — ‘పర్వతాలతో, వనప్రదేశాలతో, అట్టాలతో, ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో, దాని ప్రభువుతో సహా ఈ లంకను కూడా తీసుకువెళ్ళగల శక్తి నాకు ఉంది. అందువల్ల నీ బుద్ధిని స్థిరపరచుకో, దేవీ, సందేహం చాలు; లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని శోకరహితుని చెయ్యి.’ పర్వతం వంటి అతనిని చూసి పద్మపత్రాల వంటి విశాలమైన కన్నులు గల జనకుని కుమార్తె వాయువు ఔరసపుత్రునితో ఇలా అన్నది — ‘మహాకపీ, నీ సత్త్వాన్నీ బలాన్నీ, వాయువు వంటి నీ గమనాన్నీ, అగ్ని వంటి అద్భుతమైన నీ తేజస్సునూ నేను ఎరుగుదును. సాధారణమైన మరొక వానరుడు అప్రమేయమైన సముద్రానికి ఆవల ఉన్న ఈ భూమికి ఎలా రాగలడు? వెళ్ళడంలోనూ తీసుకువెళ్ళడంలోనూ నీ శక్తి నాకు తెలుసు; అయినా తన కార్యసిద్ధి విషయంలోలా తప్పక బాగా ఆలోచించి త్వరగా నిర్ణయించాలి.’ ఇక్కడ ‘నవః పరిభవః’ — ‘కొత్త అవమానం’ — అనే హనుమంతుని అంతర్గత మాట రమణీయమైనది — అతడు అవమానాన్ని సహించడు, కాని కోపం లేకుండా కేవలం తన రూపాన్ని చూపడంతోనే జవాబిస్తాడు. సీత కూడా అతని సామర్థ్యాన్ని అంగీకరించి వివేకాన్ని విడువదు — బలం తెలిసింది, కాని వెళ్ళడంలోని ఔచిత్యాన్ని విడిగా ఆలోచించాలి. ఇక్కడ హనుమంతుని వినయమూ బలమూ రెండూ ప్రకటమవుతాయి. చూపినంత మాత్రాన వివాదం శాంతించింది, తరువాత ధర్మవిచారం మొదలవుతుంది. హనుమంతుని పెరుగుదల పర్వతంలా వర్ణించబడింది — మేరువూ మందరమూ పురాణప్రసిద్ధమైన మహాపర్వతాలు, వాటి ఉపమ అతని ఆకారపు విస్తారాన్ని చూపుతుంది. ఎర్రని ముఖం, వజ్రం వంటి కోరలూ గోళ్ళూ అనే విశేషణాలు అతని భయంకరత్వాన్ని సూచిస్తాయి, కాని అతని మాట మృదువే — ‘అలం వికాంక్షయా’ — ‘సందేహం చాలు’. ‘సనాథాం లంకామ్’ అనే పదం రావణునితో సహా లంక అని సూచిస్తుంది. పర్వతం వంటి అతనిని చూసి సీత ‘వాయువు ఔరసపుత్రుడు’ అని సంబోధిస్తుంది — అతని దివ్యజన్మ అప్పుడే ఆమె మనస్సులో స్పష్టమవుతుంది. వాయువు గమనం, అగ్ని తేజస్సు అనే రెండు ఉపమలు అతని వేగాన్నీ ప్రభావాన్నీ సంగ్రహంగా చెబుతాయి. ‘సాధారణమైన మరొకడు’ అనే మాటతో సామాన్య వానరుడు ఇది చేయలేడని ఆమె అంగీకరిస్తుంది. అయినా ‘సంప్రధార్య’ — ‘బాగా ఆలోచించి’ — అనే పదంతో ఆమె వివేకపు ఆవశ్యకతను మళ్ళీ స్థాపిస్తుంది. ఈ ప్రసంగంలో హనుమంతుని ఆత్మబోధ కూడా ప్రకటమవుతుంది. సముద్రలంఘనంలోనూ సురసతో సమాగమంలోనూ అతడు రూపాన్ని పెంచాడు; ఇప్పుడు సీత విశ్వాసం కోసం మళ్ళీ అలా చేస్తాడు. ‘కామతః’ — ‘ఇచ్ఛానుసారం’ — అనే పదం అతని రూపపరివర్తనం అతని స్వేచ్ఛకు అధీనమని సూచిస్తుంది. ‘పాదపాదాప్లుత్య’ — ‘చెట్టు నుండి దూకి’ — అనే మాటను బట్టి అతడు మొదట చెట్టు నుండి దిగి నేలపై నిలిచే పెరుగుతాడు, సీత ఎదుట నిలుస్తాడు. అతని మాటలో సీత శోకం తొలగడమూ రాముడు శోకరహితుడు కావడమూ — రెండూ ఒకేసారి లక్ష్యం. సీత అతనిని ‘మహాకపీ’ అని సంబోధిస్తుంది, ఇంతకుముందు మాత్రం ‘హరియూథపా’ అని — సంబోధనలోని మార్పే ఆమె అభిప్రాయంలోని మార్పును చూపుతుంది.

సీత వెళ్ళడంలోని దోషాలను క్రమంగా చెబుతుంది. ‘కపిశ్రేష్ఠా, నీతో నేను వెళ్ళడం యుక్తం కాదు. వాయువేగంతో సమానమైన వేగం గల నీ వేగం నన్ను మూర్ఛపోయేలా చేయవచ్చు; ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించి సముద్రం మీదుగా పైపైకి వెళ్తున్న నీ వీపు మీది నుండి నేను పడిపోవచ్చు. తిమింగిలాలతో, మొసళ్ళతో, చేపలతో నిండిన సముద్రంలో పడిపోతే నేను నిస్సహాయురాలినై జలచరాలకు ఉత్తమమైన ఆహారం అవుతాను. శత్రునాశకా, అందువల్ల నీతో కలిసి వెళ్ళలేను; భార్యను మోస్తున్న నీకు కూడా ప్రాణాపాయం కలుగవచ్చు. నన్ను తీసుకుపోతుండటం చూసి రావణుని ఆజ్ఞ పొందిన భీమవిక్రములైన రాక్షసులు వెంబడించవచ్చు; శూలాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టిన వారు చుట్టుముట్టగా, భార్యను మోస్తున్న నీవు ప్రాణాపాయంలో పడవచ్చు. ఆకాశంలో ఆయుధాలతో అనేకమంది రాక్షసులు, నీవు నిరాయుధుడవు; యుద్ధమూ నా రక్షణా రెండూ ఒకేసారి ఎలా చేస్తావు? క్రూరకర్ములైన వారితో నీవు యుద్ధం చేస్తుండగా భయార్తురాలినైన నేను నీ వీపు మీది నుండి పడిపోవచ్చు. బలవంతులైన ఆ మహారాక్షసులు ఎలాగో నిన్ను జయించవచ్చు; లేదా నీవు వెనుదిరిగినప్పుడు నీ వీపు మీది నుండి పడిపోయిన నన్ను ఆ పాపరాక్షసులు పట్టుకుని తీసుకుపోవచ్చు, నీ చేతి నుండి లాక్కోవచ్చు, లేదా చంపవచ్చు — యుద్ధంలో జయాపజయాలు అనిశ్చితమైనవి. లేదా రాక్షసుల బెదిరింపులకు నేనే ప్రాణాలు విడువవచ్చు, అప్పుడు నీ ప్రయత్నం నిష్ఫలమవుతుంది. నీవు రాక్షసులందరినీ చంపడానికి సమర్థుడవే కావచ్చు, కాని నీవు రాక్షసులను చంపితే రాఘవుని కీర్తి తగ్గిపోతుంది. లేదా రాక్షసులు నన్ను వానరులకూ రాఘవునికీ తెలియని రహస్యప్రదేశంలో ఉంచవచ్చు; అప్పుడు నా కోసం నీవు చేసిన ఈ ప్రయత్నం నిరర్థకమవుతుంది. నీతో కలిసి రాముడు రావడంలో మాత్రం గొప్ప ప్రయోజనం ఉంది. అమితతేజస్వి అయిన రాఘవుని, అతని సోదరుల, నీ రాజకులపు జీవితం నా మీదే ఆధారపడి ఉంది; నా విషయంలో నిరాశ చెందిన ఆ ఇద్దరూ శోకసంతాపాలతో కృశించి, సమస్త భల్లూకవానరులతో కలిసి ప్రాణాలు విడుస్తారు. భర్తృభక్తిని ముందుంచుకుని రాముడు తప్ప మరొకరి శరీరాన్ని నేను స్వయంగా తాకాలని కోరను. రావణుని శరీరస్పర్శ మాత్రం బలాత్కారంగా కలిగింది — అప్పుడు అసమర్థురాలినై, అనాథనై, నిస్సహాయురాలినై నేను ఏమి చేయగలను?’ ఇక్కడ సీత తర్కం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట శారీరకమైన భయం, తరువాత యుద్ధపు అనిశ్చితత, తరువాత రాముని కీర్తి, చివరికి పాతివ్రత్యం. చివరి కారణమే మూలంగా కనిపిస్తుంది, ముందటివి దానికి బలం చేకూర్చేవి. మొదటి కారణం వేగం — వాయువేగంతో సమానమైన హనుమంతుని వేగం నన్ను మూర్ఛపోయేలా చేయవచ్చు, అప్పుడు నేను పడిపోవచ్చు. రెండవది సముద్రపు భయం — అక్కడ తిమింగిలాలూ మొసళ్ళూ చేపలూ ఉన్నాయి, పడిపోతే నేను వాటికి ఆహారమవుతాను. మూడవది యుద్ధపు అనిశ్చితత — రాక్షసులు వెంబడించవచ్చు, హనుమంతుడు నిరాయుధుడు, సీతను రక్షిస్తూ యుద్ధం చేయలేడు. ఇక్కడ ‘కలత్రవాన్’ — ‘భార్యను మోస్తున్నవాడు’ — అనే పదం ముఖ్యమైనది — భార్యను మోస్తున్న యోధుడు రెట్టింపు భారం మోస్తాడు, అతని ప్రాణాపాయం కూడా రెట్టింపు. నాలుగవ కారణం రాముని కీర్తి — హనుమంతుడే రాక్షసులందరినీ చంపి సీతను తీసుకువెళ్తే, ‘రాముడు స్వయంగా ఏమీ చేయలేదు’ అనే అపవాదు లోకంలో కలుగుతుంది. ఐదవది దాచివేయబడుతుందనే భయం — రాక్షసులు సీతను ఎక్కడో రహస్యప్రదేశంలో ఉంచవచ్చు, అప్పుడు మళ్ళీ వెదకడం అసాధ్యమవుతుంది. ఆరవది అందరి జీవితాలకూ ఆశ్రయం — సీతకు ఏదైనా అనిష్టం జరిగితే రాముడూ, లక్ష్మణుడూ, సుగ్రీవుని కులమూ, వానరులూ, భల్లూకాలూ అందరూ ప్రాణాలు విడుస్తారు. ఏడవది ముఖ్యమైన కారణం పాతివ్రత్యం — స్వేచ్ఛగా పరపురుషుని శరీరాన్ని తాకడం ఆమె ధర్మానికి విరుద్ధం. రావణుని స్పర్శ బలాత్కారంగా జరిగింది, అప్పుడు ఆమె అసమర్థురాలు; ఇప్పుడు మాత్రం స్పర్శ స్వేచ్ఛతో జరుగుతుంది, అందువల్ల ఆమె నిరాకరిస్తుంది. ఈ శ్లోకసమూహపు విశేషం — సీత హనుమంతుని బలాన్ని నిందించదు, కేవలం పరిస్థితిలోని విపత్తులను లెక్కిస్తుంది. ‘అనవస్థౌ హి దృశ్యేతే యుద్ధే జయపరాజయౌ’ — ‘యుద్ధంలో జయాపజయాలు అనిశ్చితంగా కనిపిస్తాయి’ — అనే మాట సామాన్యమైన నీతివాక్యం కూడా. హనుమంతుని భక్తిని ఆమె గౌరవిస్తుంది, అయినా ధర్మమర్యాదను దాటదు. సీత మాటల క్రమం కూడా మనోజ్ఞమైనది. ఆమె మొదట తన దౌర్బల్యాన్నే కారణంగా చూపుతుంది, హనుమంతునిది కాదు — ‘నన్ను మూర్ఛపోయేలా చేయవచ్చు’, ‘నేను పడిపోవచ్చు’ అని; ఈ విధంగా ఆమె హనుమంతుని అభిమానాన్ని దెబ్బతీయదు. తరువాత ఆమె యుద్ధంలోని వివిధ సంభావనలను ఒక్కొక్కటిగా లెక్కిస్తుంది — రాక్షసులు జయించవచ్చు, ఆమెను లాక్కుపోవచ్చు, చంపవచ్చు, దాచివేయవచ్చు; ప్రతి సంభావనా హనుమంతుని ప్రయత్నాన్ని నిష్ఫలం చేస్తుంది. చివరికి ఆమె సానుకూలమైన మార్గాన్ని చూపుతుంది — ‘నీతో కలిసి రాముడు రావడంలో గొప్ప ప్రయోజనం ఉంది’. ఈ వాక్యంలోనే మొత్తం నిరాకరణకు సమాధానం నిహితమై ఉంది — ఆమె వెళ్ళడం కాదు, రాముడు వచ్చి తీసుకువెళ్ళడం. ‘మయి జీవితమాయత్తమ్’ — ‘జీవితం నా మీద ఆధారపడి ఉంది’ — అనే మాటతో ఆమె తన భద్రతలోని ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది — ఒక్కరి జీవితంతో ఎందరో జీవితాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. పాతివ్రత్యపు కారణాన్ని ఆమె చివరలో చెబుతుంది, దానివల్ల దాని గౌరవం పెరుగుతుంది. ‘అనీశా వినాథా వివశా’ — ‘అసమర్థురాలు, అనాథ, నిస్సహాయురాలు’ — అనే మూడు పదాలతో రావణుడు చేసిన అపహరణలోని నిరుపాయత ప్రకాశిస్తుంది, ఆమె నిర్దోషిత్వం స్థాపించబడుతుంది.

‘రాముడు ఇక్కడికి వచ్చి రాక్షసులతో సహా దశగ్రీవుని చంపి నన్ను తీసుకుని ఇక్కడి నుండి వెళ్తే, అది అతనికి తగినది. రణంలో శత్రువులను మర్దించే ఆ మహాత్ముని పరాక్రమాలను నేను విన్నాను, చూశాను; దేవతలూ గంధర్వులూ సర్పాలూ రాక్షసులూ యుద్ధంలో రామునితో సమానులు కారు. విచిత్రమైన ధనుస్సు గలవాడూ, ఇంద్రునితో సమానమైన విక్రమం గలవాడూ, మహాబలుడూ, లక్ష్మణునితో కూడినవాడూ అయిన రాఘవుని, గాలికి రగులుకుని జ్వలించే అగ్నిని వలె, యుద్ధంలో ఎవడు సహించగలడు? రణంలో శత్రువులను మర్దించేవాడూ, మదించిన దిగ్గజంలా నిలిచేవాడూ, ప్రళయకాల సూర్యుని వంటివాడూ, బాణాలే జ్వాలలుగా గలవాడూ అయిన, లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని యుద్ధంలో ఎవడు ఎదుర్కోగలడు? అందువల్ల కపిశ్రేష్ఠా, లక్ష్మణునితోనూ యూథపతులతోనూ కూడిన నా ప్రియుని త్వరగా ఇక్కడికి రప్పించు; చాలాకాలంగా రాముని కోసం శోకంతో కృశించిన నన్ను సంతోషపెట్టు.’ చివరి నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, సర్గ ముగింపును గంభీరంగా చేస్తాయి. సీత ప్రార్థన కేవలం విముక్తి కోసం కాదు, రాముని కీర్తి కోసం కూడా. ‘తత్ తస్య సదృశం భవేత్’ — ‘అది అతనికి తగినది’ — అనే మాటతో సీత రాముని కర్తవ్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — భార్యను ఉద్ధరించడం భర్త చేయవలసిన పనే. మొదటి దీర్ఘవృత్తశ్లోకంలో ఆమె రాముని అద్వితీయత్వాన్ని చెబుతుంది, రెండవ మూడవ శ్లోకాలలో అగ్ని, గజం, సూర్యుడు అనే ఉపమలతో అతని దుర్ధర్షత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. ‘ఎవడు సహించగలడు, ఎవడు ఎదుర్కోగలడు’ అనే రెండు ప్రశ్నలు రావణుని పరాజయాన్ని నిశ్చయం చేస్తాయి. చివరి శ్లోకంలో ‘సయూథపమ్’ — ‘యూథపతులతో కూడిన’ — అనే పదంతో సుగ్రీవుని సేన రాక కూడా ప్రార్థించబడుతుంది. ఈ విధంగా సర్గ ఆశతో ముగుస్తుంది, నిరాశతో కాదు.

அனுமனின் சொல்லைக் கேட்ட முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய சீதை, அறமும் பொருளும் நிறைந்த சொல்லை அவனிடம் சொன்னாள்: ‘வானரனே, ராமன் வேறு எண்ணமின்றிச் சோகத்தில் ஆழ்ந்திருக்கிறார் என்று நீ சொன்னது எனக்கு நஞ்சு கலந்த அமுதம் போல இருக்கிறது’ — அன்புக்குரியவரின் அன்பு அமுதம்; அவருடைய துயரமோ நஞ்சு. பிறகு அவள் விதியின் வலிமையை வருணிக்கிறாள்: மிகப் பரந்த செல்வத்தில் இருந்தாலும், மிகக் கொடிய துன்பத்தில் இருந்தாலும், மனிதனைக் காலன் கயிற்றால் கட்டி இழுப்பதுபோல இழுத்துச் செல்கிறான். உயிர்களுக்கு விதி தவிர்க்க முடியாததே; சௌமித்திரியும், நானும், ராமனும் துன்பங்களால் மயங்கியிருப்பதைப் பார். உடைந்த படகுடன் கடலில் மிதந்து களைத்த மனிதனைப் போல ராகவன் இந்தச் சோகத்தின் கரையை எப்படி அடைவார்? ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, ராவணனை அழித்து, இலங்கையைத் தரைமட்டமாக்கி, என் கணவர் என்னை எப்போது காண்பார்? ஆகவே ‘விரைந்து வாருங்கள்’ என்று அவரிடம் சொல்ல வேண்டும் — இந்த ஆண்டு நிறைவடையும் வரைதான் என் உயிர். ராவணன் விதித்த கெடுவின் பத்தாம் மாதம் நடக்கிறது; இன்னும் இரண்டு மாதங்களே மீதம். ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் என்னைத் திருப்பி அனுப்பும்படி முயன்று அவனிடம் வேண்டினான்; ஆனால் அவன் அதற்கு மனம் இசையவில்லை; என்னைத் திருப்பிக் கொடுப்பது அவனுக்குப் பிடிக்கவில்லை; ஏனெனில் காலனின் வசப்பட்ட அவனைப் போர்க்களத்தில் மரணமே தேடிக்கொண்டிருக்கிறது. இங்கே சீதையின் சொல்லில் நம்பிக்கையும் அச்சமும் கலந்துள்ளன — ஒருபுறம் ராமனின் அன்பால் ஆறுதல், மறுபுறம் காலம் குறுகுவது. ‘இரண்டு மாதம்’ என்ற கெடு அடுத்து வரும் சொற்கள் அனைத்தையும் அவசரத்தால் நிறைக்கிறது. விபீஷணனைக் குறிப்பிடுவது வரப்போகும் கதைக்கு முன்னறிவிப்பு — இலங்கையிலும் அறத்தைப் பேசும் ஒருவர் இருக்கிறார். ‘அறமும் பொருளும் நிறைந்த’ என்ற அடைமொழி, சீதையின் சொல் வெறும் புலம்பல் அல்ல, அறத்தோடும் பொருளோடும் கூடிய சிந்தித்த சொல் என்பதைக் குறிக்கிறது. முதலில் அவள் அனுமனின் செய்தியின் இருவகை விளைவை ஏற்கிறாள் — ராமனின் ஒருமுகப்பட்ட அன்பு அவளை மகிழ்விக்கிறது; அவருடைய சோகமோ அவளை எரிக்கிறது; ஆகவேதான் ‘நஞ்சு கலந்த அமுதம்’ என்ற உவமை. பிறகு அவள் தன் துயரத்தின் காரணத்தை விதியின்மேல் வைக்கிறாள், ராமனின் குறையின்மேல் அல்ல — செல்வத்திலோ துன்பத்திலோ மனிதன் சுதந்திரமானவன் அல்ல; காலன் அவனைக் கயிற்றால் இழுப்பதுபோல இழுக்கிறான். ‘மயங்கியிருப்பதைப் பார்’ என்ற சொல்லால் அவள் மூவருடைய துயரத்தையும் அனுமனின் முன் வைக்கிறாள் — லக்ஷ்மணன், அவள், ராமன். உடைந்த படகுடன் கடலில் நீந்தும் மனிதன் என்ற உவமை ராமனின் சோகத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது — கரை தொலைவில், வலிமை குறைந்துகொண்டே போகிறது. ‘எப்போது காண்பார்’ என்ற சீதையின் கேள்வி ஐயம் அல்ல, ஏக்கம். ‘விரைந்து வாருங்கள் என்று அவரிடம் சொல்ல வேண்டும்’ என்பதே செய்தியின் சாரம் — விரைவே முதன்மையானது. ராவணன் விதித்த கெடு முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டது; இங்கே சீதை அதன் கணக்கைத் தெளிவுபடுத்துகிறாள் — பத்து மாதங்கள் கழிந்தன, இரண்டு மீதம். விபீஷணனின் முயற்சி வீணானது என்று சொல்லும் அவள், ராவணனின் அழிவை உறுதியானதாகக் கருதுகிறாள் — ‘மரணம் தேடுகிறது’ என்று.

இவை அனைத்தும் எப்படித் தெரிந்தன என்பதைச் சீதையே சொல்கிறாள் — விபீஷணனின் மூத்த மகள் கலா என்பவள்; அவளுடைய தாயாரே அவளை அனுப்ப, அவள் இதை எனக்குச் சொன்னாள். அவிந்தியன் என்ற பெயருடைய, அறிவும் கல்வியும் மனவுறுதியும் நல்லொழுக்கமும் உடைய, ராவணனால் நன்கு மதிக்கப்படும் முதிய ராக்ஷசச் சிறந்தோன் ஒருவன் இருக்கிறான்; அவன் ‘ராமனால் ராக்ஷசர்களுக்கு அழிவு நெருங்கிவிட்டது’ என்று ராவணனை எச்சரித்தான்; ஆனால் அந்தத் தீய உள்ளத்தான் அவனுடைய நல்ல சொல்லைக் கேட்பதில்லை. பிறகு சீதை தன் நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறாள்: ‘வானரச் சிறந்தோனே, என் கணவர் என்னை விரைவில் அடைவார் என்று நம்புகிறேன்; என் உள்ளம் தூயது; அவரிடம் பல குணங்கள் உள்ளன.’ ஊக்கம், ஆண்மை, மனவலிமை, கொடுமையின்மை, நன்றியுணர்வு, வீரம், ஆற்றல் ஆகியவை ராகவனிடம் உள்ளன. ஜனஸ்தானத்தில் தம்பியின் துணையில்லாமலேயே பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களைக் கொன்ற அவரைக் கண்டு எந்தப் பகைவன்தான் நடுங்கமாட்டான்? மனிதருள் காளையான அவரைத் துன்பங்களால் அசைக்க முடியாது; சக்கரனான இந்திரனின் ஆற்றலைப் புலோமனின் மகள் சசி அறிவதுபோல நான் அவருடைய பெருமையை அறிவேன். அம்புத் திரள்களைக் கதிர்களாகக் கொண்ட வீரனான ராமசூரியன், பகைவர்களான ராக்ஷசர்கள் என்ற நீரை வற்றச் செய்வார் — சூரியன் நீரை உலர்த்துவதுபோல ராமன் ராக்ஷசக் கூட்டத்தை அழிப்பார். இங்கே இலங்கையின் உள்நிலையும் தெரிகிறது — ராவணனின் குடும்பத்திலேயே அறத்தைப் பேசுபவர்கள் சிலர் இருக்கிறார்கள்; ஆனால் அவர்களுடைய சொல்லை அவன் ஏற்பதில்லை. துயரத்திலும் ராமனின் குணங்களை எண்ணுவதே சீதையின் மனவுறுதிக்கு அடிப்படை. ‘நம்புகிறேன்’ என்ற சொல்லால் நம்பிக்கையும், ‘தூய உள்ளம்’ என்ற சொல்லால் தன் கற்புக்குச் சான்றும் சுட்டப்படுகின்றன. கலாவைக் குறிப்பிடுவது விபீஷணனின் வீட்டார் சீதையிடம் இரக்கம் கொண்டிருந்தனர் என்பதைக் காட்டுகிறது — தாயாரே மகளை அனுப்பினாள். அவிந்தியனின் அடைமொழிகள் — அறிவு, கல்வி, மனவுறுதி, நல்லொழுக்கம், முதுமை — அவனுடைய சொல்லின் நம்பகத்தன்மையை நிலைநாட்டுகின்றன; அத்தகையவனுடைய சொல்லையும் ராவணன் ஏற்பதில்லை என்பது அவனுடைய தீய மதிக்குச் சான்று. ‘ராமனால் அழிவு நெருங்கிவிட்டது’ என்ற சொல் அவிந்தியனின் தொலைநோக்கைக் காட்டுகிறது. பிறகு சீதை ராமனின் ஏழு குணங்களை எண்ணுகிறாள் — இவை வீரனுடைய குணங்கள் மட்டுமல்ல, அறவழி நிற்கும் அரசனுடைய குணங்களும் கூட. நன்றியுணர்வு, கொடுமையின்மை ஆகிய இரண்டு குணங்களும் குறிப்பிடத்தக்கவை; ஏனெனில் அவையே ராமனைச் சீதையை நோக்கித் தூண்டும். ஜனஸ்தானத்தில் கரன், தூஷணன் முதலியோரைக் கொன்றது ராமனின் வலிமைக்கு நேரடிச் சான்று.

இவ்வாறு ராமனுக்காகச் சோகத்தால் மெலிந்து, கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன் பேசிக்கொண்டிருந்த சீதையிடம் வானரனான அனுமன் சொன்னான்: ‘என் சொல்லைக் கேட்டதுமே ராகவன் வானரர்களும் கரடிகளும் நிறைந்த பெரும் படையை இழுத்துக்கொண்டு விரைந்து வருவார். அல்லது இன்றே ராக்ஷசர்களுடன் கூடிய இந்தத் துன்பத்திலிருந்து உன்னை விடுவிப்பேன்; குற்றமற்றவளே, என் முதுகில் ஏறிக்கொள். உன்னை முதுகில் ஏற்றிக்கொண்டு கடலைக் கடப்பேன்; ராவணனுடன் கூடிய இலங்கையையும் சுமந்து செல்லும் ஆற்றல் எனக்கு உண்டு. வேள்வித் தீயில் இடப்பட்ட அவியை அக்னி இந்திரனிடம் சேர்ப்பதுபோல, இன்றே உன்னைப் பிரஸ்ரவண மலையில் இருக்கும் ராகவனிடம் சேர்ப்பேன். தைத்தியர்களை வதைக்கும் விஷ்ணுவைப் போல உறுதியான முயற்சியுடைய ராகவனை லக்ஷ்மணனுடன் இன்றே காண்பாய் — உன்னைக் காண்பதால் ஊக்கம் பெற்று, மலையரசனின் உச்சியில் அமர்ந்திருக்கும் புரந்தரனைப் போல. தேவி, தயங்காதே; ரோகிணி சந்திரனுடன் சேர விரும்புவதுபோல ராமனுடன் சேர விரும்பு. என் முதுகில் ஏறு; வானமெனும் பெருங்கடலைக் கட. நான் உன்னைச் சுமந்து செல்லும்போது இலங்கைவாசிகள் யாராலும் பின்தொடர முடியாது; நான் இங்கு வந்ததுபோலவே உன்னைத் தூக்கிக்கொண்டு வான்வழியே செல்வேன்.’ வியப்பான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, உடலெல்லாம் மகிழ்ச்சியும் வியப்பும் பொங்க, மைதிலி சொன்னாள்: ‘அனுமனே, இவ்வளவு நீண்ட வழி என்னை எப்படி அழைத்துச் செல்ல விரும்புகிறாய்? இதை உன் வானரத்தனம் என்றே நினைக்கிறேன். சிறிய உடலுடைய நீ, மனிதர் தலைவரான என் கணவரிடம் என்னை எப்படி அழைத்துச் செல்ல விரும்புகிறாய்?’ இங்கே அனுமனின் ஊக்கமும் சீதையின் விவேகமும் நேருக்கு நேர் நிற்கின்றன. ‘வானரத்தனம்’ என்ற சொல்லில் சிறிது நகைச்சுவையும் உண்டு — துடுக்கான ஒரு வானரனின் துணிச்சல் போல அவளுக்குத் தோன்றுகிறது. அப்போது அனுமனின் உடல் சிறியதாக இருந்தது; ஆகவே அவளுடைய ஐயம் இயல்பானது. அவனுடைய முன்மொழிவில் பக்தியும் அவசரமும் தெரிகின்றன; சீதையின் பதிலிலோ மனவுறுதியும் விவேகமும். அனுமனின் முன்மொழிவில் இரண்டு வழிகள் — முதலாவது, ராமன் படையுடன் வருவார்; அல்லது, இன்றே அவன் சீதையை அழைத்துச் செல்வான். இரண்டாம் வழி அவனுடைய ஊக்கத்திலிருந்து பிறந்தது; கடலைத் தாண்டிய அனுபவத்தை நினைத்து, ‘நான் இங்கு வந்ததுபோலவே செல்வேன்’ என்று அவன் நம்புகிறான். ‘ராவணனுடன் கூடிய இலங்கையையும் சுமக்கும் ஆற்றல் உண்டு’ என்ற சொல் வெறும் தற்பெருமை அல்ல, தன் வலிமையைப் பற்றிய உண்மையான அறிவு. அவியை அக்னி இந்திரனிடம் சுமந்து செல்லும் உவமை புனிதத்தன்மையைக் குறிக்கிறது — சீதை அவியைப் போலத் தூயவள், அனுமன் அக்னியைப் போலச் சுமப்பவன். பிரஸ்ரவண மலையில் இருக்கும் ராமனை ‘மலையரசனின் உச்சியில் இருக்கும் புரந்தரனைப் போல’ என்று வருணிப்பது அவருடைய காத்திருப்பையும் பெருமையையும் காட்டுகிறது. ரோகிணி சந்திரனுடன் சேரும் உவமை இந்தச் சர்க்கத்தில் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது — அது சீதை–ராமனின் நிலையான உறவின் அடையாளம். ‘வானமெனும் பெருங்கடலைக் கட’ என்ற சொல்லில் வானமும் கடலாகக் கற்பனை செய்யப்படுகிறது. ‘பின்தொடர முடியாது’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசர்கள் பின்தொடர்வார்கள் என்ற அச்சத்தையும் போக்க அவன் முயல்கிறான். சீதையின் மகிழ்ச்சியும் வியப்பும் ஒருசேர — விடுதலையின் நம்பிக்கையால் மகிழ்ச்சி, முன்மொழிவின் துணிச்சலால் வியப்பு. ‘எப்படி அழைத்துச் செல்ல விரும்புகிறாய்’ என்ற அவளுடைய கேள்வி இருமுறை சொல்லப்படுகிறது; இதனால் அவளுடைய ஐயத்தின் உறுதி சுட்டப்படுகிறது. நீண்ட வழி, சிறிய உடல் என்ற இரண்டு காரணங்களை அவள் முதலில் சொல்கிறாள். இந்த நிகழ்ச்சியின் நாடகத்தன்மையையும் கவனிக்க வேண்டும். முந்தைய சர்க்கங்களில் அனுமன் தூதனைப் போலப் பணிவுடன் செய்தியைச் சொன்னான்; இங்கோ காவலனைப் போலத் தானே செயலை முடிக்க விரும்புகிறான். அவனுடைய சொல்லில் மூன்று காரணங்கள் — சீதையின் துயரத்தை விரைவில் போக்குதல், ராமனின் சோகத்தை அகற்றுதல், தன் ஆற்றலைக் காட்டுதல். சீதையோ முன்மொழிவின் நட்புணர்வை ஏற்றுக்கொண்டாலும் அதன் நடைமுறைச் சாத்தியத்தைக் கேட்கிறாள். ‘மனிதர் தலைவரான என் கணவரிடம்’ என்ற சொல்லால், இலக்கு கடலின் அக்கரை மட்டுமல்ல, ராமனின் அருகாமை என்பதை அவள் நினைவூட்டுகிறாள். இவ்வாறு கேள்வியும் பதிலும் அடுத்து வரும் பேருருவக் காட்சிக்குக் களம் அமைக்கின்றன.

சீதையின் சொல்லைக் கேட்ட செல்வச் சிறப்புடைய வாயுமைந்தன் அனுமன், ‘எனக்குப் புதிதாக ஓர் அவமதிப்பு நேர்ந்திருக்கிறது’ என்று எண்ணினான். ‘கருங்கண்ணாளான இவள் என் வலிமையையோ ஆற்றலையோ அறியவில்லை; ஆகவே நான் விரும்பும்போது எடுக்கும் என் உருவத்தை வைதேகி பார்க்கட்டும்.’ என்று சிந்தித்து, அந்த வானரச் சிறந்தோன் சீதைக்குத் தன் உண்மை உருவத்தைக் காட்டினான். அறிவாளியான அவன் மரத்திலிருந்து குதித்து, சீதையின் நம்பிக்கைக்காகப் பெருகத் தொடங்கினான். மேரு மலையையும் மந்தர மலையையும் போன்றவனாக, சுடர்விடும் நெருப்பின் ஒளியுடன், அவன் சீதையின் முன்னே நின்றான். மலை போன்ற, செம்மையான முகமும், வஜ்ரம் போன்ற கோரைப்பற்களும் நகங்களும் உடைய, பயங்கரமான, பேராற்றல் உடைய அந்த வானரன் வைதேகியிடம் சொன்னான்: ‘மலைகளும் வனப்பகுதிகளும், மாடங்களும் மதில்களும் தோரணங்களும் உடைய, தலைவனுடன் கூடிய இந்த இலங்கையையும் சுமந்து செல்லும் ஆற்றல் எனக்கு உண்டு. ஆகவே உன் மனத்தை உறுதிப்படுத்திக்கொள், தேவி; தயக்கம் போதும்; லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராகவனைச் சோகம் நீங்கியவராக்கு.’ மலை போன்ற அவனைக் கண்டு, தாமரை இதழ் போன்ற அகன்ற கண்களுடைய ஜனகனின் மகள், வாயுவின் சொந்த மகனான அவனிடம் சொன்னாள்: ‘பெரும் வானரனே, உன் வலிமையையும் ஆற்றலையும், வாயுவைப் போன்ற வேகத்தையும், அக்னியைப் போன்ற வியப்பான ஒளியையும் நான் அறிகிறேன். வேறு ஒரு சாதாரண வானரன் அளவிட முடியாத கடலுக்கு அப்பால் இருக்கும் இந்த நிலத்துக்கு எப்படி வர முடியும்? செல்வதிலும் அழைத்துச் செல்வதிலும் உனக்குள்ள ஆற்றலை நான் அறிவேன்; ஆயினும், உன் சொந்தச் செயலின் வெற்றியைப் போலவே, நன்கு ஆராய்ந்து விரைவில் முடிவெடுக்க வேண்டும்.’ இங்கே ‘புதிதாக ஓர் அவமதிப்பு’ என்ற அனுமனின் மனக்கூற்று அழகானது — அவன் அவமதிப்பைப் பொறுப்பதில்லை; ஆனால் கோபமின்றித் தன் உருவத்தைக் காட்டுவதன் மூலம் மட்டுமே பதில் தருகிறான். சீதையும் அவனுடைய ஆற்றலை ஏற்றுக்கொண்டாலும் விவேகத்தைக் கைவிடவில்லை — வலிமை தெரிந்துவிட்டது; ஆனால் செல்வதன் பொருத்தம் தனியாக ஆராயப்பட வேண்டும். இங்கே அனுமனின் பணிவும் வலிமையும் இரண்டுமே வெளிப்படுகின்றன. காட்சியாலேயே விவாதம் அடங்குகிறது; அடுத்து அறம் பற்றிய ஆய்வு தொடங்குகிறது. அனுமன் பெருகுவது மலையைப் போல வருணிக்கப்படுகிறது — மேருவும் மந்தரமும் புராணங்களில் புகழ்பெற்ற பெருமலைகள்; அவற்றின் உவமை அவனுடைய உருவத்தின் விரிவைக் காட்டுகிறது. செம்மையான முகம், வஜ்ரம் போன்ற கோரைப்பற்களும் நகங்களும் என்ற அடைமொழிகள் அவனுடைய பயங்கரத் தோற்றத்தைக் குறிக்கின்றன; ஆனால் அவனுடைய சொல் மென்மையாகவே இருக்கிறது — ‘தயக்கம் போதும்’ என்று. ‘தலைவனுடன் கூடிய இலங்கை’ என்ற சொல் ராவணனுடன் கூடிய இலங்கையைக் குறிக்கிறது. மலை போன்ற அவனைக் கண்டு சீதை ‘வாயுவின் சொந்த மகன்’ என்று விளிக்கிறாள் — அவனுடைய தெய்வீகப் பிறப்பு அப்போதுதான் அவள் மனத்தில் தெளிவாகிறது. வாயுவின் வேகம், அக்னியின் ஒளி என்ற இரண்டு உவமைகள் அவனுடைய வேகத்தையும் ஆற்றலையும் சுருக்கமாகச் சொல்கின்றன. ‘வேறு ஒரு சாதாரண வானரன்’ என்ற சொல்லால், ஒரு சாதாரண வானரனால் இதைச் செய்ய முடியாது என்பதை அவள் ஒப்புக்கொள்கிறாள். ஆயினும் ‘நன்கு ஆராய்ந்து’ என்ற சொல்லால் அவள் விவேகத்தின் தேவையை மீண்டும் நிலைநாட்டுகிறாள். இந்த நிகழ்ச்சியில் அனுமனின் தன்னுணர்வும் வெளிப்படுகிறது. கடலைத் தாண்டும்போதும் சுரசையைச் சந்தித்தபோதும் அவன் உருவத்தைப் பெருக்கினான்; இப்போது சீதையின் நம்பிக்கைக்காக மீண்டும் அதைச் செய்கிறான். ‘விரும்பும்போது’ என்ற சொல் அவனுடைய உருவமாற்றம் அவன் விருப்பத்துக்கு உட்பட்டது என்பதைக் குறிக்கிறது. ‘மரத்திலிருந்து குதித்து’ என்ற சொல்லிலிருந்து, அவன் முதலில் மரத்திலிருந்து இறங்கித் தரையில் நின்றே பெருகுகிறான், சீதையின் முன்னே நிற்கிறான் என்பது தெரிகிறது. அவனுடைய சொல்லில் சீதையின் சோகம் நீங்குவதும் ராமன் சோகமற்றவர் ஆவதும் என்ற இரண்டுமே ஒருசேர இலக்காக உள்ளன. சீதை அவனை ‘பெரும் வானரனே’ என்று விளிக்கிறாள்; முன்பு ‘வானரப் படைத்தலைவனே’ என்று விளித்தாள் — விளியின் மாற்றமே அவளுடைய கருத்தின் மாற்றத்தைக் காட்டுகிறது.

சீதை செல்வதில் உள்ள குறைகளை வரிசையாகச் சொல்கிறாள்: ‘வானரச் சிறந்தோனே, உன்னுடன் நான் வருவது பொருத்தமல்ல. வாயுவேகத்துக்கு நிகரான உன் வேகம் என்னை மயங்கச் செய்யலாம்; வானத்தில் கடலுக்கு மேலே மேலே செல்லும் உன் முதுகிலிருந்து நான் விழுந்துவிடலாம். திமிங்கிலங்களும், முதலைகளும், மீன்களும் நிறைந்த கடலில் விழுந்த நான் நிலைகுலைந்து நீர்வாழ் உயிர்களுக்குச் சிறந்த உணவாகிவிடுவேன். பகைவரை அழிப்பவனே, ஆகவே உன்னுடன் வர என்னால் இயலாது; மனைவியைச் சுமந்து செல்லும் உனக்கும் ஆபத்து நேரலாம். நான் கவர்ந்து செல்லப்படுவதைக் கண்டு, ராவணனால் கட்டளையிடப்பட்ட பயங்கர வீரமுடைய ராக்ஷசர்கள் பின்தொடர்வார்கள்; சூலமும் உலக்கையும் ஏந்திய அவர்களால் சூழப்பட்டு, பெண்ணைச் சுமந்திருக்கும் நீ ஆபத்தில் சிக்குவாய். வானில் ஆயுதம் ஏந்திய ராக்ஷசர்கள் பலர், நீயோ ஆயுதமற்றவன்; போரிடுவதையும் என்னைக் காப்பதையும் ஒரே நேரத்தில் எப்படிச் செய்வாய்? கொடிய செயல் புரியும் அவர்களுடன் நீ போரிடும்போது, அச்சத்தால் துடிக்கும் நான் உன் முதுகிலிருந்து விழுந்துவிடலாம். பெரியவர்களும் வலியவர்களுமான அந்த ராக்ஷசர்கள் எப்படியாவது உன்னை வென்றுவிடலாம்; அல்லது நீ திரும்பிப் போரிடும்போது உன் முதுகிலிருந்து விழுந்த என்னை அந்தப் பாவி ராக்ஷசர்கள் பிடித்துச் செல்லலாம், உன் கையிலிருந்து பறித்துச் செல்லலாம், அல்லது கொன்றுவிடலாம் — போரில் வெற்றியும் தோல்வியும் நிலையற்றவை. அல்லது ராக்ஷசர்களின் மிரட்டலால் நான் இறந்துவிடலாம்; அப்போது உன் முயற்சி பலனற்றுப் போகும். ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் கொல்ல உனக்கு ஆற்றல் உண்டுதான்; ஆனால் ராக்ஷசர்கள் உன்னால் கொல்லப்பட்டால் ராகவனின் புகழ் குறையும். அல்லது வானரர்களும் ராகவனும் அறிய முடியாத ஒரு மறைவிடத்தில் ராக்ஷசர்கள் என்னை வைத்துவிடலாம்; அப்போது எனக்காக நீ மேற்கொண்ட இந்த முயற்சி பொருளற்றதாகிவிடும். உன்னுடன் ராமன் வருவதிலோ பெரும் நன்மை இருக்கிறது. அளவற்ற ஆற்றல் உடைய ராகவனின் உயிரும், அவருடைய சகோதரர்களின் உயிரும், உன் அரசகுலத்தின் உயிரும் என்னைச் சார்ந்திருக்கின்றன; எனக்காக நம்பிக்கையிழந்த அவ்விருவரும் சோகத்தாலும் வேதனையாலும் மெலிந்து, எல்லாக் கரடிகளுடனும் வானரர்களுடனும் உயிரை விட்டுவிடுவார்கள். கணவனிடம் கொண்ட பக்தியை முன்னிறுத்தி, ராமனைத் தவிர வேறு எவருடைய உடலையும் நானாகத் தொட நான் விரும்பமாட்டேன். ராவணனின் உடல் தொடுகையோ வலிந்து நேர்ந்தது — அப்போது ஆற்றலற்றவளாக, துணையற்றவளாக, வசமிழந்தவளாக இருந்த நான் என்ன செய்திருக்க முடியும்?’ இங்கே சீதையின் தர்க்கம் படிப்படியாக வளர்கிறது — முதலில் உடல்சார்ந்த அச்சம், பிறகு போரின் நிச்சயமின்மை, பிறகு ராமனின் புகழ், இறுதியில் கற்பு. கடைசிக் காரணமே அடிப்படையாகத் தோன்றுகிறது; முந்தையவை அதற்குத் துணைக்காரணங்கள். முதல் காரணம் வேகம் — வாயுவேகத்துக்கு நிகரான அனுமனின் வேகம் என்னை மயக்கும்; அதனால் நான் விழுவேன். இரண்டாவது கடலின் அச்சம் — அங்கே திமிங்கிலங்களும் முதலைகளும் மீன்களும் உள்ளன; விழுந்த நான் அவற்றுக்கு இரையாவேன். மூன்றாவது போரின் நிச்சயமின்மை — ராக்ஷசர்கள் பின்தொடர்வார்கள்; அனுமன் ஆயுதமற்றவன்; சீதையைக் காத்துக்கொண்டே போரிட அவனால் இயலாது. இங்கே ‘பெண்ணைச் சுமந்திருக்கும்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — மனைவியைச் சுமக்கும் வீரன் இரட்டைச் சுமையைச் சுமக்கிறான்; அவனுடைய ஆபத்தும் இரட்டிப்பு. நான்காவது காரணம் ராமனின் புகழ் — அனுமனே ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் கொன்று சீதையை அழைத்துச் சென்றால், ‘ராமன் தாமாக எதுவும் செய்யவில்லை’ என்ற பழிச்சொல் உலகில் எழும். ஐந்தாவது மறைத்துவைக்கப்படும் அச்சம் — ராக்ஷசர்கள் சீதையை எங்கேனும் மறைவிடத்தில் வைத்துவிடலாம்; அதன்பின் மீண்டும் தேடுவது இயலாததாகிவிடும். ஆறாவது அனைவருடைய உயிரும் அவளைச் சார்ந்திருத்தல் — சீதைக்கு ஏதேனும் தீங்கு நேர்ந்தால், ராமன், லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவனின் குலம், வானரர்கள், கரடிகள் அனைவரும் உயிரை விட்டுவிடுவார்கள். ஏழாவது, முதன்மையான காரணம், கற்பு — தன் விருப்பத்தோடு வேறொரு ஆணின் உடலைத் தொடுவது அவளுடைய அறத்துக்கு முரணானது. ராவணனின் தொடுகை வலிந்து நேர்ந்தது; அங்கே அவள் ஆற்றலற்றவளாக இருந்தாள்; இப்போதோ தொடுகை அவள் விருப்பத்தோடு நிகழும்; ஆகவே அவள் மறுக்கிறாள். இந்தச் சுலோகத் தொகுதியின் சிறப்பு — சீதை அனுமனின் வலிமையைப் பழிக்கவில்லை; சூழ்நிலையின் ஆபத்துகளை மட்டுமே எண்ணிச் சொல்கிறாள். ‘போரில் வெற்றியும் தோல்வியும் நிலையற்றவை’ என்ற சொல் ஒரு பொது நீதிவாக்கியமும் ஆகும். அனுமனின் பக்தியை அவள் மதிக்கிறாள்; ஆயினும் அறத்தின் வரம்பை மீறுவதில்லை. சீதையின் சொல் வரிசையும் மனத்தைக் கவர்வது. அவள் முதலில் தன் பலவீனத்தையே காரணமாக முன்வைக்கிறாள், அனுமனுடையதை அல்ல — ‘என்னை மயங்கச் செய்யலாம்’, ‘நான் விழுந்துவிடலாம்’ என்று; இவ்வாறு அவள் அனுமனின் தன்மானத்தைப் புண்படுத்தவில்லை. பிறகு போரின் பல்வேறு சாத்தியங்களை ஒவ்வொன்றாக எண்ணுகிறாள் — ராக்ஷசர்கள் வெல்லலாம், அவளைப் பறிக்கலாம், கொல்லலாம், மறைக்கலாம்; ஒவ்வொரு சாத்தியமும் அனுமனின் முயற்சியைப் பலனற்றதாக்கும். இறுதியில் அவள் ஆக்கபூர்வமான வழியைக் காட்டுகிறாள் — ‘உன்னுடன் ராமன் வருவதில் பெரும் நன்மை இருக்கிறது.’ இந்த வாக்கியத்திலேயே மறுப்பு முழுவதற்கும் தீர்வு அடங்கியிருக்கிறது — அவள் செல்வது அல்ல, ராமன் வந்து அழைத்துச் செல்வது. ‘என்னைச் சார்ந்திருக்கின்றன உயிர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் பாதுகாப்பின் முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகிறாள் — ஒருத்தியின் உயிரோடு பலருடைய உயிர் பிணைந்திருக்கிறது. கற்பைப் பற்றிய காரணத்தை அவள் இறுதியில் சொல்கிறாள்; இதனால் அதன் பெருமை மிகுகிறது. ‘ஆற்றலற்றவள், துணையற்றவள், வசமிழந்தவள்’ என்ற மூன்று சொற்களால் ராவணன் கவர்ந்ததில் அவளுக்கு வேறு வழியில்லாமல் இருந்தது வெளிப்படுகிறது; அவள் குற்றமற்றவள் என்பதும் நிலைநாட்டப்படுகிறது.

‘ராமன் இங்கே ராக்ஷசர்களுடன் கூடிய பத்துத் தலையனைக் கொன்று, என்னை அழைத்துக்கொண்டு இங்கிருந்து சென்றால், அதுவே அவருக்குத் தகுந்ததாகும். போர்க்களத்தில் பகைவரை நசுக்கும் அந்த மகாத்மாவின் வீரச் செயல்களை நான் கேட்டிருக்கிறேன், கண்டும் இருக்கிறேன்; தேவர்களும், கந்தர்வர்களும், நாகர்களும், ராக்ஷசர்களும் போரில் ராமனுக்கு நிகரானவர்கள் அல்லர். வியப்பான வில்லை உடைய, இந்திரனுக்கு நிகரான வீரமுடைய, பேராற்றல் உடைய, லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராகவனை, காற்றால் தூண்டப்பட்டுச் சுடர்விடும் நெருப்பைப் போலப் போரில் யார் தாங்க முடியும்? போர்க்களத்தை நசுக்குபவரும், மதம் பிடித்த திக்கஜம் போல நிற்பவரும், யுக முடிவின் சூரியனைப் போல அம்புகளைக் கதிர்களாகக் கொண்டவருமான லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராகவனைப் போரில் யார் எதிர்கொள்ள முடியும்? ஆகவே வானரச் சிறந்தோனே, லக்ஷ்மணனுடனும் படைத்தலைவர்களுடனும் கூடிய என் அன்புக்குரியவரை விரைவில் இங்கே கொண்டுவா; நெடுங்காலமாக ராமனுக்காகச் சோகத்தால் மெலிந்திருக்கும் என்னை மகிழ்ச்சியடையச் செய்.’ கடைசி நான்கு சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் அமைந்து, சர்க்கத்தின் முடிவை ஆழமானதாக்குகின்றன. சீதையின் வேண்டுகோள் விடுதலைக்கு மட்டுமல்ல, ராமனின் புகழுக்கும் கூட. ‘அதுவே அவருக்குத் தகுந்ததாகும்’ என்ற சொல்லால் சீதை ராமனின் கடமையைத் தெளிவுபடுத்துகிறாள் — மனைவியை மீட்பது கணவனின் செயலே. முதல் நீண்ட யாப்புச் சுலோகத்தில் அவள் ராமனின் இணையற்ற தன்மையைச் சொல்கிறாள்; இரண்டாம், மூன்றாம் சுலோகங்களில் நெருப்பு, யானை, சூரியன் ஆகிய உவமைகளால் அவரை வெல்ல முடியாத தன்மையை வருணிக்கிறாள். ‘யார் தாங்க முடியும், யார் எதிர்கொள்ள முடியும்’ என்ற இரண்டு கேள்விகள் ராவணனின் தோல்வியை உறுதிசெய்கின்றன. கடைசிச் சுலோகத்தில் ‘படைத்தலைவர்களுடன்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவனின் படையும் வர வேண்டும் என்று வேண்டப்படுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் நம்பிக்கையுடன் முடிகிறது, நம்பிக்கையிழப்புடன் அல்ல.

ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ವಾನರನೇ, ರಾಮನು ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿಡದೆ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನನಗೆ ವಿಷಬೆರೆತ ಅಮೃತದಂತಿದೆ.’ ಪ್ರಿಯನ ಅನುರಾಗ ಅಮೃತ, ಅವನ ದುಃಖವಾದರೋ ವಿಷ. ಅನಂತರ ಅವಳು ದೈವದ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿರಲಿ, ಅತಿ ಭೀಕರವಾದ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೃತಾಂತನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದಂತೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಪ್ಪಿಸಲಾರವು; ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನೂ ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಹಡಗು ಒಡೆದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುತ್ತ ದಣಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ರಾಘವನು ಈ ಶೋಕದ ದಡವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೇರುವನು? ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಲಂಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪತಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಂದು ಕಾಣುವನು? ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂತ್ವರಸ್ವ’ — ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಪಡು — ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು; ಈ ಸಂವತ್ಸರ ಪೂರ್ಣವಾಗುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಜೀವವಿದೆ. ರಾವಣನು ವಿಧಿಸಿದ ಗಡುವಿನ ಹತ್ತನೆಯ ತಿಂಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಉಳಿದಿರುವುದು ಎರಡೇ ತಿಂಗಳು. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅನುನಯಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲದ ವಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯೂ ಭಯವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಮಾಧಾನ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕಾಲದ ಸಂಕೋಚ. ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂಬ ಅವಧಿಯು ಮುಂದಿನ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ನುಡಿಯುವವನೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ‘ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತಮ್’ (ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ವಿಲಾಪವಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೂ ಅರ್ಥವೂ ಉಳ್ಳ ವಿಚಾರಪೂರ್ಣ ಮಾತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ವಾರ್ತೆಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಅವಳಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಅವನ ಶೋಕವಾದರೋ ಅವಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕೇ ‘ವಿಷಸಂಪೃಕ್ತಮ್ ಅಮೃತಮ್’ (ವಿಷಬೆರೆತ ಅಮೃತ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನ ದೋಷದ ಮೇಲಲ್ಲ — ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಕೃತಾಂತನು ಅವನನ್ನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಎಳೆದಂತೆ ಎಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಶ್ಯ ಮೋಹಿತಾನ್’ (ಮೋಹಗೊಂಡವರನ್ನು ನೋಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಮೂವರ ದುಃಖವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ತಾನು, ರಾಮ. ಹಡಗು ಒಡೆದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುವ ಮನುಷ್ಯನ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದಡ ದೂರ, ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ‘ಕದಾ ದ್ರಕ್ಷ್ಯತಿ’ (ಎಂದು ಕಾಣುವನು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಶಯವಲ್ಲ, ಉತ್ಕಂಠೆ. ‘ಸ ವಾಚ್ಯಃ ಸಂತ್ವರಸ್ವ’ (ತ್ವರೆಪಡು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು) ಎಂಬುದೇ ಸಂದೇಶದ ಸಾರ — ತ್ವರೆಯೇ ಮುಖ್ಯ. ರಾವಣನು ವಿಧಿಸಿದ ಗಡುವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅದರ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದಿವೆ, ಎರಡು ಉಳಿದಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವಳು ರಾವಣನ ವಿನಾಶವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮೃತ್ಯುವು ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು.

ಇದೆಲ್ಲವೂ ತನಗೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೀತೆ ತಾನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ವಿಭೀಷಣನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಕಲಾ ಎಂಬುವಳು, ತಾಯಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ ಬಂದು ನನಗೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು. ಅವಿಂಧ್ಯ ಎಂಬ ಮೇಧಾವಿಯೂ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಶೀಲವಂತನೂ ವೃದ್ಧನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಬಹಳ ಮಾನ್ಯನೂ ಹೌದು; ಅವನು ‘ರಾಮನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ರಾವಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಅವನ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸೀತೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಪತಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವನು ಎಂದು ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿವೆ.’ ಉತ್ಸಾಹ, ಪೌರುಷ, ಸತ್ತ್ವ, ಆನೃಶಂಸ್ಯ (ಅಕ್ರೂರತೆ), ಕೃತಜ್ಞತೆ, ವಿಕ್ರಮ, ಪ್ರಭಾವ — ಇವು ರಾಘವನಲ್ಲಿವೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ನೆರವಿಲ್ಲದೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದವನಿಗೆ ಯಾವ ಶತ್ರು ತಾನೇ ಹೆದರದಿರುವನು? ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ವಿಪತ್ತುಗಳು ಅಲುಗಿಸಲಾರವು; ಪುಲೋಮನ ಮಗಳು (ಶಚೀ) ಶಕ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವಂತೆ ನಾನು ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲೆ. ಬಾಣಜಾಲವೇ ಕಿರಣಗಳಾಗಿರುವ ಶೂರನಾದ ರಾಮಸೂರ್ಯನು ಶತ್ರುರಾಕ್ಷಸರೆಂಬ ಜಲವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿಬಿಡುವನು — ಸೂರ್ಯನು ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಪರಿವಾರದಲ್ಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ಕೆಲವರಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದೇ ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ಆಶಂಸೇ’ (ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶೆಯೂ, ‘ಶುದ್ಧಃ ಅಂತರಾತ್ಮಾ’ (ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕಲೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆತನ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ತಾಯಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಮಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಅವಿಂಧ್ಯನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮೇಧಾವಿ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಧೃತಿವಂತ, ಶೀಲವಂತ, ವೃದ್ಧ — ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅಂತಹವನ ಮಾತನ್ನೂ ರಾವಣನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ರಾಮನಿಂದ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಿಂಧ್ಯನ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಏಳು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇವು ಕೇವಲ ವೀರನ ಗುಣಗಳಲ್ಲ, ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನ ಗುಣಗಳೂ ಹೌದು. ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಆನೃಶಂಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವೇ ರಾಮನನ್ನು ಸೀತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುವು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರ-ದೂಷಣ ಮೊದಲಾದವರ ವಧೆ ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಗೆ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ರಾಘವನು ಕಪಿಗಳೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ಅಥವಾ ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತವಾದ ಈ ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವೆನು; ನಿಂದಾರಹಿತಳೇ, ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರು. ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವೆನು; ರಾವಣಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಹೋಮಮಾಡಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಶಕ್ರನಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದೇ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವೆನು. ದೈತ್ಯವಧೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಘವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇಂದೇ ನೀನು ಕಾಣುವೆ — ನಿನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ನಗರಾಜನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಪುರಂದರನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವವನನ್ನು. ದೇವಿ, ಹಿಂಜರಿಯಬೇಡ; ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವಂತೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರುವುದನ್ನು ಬಯಸು. ನನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರು, ಆಕಾಶವೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ ಲಂಕೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರರು; ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವೆನು.’ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಹರ್ಷವಿಸ್ಮಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೈಥಿಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹನುಮಂತನೇ, ಇಷ್ಟು ದೂರದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವೆ? ಇದೇ ನಿನ್ನ ಕಪಿತನವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಚಿಕ್ಕ ಶರೀರದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಪತಿಯಾದ ಮಾನವೇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಸೀತೆಯ ವಿವೇಕವೂ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿವೆ. ‘ಕಪಿತ್ವಮ್’ (ಕಪಿತನ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಾಸ್ಯವೂ ಇದೆ — ಅದು ಅವಳಿಗೆ ಚಪಲ ವಾನರನ ಸಾಹಸದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಸಂಶಯ ಸಹಜವೇ. ಅವನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೂ ತ್ವರೆಯೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಾದರೋ ಧೈರ್ಯವೂ ವಿವೇಕವೂ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಕಲ್ಪಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾಮನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ಬರುವನು; ಅಥವಾ, ಇಂದೇ ತಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವೆನು. ಎರಡನೆಯ ವಿಕಲ್ಪ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು; ಸಾಗರಲಂಘನದ ಅನುಭವವನ್ನು ನೆನೆದು ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ಅವನು ನಂಬುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾವಣಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇವಲ ದರ್ಪವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬಲದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ. ಅಗ್ನಿಯು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಶಕ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಒಯ್ಯುವ ಉಪಮೆ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಹವಿಸ್ಸಿನಂತೆ ಶುದ್ಧಳು, ಹನುಮಂತನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ವಾಹಕ. ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ‘ನಗರಾಜನ ಶಿಖರದ ಮೇಲಿನ ಪುರಂದರನಂತೆ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅವನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೇರುವ ಉಪಮೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅದು ಸೀತಾರಾಮರ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಆಕಾಶಮಹಾರ್ಣವಂ ತರ’ (ಆಕಾಶವೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆನ್ನಟ್ಟುವರೆಂಬ ಭಯವನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷವೂ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ಬಿಡುಗಡೆಯ ಆಶೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ, ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಸಾಹಸದಿಂದ ವಿಸ್ಮಯ. ‘ಹೇಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವೆ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಸಂಶಯದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೂರದ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಶರೀರ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಅವಳು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ದೂತನಂತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ರಕ್ಷಕನಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಮುಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉದ್ದೇಶಗಳಿವೆ — ಸೀತೆಯ ದುಃಖದ ಶೀಘ್ರ ನಿವಾರಣೆ, ರಾಮನ ಶೋಕದ ಪರಿಹಾರ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಅದರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಾನವೇಂದ್ರನಾದ ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಗುರಿ ಕೇವಲ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮಹಾರೂಪದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಭಾಯುತನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ‘ಇದು ನನಗೆ ಹೊಸದೊಂದು ಅವಮಾನ’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ‘ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಈಕೆ ನನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಭಾವವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತಾಳುವ ರೂಪವನ್ನು ವೈದೇಹಿ ನೋಡಲಿ.’ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ಆ ಪ್ಲವಗಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ಧೀಮಂತನು ಮರದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಸೀತೆಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದನು. ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತನು. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ವಜ್ರದಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಉಗುರುಗಳುಳ್ಳ, ಭಯಂಕರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಆ ಕಪಿಯು ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತ-ವನಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ, ಅಟ್ಟಾಲಕ-ಪ್ರಾಕಾರ-ತೋರಣಗಳ ಸಹಿತ, ಒಡೆಯನ ಸಹಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲಿ, ದೇವಿ, ಹಿಂಜರಿಕೆ ಸಾಕು; ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಶೋಕರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು.’ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ, ವಾಯುವಿನಂತಹ ನಿನ್ನ ಗತಿಯನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಅದ್ಭುತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನು ಅಪಾರವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯಿರುವ ಈ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯ? ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲೆ; ಆದರೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವಂತೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಬೇಗನೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನವಃ ಪರಿಭವಃ’ (ಹೊಸ ಅವಮಾನ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಒಳಮಾತು ರಮಣೀಯ — ಅವನು ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೋಪವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೂ ವಿವೇಕವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬಲ ತಿಳಿಯಿತು, ಆದರೆ ಹೋಗುವುದರ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವೂ ಬಲವೂ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ರೂಪದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ವಾದ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಮುಂದೆ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪರ್ವತದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೇರು ಮತ್ತು ಮಂದರ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆಕಾರದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಾಮ್ರವಕ್ತ್ರ’ (ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮುಖ), ‘ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನಖ’ (ವಜ್ರದಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲು ಉಗುರುಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತು ಮೃದುವೇ — ‘ಅಲಂ ವಿಕಾಂಕ್ಷಯಾ’ (ಹಿಂಜರಿಕೆ ಸಾಕು) ಎಂದು. ‘ಸನಾಥಾಂ ಲಂಕಾಮ್’ (ಒಡೆಯನ ಸಹಿತವಾದ ಲಂಕೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ‘ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಆಗಲೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ಗತಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ವೇಗವನ್ನೂ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ‘ಸಂಪ್ರಧಾರ್ಯ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ವಿವೇಕದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಬೋಧವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಸಾಗರಲಂಘನದಲ್ಲಿಯೂ ಸುರಸೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗಲೂ ಅವನು ರೂಪವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮತಃ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಧೀನ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಾದಪಾತ್ ಆಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಮರದಿಂದ ಹಾರಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಅವನು ಮೊದಲು ಮರದಿಂದ ಇಳಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕದ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಶೋಕರಾಹಿತ್ಯ — ಈ ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದ ಗುರಿಗಳು. ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾಕಪಿಯೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಹಿಂದೆ ‘ಹರಿಯೂಥಪ’ (ಕಪಿಗಳ ಗುಂಪಿನ ನಾಯಕ) ಎಂದು — ಸಂಬೋಧನೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಅವಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿರುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಾನು ಹೋಗುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ನಿನ್ನ ವೇಗವು ನನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಬಹುದು; ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿ ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ನಾನು ಬಿದ್ದುಬಿಡಬಹುದು. ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಮೊಸಳೆ, ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನಾನು ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ಜಲಜಂತುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಆಹಾರವಾಗಬಹುದು. ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗಲಾರೆ; ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ನಿನಗೂ ಅಪಾಯ ಒದಗಬಹುದು. ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆನ್ನಟ್ಟಬಹುದು; ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ನೀನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಬಹುದು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು, ನೀನು ನಿರಾಯುಧ; ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಾಡುವೆ? ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಅವರೊಡನೆ ನೀನು ಹೋರಾಡುವಾಗ ಭಯಾರ್ತಳಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಬಿದ್ದುಬಿಡಬಹುದು. ಮಹಾಕಾಯರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹೇಗೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು; ಅಥವಾ ನೀನು ಬೇರೆಡೆ ಮುಖಮಾಡಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಬಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಆ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಹುದು, ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಅಥವಾ ಕೊಂದುಬಿಡಬಹುದು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಸಿಲುಕಿ ನಾನೇ ಪ್ರಾಣ ಬಿಡಬಹುದು, ಆಗ ನಿನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನೆಂಬುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ನಿನ್ನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರೆ ರಾಘವನ ಕೀರ್ತಿ ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನನ್ನು ಕಪಿಗಳಿಗೂ ರಾಘವನಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತಹ ಗುಪ್ತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು; ಆಗ ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಕೈಗೊಂಡ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿರರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಮನೇ ಬಂದರಾದರೋ ಮಹಾ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ, ಅವನ ತಮ್ಮಂದಿರ, ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ರಾಜಕುಲದ ಜೀವಿತ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ; ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾದರೆ ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ-ಕಪಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವರು. ಪತಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಶರೀರಸ್ಪರ್ಶವಾದರೋ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಯಿತು — ಆಗ ಅಸಹಾಯಳೂ ಅನಾಥಳೂ ವಿವಶಳೂ ಆಗಿದ್ದ ನಾನು ಏನು ತಾನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲವಳಾಗಿದ್ದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತರ್ಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಶಾರೀರಿಕ ಭಯ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ, ಅನಂತರ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಮೂಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿನವು ಅದಕ್ಕೆ ಪೋಷಕಗಳು. ಮೊದಲ ಕಾರಣ ವೇಗ — ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಹನುಮಂತನ ವೇಗ ನನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಬಹುದು, ಆಗ ನಾನು ಬೀಳಬಹುದು. ಎರಡನೆಯದು ಸಾಗರದ ಭಯ — ಅಲ್ಲಿ ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಮೊಸಳೆ, ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಿದ್ದ ನಾನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಬಹುದು. ಮೂರನೆಯದು ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಬೆನ್ನಟ್ಟಬಹುದು, ಹನುಮಂತನು ನಿರಾಯುಧ, ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಲತ್ರವಾನ್’ (ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತವನು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತ ಯೋಧನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಅಪಾಯವೂ ಎರಡು ಪಟ್ಟು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾರಣ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ — ಹನುಮಂತನೇ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದರೆ ‘ರಾಮನು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅಪವಾದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬಹುದು. ಐದನೆಯದು ಅಡಗಿಸಿಡುವ ಭಯ — ರಾಕ್ಷಸರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೋ ಗುಪ್ತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು, ಆಗ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯದು, ಎಲ್ಲರ ಜೀವಕ್ಕೂ ಅವಳೇ ಆಶ್ರಯ — ಸೀತೆಗೆ ಏನಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟವಾದರೆ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕುಲ, ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವರು. ಏಳನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ — ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪರಪುರುಷನ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು ಅವಳ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ. ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಯಿತು, ಆಗ ಅವಳು ಅಸಹಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು; ಈಗಾದರೋ ಸ್ಪರ್ಶ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹದ ವಿಶೇಷತೆ — ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನವಸ್ಥೌ ಹಿ ದೃಶ್ಯೇತೇ ಯುದ್ಧೇ ಜಯಪರಾಜಯೌ’ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯವೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಳು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೂ ಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ಕ್ರಮವೂ ಮನೋಜ್ಞ. ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನದೇ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಹನುಮಂತನದನ್ನಲ್ಲ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸಬಹುದು’, ‘ನಾನು ಬೀಳಬಹುದು’ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಯುದ್ಧದ ವಿವಿಧ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಗೆಲ್ಲಬಹುದು, ಅವಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಕೊಲ್ಲಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅಡಗಿಸಿಡಬಹುದು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಮನೇ ಬಂದರೆ ಮಹಾ ಪ್ರಯೋಜನ’. ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಸಮಾಧಾನ ಅಡಗಿದೆ — ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದಲ್ಲ, ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು. ‘ಮಯಿ ಜೀವಿತಮ್ ಆಯತ್ತಮ್’ (ಜೀವಿತ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಒಬ್ಬಳ ಜೀವದೊಡನೆ ಅನೇಕರ ಜೀವ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಅನೀಶಾ ವಿನಾಥಾ ವಿವಶಾ’ (ಅಸಹಾಯ, ಅನಾಥ, ವಿವಶ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾವಣನು ಮಾಡಿದ ಅಪಹರಣದ ನಿರುಪಾಯತೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಹಿತ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುತ್ತದೆ. ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತುಳಿದುಹಾಕುವ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಕಂಡೂ ಇದ್ದೇನೆ; ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮರಲ್ಲ. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಿಲ್ಲುಳ್ಳ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲನಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವವನನ್ನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು? ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾಗಿ ಮದಿಸಿದ ದಿಗ್ಗಜದಂತೆ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬಾಣಗಳೇ ಜ್ವಾಲೆಗಳಾಗಿರುವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆಯೂ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ; ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸು.’ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ‘ತತ್ ತಸ್ಯ ಸದೃಶಂ ಭವೇತ್’ (ಅದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತ್ನಿಯ ಉದ್ಧಾರ ಪತಿಯದೇ ಕರ್ಮ. ಮೊದಲ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಗಜ, ಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನ ದುರ್ಧರ್ಷತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಯಾರು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು, ಯಾರು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ರಾವಣನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಯೂಥಪಮ್’ (ಯೂಥಪತಿಗಳ ಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯ ಆಗಮನವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆಶೆಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ഹനുമാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള സീത ധർമവും അർഥവും നിറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ അവനോടു പറഞ്ഞു. ‘വാനരാ, രാമൻ മറ്റൊന്നിലും മനസ്സില്ലാതെ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു എന്നു നീ പറഞ്ഞത് എനിക്ക് വിഷം കലർന്ന അമൃതംപോലെയാണ്’ — പ്രിയന്റെ അനുരാഗം അമൃതം, അവന്റെ ദുഃഖമോ വിഷം. പിന്നെ അവൾ ദൈവത്തിന്റെ ബലം വർണിക്കുന്നു — അതിവിപുലമായ ഐശ്വര്യത്തിലായാലും അതിദാരുണമായ ആപത്തിലായാലും നിൽക്കുന്ന മനുഷ്യനെ കൃതാന്തൻ (വിധി) കയറുകൊണ്ടു കെട്ടിയെന്നപോലെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു. വിധി ജീവികൾക്കു തടുക്കാനാവാത്തതുതന്നെ; സൗമിത്രിയെയും എന്നെയും രാമനെയും ആപത്തുകളാൽ മോഹിതരായി കാണുക. കപ്പൽ തകർന്ന് സമുദ്രത്തിൽ നീന്തി തളർന്ന ഒരാളെപ്പോലെ രാഘവൻ ഈ ശോകത്തിന്റെ മറുകര എങ്ങനെ കടക്കും? രാക്ഷസരെ കൊന്ന്, രാവണനെ സംഹരിച്ച്, ലങ്കയെ തകർത്ത് എന്റെ ഭർത്താവ് എന്നെ എപ്പോൾ കാണും? അതിനാൽ ‘വേഗം കൂട്ടുക’ എന്ന് അവനോടു പറയണം — ഈ സംവത്സരം തികയുന്നതുവരെ മാത്രമേ എന്റെ ജീവിതമുള്ളൂ. രാവണൻ നിശ്ചയിച്ച അവധിയുടെ പത്താം മാസമാണ് ഇപ്പോൾ നടക്കുന്നത്; രണ്ടു മാസം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. രാവണന്റെ സഹോദരനായ വിഭീഷണൻ എന്നെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കാനായി അവനോടു പ്രയത്നപൂർവം അപേക്ഷിച്ചു; എന്നാൽ അവൻ അതിനു മനസ്സുവയ്ക്കുന്നില്ല; എന്നെ തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നത് അവന് ഇഷ്ടമല്ല; കാരണം കാലവശനായ അവനെ യുദ്ധത്തിൽ മൃത്യുതന്നെ തിരയുകയാണ്. ഇവിടെ സീതയുടെ വാക്കുകളിൽ പ്രത്യാശയും ഭയവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് രാമന്റെ സ്നേഹത്താലുള്ള ആശ്വാസം, മറുവശത്ത് സമയത്തിന്റെ ഞെരുക്കം. ‘രണ്ടു മാസം’ എന്ന അവധി തുടർന്നുള്ള എല്ലാ വാക്കുകളിലും തിടുക്കം നിറയ്ക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ പരാമർശം മുന്നോട്ടുള്ള കഥയുടെ മുന്നറിയിപ്പാണ് — ലങ്കയിലും ധർമം പറയുന്ന ഒരാളുണ്ട്. ‘ധർമാർഥസഹിതം’ എന്ന വിശേഷണം, സീതയുടെ വാക്കുകൾ വെറും വിലാപമല്ല, ധർമവും അർഥവും നിറഞ്ഞ ആലോചിച്ചുറച്ച വാക്കുകളാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം ഹനുമാന്റെ വാർത്തയുടെ ഇരട്ടഫലം അവൾ സ്വീകരിക്കുന്നു — രാമന്റെ അനന്യമായ അനുരാഗം അവളെ സുഖിപ്പിക്കുന്നു, അവന്റെ ശോകമോ അവളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ‘വിഷം കലർന്ന അമൃതം’ എന്ന ഉപമ. പിന്നെ അവൾ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം ദൈവത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു, രാമന്റെ ദോഷത്തിലല്ല — ഐശ്വര്യത്തിലായാലും ആപത്തിലായാലും മനുഷ്യൻ സ്വതന്ത്രനല്ല, കൃതാന്തൻ അവനെ കയറുകൊണ്ടെന്നപോലെ വലിക്കുന്നു. ‘പശ്യ മോഹിതാൻ’ (മോഹിതരായ ഞങ്ങളെ കാണുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ മൂന്നുപേരുടെയും — ലക്ഷ്മണൻ, അവൾ, രാമൻ — ദുഃഖം അവൾ ഹനുമാന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. കപ്പൽ തകർന്നു സമുദ്രത്തിൽ നീന്തുന്നവന്റെ ഉപമ രാമന്റെ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു — കര ദൂരെ, ബലം ക്ഷയിക്കുന്നു. ‘എപ്പോൾ കാണും’ എന്ന സീതയുടെ ചോദ്യം സംശയമല്ല, ഉത്കണ്ഠയാണ്. ‘സ വാച്യഃ സന്ത്വരസ്വ’ (വേഗം കൂട്ടുക എന്ന് അവനോടു പറയണം) എന്നതാണ് സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം — തിടുക്കമാണ് മുഖ്യം. രാവണൻ നിശ്ചയിച്ച അവധി മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ സീത അതിന്റെ കണക്കു വ്യക്തമാക്കുന്നു — പത്തു മാസം കഴിഞ്ഞു, രണ്ടു ബാക്കി. വിഭീഷണന്റെ പ്രയത്നം നിഷ്ഫലമായി എന്നു പറയുന്ന അവൾ രാവണന്റെ വിനാശം നിശ്ചിതമാണെന്നു കരുതുന്നു — ‘മൃത്യു തിരയുന്നു’ എന്ന്.

ഇതെല്ലാം എങ്ങനെ അറിഞ്ഞു എന്നു സീത തന്നെ പറയുന്നു — ‘വിഭീഷണന്റെ മൂത്ത മകൾ കല എന്നവൾ, അമ്മതന്നെ പറഞ്ഞയച്ചതനുസരിച്ച്, എന്നോട് ഇതു പറഞ്ഞു. അവിന്ധ്യൻ എന്നൊരു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനുണ്ട് — മേധാവിയും വിദ്വാനും ധൈര്യശാലിയും ശീലവാനും വൃദ്ധനും രാവണന് ഏറെ ബഹുമാന്യനുമായവൻ; “രാമനാൽ രാക്ഷസർക്കു വിനാശം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു” എന്ന് അവൻ രാവണനെ ഉപദേശിച്ചു; എന്നാൽ ദുഷ്ടാത്മാവായ അവൻ ആ ഹിതവാക്യം കേൾക്കുന്നില്ല.’ പിന്നെ സീത തന്റെ വിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ ഭർത്താവ് വേഗം എന്നെ വീണ്ടെടുക്കുമെന്നു ഞാൻ പ്രത്യാശിക്കുന്നു; എന്റെ അന്തരാത്മാവു ശുദ്ധമാണ്, അവനിലോ അനേകം ഗുണങ്ങളുണ്ട്. ഉത്സാഹം, പൗരുഷം, സത്ത്വം, ആനൃശംസ്യം (ക്രൂരതയില്ലായ്മ), കൃതജ്ഞത, വിക്രമം, പ്രഭാവം — ഇവയെല്ലാം രാഘവനിലുണ്ട്. സഹോദരന്റെ സഹായമില്ലാതെ ജനസ്ഥാനത്തുവച്ചു പതിന്നാലായിരം രാക്ഷസരെ കൊന്നവനെ ഏതു ശത്രുവാണ് ഭയക്കാതിരിക്കുക? ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനെ ആപത്തുകൾക്കു തളർത്താനാവില്ല; പുലോമജ (ശചി) ശക്രന്റെ പ്രഭാവം അറിയുന്നതുപോലെ ഞാൻ അവന്റെ മഹിമ അറിയുന്നു. ശരജാലങ്ങൾ കിരണങ്ങളായുള്ള ശൂരനായ രാമസൂര്യൻ ശത്രുരാക്ഷസരാകുന്ന ജലത്തെ വറ്റിച്ചുകളയും’ — സൂര്യൻ ജലം വറ്റിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ രാക്ഷസസമൂഹത്തെ നശിപ്പിക്കും. ഇവിടെ ലങ്കയുടെ ആന്തരികസ്ഥിതിയും കാണാം — രാവണന്റെ പരിവാരത്തിൽത്തന്നെ ധർമം പറയുന്ന ചിലരുണ്ട്; എന്നാൽ അവരുടെ വാക്ക് അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ദുഃഖത്തിലും രാമഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നതാണ് സീതയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ ആധാരം. ‘ആശംസേ’ (പ്രത്യാശിക്കുന്നു) എന്ന പദത്തിലൂടെ പ്രത്യാശയും ‘ശുദ്ധഃ അന്തരാത്മാ’ (ശുദ്ധമായ അന്തരാത്മാവ്) എന്ന പദത്തിലൂടെ തന്റെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ സാക്ഷ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കലയുടെ പരാമർശം, വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹം സീതയോടു സഹാനുഭൂതിയുള്ളതായിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അമ്മതന്നെ മകളെ അയച്ചു. അവിന്ധ്യന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — മേധാവി, വിദ്വാൻ, ധൈര്യശാലി, ശീലവാൻ, വൃദ്ധൻ — അവന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളവന്റെ വാക്കുപോലും രാവണൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നത് അവന്റെ ദുർബുദ്ധിയുടെ തെളിവാണ്. ‘രാമാത് ക്ഷയമനുപ്രാപ്തം’ (രാമനാൽ വിനാശം അടുത്തെത്തി) എന്ന വാക്ക് അവിന്ധ്യന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ സീത രാമന്റെ ഏഴു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ഇവ ഒരു വീരന്റെ മാത്രമല്ല, ധാർമികനായ ഒരു രാജാവിന്റെയും ഗുണങ്ങളാണ്. കൃതജ്ഞതയും ആനൃശംസ്യവും എന്നീ ഗുണങ്ങൾ വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധേയമാണ്; കാരണം അവതന്നെയാണ് രാമനെ സീതയുടെ അടുത്തേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുക. ജനസ്ഥാനത്തിൽ ഖരദൂഷണാദികളുടെ വധം രാമന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷസാക്ഷ്യമാണ്.

ഇങ്ങനെ രാമനുവേണ്ടി ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ സംസാരിക്കുന്ന സീതയോടു ഹനുമാൻ എന്ന കപി പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ വാക്കു കേട്ടാലുടൻ രാഘവൻ വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹാസൈന്യത്തെ നയിച്ചുകൊണ്ട് വേഗം വരും. അല്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ രാക്ഷസരോടുകൂടിയ ഈ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ഞാൻ നിന്നെ മോചിപ്പിക്കും; അനിന്ദിതേ, എന്റെ മുതുകിൽ കയറുക. നിന്നെ മുതുകിലേറ്റി ഞാൻ സാഗരം കടക്കും; രാവണനോടുകൂടി ലങ്കയെപ്പോലും ചുമക്കാൻ എനിക്കു ശക്തിയുണ്ട്. ഹോമിക്കപ്പെട്ട ഹവിസ്സ് അഗ്നി ശക്രനിലെത്തിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്നുതന്നെ പ്രസ്രവണത്തിലിരിക്കുന്ന രാഘവന്റെ അടുത്തു ഞാൻ നിന്നെ എത്തിക്കും. ദൈത്യവധത്തിനു തയ്യാറായ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെയിരിക്കുന്ന, ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാഘവനെ ഇന്നുതന്നെ നീ കാണും — നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ, പർവതരാജന്റെ ശിഖരത്തിലിരിക്കുന്ന പുരന്ദരനെപ്പോലെ. ദേവീ, മടിക്കേണ്ട; രോഹിണി ചന്ദ്രനോടെന്നപോലെ രാമനോടു ചേരാൻ ആഗ്രഹിച്ചാലും. എന്റെ മുതുകിൽ കയറൂ, ആകാശമാകുന്ന മഹാസമുദ്രം കടക്കൂ. ഞാൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന നിന്നെ പിന്തുടരാൻ ലങ്കാനിവാസികൾ ആർക്കും കഴിയില്ല; ഞാൻ ഇവിടെ എങ്ങനെ വന്നുവോ, അതുപോലെതന്നെ നിന്നെ ഉയർത്തിയെടുത്ത് ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകും.’ ആ അദ്ഭുതവചനം കേട്ട്, ഹർഷവും വിസ്മയവുംകൊണ്ടു രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ മൈഥിലി പറഞ്ഞു — ‘ഹനുമാനേ, ഇത്ര ദൂരെയുള്ള വഴിയിലൂടെ നീ എന്നെ എങ്ങനെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? ഇതുതന്നെ നിന്റെ കപിത്വം (വാനരസഹജമായ ചാപല്യം) എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ചെറിയ ശരീരമുള്ള നീ എന്നെ മാനവേന്ദ്രനായ ഭർത്താവിന്റെ അടുത്ത് എങ്ങനെ എത്തിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഉത്സാഹവും സീതയുടെ വിവേകവും മുഖാമുഖം നിൽക്കുന്നു. ‘കപിത്വം’ എന്ന വാക്കിൽ അല്പം ഹാസ്യവുമുണ്ട് — ചപലനായ ഒരു വാനരന്റെ സാഹസംപോലെ അവൾക്കു തോന്നുന്നു. ഹനുമാന്റെ ശരീരം അപ്പോൾ ചെറുതായിരുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ സംശയം സ്വാഭാവികമാണ്. അവന്റെ നിർദേശത്തിൽ ഭക്തിയും തിടുക്കവും കാണാം; സീതയുടെ ഉത്തരത്തിലോ ധൈര്യവും വിവേകവും. ഹനുമാന്റെ നിർദേശത്തിൽ രണ്ടു വഴികളുണ്ട് — ഒന്നുകിൽ രാമൻ സൈന്യസമേതം വരും, അല്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ അവൻ സീതയെ കൊണ്ടുപോകും. രണ്ടാമത്തെ വഴി അവന്റെ ഉത്സാഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ്; സമുദ്രലംഘനത്തിന്റെ അനുഭവം ഓർത്ത് ‘ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതുപോലെതന്നെ പോകും’ എന്ന് അവൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. ‘രാവണനോടുകൂടി ലങ്കയെപ്പോലും ചുമക്കാൻ ശക്തിയുണ്ട്’ എന്ന വാക്ക് വെറും ദർപ്പമല്ല, സ്വന്തം ബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർഥജ്ഞാനമാണ്. ഹവിസ്സ് അഗ്നി ശക്രനിലെത്തിക്കുന്ന ഉപമ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീത ഹവിസ്സുപോലെ ശുദ്ധ, ഹനുമാൻ അഗ്നിപോലെ വാഹകൻ. പ്രസ്രവണഗിരിയിലിരിക്കുന്ന രാമനെ ‘പർവതരാജന്റെ ശിഖരത്തിലിരിക്കുന്ന പുരന്ദരനെപ്പോലെ’ എന്ന വർണന അവന്റെ കാത്തിരിപ്പും ഗൗരവവും കാണിക്കുന്നു. രോഹിണി ചന്ദ്രനോടു ചേരുന്ന ഉപമ ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — അതു സീതാരാമന്മാരുടെ നിത്യബന്ധത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘ആകാശമഹാർണവം തര’ (ആകാശമാകുന്ന മഹാസമുദ്രം കടക്കൂ) എന്ന വാക്കിൽ ആകാശത്തെയും സമുദ്രമായി സങ്കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പിന്തുടരാൻ കഴിയില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാക്ഷസർ പിന്തുടരുമെന്ന ഭയവും നീക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സീതയ്ക്കു ഹർഷവും വിസ്മയവും ഒരുമിച്ച് — മോചനത്തിന്റെ പ്രത്യാശയാൽ ഹർഷം, നിർദേശത്തിന്റെ സാഹസികതയാൽ വിസ്മയം. ‘എങ്ങനെ കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന അവളുടെ ചോദ്യം രണ്ടുതവണ പറയുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ സംശയത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദീർഘമായ വഴി, ചെറിയ ശരീരം എന്നീ രണ്ടു കാരണങ്ങളാണ് അവൾ ആദ്യം പറയുന്നത്. ഈ സന്ദർഭത്തിന്റെ നാടകീയതയും ശ്രദ്ധിക്കണം. മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഹനുമാൻ ഒരു ദൂതനെപ്പോലെ വിനയത്തോടെ സന്ദേശം പറഞ്ഞു; ഇവിടെയോ ഒരു രക്ഷകനെപ്പോലെ സ്വയം ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾക്കു മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — സീതയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ വേഗമുള്ള നിവൃത്തി, രാമന്റെ ശോകം അകറ്റൽ, സ്വന്തം സാമർഥ്യത്തിന്റെ പ്രദർശനം. സീതയോ നിർദേശത്തിലെ സൗഹാർദം സ്വീകരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ പ്രായോഗികതയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു. ‘മാനവേന്ദ്രനായ ഭർത്താവിന്റെ അടുത്ത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ലക്ഷ്യം സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര മാത്രമല്ല, രാമന്റെ സാന്നിധ്യമാണെന്ന് അവൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ചോദ്യോത്തരങ്ങളിലൂടെ തുടർന്നുള്ള മഹാരൂപദർശനത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു.

സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മീവാനായ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ ‘ഇതൊരു പുതിയ അപമാനമാണ്’ എന്നു ചിന്തിച്ചു. ‘ഈ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ളവൾ എന്റെ ശക്തിയോ പ്രഭാവമോ അറിയുന്നില്ല; അതിനാൽ ഇഷ്ടാനുസരണം ഞാൻ ധരിക്കുന്ന രൂപം വൈദേഹി കാണട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സീതയ്ക്കു തന്റെ സ്വരൂപം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ആ ധീമാൻ മരത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി സീതയുടെ വിശ്വാസത്തിനായി വളരാൻ തുടങ്ങി. മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെ വലിപ്പമുള്ളവനും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ളവനുമായി അവൻ സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. പർവതസമാനനും ചുവന്ന മുഖമുള്ളവനും വജ്രംപോലുള്ള ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളുമുള്ളവനും ഭീമനും മഹാബലനുമായ ആ വാനരൻ വൈദേഹിയോടു പറഞ്ഞു — ‘പർവതങ്ങളും വനപ്രദേശങ്ങളും മാളികകളും കോട്ടമതിലുകളും തോരണങ്ങളും അതിന്റെ നാഥനുമടക്കം ഈ ലങ്കയെപ്പോലും കൊണ്ടുപോകാൻ എനിക്കു ശക്തിയുണ്ട്. അതിനാൽ മനസ്സ് ഉറപ്പിക്കുക; ദേവീ, സംശയിക്കേണ്ട; ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാഘവനെ ശോകമുക്തനാക്കുക.’ പർവതസമാനനായ അവനെ കണ്ട് താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള ജനകാത്മജ മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാകപേ, നിന്റെ ശക്തിയും ബലവും, വായുവിനെപ്പോലെയുള്ള ഗതിയും, അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള അദ്ഭുതതേജസ്സും ഞാൻ അറിയുന്നു. മറ്റൊരു സാധാരണ വാനരന് അളവറ്റ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലുള്ള ഈ ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ എത്താൻ കഴിയും? പോകാനും കൊണ്ടുപോകാനുമുള്ള നിന്റെ ശക്തി എനിക്കറിയാം; എന്നിരുന്നാലും, സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധിയെന്നപോലെ, നന്നായി ആലോചിച്ചുതന്നെ വേഗം തീരുമാനിക്കണം.’ ഇവിടെ ‘നവഃ പരിഭവഃ’ (പുതിയ അപമാനം) എന്ന ഹനുമാന്റെ ഉള്ളിലെ വാക്ക് രമണീയമാണ് — അവൻ അപമാനം സഹിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ കോപമില്ലാതെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം ഉത്തരം നൽകുന്നു. സീതയും സാമർഥ്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ വിവേകം കൈവിടുന്നില്ല — ബലം അറിഞ്ഞു, എന്നാൽ പോകുന്നതിന്റെ ഔചിത്യം വേറെ ആലോചിക്കണം. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിനയവും ബലവും ഒരുപോലെ വെളിപ്പെടുന്നു. ദർശനമാത്രത്താൽ തർക്കം ശമിച്ചു; ഇനി ധർമവിചാരം തുടങ്ങുന്നു. ഹനുമാൻ വളരുന്നതു പർവതംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മേരുവും മന്ദരവും പുരാണപ്രസിദ്ധങ്ങളായ മഹാപർവതങ്ങളാണ്; അവയുടെ ഉപമ അവന്റെ ആകാരത്തിന്റെ വിസ്തൃതി കാണിക്കുന്നു. ചുവന്ന മുഖം, വജ്രംപോലുള്ള ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളും എന്നീ വിശേഷണങ്ങൾ അവന്റെ ഭയങ്കരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ വാക്കു മൃദുതന്നെ — ‘അലം വികാംക്ഷയാ’ (സംശയിക്കേണ്ട). ‘സനാഥാം ലങ്കാം’ (നാഥനുമടക്കം ലങ്കയെ) എന്ന പദം രാവണനോടുകൂടിയ ലങ്ക എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പർവതസമാനനായ അവനെ കണ്ട് സീത ‘മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ’ എന്ന് അവനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ ദിവ്യജന്മം അപ്പോഴാണ് അവളുടെ മനസ്സിൽ തെളിയുന്നത്. വായുവിന്റെ ഗതി, അഗ്നിയുടെ തേജസ്സ് എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ അവന്റെ വേഗവും പ്രഭാവവും ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു. ‘മറ്റൊരു സാധാരണ വാനരൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, സാധാരണ വാനരന് ഇതു ചെയ്യാനാവില്ലെന്ന് അവൾ സമ്മതിക്കുന്നു. എങ്കിലും ‘സമ്പ്രധാര്യ’ (നന്നായി ആലോചിച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ വിവേകത്തിന്റെ ആവശ്യകത അവൾ വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ആത്മബോധവും പ്രകടമാണ്. സമുദ്രലംഘനത്തിലും സുരസയുമായുള്ള സമാഗമത്തിലും അവൻ രൂപം വലുതാക്കിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ സീതയുടെ വിശ്വാസത്തിനായി വീണ്ടും അതു ചെയ്യുന്നു. ‘കാമതഃ’ (ഇഷ്ടാനുസരണം) എന്ന പദം അവന്റെ രൂപമാറ്റം സ്വേച്ഛാധീനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പാദപാദാപ്ലുത്യ’ (മരത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന്, അവൻ ആദ്യം മരത്തിൽനിന്നിറങ്ങി നിലത്തുനിന്നശേഷമാണ് വളരുന്നതെന്നും സീതയുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതെന്നും അറിയാം. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ സീതയുടെ ശോകനിവൃത്തിയും രാമന്റെ ശോകമുക്തിയും എന്ന രണ്ടു ലക്ഷ്യങ്ങൾ ഒരുമിച്ചുണ്ട്. സീത അവനെ ‘മഹാകപേ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു, മുമ്പ് ‘ഹരിയൂഥപ’ എന്നും — സംബോധനയുടെ മാറ്റംതന്നെ അവളുടെ അഭിപ്രായമാറ്റം കാണിക്കുന്നു.

പോകുന്നതിന്റെ ദോഷങ്ങൾ സീത ക്രമത്തിൽ പറയുന്നു. ‘കപിശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നോടൊപ്പമുള്ള എന്റെ യാത്ര ഉചിതമല്ല. വായുവേഗത്തിനു തുല്യമായ നിന്റെ വേഗം എന്നെ മോഹാലസ്യപ്പെടുത്തിയേക്കാം; ആകാശത്തിൽ പറ്റിച്ചേർന്ന് സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ ഉയരത്തിൽ പോകുന്ന നിന്റെ മുതുകിൽനിന്നു ഞാൻ വീണുപോയേക്കാം. തിമിംഗലങ്ങളും മുതലകളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ സാഗരത്തിൽ വീണ നിസ്സഹായയായ ഞാൻ ജലജന്തുക്കൾക്ക് ഉത്തമഭക്ഷണമായിത്തീരും. ശത്രുനാശനാ, അതിനാൽ നിന്നോടൊപ്പം പോകാൻ എനിക്കാവില്ല; ഭാര്യയെ ചുമക്കുന്ന നിനക്ക് അപകടസാധ്യതയുമുണ്ടാകും. അപഹരിക്കപ്പെടുന്ന എന്നെ കണ്ട്, രാവണനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസർ പിന്തുടർന്നേക്കാം; ശൂലവും മുദ്ഗരവുമേന്തിയ അവരാൽ വളയപ്പെട്ട്, ഭാര്യയെ ചുമക്കുന്ന നീ അപകടത്തിലാകും. ആകാശത്തിൽ ആയുധധാരികളായ അനേകം രാക്ഷസർ, നീയോ നിരായുധൻ; യുദ്ധവും എന്റെ രക്ഷയും നീ ഒരേസമയം എങ്ങനെ ചെയ്യും? ക്രൂരകർമികളായ അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന നിന്റെ മുതുകിൽനിന്നു ഭയാർത്തയായ ഞാൻ വീണുപോയേക്കാം. മഹാന്മാരും ബലവാന്മാരുമായ ആ രാക്ഷസർ എങ്ങനെയെങ്കിലും നിന്നെ ജയിച്ചേക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ നീ തിരിഞ്ഞുനിൽക്കുമ്പോൾ നിന്റെ മുതുകിൽനിന്നു വീണ എന്നെ ആ പാപികളായ രാക്ഷസർ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോയേക്കാം, നിന്റെ കൈയിൽനിന്നു തട്ടിയെടുത്തേക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ കൊന്നേക്കാം — യുദ്ധത്തിൽ ജയവും പരാജയവും സ്ഥിരമല്ലല്ലോ. അല്ലെങ്കിൽ രാക്ഷസരുടെ ഭീഷണിയാൽ ഞാൻ മരിച്ചുപോയേക്കാം; അപ്പോൾ നിന്റെ പ്രയത്നം നിഷ്ഫലമാകും. എല്ലാ രാക്ഷസരെയും കൊല്ലാൻ നീ മതിയായവനാണെന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ നീ രാക്ഷസരെ കൊന്നാൽ രാഘവന്റെ യശസ്സിനു കുറവുവരും. അല്ലെങ്കിൽ രാക്ഷസർ എന്നെ വാനരന്മാരോ രാഘവനോ അറിയാത്ത ഏതെങ്കിലും ഗുപ്തസ്ഥലത്ത് ഒളിപ്പിച്ചേക്കാം; അപ്പോൾ എനിക്കുവേണ്ടിയുള്ള നിന്റെ ഈ ഉദ്യമം നിരർഥകമാകും. നിന്നോടൊപ്പം രാമൻ വരുന്നതിലാണ് വലിയ ഗുണം. അമിതതേജസ്വിയായ രാഘവന്റെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാരുടെയും നിന്റെ രാജകുലത്തിന്റെയും ജീവൻ എന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നെക്കുറിച്ചു നിരാശരായാൽ, ശോകസന്താപത്താൽ മെലിഞ്ഞ അവർ ഇരുവരും എല്ലാ കരടികളോടും വാനരന്മാരോടുംകൂടി പ്രാണൻ വെടിയും. ഭർതൃഭക്തിയെ മുൻനിർത്തി, രാമനല്ലാതെ മറ്റൊരാളുടെ ശരീരം സ്വമേധയാ സ്പർശിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. രാവണന്റെ ശരീരസ്പർശം ഉണ്ടായതോ ബലാൽക്കാരമായാണ് — അന്ന് നിസ്സഹായയും നാഥനില്ലാത്തവളും വിവശയുമായ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യുമായിരുന്നു?’ ഇവിടെ സീതയുടെ തർക്കം ക്രമത്തിൽ വളരുന്നു — ആദ്യം ശാരീരികമായ ഭയം, പിന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം, പിന്നെ രാമന്റെ യശസ്സ്, ഒടുവിൽ പാതിവ്രത്യം. അവസാനകാരണംതന്നെയാണ് മൂലകാരണമായി തോന്നുന്നത്; മുമ്പുള്ളവ അതിനെ ബലപ്പെടുത്തുന്നവ മാത്രം. ഒന്നാമത്തെ കാരണം വേഗം — വായുവേഗത്തിനു തുല്യമായ ഹനുമാന്റെ വേഗം എന്നെ മോഹാലസ്യപ്പെടുത്തിയേക്കാം, അപ്പോൾ ഞാൻ വീണുപോകും. രണ്ടാമത്തേതു സാഗരത്തിന്റെ ഭയം — അവിടെ തിമിംഗലങ്ങളും മുതലകളും മത്സ്യങ്ങളുമുണ്ട്, വീണാൽ ഞാൻ അവയ്ക്ക് ആഹാരമാകും. മൂന്നാമത്തേതു യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം — രാക്ഷസർ പിന്തുടർന്നേക്കാം, ഹനുമാൻ നിരായുധനാണ്, സീതയെ രക്ഷിച്ചുകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവനു കഴിഞ്ഞെന്നുവരില്ല. ഇവിടെ ‘കളത്രവാൻ’ (ഭാര്യയെ ചുമക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഭാര്യയെ ചുമക്കുന്ന യോദ്ധാവ് ഇരട്ടിഭാരം വഹിക്കുന്നു, അവന്റെ അപകടസാധ്യതയും ഇരട്ടിയാണ്. നാലാമത്തെ കാരണം രാമന്റെ യശസ്സ് — ഹനുമാൻതന്നെ എല്ലാ രാക്ഷസരെയും കൊന്ന് സീതയെ കൊണ്ടുപോയാൽ, ‘രാമൻ സ്വയം ഒന്നും ചെയ്തില്ല’ എന്നു ലോകത്തിൽ അപവാദമുണ്ടാകും. അഞ്ചാമത്തേത് ഒളിപ്പിക്കലിന്റെ ഭയം — രാക്ഷസർ സീതയെ ഏതെങ്കിലും ഗുപ്തസ്ഥലത്ത് ഒളിപ്പിച്ചാൽ പിന്നെ വീണ്ടും കണ്ടെത്തുക അസാധ്യമാകും. ആറാമത്തേത് എല്ലാവരുടെയും ജീവന്റെ ആശ്രയം — സീതയ്ക്ക് എന്തെങ്കിലും അനിഷ്ടം സംഭവിച്ചാൽ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവന്റെ കുലവും വാനരന്മാരും കരടികളും എല്ലാവരും പ്രാണൻ വെടിയും. ഏഴാമത്തെ മുഖ്യകാരണം പാതിവ്രത്യം — സ്വമേധയാ അന്യപുരുഷന്റെ ശരീരം സ്പർശിക്കുന്നത് അവളുടെ ധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണ്. രാവണന്റെ സ്പർശം ബലാൽക്കാരമായിരുന്നു, അതിൽ അവൾ നിസ്സഹായയായിരുന്നു; ഇപ്പോഴോ സ്പർശം സ്വമേധയാ ആകും, അതിനാൽ അവൾ നിരസിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകസമൂഹത്തിന്റെ സവിശേഷത — സീത ഹനുമാന്റെ ബലത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, സാഹചര്യത്തിലെ വിപത്തുകൾ എണ്ണുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘അനവസ്ഥൗ ഹി ദൃശ്യേതേ യുദ്ധേ ജയപരാജയൗ’ (യുദ്ധത്തിൽ ജയവും പരാജയവും സ്ഥിരമല്ലെന്നു കാണുന്നു) എന്ന വാക്ക് ഒരു പൊതുനീതിവാക്യവുമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഭക്തിയെ അവൾ മാനിക്കുന്നു; എങ്കിലും ധർമത്തിന്റെ മര്യാദ ലംഘിക്കുന്നില്ല. സീതയുടെ വാക്കുകളുടെ ക്രമവും മനോഹരമാണ്. അവൾ ആദ്യം കാരണമായി ഉന്നയിക്കുന്നതു സ്വന്തം ദൗർബല്യമാണ്, ഹനുമാന്റേതല്ല — ‘എന്നെ മോഹാലസ്യപ്പെടുത്തിയേക്കാം’, ‘ഞാൻ വീണുപോയേക്കാം’ എന്നിങ്ങനെ; അങ്ങനെ അവൾ ഹനുമാന്റെ അഭിമാനത്തെ മുറിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. പിന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ വിവിധ സാധ്യതകൾ ഓരോന്നായി എണ്ണുന്നു — രാക്ഷസർ ജയിച്ചേക്കാം, അവളെ തട്ടിയെടുത്തേക്കാം, കൊന്നേക്കാം, ഒളിപ്പിച്ചേക്കാം; ഓരോ സാധ്യതയും ഹനുമാന്റെ പ്രയത്നത്തെ നിഷ്ഫലമാക്കും. ഒടുവിൽ അവൾ ഒരു ക്രിയാത്മകമായ വഴി കാണിക്കുന്നു — ‘നിന്നോടൊപ്പം രാമൻ വരുന്നതിലാണ് വലിയ ഗുണം’. ഈ വാക്യത്തിൽത്തന്നെ നിരാകരണത്തിന്റെ മുഴുവൻ പരിഹാരവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — കൊണ്ടുപോകലല്ല, കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരലാണ് വേണ്ടത്. ‘മയി ജീവിതമായത്തം’ (ജീവൻ എന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ സുരക്ഷയുടെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു — ഒരുവളുടെ ജീവനുമായി അനേകരുടെ ജീവൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ കാരണം അവൾ ഒടുവിലാണു പറയുന്നത്; അതുവഴി അതിന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. ‘അനീശാ വിനാഥാ വിവശാ’ (നിസ്സഹായ, നാഥനില്ലാത്തവൾ, വിവശ) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ രാവണൻ നടത്തിയ അപഹരണത്തിലെ നിരുപായതയും അവളുടെ നിർദോഷതയും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രാമൻ ഇവിടെ രാക്ഷസരോടുകൂടി ദശഗ്രീവനെ വധിച്ച് എന്നെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ഇവിടെനിന്നു പോയാൽ, അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്. യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവിന്റെ പരാക്രമങ്ങൾ ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്, കണ്ടിട്ടുമുണ്ട്; ദേവന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ നാഗങ്ങളോ രാക്ഷസരോ യുദ്ധത്തിൽ രാമനു തുല്യരല്ല. വിചിത്രമായ വില്ലേന്തിയ, ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള, മഹാബലനായ, ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാഘവനെ — കാറ്റിനാൽ ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവനെ — യുദ്ധത്തിൽ ആർക്കു നേരിടാനാകും? യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്ന, മദിച്ച ദിഗ്ഗജത്തെപ്പോലെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന, യുഗാന്തസൂര്യനെപ്പോലെ ശരങ്ങൾ കിരണങ്ങളായുള്ള, ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാഘവനെ യുദ്ധത്തിൽ ആർക്കു സഹിക്കാനാകും? അതിനാൽ കപിശ്രേഷ്ഠാ, ലക്ഷ്മണനോടും യൂഥപന്മാരോടുംകൂടി എന്റെ പ്രിയനെ വേഗം ഇവിടെ എത്തിക്കുക; ഏറെക്കാലമായി രാമനെയോർത്തു ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ എന്നെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുക.’ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അവ സർഗസമാപ്തിയെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു. സീതയുടെ പ്രാർഥന മോചനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമല്ല, രാമന്റെ കീർത്തിക്കുവേണ്ടിയുമാണ്. ‘തത് തസ്യ സദൃശം ഭവേത്’ (അതാണ് അവനു യോജിച്ചത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ സീത രാമന്റെ കർത്തവ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു — പത്നിയെ ഉദ്ധരിക്കുന്നതു ഭർത്താവിന്റെതന്നെ കർമമാണ്. ആദ്യത്തെ ദീർഘവൃത്തശ്ലോകത്തിൽ അവൾ രാമന്റെ അദ്വിതീയത പറയുന്നു; രണ്ടാമത്തേതിലും മൂന്നാമത്തേതിലും അഗ്നി, ഗജം, സൂര്യൻ എന്നിവയുടെ ഉപമകളാൽ അവന്റെ ദുർധർഷത വർണിക്കുന്നു. ‘ആർക്കു നേരിടാനാകും, ആർക്കു സഹിക്കാനാകും’ എന്ന രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾ രാവണന്റെ പരാജയം നിശ്ചിതമാക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ‘സയൂഥപം’ (യൂഥപന്മാരോടുകൂടി) എന്ന പദത്തിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വരവും പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം നിരാശയോടെയല്ല, പ്രത്യാശയോടെ അവസാനിക്കുന്നു.

Hearing Hanumān's words, Sītā, whose face was like the full moon, answered him with words of dharma and good sense. "What you have told me, monkey, that Rāma thinks of nothing else and is wholly given over to grief, is to me like nectar mixed with poison." Her beloved's devotion was nectar; his suffering was poison. Then she spoke of the power of fate: "Whether a man stands in vast prosperity or in the direst misfortune, Fate binds him as if with a rope and drags him along. Surely no living being can ward off destiny, best of monkeys. Look at Saumitri, at me and at Rāma, all bewildered by misfortune. How will Rāghava ever reach the far shore of this grief, like a man swimming on, worn out, in the ocean after his boat is wrecked? When will my husband kill the rākṣasas, strike down Rāvaṇa, lay Laṅkā waste and look upon me? He must be told, 'Make haste!', for my life lasts only until this year is complete. This is the tenth month, monkey; only two remain of the term the cruel Rāvaṇa set for me. His brother Vibhīṣaṇa pleaded with him earnestly to give me back, but he will not set his mind to it. Returning me does not please Rāvaṇa, for he has passed into the power of Death, and Death is seeking him out in battle." Hope and fear are mingled in her words: on one side the comfort of Rāma's love, on the other the shrinking of time, and the two-month limit fills all that follows with urgency. The mention of Vibhīṣaṇa foreshadows what is to come: even in Laṅkā there was someone who spoke for dharma. Her words were "joined with dharma and good sense": not a mere lament but a considered speech. First she accepted the twofold effect of Hanumān's news, Rāma's single-minded devotion gladdening her and his sorrow burning her, and hence the image of nectar mixed with poison. Then she placed the cause of her sorrow in fate, not in any fault of Rāma's: in prosperity or in misfortune a man is not his own master, but is dragged along by Fate as if by a rope. "Look at them, bewildered" set before Hanumān the suffering of all three, Lakṣmaṇa, herself and Rāma. The shipwrecked swimmer shows the depth of Rāma's grief: the shore far off, his strength ebbing. Her "when will he look upon me?" was not doubt but longing, and "tell him to make haste" was the heart of her message: speed above everything. Rāvaṇa's deadline had been mentioned in earlier sargas; here Sītā made the reckoning plain: ten months gone, two left. By saying that Vibhīṣaṇa's efforts had failed, she showed she thought Rāvaṇa's ruin certain: Death was hunting for him.

She explained how she knew all this: "Vibhīṣaṇa's eldest daughter, Kalā, told me this herself, monkey; her mother sent her to me. There is also a wise and learned rākṣasa chief named Avindhya, steadfast, virtuous and old, whom Rāvaṇa holds in high regard. He warned Rāvaṇa that ruin had come upon the rākṣasas from Rāma, but that wicked one will not listen even to his sound advice." Then she declared her faith: "I hope, best of monkeys, that my husband will soon win me back. My inner self is pure, and there are many virtues in him. Energy, manliness, strength of spirit, kindness, gratitude, valour and power, monkey, are all found in Rāghava. What enemy would not tremble before the man who, without his brother, killed fourteen thousand rākṣasas in Janasthāna? That bull among men cannot be shaken by misfortune. I know his might as Śacī, daughter of Puloman, knows Indra's. The hero Rāma, a sun whose rays are volleys of arrows, monkey, will dry up the water that is his enemies, the rākṣasas." As the sun dries up water, so Rāma would destroy the rākṣasa host. Here a glimpse is given of the inside of Laṅkā: even in Rāvaṇa's own family some spoke for dharma, but he would not heed them. Even in her sorrow, counting Rāma's virtues was what kept her steady. "I hope" speaks of her hope, and "my inner self is pure" bears witness to her own faithfulness. The mention of Kalā shows that Vibhīṣaṇa's household felt for Sītā: the mother herself had sent her daughter. Avindhya's qualities, wise, learned, steadfast, virtuous, old, establish the weight of his words, and that Rāvaṇa would not heed even such a man proves his folly; "ruin has come from Rāma" shows Avindhya's foresight. Sītā then counted seven of Rāma's virtues, the virtues not only of a hero but of a righteous king. Gratitude and kindness deserve special mention, for these were what would move Rāma to come for her. The slaughter of Khara, Dūṣaṇa and the rest in Janasthāna was the visible proof of his strength.

As she talked on like this about Rāma, worn with grief, her face bathed in tears, Hanumān the monkey said to her: "As soon as he hears my words, Rāghava will come swiftly, leading a great army thronged with monkeys and bears. Or else I will free you this very day from this sorrow and from the rākṣasas. Climb onto my back, blameless lady. With you on my back I will cross the ocean; I have the strength to carry off Laṅkā itself, Rāvaṇa and all. This very day, Maithilī, I will bring you to Rāghava on Mount Prasravaṇa, as fire carries the oblation offered to Indra. Today you will see Rāghava with Lakṣmaṇa, resolute as Viṣṇu setting out to slay the daityas, mighty, fired with eagerness to see you, sitting in his hermitage like Indra on the summit of the king of mountains. Climb onto my back, lady; do not hesitate, lovely one. Seek union with Rāma as Rohiṇī does with the moon. As though proclaiming, 'I shall meet my moon, as Rohiṇī does,' mount my back and cross the great ocean of the sky. When I set out carrying you away, lady, none of the people of Laṅkā will be able to follow me. Just as I came here, so I will go, lifting you up through the sky; watch me, Vaidehī." Hearing these marvellous words from the best of monkeys, Maithilī, thrilled in every limb with joy and wonder, said to Hanumān: "Hanumān, how can you think of carrying me so far? I take it this is just your monkey nature, leader of monkey bands. How can you, with so small a body, want to take me from here into the presence of my husband, the lord of men?" Here Hanumān's eagerness and Sītā's judgement meet face to face. There is a touch of humour in "your monkey nature": it struck her as the rashness of an impulsive monkey. At that moment his body was small, so her doubt was natural. His offer showed devotion and urgency; her answer, composure and good sense. His offer held two choices: either Rāma would come with his army, or Hanumān would take her away that very day. The second sprang from his eagerness; remembering his leap across the ocean, he was sure he could go back the way he had come. "I could carry off Laṅkā, Rāvaṇa and all" was not mere boasting but a true knowledge of his strength. Fire carrying the oblation to Indra suggests purity: Sītā pure as the offering, Hanumān the fire that bears it. Picturing Rāma on Prasravaṇa like Indra on the summit of the king of mountains conveys both his waiting and his majesty. Rohiṇī and the moon, an image that recurs in this sarga, stand for the everlasting bond of Sītā and Rāma, and even the sky is imagined as an ocean to be crossed. By saying that no one could follow, he tried to remove the fear of pursuit. Sītā felt joy and wonder at once: joy at the hope of freedom, wonder at the daring of the offer. Her question "how can you want to take me?" is put twice, showing how firm her doubt was, and she named two reasons first, the long way and his small body. The drama of the scene is worth noticing too. In earlier sargas Hanumān had spoken humbly, as a messenger; here, like a rescuer, he wanted to finish the task himself, for three reasons: to end Sītā's sorrow at once, to take away Rāma's grief, and to show his own power. Sītā welcomed the kindness of the offer but questioned whether it could be done, and by speaking of "my husband, the lord of men" she reminded him that the goal was not merely the far shore of the sea but Rāma's presence. So question and answer prepared the way for the showing of his great form.

Hearing Sītā's words, the glorious Hanumān, son of the Wind, thought: "This is a fresh slight put upon me. This dark-eyed lady does not know my strength or my power. So let Vaidehī see the form I can take at will." With that thought, the best of monkeys, crusher of foes, resolved to show Sītā his true form. The wise bull among monkeys leapt down from the tree and began to grow, to give Sītā confidence. Like Meru or Mandara, blazing like a lit fire, he took his stand in front of her. Then that monkey, huge as a mountain, copper-faced, mighty and terrible, with teeth and nails like thunderbolts, said to Vaidehī: "I have the strength to carry off this Laṅkā with its hills and woods, its towers, ramparts and gateways, and its lord as well. So settle your mind; enough of doubting, lady. Free Rāghava and Lakṣmaṇa from their sorrow, Vaidehī." Seeing him like a mountain, Janaka's daughter, her eyes wide as lotus petals, spoke to the Wind's own son: "Great monkey, I know your strength and power, your speed like the wind's and your splendour marvellous as fire's. How could any ordinary creature reach this land across the measureless ocean, leader of monkey bands? I know you are able to go and to carry me. Still, the matter must be weighed at once, as carefully as one weighs the success of one's own undertaking." Hanumān's unspoken thought, "a fresh slight", is delightful: he would not bear an insult, yet he answered it without anger, simply by showing his form. Sītā, for her part, acknowledged his power without giving up her judgement: his strength was known, but whether going was right was a separate question. Both Hanumān's humility and his strength are revealed here; the mere sight of him ended the argument, and the question of dharma followed. His growth is pictured as a mountain's: Meru and Mandara are the great mountains of the ancient tales, and the comparison shows how vast he became. Copper-faced, with teeth and nails like thunderbolts, he was terrifying, yet his words were gentle: "enough of doubting". "Its lord as well" means Laṅkā with Rāvaṇa in it. Seeing him like a mountain, Sītā called him the Wind's own son; his divine birth now stood out clearly in her mind. The wind's speed and the fire's splendour sum up his swiftness and his power. By saying no ordinary creature could have done it, she granted that a common monkey could not, yet with "the matter must be weighed" she insisted again on the need for judgement. His self-knowledge shows too: he had grown in size at the leap across the ocean and in his meeting with Surasā, and now he did so again to win Sītā's trust; "at will" shows that his changes of form were in his own power. He first came down from the tree and stood on the ground before growing, and so he stood before Sītā. His aim was twofold, to end Sītā's sorrow and to free Rāma from his. Earlier she had called him "leader of monkey bands"; now she called him "great monkey", and the change of address shows her change of mind.

Then Sītā set out the objections to going, one after another. "It is not fitting for me to go with you, best of monkeys. Your speed, swift as the wind, would make me faint. Clinging on high as you flew on and on above the ocean, I would fall from your back, and fallen into the sea, which teems with whales, crocodiles and fish, I would be helpless, a choice meal for the sea creatures. So I cannot go with you, destroyer of enemies; and with a wife to carry, you too would surely be in danger. Seeing me carried off, the rākṣasas, terrible in their might, would follow at the evil Rāvaṇa's command, and surrounded by those warriors with their spears and hammers, burdened with me, you would be in peril, hero. In the sky there would be many armed rākṣasas and you unarmed; how could you both fight them and protect me? As you fought with those cruel rākṣasas I would fall from your back in terror. Those rākṣasas are terrible, huge and strong; somehow they might defeat you. Or, as you turned to fight, I might fall, and the evil rākṣasas would seize me as I fell and carry me off. They might snatch me from your hands, or even cut me down, for victory and defeat in battle are always uncertain. Or I might perish from the rākṣasas' threats, and then your effort would come to nothing. Granted, you are able to kill all the rākṣasas; but if you killed them, Rāghava's fame would be diminished. Or the rākṣasas might take me and hide me in some secret place where neither the monkeys nor Rāghava could find me, and then all your effort for my sake would be in vain. But if Rāma comes with you, great good will come of it. On me depends the life of Rāghava of boundless might, of his brothers, and of your own royal house, mighty-armed one. Despairing of me, those two, worn with grief and anguish, would give up their lives, and all the bears and monkeys with them. And putting devotion to my husband first, monkey, I would not of my own will touch the body of any man but Rāma. That I came into contact with Rāvaṇa's body was by force; powerless, without my lord, helpless, what could I do?" Her reasoning builds step by step: first bodily fear, then the uncertainty of battle, then Rāma's fame, and last her faithfulness to her husband. The last reason seems the root, the others supporting it. The first was the speed: at a speed like the wind's she would faint and fall. The second was the sea, full of whales, crocodiles and fish, whose food she would become. The third was the uncertainty of a fight: the rākṣasas would pursue, Hanumān was unarmed, and he could not both protect her and fight. "With a wife to carry" matters here: a warrior carrying a woman bears a double burden and runs a double risk. The fourth was Rāma's fame: if Hanumān himself killed all the rākṣasas and brought her back, people would say Rāma had done nothing. The fifth was the danger of her being hidden: the rākṣasas might put her in some secret place where no search could find her again. The sixth was that all their lives rested on her: if harm came to Sītā, Rāma, Lakṣmaṇa, Sugrīva's house, the monkeys and the bears would all give up their lives. The seventh and chief reason was faithfulness: to touch another man's body of her own will went against her dharma. Rāvaṇa's touch had been forced on her when she was powerless; now it would be by her own choice, so she refused. What marks these verses is that Sītā did not belittle Hanumān's strength; she only counted the dangers of the situation. "Victory and defeat in battle are uncertain" is a general maxim of statecraft as well. She honoured his devotion, yet did not cross the bounds of dharma. The order of her words is graceful too: she gave her own weakness as the reason, not his, "I would faint", "I would fall", and so did not wound his pride. Then she counted the possibilities of battle one by one, that the rākṣasas might win, snatch her, kill her or hide her, each of which would make his effort vain. At last she pointed to the positive way: "if Rāma comes with you, great good will come of it". In that sentence lies the answer to all her refusal: not her going, but his bringing Rāma. "On me depends their life" shows how much her safety mattered: many lives were bound up with hers. She gave the reason of faithfulness last, which adds to its dignity, and the three words "powerless, without my lord, helpless" show that she could do nothing when Rāvaṇa carried her off, and establish her innocence.

"If Rāma were to kill the Ten-necked One here with his rākṣasas and take me away from here, that would be worthy of him. I have heard of and seen the feats in battle of that great-souled crusher of foes; neither gods nor gandharvas, serpents nor rākṣasas are Rāma's equal in combat. Who could withstand Rāghava with Lakṣmaṇa in battle, with his wondrous bow, mighty, valiant as Indra, like a blazing fire fanned by the wind? Who, chief of monkeys, could face Rāghava and Lakṣmaṇa in battle, crusher of armies, standing firm like a rutting elephant of the quarters, his arrows flaming like the sun at the end of an age? So, best of monkeys, bring my beloved here quickly, with Lakṣmaṇa and the leaders of the troops. Gladden me, heroic monkey, for I have long been worn with grief for Rāma." The last verses, in a longer metre, bring the sarga to a solemn close. Her plea was not only for freedom but for Rāma's glory: "that would be worthy of him" makes plain that rescuing a wife is the husband's own task. She first declared Rāma without equal, then with the images of fire, elephant and sun described how unassailable he was, and her two questions, "who could withstand him, who could face him", make Rāvaṇa's defeat certain. With "the leaders of the troops" in the last verse she asked for Sugrīva's army to come too. So the sarga ends in hope, not despair.