महातेजाः पवनात्मजः हनूमान् भूयः एव सीतायाः प्रत्ययकारणात् प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। हे महाभागे, अहं वानरः धीमतः रामस्य दूतः। हे देवि, पश्य इदं रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकम्। तेन महात्मना प्रत्ययार्थं दत्तम्, मया तव कृते आनीतम्। समाश्वसिहि, भद्रं ते, त्वं क्षीणदुःखफला असि — तव दुःखस्य फलं समाप्तप्रायम्। भर्तुः करविभूषितं तत् गृहीत्वा प्रेक्षमाणा जानकी भर्तारम् इव सम्प्राप्तं मत्वा मुदिता अभवत्। तस्याः ताम्रशुक्लायतेक्षणं चारु वदनं हर्षेण उदग्रं, राहुमुक्तः उडुराट् इव, बभूव। ततः ह्रीमती बाला सा भर्तुः सन्देशेन हर्षिता परितुष्टा च महाकपिं प्रियं कृत्वा, सत्कृत्य, प्रशशंस। पूर्वसर्गस्य अन्ते सीता वचनैः विश्वस्ता, अद्य वस्तुना प्रमाणेन पूर्णतया निश्चिता। अङ्गुलीयकं रामस्य हस्तस्य स्पर्शं वहति — अतः तत् दृष्ट्वा सा ‘भर्तारम् इव सम्प्राप्तम्’ अनुभवति। ‘ह्रीमती’ इति विशेषणं सूक्ष्मम् — भर्तुः स्मरणेन तस्याः मुखे लज्जा, हर्षः च युगपत्। ‘राहुमुक्त इवोडुराट्’ इति उपमा पूर्वसर्गे अपि आगता; कविः तां पुनः प्रयुङ्क्ते, येन सीतायाः हर्षस्य निरन्तरता सूच्यते। रामः स्वयं प्रत्ययार्थम् अङ्गुलीयकं दत्तवान् इति वचनेन तस्य दूरदर्शिता अपि प्रकटिता — सः जानाति स्म यत् सीता अपरिचितं वानरं सहसा न विश्वसिष्यति। ‘क्षीणदुःखफला ह्यसि’ इति हनूमतः वचनं भविष्यवाणी इव — दुःखस्य अवधिः समाप्तिं गच्छति। सीता अङ्गुलीयकं हस्ते गृहीत्वा पुनः पुनः प्रेक्षते, न केवलं सकृत्।

हे वानरोत्तम, त्वं विक्रान्तः, त्वं समर्थः, त्वं प्राज्ञः, येन त्वया एकेन इदं राक्षसपदं प्रधर्षितम्। शतयोजनविस्तीर्णः मकरालयः सागरः विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता त्वया गोष्पदीकृतः — गोः पदचिह्नम् इव लघुः कृतः। हे वानरर्षभ, अहं त्वां प्राकृतं वानरं न मन्ये, यस्य ते रावणात् अपि न सन्त्रासः न सम्भ्रमः। हे कपिश्रेष्ठ, यदि विदितात्मना तेन रामेण प्रेषितः असि, मया सह सम्भाषितुम् अर्हसि। दुर्धर्षः रामः अपरीक्षितं, पराक्रमम् अविज्ञाय, विशेषतः मत्सकाशं कञ्चित् न प्रेषयिष्यति। दिष्ट्या धर्मात्मा सत्यसङ्गरः रामः कुशली, सुमित्रानन्दवर्धनः महातेजाः लक्ष्मणः च। सीतायाः प्रशंसा तर्कपूर्णा — रामः स्वयं परीक्षां विना कञ्चित् न प्रेषयेत्, अतः यः रामेण प्रेषितः सः अवश्यं योग्यः। एवं रामस्य विवेके विश्वासः हनूमतः योग्यतायाः प्रमाणम्। पूर्वं या सीता तं रावणं मत्वा भीता, सा एव अद्य तं ‘वानरोत्तम’, ‘कपिश्रेष्ठ’ इति सम्बोधयति। ‘गोष्पदीकृतः’ इति प्रसिद्धः प्रयोगः — महासागरः अपि हनूमतः कृते गोः खुरस्य चिह्नम् इव क्षुद्रः। ‘त्वयैकेन’ इति पदेन तस्य एकाकिनः साहसस्य प्रशंसा। सीता त्रिभिः विशेषणैः हनूमन्तं स्तौति — विक्रान्तः शौर्येण, समर्थः सामर्थ्येन, प्राज्ञः बुद्ध्या। एते त्रयः गुणाः दूतस्य आवश्यकाः — शौर्यं विना समुद्रं न तरेत्, सामर्थ्यं विना लङ्कां न प्रविशेत्, बुद्धिं विना सीतायाः विश्वासं न लभेत। ‘रावणादपि न सम्भ्रमः’ इति वचनं विशेषम् — सीता स्वयं रावणात् भीता, अतः सा हनूमतः निर्भयत्वं सम्यक् अवगच्छति। एवं भयग्रस्ता सा निर्भयस्य दूतस्य दर्शनेन स्वयम् अपि धैर्यं लभते।

यदि काकुत्स्थः कुशली, तर्हि किमर्थं सः युगान्ताग्निः इव उत्थितः कोपेन सागरमेखलां महीं न दहति? अथवा तौ भ्रातरौ सुराणाम् अपि निग्रहे शक्तिमन्तौ; मम एव दुःखानां विपर्ययः, अन्तः, न अद्यापि आगतः इति मन्ये। किं रामः न व्यथते, न परितप्यते? पुरुषोत्तमः उत्तराणि कार्याणि करोति वा? किं सः दीनः सम्भ्रान्तः न, कार्येषु न मुह्यति? नृपतेः सुतः पुरुषकार्याणि करोति वा? मित्रेषु सुहृत् परन्तपः सः द्विविधं सामदानरूपम् उपायं, विजिगीषुः शत्रुषु त्रिविधं दानभेददण्डरूपम् उपायं सेवते वा? किं सः मित्राणि लभते, अमित्रैः अपि शरणार्थम् अभिगम्यते? कल्याणमित्रः सः मित्रैः पुरस्कृतः वा? पार्थिवात्मजः देवानां प्रसादम् आशास्ति वा, पुरुषकारं दैवं च उभयं प्रतिपद्यते वा? किं राघवः विवासात् मयि विगतस्नेहः न? किं सः माम् अस्मात् व्यसनात् मोक्षयिष्यति? सीतायाः प्रश्नाः केवलं प्रेम्णः न, राजनीतेः अपि — सामदानभेददण्डाः, मित्रलाभः, दैवपुरुषकारौ च। सा राममहिषी, अतः तस्याः चिन्ता पत्युः राजधर्मस्य अपि। ‘कच्चित्’ इति पदस्य आवृत्तिः अयोध्याकाण्डस्य ‘कच्चित्सर्गम्’ स्मारयति, यत्र रामः भरतं तथा एव पृष्टवान्। अन्तिमौ प्रश्नौ तु हृदयस्य — ‘किं सः मां न विस्मृतवान्?’ इति भयं सर्वेषां प्रश्नानाम् अधः निगूढम्। प्रथमः प्रश्नः उपालम्भरूपः — यदि रामः समर्थः कुशली च, कथं न आगतः? सा स्वयम् एव उत्तरं कल्पयति — दोषः रामस्य न, मम भाग्यस्य। सीतायाः प्रश्नाः दीर्घाः, यतः चिरकालात् सा कञ्चित् रामस्य विषये प्रष्टुं न अलभत। मासान् यावत् राक्षसीभिः परिवृता सा अद्य प्रथमवारं रामस्य वार्ताम् अर्हं श्रोतारं लब्धवती। द्विविधः उपायः मित्रेषु, त्रिविधः शत्रुषु — एषा नीतिशास्त्रस्य परिभाषा; सीता रामस्य राजनीतिज्ञतां जानाति, अतः तस्याः प्रश्नाः अपि तादृशाः। ‘दैवं च पुरुषकारं च’ इति प्रश्नेन सा पृच्छति — किं रामः केवलं दैवं प्रतीक्षते, उत प्रयत्नम् अपि करोति?

सुखानाम् उचितः, असुखानाम् अनुचितः रामः उत्तरं, महत्, दुःखम् आसाद्य न सीदति वा? कौसल्यायाः सुमित्रायाः भरतस्य च कुशलं तेन अभीक्ष्णं श्रूयते वा? मानार्हः राघवः मन्निमित्तेन शोकेन अतीव न पीड्यते वा? किं रामः अन्यमनाः न, किं सः मां तारयिष्यति? किं भ्रातृवत्सलः भरतः मत्कृते मन्त्रिभिः गुप्तां भीमाम् अक्षौहिणीं ध्वजिनीं सेनां प्रेषयिष्यति? किं श्रीमान् वानराधिपतिः सुग्रीवः दन्तनखायुधैः वीरैः हरिभिः वृतः मत्कृते एष्यति? किं शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः अस्त्रवित् लक्ष्मणः शरजालेन राक्षसान् विधमिष्यति? किं रौद्रेण अस्त्रेण रामेण रणे निहतं ससुहृज्जनं रावणम् अल्पेन कालेन द्रक्ष्यामि? अत्र सीतायाः चिन्ता विस्तृता — श्वश्र्वौ, भरतः, सुग्रीवः, लक्ष्मणः, सर्वे तस्याः मनसि सन्ति। भरतस्य अक्षौहिणी, सुग्रीवस्य वानरसेना, लक्ष्मणस्य अस्त्राणि, रामस्य रौद्रम् अस्त्रम् — एवं सा सर्वान् सहायान् गणयति। एतत् तस्याः आशायाः चित्रम् — एकः अपि सहायः यदि आगच्छेत्, तस्याः मुक्तिः सम्भवेत्। अन्तिमः प्रश्नः रावणस्य वधस्य — सा तं स्वयं द्रष्टुम् इच्छति, यतः सः एव तस्याः सर्वदुःखस्य मूलम्। ‘सुखानामुचितः … असुखानाम् अनूचितः’ इति प्रश्ने सीतायाः मातृवत् वात्सल्यं दृश्यते — राजकुमारः सुखे वर्धितः, कथं दुःखं सहेत? कौसल्यायाः सुमित्रायाः भरतस्य च कुशलस्य प्रश्नेन सा दर्शयति यत् वनवासे अपि तस्याः चिन्ता अयोध्यायाः कुटुम्बस्य कृते अस्ति। ‘कच्चिन्मां तारयिष्यति’ इति प्रश्नः पुनः पुनः आगच्छति — तारणं, मोक्षणं, उद्धरणम्; सा सर्वदा तम् एव प्रश्नं भिन्नैः शब्दैः पृच्छति। भरतस्य सेनायाः उल्लेखः अपि रोचकः — सा न जानाति यत् भरतः नन्दिग्रामे तापसवेषेण वसति।

किं तस्य हेमसमानवर्णं पद्मसमानगन्धि आननं मया विना शोकदीनं, जलक्षये आतपेन पद्मम् इव, न शुष्यति? धर्मापदेशात् स्वराज्यं त्यजतः, मां च अरण्यं पदातेः, पादचारिणः, नयतः यस्य न भीः न शोकः आसीत्, सः इदानीं हृदये धैर्यं करोति वा? तस्य माता, पिता, अन्यः वा कश्चित् स्नेहात् मया समः विशिष्टः वा नास्ति; हे दूत, यावत् प्रियस्य प्रवृत्तिं शृणुयां, तावत् एव अहं जिजीविषेयम्। इति महार्थं मधुरार्थं वचनं तं वानरेन्द्रम् उक्त्वा रामा देवी रामार्थयुक्तं तस्य अभिरामं वचः पुनः श्रोतुं विरराम। चत्वारः श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः, भावस्य उत्कर्षः अत्र। पद्मस्य उपमा सुन्दरी — जलक्षये पद्मं शुष्यति, सीताविरहे रामस्य मुखम्। ‘जिजीविषेयम्’ इति वचनेन तस्याः जीवनस्य एकः एव हेतुः — रामस्य वार्ता। ‘रामा … रामार्थयुक्तं … विरराम’ इति शब्दालङ्कारः अनुप्रासः च श्रव्यः। ‘न भीर्न शोकः’ इति रामस्य पूर्वं धैर्यं स्मृत्वा सा पृच्छति — इदानीम् अपि तत् धैर्यं वर्तते वा?

सीतायाः वचनं श्रुत्वा भीमविक्रमः मारुतिः शिरसि अञ्जलिम् आधाय उत्तरं वाक्यम् अब्रवीत्। कमललोचनः रामः त्वाम् इह स्थितां न जानाति; तेन सः शचीं पुरन्दरः इव त्वां शीघ्रं न आनयति। मम वचः श्रुत्वा एव राघवः हर्यृक्षगणसंयुतां महतीं चमूं प्रकर्षन् क्षिप्रम् एष्यति। बाणौघैः अक्षोभ्यं वरुणालयं विष्टम्भयित्वा काकुत्स्थः लङ्कां पुरीं शान्तराक्षसां करिष्यति। तत्र अन्तरा यदि मृत्युः, देवाः, महासुराः वा रामस्य पथि स्थास्यन्ति, सः तान् अपि वधिष्यति। हे आर्ये, तव अदर्शनजेन शोकेन परिपूरितः रामः सिंहार्दितः द्विपः इव शर्म न लभते। हनूमतः उत्तरं सीतायाः प्रथमं प्रश्नं समाधत्ते — रामः किमर्थं न आगतः? यतः सः तव स्थानं न जानाति; अज्ञानम् एव कारणं, न उपेक्षा। शच्याः उपमा — इन्द्रः पुलोम्नः गृहात् शचीम् आनीतवान् — भाविनं विजयं सूचयति। ‘शान्तराक्षसाम्’ इति — लङ्का राक्षसैः शून्या भविष्यति। सिंहेन पीडितः गजः इव रामः — बलवान् अपि दुःखेन पीडितः। हनूमान् सीतायाः सर्वान् प्रश्नान् एकैकशः न उत्तरयति; सः मुख्यं प्रश्नम् एव गृह्णाति — रामः किमर्थं न आगतः, कदा आगमिष्यति। एतत् तस्य बुद्धिमत्तायाः लक्षणम् — दुःखितायाः कृते सङ्क्षिप्तं निश्चितं च उत्तरं श्रेयः। ‘बाणौघैः सागरं विष्टम्भयित्वा’ इति वचनं युद्धकाण्डस्य सेतुबन्धस्य पूर्वसूचना।

हे देवि, मन्दरेण मूलफलेन च, मलयेन विन्ध्येन मेरुणा दर्दुरेण च ते शपे — यथा त्वं सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारुकुण्डलं पूर्णचन्द्रम् इव उदितं रामस्य मुखं द्रक्ष्यसि। हे वैदेहि, नागपृष्ठस्य मूर्धनि आसीनं शतक्रतुम् इव प्रस्रवणे गिरौ स्थितं रामं त्वं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि। राघवः मांसं न भुङ्क्ते, मधु न सेवते; नित्यं सुविहितं वन्यं भक्तं पञ्चमे काले अश्नाति। त्वद्गतेन अन्तरात्मना राघवः गात्रात् दंशान् मशकान् कीटान् सरीसृपान् अपि न अपनयेत्। रामः नित्यं ध्यानपरः, नित्यं शोकपरायणः, कामवशं गतः अन्यत् किञ्चित् न चिन्तयते। नरोत्तमः रामः सततम् अनिद्रः; सुप्तः अपि ‘सीते’ इति मधुरां वाणीं व्याहरन् प्रतिबुध्यते। हनूमतः शपथः वानरस्य स्वभावानुरूपः — पर्वताः, मूलफलानि च तस्य जीवनस्य आधाराः, अतः तैः एव शपति। रामस्य व्रतं तपस्विनः व्रतम् इव — मांसमधुत्यागः, पञ्चमकाले भोजनं, शरीरस्य उपेक्षा। एतत् श्रुत्वा सीता ज्ञास्यति यत् रामः अपि तया इव विरहेण तपस्यति। ‘सीतेति प्रतिबुध्यते’ इति वचनं सर्वेभ्यः करुणतमम् — निद्रायाम् अपि तस्य मनः सीतायाम् एव। ‘न मांसं राघवो भुङ्क्ते’ इति वचनस्य व्याख्यानं टीकाकाराः बहुधा कुर्वन्ति; मुद्रणस्य हिन्दीटीका कश्चित् अपि रघुवंशीयः मांसं न खादति इति अर्थं ददाति। वयं मूलस्य शब्दान् एव अनुसरामः — रामः विरहकाले मांसं मधु च न सेवते। दंशमशकानाम् अपि अनपनयनं तस्य शरीरविस्मृतेः चिह्नम् — मनः सीतायां, शरीरस्य भानं नास्ति। प्रस्रवणगिरौ रामस्य निवासः किष्किन्धाकाण्डे वर्णितः, सः एव अत्र उल्लिखितः।

फलं पुष्पं वा अन्यत् स्त्रीमनोहरं यत् किञ्चित् दृष्ट्वा सः बहुशः ‘हा प्रिये’ इति श्वसन् त्वाम् अभिभाषते। हे देवि, सः महात्मा राजसुतः धृतव्रतः नित्यं परितप्यमानः ‘सीते’ इति त्वाम् एव अभिभाषमाणः तव एव लाभाय कृतप्रयत्नः। रामसङ्कीर्तनेन वीतशोका, रामस्य शोकेन च समानशोका वैदेहसुता सा शरन्मुखे अम्बुदशेषचन्द्रा निशा इव बभूव। अन्तिमा उपमा अत्यन्तं सुन्दरी — शरदः आरम्भे रात्रौ चन्द्रः उदितः, किन्तु मेघस्य शेषः अद्यापि अस्ति। एवं सीतायाः मनसि हर्षः शोकः च युगपत् — रामस्य स्मरणेन हर्षः, तस्य दुःखस्य श्रवणेन शोकः। चन्द्रः आशा, मेघशेषः दुःखस्य अवशेषः। उभौ अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्तौ।

మహాతేజస్వి అయిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు సీతకు నమ్మకం కలిగించడం కోసం మళ్ళీ వినయంతో కూడిన మాట అన్నాడు. ‘ఓ మహాభాగా, నేను ధీమంతుడైన రాముని దూతనైన వానరుడిని. దేవీ, రాముని పేరు చెక్కిన ఈ ఉంగరాన్ని చూడు. నమ్మకం కోసం ఆ మహాత్ముడు దీనిని ఇచ్చాడు, నేను నీ కోసం తెచ్చాను. ఊరట పొందు, నీకు శుభమగుగాక, నీ దుఃఖఫలం క్షీణించింది — నీ దుఃఖానికి అంతం దాదాపు వచ్చేసింది.’ భర్త చేతిని అలంకరించిన ఆ ఉంగరాన్ని తీసుకుని చూస్తూ జానకి భర్తే వచ్చినట్లు భావించి సంతోషించింది. ఎర్రని అంచులతో తెల్లని విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె సుందరమైన ముఖం హర్షంతో ఉప్పొంగి రాహువు నుండి విడివడిన చంద్రునిలా అయింది. తరువాత లజ్జాశీల అయిన ఆ యువతి భర్త సందేశంతో సంతోషించి, సంతృప్తి చెంది, ఆ మహాకపిని ఆదరించి, సత్కరించి, ప్రశంసించింది. క్రిందటి సర్గ చివర సీత మాటలతో నమ్మకం పొందింది, ఈ రోజు వస్తురూపమైన ప్రమాణంతో పూర్తిగా నిశ్చయం పొందింది. ఉంగరం రాముని చేతి స్పర్శను మోసుకువస్తుంది — అందువల్ల దానిని చూసి ఆమె ‘భర్తే వచ్చినట్లు’ అనుభవిస్తుంది. ‘హ్రీమతీ’ — ‘లజ్జాశీల’ — అనే విశేషణం సూక్ష్మమైనది — భర్తను స్మరించడం వల్ల ఆమె ముఖంలో లజ్జా హర్షమూ ఒకేసారి. ‘రాహుముక్త ఇవోడురాట్’ — ‘రాహువు నుండి విడివడిన చంద్రునిలా’ — అనే ఉపమ క్రిందటి సర్గలో కూడా వచ్చింది; కవి దానిని మళ్ళీ ప్రయోగిస్తున్నాడు, దానివల్ల సీత హర్షపు నిరంతరత సూచించబడుతుంది. రాముడు స్వయంగా నమ్మకం కోసం ఉంగరం ఇచ్చాడనే మాటతో అతని దూరదృష్టి కూడా ప్రకటమవుతుంది — అపరిచితుడైన వానరుని సీత హఠాత్తుగా నమ్మదని అతనికి తెలుసు. ‘క్షీణదుఃఖఫలా హ్యసి’ — ‘నీ దుఃఖఫలం క్షీణించింది’ — అనే హనుమంతుని మాట భవిష్యవాణి వంటిది — దుఃఖపు గడువు ముగింపుకు చేరుకుంటున్నది. సీత ఉంగరాన్ని చేతిలోకి తీసుకుని ఒక్కసారి కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తుంది.

‘ఓ వానరోత్తమా, నీవు విక్రమశాలివి, సమర్థుడివి, ప్రాజ్ఞుడివి, ఎందుకంటే నీవు ఒక్కడివే ఈ రాక్షసనివాసాన్ని ధిక్కరించావు. విక్రమంలో ప్రశంసనీయుడవై దాటుతూ, నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల మకరాలయమైన సముద్రాన్ని నీవు గోష్పదంగా చేశావు — ఆవు పాదముద్రలా చిన్నదిగా చేశావు. ఓ వానరశ్రేష్ఠా, రావణుని వల్ల కూడా భయమూ కలవరమూ లేని నిన్ను నేను సాధారణ వానరునిగా భావించను. ఓ కపిశ్రేష్ఠా, ఆత్మజ్ఞుడైన ఆ రాముడు నిన్ను పంపినట్లయితే, నాతో సంభాషించడానికి నీవు అర్హుడవు. దుర్ధర్షుడైన రాముడు పరీక్షించకుండా, పరాక్రమాన్ని తెలుసుకోకుండా ఎవరినీ, ముఖ్యంగా నా దగ్గరకు, పంపడు. అదృష్టవశాత్తు ధర్మాత్ముడూ సత్యప్రతిజ్ఞుడూ అయిన రాముడూ, సుమిత్రకు ఆనందం పెంచే మహాతేజస్వి లక్ష్మణుడూ క్షేమంగా ఉన్నారు.’ సీత ప్రశంస తర్కపూర్ణమైనది — రాముడు స్వయంగా పరీక్షించకుండా ఎవరినీ పంపడు, అందువల్ల రాముడు పంపినవాడు తప్పక యోగ్యుడు. ఈ విధంగా రాముని వివేకంపై విశ్వాసమే హనుమంతుని యోగ్యతకు ప్రమాణం. ఇంతకుముందు అతనిని రావణుడని భావించి భయపడిన సీతే ఈ రోజు అతనిని ‘వానరోత్తమా’, ‘కపిశ్రేష్ఠా’ అని సంబోధిస్తున్నది. ‘గోష్పదీకృతః’ అనేది ప్రసిద్ధ ప్రయోగం — మహాసముద్రం కూడా హనుమంతునికి ఆవు గిట్ట గుర్తులా అల్పమైనది. ‘త్వయైకేన’ — ‘నీవు ఒక్కడివే’ — అనే పదంతో అతని ఒంటరి సాహసానికి ప్రశంస. సీత మూడు విశేషణాలతో హనుమంతుని స్తుతిస్తుంది — శౌర్యంతో విక్రమశాలి, సామర్థ్యంతో సమర్థుడు, బుద్ధితో ప్రాజ్ఞుడు. ఈ మూడు గుణాలూ దూతకు అవసరం — శౌర్యం లేకుండా సముద్రాన్ని దాటలేడు, సామర్థ్యం లేకుండా లంకలో ప్రవేశించలేడు, బుద్ధి లేకుండా సీత విశ్వాసాన్ని పొందలేడు. ‘రావణాదపి న సంభ్రమః’ — ‘రావణుని వల్ల కూడా కలవరం లేదు’ — అనే మాట విశేషమైనది — సీత స్వయంగా రావణునికి భయపడుతున్నది, అందువల్ల హనుమంతుని నిర్భయత్వాన్ని ఆమె సరిగ్గా అర్థం చేసుకుంటుంది. ఈ విధంగా భయగ్రస్తురాలైన ఆమె నిర్భయుడైన దూతను చూసి తాను కూడా ధైర్యం పొందుతుంది.

‘కాకుత్స్థుడు క్షేమంగా ఉంటే, మరి అతడు ప్రళయాగ్నిలా కోపంతో లేచి సముద్రమే మొలనూలుగా గల భూమిని ఎందుకు దహించడం లేదు? లేదా ఆ సోదరులిద్దరూ దేవతలను కూడా నిగ్రహించగల శక్తిమంతులు; నా దుఃఖాలకే విపర్యయం — అంతం — ఇంకా రాలేదని అనుకుంటాను. రాముడు వ్యథ చెందడం లేదు కదా, పరితపించడం లేదు కదా? ఆ పురుషోత్తముడు తరువాత చేయవలసిన కార్యాలను చేస్తున్నాడు కదా? అతడు దీనుడై కలవరపడటం లేదు కదా, కార్యాలలో మోహం చెందడం లేదు కదా? ఆ రాజకుమారుడు పురుషప్రయత్నంతో చేయవలసిన కార్యాలను చేస్తున్నాడు కదా? మిత్రులకు సుహృదుడైన ఆ పరంతపుడు మిత్రుల పట్ల సామదానరూపమైన రెండు విధాల ఉపాయాన్నీ, విజయం కోరుతూ శత్రువుల పట్ల దానభేదదండరూపమైన మూడు విధాల ఉపాయాన్నీ ఆశ్రయిస్తున్నాడు కదా? అతడు మిత్రులను సంపాదిస్తున్నాడు కదా, శత్రువులు కూడా శరణు కోరి అతనిని ఆశ్రయిస్తున్నారు కదా? కల్యాణమిత్రుడైన అతడు మిత్రులచే గౌరవించబడుతున్నాడు కదా? ఆ రాజకుమారుడు దేవతల అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు కదా, పురుషప్రయత్నాన్నీ దైవాన్నీ రెండింటినీ ఆశ్రయిస్తున్నాడు కదా? దూరంగా ఉండటం వల్ల రాఘవునికి నాపై స్నేహం తొలగిపోలేదు కదా? అతడు నన్ను ఈ ఆపద నుండి విడిపిస్తాడు కదా?’ సీత ప్రశ్నలు కేవలం ప్రేమకు సంబంధించినవి కావు, రాజనీతికి సంబంధించినవి కూడా — సామదానభేదదండాలు, మిత్రలాభం, దైవపురుషకారాలు. ఆమె రామమహిషి, అందువల్ల ఆమె చింత భర్త రాజధర్మం గురించి కూడా. ‘కచ్చిత్’ — ‘కదా’ — అనే పదపు ఆవృత్తి అయోధ్యాకాండలోని ‘కచ్చిత్సర్గ’ను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ రాముడు భరతుని అలాగే ప్రశ్నించాడు. చివరి రెండు ప్రశ్నలు మాత్రం హృదయానికి సంబంధించినవి — ‘అతడు నన్ను మరచిపోలేదు కదా?’ అనే భయం అన్ని ప్రశ్నల క్రిందా దాగి ఉంది. మొదటి ప్రశ్న ఉపాలంభరూపమైనది — రాముడు సమర్థుడూ క్షేమంగానూ ఉంటే ఎందుకు రాలేదు? ఆమె తానే జవాబు ఊహించుకుంటుంది — దోషం రామునిది కాదు, నా భాగ్యానిది. సీత ప్రశ్నలు దీర్ఘమైనవి, ఎందుకంటే చాలాకాలంగా రాముని గురించి ఎవరినీ అడగడానికి ఆమెకు అవకాశం దొరకలేదు. నెలల తరబడి రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న ఆమె ఈ రోజు మొదటిసారిగా రాముని వార్తకు యోగ్యుడైన శ్రోతను పొందింది. మిత్రుల పట్ల రెండు విధాల ఉపాయం, శత్రువుల పట్ల మూడు విధాల ఉపాయం — ఇది నీతిశాస్త్రపు పరిభాష; సీతకు రాముని రాజనీతిజ్ఞత తెలుసు, అందువల్ల ఆమె ప్రశ్నలు కూడా అలాంటివే. ‘దైవం చ పురుషకారం చ’ — ‘దైవాన్నీ పురుషప్రయత్నాన్నీ’ — అనే ప్రశ్నతో ఆమె అడుగుతున్నది — రాముడు కేవలం దైవం కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడా, లేక ప్రయత్నం కూడా చేస్తున్నాడా?

‘సుఖాలకు తగినవాడూ, దుఃఖాలకు తగనివాడూ అయిన రాముడు ఈ ఎడతెగని, గొప్ప దుఃఖాన్ని పొంది క్రుంగిపోవడం లేదు కదా? కౌసల్య, సుమిత్ర, భరతుల కుశలాన్ని అతడు తరచుగా వింటున్నాడు కదా? గౌరవానికి అర్హుడైన రాఘవుడు నా కారణంగా కలిగిన శోకంతో అతిగా పీడింపబడటం లేదు కదా? రాముడు మనస్సు మరల్చుకోలేదు కదా, నన్ను తరింపజేస్తాడు కదా? సోదరప్రేమ గల భరతుడు నా కోసం మంత్రులచే రక్షింపబడిన, భయంకరమైన, ధ్వజాలతో కూడిన అక్షౌహిణీ సైన్యాన్ని పంపుతాడు కదా? శ్రీమంతుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు దంతాలూ గోళ్ళూ ఆయుధాలుగా గల వీరులైన వానరులతో కూడి నా కోసం వస్తాడు కదా? శూరుడూ, సుమిత్రకు ఆనందం పెంచేవాడూ, అస్త్రవిదుడూ అయిన లక్ష్మణుడు బాణసమూహంతో రాక్షసులను నాశనం చేస్తాడు కదా? రౌద్రాస్త్రంతో రాముడు రణంలో మిత్రులతో సహా చంపిన రావణుని కొద్దికాలంలోనే నేను చూస్తాను కదా?’ ఇక్కడ సీత చింత విస్తరించింది — ఇద్దరు అత్తగార్లు, భరతుడు, సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుడు, అందరూ ఆమె మనస్సులో ఉన్నారు. భరతుని అక్షౌహిణి, సుగ్రీవుని వానరసేన, లక్ష్మణుని అస్త్రాలు, రాముని రౌద్రాస్త్రం — ఈ విధంగా ఆమె సహాయకులందరినీ లెక్కిస్తుంది. ఇది ఆమె ఆశకు చిత్రం — ఒక్క సహాయకుడు వచ్చినా ఆమెకు విముక్తి సాధ్యమవుతుంది. చివరి ప్రశ్న రావణవధ గురించి — ఆమె దానిని స్వయంగా చూడాలనుకుంటుంది, ఎందుకంటే ఆమె సమస్త దుఃఖానికీ మూలం అతడే. ‘సుఖానాముచితః … అసుఖానామనూచితః’ — ‘సుఖాలకు తగినవాడు … దుఃఖాలకు తగనివాడు’ — అనే ప్రశ్నలో సీత తల్లి వంటి వాత్సల్యం కనిపిస్తుంది — సుఖంలో పెరిగిన రాజకుమారుడు దుఃఖాన్ని ఎలా సహిస్తాడు? కౌసల్య, సుమిత్ర, భరతుల కుశలం గురించిన ప్రశ్నతో, వనవాసంలో కూడా ఆమె చింత అయోధ్యలోని కుటుంబం కోసం ఉందని ఆమె చూపుతుంది. ‘కచ్చిన్మాం తారయిష్యతి’ — ‘నన్ను తరింపజేస్తాడు కదా’ — అనే ప్రశ్న మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — తరింపజేయడం, విడిపించడం, ఉద్ధరించడం; ఆమె ఎప్పుడూ అదే ప్రశ్నను వేరువేరు మాటలతో అడుగుతుంది. భరతుని సేన ప్రస్తావన కూడా ఆసక్తికరమైనది — భరతుడు నందిగ్రామంలో తాపసవేషంలో నివసిస్తున్నాడని ఆమెకు తెలియదు.

‘బంగారు వన్నె గలదీ, పద్మపు సుగంధం గలదీ అయిన అతని ముఖం నేను లేక శోకంతో దీనమై, నీరు ఇంకిపోయినప్పుడు ఎండకు పద్మం వాడినట్లు, వాడిపోవడం లేదు కదా? ధర్మం నిమిత్తం తన రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టినప్పుడూ, కాలినడకన నన్ను అడవికి తీసుకువెళ్ళినప్పుడూ ఎవనికి భయమూ శోకమూ కలుగలేదో, అతడు ఇప్పుడు హృదయంలో ధైర్యం వహిస్తున్నాడు కదా? అతని తల్లి గాని, తండ్రి గాని, మరెవరైనా గాని స్నేహంలో నాతో సమానులు గాని నాకంటే మిన్న గాని లేరు; ఓ దూతా, నా ప్రియుని సమాచారం వింటూ ఉన్నంతవరకే నేను జీవించాలని కోరుకుంటాను.’ మహార్థం గలదీ మధురార్థం గలదీ అయిన ఈ మాటను ఆ వానరేంద్రునితో చెప్పి, రమణి అయిన ఆ దేవి రాముని విషయంతో కూడిన అతని మనోహరమైన మాటను మళ్ళీ వినడానికి మౌనం వహించింది. నాలుగు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి, ఇక్కడ భావోత్కర్షం. పద్మపు ఉపమ సుందరమైనది — నీరు ఇంకితే పద్మం వాడిపోతుంది, సీతావిరహంలో రాముని ముఖం. ‘జిజీవిషేయమ్’ — ‘జీవించాలని కోరుకుంటాను’ — అనే మాటతో ఆమె జీవితానికి ఒకే ఒక్క హేతువు — రాముని వార్త. ‘రామా … రామార్థయుక్తం … విరరామ’ అనే శబ్దాలంకారమూ అనుప్రాసమూ శ్రవణసుభగమైనవి. ‘న భీర్న శోకః’ — ‘భయమూ లేదు, శోకమూ లేదు’ — అంటూ రాముని పూర్వపు ధైర్యాన్ని స్మరించి ఆమె అడుగుతున్నది — ఇప్పుడు కూడా ఆ ధైర్యం ఉందా?

సీత మాట విని భీమవిక్రముడైన మారుతి శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి బదులుగా ఇలా అన్నాడు. ‘కమలలోచనుడైన రామునికి నీవు ఇక్కడ ఉన్నావని తెలియదు; అందువల్లనే ఇంద్రుడు శచీదేవిని తెచ్చినట్లు అతడు నిన్ను త్వరగా తీసుకురావడం లేదు. నా మాట విన్నంతనే రాఘవుడు వానర భల్లూక సమూహాలతో కూడిన మహాసైన్యాన్ని నడిపిస్తూ త్వరలోనే వస్తాడు. బాణసమూహాలతో కలవరపెట్టరాని సముద్రాన్ని స్తంభింపజేసి కాకుత్స్థుడు లంకానగరాన్ని రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాడు. ఆ మధ్యలో మృత్యువు గాని, దేవతలు గాని, మహాసురులు గాని రాముని దారికి అడ్డుగా నిలిస్తే, అతడు వారిని కూడా వధిస్తాడు. ఓ ఆర్యా, నిన్ను చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగిన శోకంతో నిండిన రాముడు సింహం చేత పీడింపబడిన ఏనుగులా శాంతిని పొందడం లేదు.’ హనుమంతుని జవాబు సీత మొదటి ప్రశ్నకు సమాధానమిస్తుంది — రాముడు ఎందుకు రాలేదు? ఎందుకంటే అతనికి నీ స్థానం తెలియదు; తెలియకపోవడమే కారణం, ఉపేక్ష కాదు. శచీదేవి ఉపమ — ఇంద్రుడు పులోముని ఇంటి నుండి శచిని తెచ్చాడు — రాబోయే విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘శాంతరాక్షసామ్’ అంటే — లంక రాక్షసులు లేనిదవుతుంది. సింహం చేత పీడింపబడిన ఏనుగులా రాముడు — బలవంతుడైనా దుఃఖంతో పీడింపబడుతున్నాడు. హనుమంతుడు సీత ప్రశ్నలన్నిటికీ ఒక్కొక్కటిగా జవాబివ్వడు; అతడు ముఖ్యమైన ప్రశ్ననే తీసుకుంటాడు — రాముడు ఎందుకు రాలేదు, ఎప్పుడు వస్తాడు. ఇది అతని బుద్ధిమత్తకు లక్షణం — దుఃఖితురాలికి సంక్షిప్తమైన, నిశ్చితమైన జవాబే శ్రేయస్కరం. ‘బాణౌఘైః సాగరం విష్టంభయిత్వా’ — ‘బాణసమూహాలతో సముద్రాన్ని స్తంభింపజేసి’ — అనే మాట యుద్ధకాండలోని సేతుబంధనానికి పూర్వసూచన.

‘దేవీ, మందరపర్వతం మీదా, కందమూలఫలాల మీదా, మలయ, వింధ్య, మేరు, దర్దుర పర్వతాల మీదా నీకు ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను — అందమైన కన్నులూ, మనోహరమైన దొండపండు వంటి పెదవులూ, చక్కని కుండలాలూ గల, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని వంటి రాముని ముఖాన్ని నీవు చూస్తావు. వైదేహీ, ఐరావతపు వీపుపై కూర్చున్న ఇంద్రునిలా ప్రస్రవణపర్వతంపై ఉన్న రాముని నీవు త్వరలోనే చూస్తావు. రాఘవుడు మాంసం తినడం లేదు, మధువు సేవించడం లేదు; ప్రతిదినం చక్కగా సిద్ధం చేసిన వనాహారాన్ని ఐదవ పూట భుజిస్తున్నాడు. నీ మీదే లగ్నమైన మనస్సుతో ఉన్న రాఘవుడు తన శరీరం మీది జోరీగలనూ దోమలనూ పురుగులనూ సరీసృపాలనూ కూడా తొలగించుకోవడం లేదు. రాముడు నిత్యం ధ్యానంలో మునిగి, నిత్యం శోకపరాయణుడై, ప్రేమకు వశుడై మరేదీ ఆలోచించడం లేదు. నరోత్తముడైన రాముడు ఎల్లప్పుడూ నిద్రలేకుండా ఉంటాడు; నిద్రపోయినా ‘సీతా’ అని మధురమైన వాక్కు పలుకుతూ మేలుకుంటాడు.’ హనుమంతుని శపథం వానర స్వభావానికి తగినది — పర్వతాలూ కందమూలఫలాలూ అతని జీవితానికి ఆధారాలు, అందువల్ల వాటి మీదే ప్రమాణం చేస్తాడు. రాముని వ్రతం తపస్వి వ్రతం వంటిది — మాంసమధుత్యాగం, ఐదవ పూట భోజనం, శరీరాన్ని ఉపేక్షించడం. ఇది విని రాముడు కూడా తనలాగే విరహంతో తపస్సు చేస్తున్నాడని సీత తెలుసుకుంటుంది. ‘సీతేతి ప్రతిబుధ్యతే’ — ‘సీతా అంటూ మేలుకుంటాడు’ — అనే మాట అన్నిటికంటే కరుణమైనది — నిద్రలో కూడా అతని మనస్సు సీత మీదే. ‘న మాంసం రాఘవో భుంక్తే’ — ‘రాఘవుడు మాంసం తినడు’ — అనే మాటకు టీకాకారులు అనేకవిధాలుగా వ్యాఖ్యానం చేస్తారు; ముద్రణలోని హిందీటీక ‘ఏ రఘువంశీయుడూ మాంసం తినడు’ అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. మనం మూలంలోని మాటలనే అనుసరిస్తాము — విరహకాలంలో రాముడు మాంసాన్నీ మధువునూ సేవించడు. జోరీగలనూ దోమలనూ కూడా తొలగించుకోకపోవడం అతని దేహవిస్మృతికి చిహ్నం — మనస్సు సీత మీద ఉంది, శరీరపు స్పృహ లేదు. ప్రస్రవణపర్వతంపై రాముని నివాసం కిష్కింధాకాండలో వర్ణించబడింది, అదే ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

‘పండును గాని, పువ్వును గాని, స్త్రీల మనస్సును ఆకట్టుకునే మరే వస్తువును గాని చూసినప్పుడు అతడు ఎన్నోసార్లు ‘హా ప్రియా’ అంటూ నిట్టూర్చి నిన్ను సంబోధిస్తాడు. దేవీ, వ్రతనిష్ఠుడైన ఆ మహాత్ముడైన రాజకుమారుడు నిత్యం పరితపిస్తూ, ‘సీతా’ అని నిన్నే సంబోధిస్తూ, నిన్ను పొందడం కోసమే ప్రయత్నం చేస్తున్నాడు.’ రామసంకీర్తనతో శోకం తొలగినదీ, రాముని శోకంతో సమానమైన శోకం పొందినదీ అయిన వైదేహపుత్రి, శరదృతువు ఆరంభంలో మేఘశేషంతో కూడిన చంద్రుడు గల రాత్రిలా అయింది. చివరి ఉపమ అత్యంత సుందరమైనది — శరదృతువు ఆరంభంలో రాత్రి చంద్రుడు ఉదయించాడు, కాని మేఘపు శేషం ఇంకా ఉంది. ఈ విధంగా సీత మనస్సులో హర్షమూ శోకమూ ఒకేసారి — రాముని స్మరణతో హర్షం, అతని దుఃఖం విన్నందువల్ల శోకం. చంద్రుడు ఆశ, మేఘశేషం దుఃఖపు అవశేషం. చివరి రెండు శ్లోకాలూ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి.

பேரொளி உடைய வாயுமைந்தன் அனுமன், சீதையின் நம்பிக்கைக்காக மீண்டும் பணிவான சொல்லைச் சொன்னான்: பெரும் பேறு பெற்றவளே, நான் வானரன், அறிவாளியான ராமனின் தூதன். தேவி, ராமனின் பெயர் பொறித்த இந்தக் கணையாழியைப் பார். அந்த மகாத்மா நம்பிக்கைக்காக இதைக் கொடுத்தார்; நான் உனக்காக இதைக் கொண்டுவந்தேன். ஆறுதல் அடை, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; உன் துயரத்தின் பலன் தீர்ந்துவிட்டது — உன் துயரத்தின் விளைவு ஏறக்குறைய முடிந்துவிட்டது. கணவரின் கையை அலங்கரித்த அதைப் பெற்றுக்கொண்டு உற்றுநோக்கிய ஜானகி, கணவரையே அடைந்ததுபோல எண்ணி மகிழ்ந்தாள். செம்மையும் வெண்மையும் கலந்த நீண்ட கண்களுடைய அவளுடைய அழகிய முகம், ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட நட்சத்திரங்களின் அரசனைப் போல மகிழ்ச்சியால் பொலிந்தது. பிறகு நாணமுடைய அந்த இளம்பெண், கணவரின் செய்தியால் மகிழ்ந்து நிறைவடைந்து, அந்தப் பெரும் வானரனைப் பாராட்டி, மதிப்புச் செய்து, புகழ்ந்தாள். முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் சீதை சொற்களால் நம்பிக்கை பெற்றாள்; இன்று ஒரு பொருளின் சான்றால் முழுமையாக உறுதியடைகிறாள். கணையாழி ராமனின் கையின் தொடுகையைச் சுமந்திருக்கிறது — ஆகவே அதைக் கண்டதும் அவள் ‘கணவரையே அடைந்ததுபோல’ உணர்கிறாள். ‘நாணமுடைய’ என்ற அடைமொழி நுட்பமானது — கணவரின் நினைவால் அவள் முகத்தில் நாணமும் மகிழ்ச்சியும் ஒருசேரத் தோன்றுகின்றன. ‘ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட சந்திரன்’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்திலும் வந்தது; கவிஞர் அதை மீண்டும் பயன்படுத்துகிறார்; இதனால் சீதையின் மகிழ்ச்சியின் தொடர்ச்சி சுட்டப்படுகிறது. நம்பிக்கைக்காக ராமனே கணையாழியைக் கொடுத்தார் என்ற சொல்லால் அவருடைய தொலைநோக்கும் வெளிப்படுகிறது — பழக்கமில்லாத வானரனைச் சீதை திடீரென்று நம்பமாட்டாள் என்பதை அவர் அறிந்திருந்தார். ‘உன் துயரத்தின் பலன் தீர்ந்துவிட்டது’ என்ற அனுமனின் சொல் ஒரு தீர்க்கதரிசனம் போன்றது — துயரத்தின் காலம் முடிவை நெருங்குகிறது. சீதை கணையாழியைக் கையில் எடுத்து ஒருமுறை மட்டுமல்ல, திரும்பத் திரும்பப் பார்க்கிறாள்.

வானரருள் சிறந்தவனே, நீ வீரன், நீ ஆற்றல் உடையவன், நீ அறிவாளி; ஏனெனில் நீ ஒருவனே ராக்ஷசர்களின் இந்த இடத்தைத் தாக்கி நுழைந்திருக்கிறாய். நூறு யோஜனை அகலமுள்ள, முதலைகளின் இருப்பிடமான கடலை, வீரத்தால் போற்றத்தக்க உன் பாய்ச்சலால் நீ பசுவின் குளம்படி போல ஆக்கிவிட்டாய் — பசுவின் குளம்படித் தடம் போலச் சிறியதாக்கிவிட்டாய். வானரச் சிறந்தோனே, ராவணனிடமும் அச்சமோ கலக்கமோ இல்லாத உன்னை நான் சாதாரண வானரனாகக் கருதவில்லை. வானரருள் சிறந்தவனே, தன்னை அறிந்த அந்த ராமனால் நீ அனுப்பப்பட்டிருந்தால், என்னுடன் பேசத் தகுதியுடையவன். வெல்ல முடியாத ராமன், சோதிக்காத, வீரத்தை அறியாத எவரையும் — அதிலும் என்னிடம் — அனுப்பமாட்டார். நற்பேறாக, அறவுள்ளமும் சொன்ன சொல் தவறாமையும் உடைய ராமன் நலமாக இருக்கிறார்; சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் பேரொளி உடைய லக்ஷ்மணனும் நலமாக இருக்கிறான். சீதையின் புகழ்ச்சி தர்க்கம் நிறைந்தது — ராமன் சோதிக்காமல் எவரையும் அனுப்பமாட்டார்; ஆகவே ராமனால் அனுப்பப்பட்டவன் நிச்சயம் தகுதியுடையவன். இவ்வாறு ராமனின் விவேகத்தின் மீதுள்ள நம்பிக்கையே அனுமனின் தகுதிக்குச் சான்றாகிறது. முன்பு அவனை ராவணன் என்று எண்ணி அஞ்சிய அதே சீதை இன்று அவனை ‘வானரருள் சிறந்தவனே’, ‘வானரச் சிறந்தோனே’ என்று விளிக்கிறாள். ‘பசுவின் குளம்படி போல ஆக்கினாய்’ என்பது புகழ்பெற்ற சொல்வழக்கு — பெருங்கடலும் அனுமனுக்குப் பசுவின் குளம்படித் தடம் போலச் சிறியது. ‘நீ ஒருவனே’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய தனித்த துணிவு புகழப்படுகிறது. சீதை மூன்று அடைமொழிகளால் அனுமனைப் போற்றுகிறாள் — வீரத்தால் ‘வீரன்’, திறனால் ‘ஆற்றல் உடையவன்’, அறிவால் ‘அறிவாளி’. இந்த மூன்று குணங்களும் தூதனுக்கு இன்றியமையாதவை — வீரம் இல்லாமல் கடலைத் தாண்ட முடியாது; ஆற்றல் இல்லாமல் இலங்கைக்குள் நுழைய முடியாது; அறிவு இல்லாமல் சீதையின் நம்பிக்கையைப் பெற முடியாது. ‘ராவணனிடமும் கலக்கம் இல்லை’ என்ற சொல் தனிச்சிறப்புடையது — சீதையே ராவணனுக்கு அஞ்சுபவள்; ஆகவே அனுமனின் அச்சமின்மையை அவள் நன்கு புரிந்துகொள்கிறாள். இவ்வாறு அச்சத்தில் ஆழ்ந்திருந்த அவள், அச்சமற்ற தூதனைக் கண்டதால் தானும் மனத்துணிவு பெறுகிறாள்.

காகுத்ஸ்தன் நலமாக இருந்தால், யுக முடிவின் நெருப்பைப் போலக் கோபத்துடன் எழுந்து, கடலை ஒட்டியாணமாகக் கொண்ட பூமியை ஏன் எரிக்கவில்லை? அல்லது அந்தச் சகோதரர் இருவரும் தேவர்களையும் அடக்கும் ஆற்றல் உடையவர்கள்; என் துயரங்களுக்கே இன்னும் திருப்பம் — முடிவு — வரவில்லை என்று நினைக்கிறேன். ராமன் வேதனைப்படாமலும் வாடாமலும் இருக்கிறாரா? புருஷோத்தமர் அடுத்துச் செய்ய வேண்டிய செயல்களைச் செய்கிறாரா? அவர் சோர்ந்து கலங்காமல், செயல்களில் மயங்காமல் இருக்கிறாரா? அரசனின் மகன் ஆண்மைக்குரிய செயல்களைச் செய்கிறாரா? பகைவரை வாட்டும், நண்பர்களுக்கு நல்லவரான அவர், நண்பர்களிடம் சாமம், தானம் என்ற இருவகை உபாயத்தையும், வெற்றியை விரும்பி, பகைவர்களிடம் தானம், பேதம், தண்டம் என்ற மூவகை உபாயத்தையும் கையாள்கிறாரா? அவர் நண்பர்களைப் பெறுகிறாரா? பகைவர்களும் அடைக்கலம் தேடி அவரை நாடுகிறார்களா? நல்ல நண்பர்களை உடைய அவர் நண்பர்களால் மதிக்கப்படுகிறாரா? அரசகுமாரன் தேவர்களின் அருளை வேண்டுகிறாரா? ஆண்முயற்சி, தெய்வம் இரண்டையும் கைக்கொள்கிறாரா? நான் பிரிந்திருப்பதால் ராகவன் என்மீது அன்பு இழக்கவில்லையே? அவர் என்னை இந்தத் துன்பத்திலிருந்து விடுவிப்பாரா? சீதையின் கேள்விகள் அன்பைப் பற்றியவை மட்டுமல்ல, அரசியல் நெறியைப் பற்றியவையும் கூட — சாமம், தானம், பேதம், தண்டம், நண்பர்களைப் பெறுதல், தெய்வமும் முயற்சியும். அவள் ராமனின் பட்டத்தரசி; ஆகவே கணவரின் அரச தர்மத்தைப் பற்றியும் அவளுக்குக் கவலை. ‘கச்சித்’ — ‘…தானே?’ — என்ற சொல் திரும்பத் திரும்ப வருவது அயோத்தியா காண்டத்தின் ‘கச்சித் சர்க்கத்தை’ நினைவூட்டுகிறது; அங்கே ராமன் பரதனிடம் இதே முறையில் கேட்டார். கடைசி இரண்டு கேள்விகளோ இதயத்திலிருந்து வருபவை — ‘அவர் என்னை மறக்கவில்லையே?’ என்ற அச்சம் எல்லாக் கேள்விகளுக்கும் அடியில் மறைந்திருக்கிறது. முதல் கேள்வி கடிந்துரை வடிவில் உள்ளது — ராமன் ஆற்றலும் நலமும் உடையவர் என்றால், ஏன் வரவில்லை? அவளே பதிலையும் கற்பித்துக்கொள்கிறாள் — குறை ராமனுடையது அல்ல, என் விதியுடையது. சீதையின் கேள்விகள் நீண்டவை; ஏனெனில் நெடுங்காலமாக ராமனைப் பற்றி யாரிடமும் கேட்க அவளுக்கு வாய்ப்புக் கிடைக்கவில்லை. மாதக்கணக்கில் ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டிருந்த அவள், இன்றுதான் முதன்முறையாக ராமனைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்கத் தகுந்த ஒருவரைப் பெற்றிருக்கிறாள். நண்பர்களிடம் இருவகை உபாயம், பகைவர்களிடம் மூவகை உபாயம் — இது நீதிநூலின் வரையறை; சீதை ராமனின் அரசியல் அறிவை அறிவாள்; ஆகவே அவளுடைய கேள்விகளும் அத்தகையவை. ‘தெய்வமும் ஆண்முயற்சியும்’ என்ற கேள்வியால் அவள் கேட்கிறாள் — ராமன் தெய்வத்தை மட்டும் எதிர்பார்த்துக் காத்திருக்கிறாரா, அல்லது முயற்சியும் செய்கிறாரா?

இன்பங்களுக்கே உரியவரும், துன்பங்களுக்கு உரியவர் அல்லாதவருமான ராமன், மிகப் பெரிய துயரத்தை அடைந்து சோர்ந்துபோகாமல் இருக்கிறாரா? கௌசல்யை, சுமித்திரை, பரதன் ஆகியோரின் நலத்தை அவர் அடிக்கடி கேட்டுக்கொண்டிருக்கிறாரா? மதிப்புக்குரிய ராகவன் என் பொருட்டு உண்டான சோகத்தால் மிகவும் வாடாமல் இருக்கிறாரா? ராமன் வேறு எண்ணத்தில் ஈடுபடாமல் இருக்கிறாரா? அவர் என்னைக் கரைசேர்ப்பாரா? சகோதரரிடம் அன்புடைய பரதன், அமைச்சர்களால் காக்கப்படும், கொடிகள் பறக்கும் பயங்கரமான ஓர் அக்ஷௌஹிணிப் படையை எனக்காக அனுப்புவானா? பற்களையும் நகங்களையும் ஆயுதங்களாகக் கொண்ட வீர வானரர்களால் சூழப்பட்ட, செல்வச் சிறப்புடைய வானர அரசன் சுக்ரீவன் எனக்காக வருவானா? சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும், அஸ்திரங்களை அறிந்த வீரனான லக்ஷ்மணன் அம்புத் திரளால் ராக்ஷசர்களை அழிப்பானா? ரௌத்திர அஸ்திரத்தால் ராமன் போரில் கொன்ற, நண்பர்களுடன் கூடிய ராவணனைக் குறுகிய காலத்தில் நான் காண்பேனா? இங்கே சீதையின் கவலை விரிவடைகிறது — இரு மாமியார்கள், பரதன், சுக்ரீவன், லக்ஷ்மணன் — அனைவரும் அவள் மனத்தில் இருக்கிறார்கள். பரதனின் அக்ஷௌஹிணி, சுக்ரீவனின் வானரப் படை, லக்ஷ்மணனின் அஸ்திரங்கள், ராமனின் ரௌத்திர அஸ்திரம் — இவ்வாறு அவள் எல்லாத் துணைகளையும் எண்ணிப் பார்க்கிறாள். இது அவளுடைய நம்பிக்கையின் சித்திரம் — ஒரு துணையாவது வந்தால் அவளுக்கு விடுதலை சாத்தியமாகும். கடைசிக் கேள்வி ராவணனின் வதத்தைப் பற்றியது — அதை அவளே காண விரும்புகிறாள்; ஏனெனில் அவனே அவளுடைய எல்லாத் துயரத்துக்கும் வேர். ‘இன்பங்களுக்கே உரியவர், துன்பங்களுக்கு உரியவர் அல்லாதவர்’ என்ற கேள்வியில் சீதையின் தாய் போன்ற பரிவு தெரிகிறது — இன்பத்தில் வளர்ந்த அரசகுமாரன் துன்பத்தை எப்படித் தாங்குவார்? கௌசல்யை, சுமித்திரை, பரதன் ஆகியோரின் நலம் பற்றிய கேள்வியால், வனவாசத்திலும் தன் கவலை அயோத்தியின் குடும்பத்தைப் பற்றியும் இருக்கிறது என்பதை அவள் காட்டுகிறாள். ‘என்னைக் கரைசேர்ப்பாரா’ என்ற கேள்வி திரும்பத் திரும்ப வருகிறது — கரைசேர்த்தல், விடுவித்தல், மீட்டல்; அவள் எப்போதும் அதே கேள்வியை வெவ்வேறு சொற்களால் கேட்கிறாள். பரதனின் படையைக் குறிப்பிடுவதும் சுவையானது — பரதன் நந்திகிராமத்தில் தவக்கோலத்தில் வாழ்கிறான் என்பது அவளுக்குத் தெரியாது.

பொன் நிறமும் தாமரை மணமும் உடைய அவருடைய முகம், நான் இல்லாததால் சோகத்தால் வாடி, நீர் வற்றும்போது வெயிலால் வாடும் தாமரையைப் போல உலர்ந்துவிடவில்லையே? அறத்தின் பொருட்டுத் தம் அரசைத் துறந்தபோதும், என்னைக் காட்டுக்குக் கால்நடையாக அழைத்துச் சென்றபோதும் அச்சமோ சோகமோ இல்லாதிருந்த அவர், இப்போதும் இதயத்தில் மனவுறுதியைக் கொண்டிருக்கிறாரா? அவருடைய தாயோ, தந்தையோ, வேறு எவரோ அன்பில் எனக்கு நிகரானவரோ மேலானவரோ இல்லை; தூதனே, என் அன்புக்குரியவரின் செய்தியைக் கேட்கும்வரை மட்டுமே நான் உயிர்வாழ விரும்புவேன். பெரும் பொருளும் இனிய பொருளும் கொண்ட இந்தச் சொல்லை அந்த வானரத் தலைவனிடம் சொல்லிவிட்டு, அழகிய தேவியான அவள், ராமனைப் பற்றிய, மனத்துக்கு இனிய அவனுடைய சொல்லை மீண்டும் கேட்பதற்காகப் பேச்சை நிறுத்தினாள். நான்கு சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளன; உணர்வின் உச்சம் இங்கே. தாமரையின் உவமை அழகானது — நீர் வற்றும்போது தாமரை உலர்கிறது; சீதையின் பிரிவில் ராமனின் முகம். ‘உயிர்வாழ விரும்புவேன்’ என்ற சொல்லால் அவள் வாழ்வுக்கு ஒரே காரணம் — ராமனைப் பற்றிய செய்தி — என்பது தெரிகிறது. மூலத்தில் ‘ராமா … ராமார்த்தயுக்தம் … விரராம’ என்ற சொல்லணியும் மோனை நயமும் செவிக்கு இனியவை. ‘அச்சமும் இல்லை, சோகமும் இல்லை’ என்று ராமனின் முந்தைய மனவுறுதியை நினைத்து அவள் கேட்கிறாள் — இப்போதும் அந்த உறுதி இருக்கிறதா?

சீதையின் சொல்லைக் கேட்ட பயங்கர வீரமுடைய மாருதி, தலைமேல் கைகூப்பிப் பதில் சொன்னான்: தாமரைக் கண்ணரான ராமன் நீ இங்கே இருப்பதை அறியவில்லை; அதனால்தான், புரந்தரன் சசியை மீட்டதுபோல அவர் உன்னை விரைவாக மீட்கவில்லை. என் சொல்லைக் கேட்டதுமே ராகவன் வானரர்களும் கரடிகளும் நிறைந்த பெரும் படையை இழுத்துக்கொண்டு விரைந்து வருவார். அம்புத் திரள்களால் கலக்க முடியாத வருணனின் இருப்பிடமான கடலைத் தடுத்து நிறுத்தி, காகுத்ஸ்தன் இலங்கை நகரை ராக்ஷசர்களே இல்லாததாக்குவார். வழியில் மரணமோ, தேவர்களோ, பெரும் அசுரர்களோ ராமனின் பாதையில் நின்றால், அவர்களையும் அவர் கொல்வார். உயர்ந்த பெண்மணியே, உன்னைக் காணாததால் பிறந்த சோகத்தால் நிறைந்த ராமன், சிங்கத்தால் தாக்கப்பட்ட யானையைப் போல அமைதி பெறுவதில்லை. அனுமனின் பதில் சீதையின் முதல் கேள்விக்குத் தீர்வு தருகிறது — ராமன் ஏன் வரவில்லை? ஏனெனில் நீ இருக்குமிடம் அவருக்குத் தெரியாது; அறியாமையே காரணம், புறக்கணிப்பு அல்ல. சசியின் உவமை — இந்திரன் புலோமனின் வீட்டிலிருந்து சசியை மீட்டுவந்தான் — வரப்போகும் வெற்றியைக் குறிக்கிறது. ‘ராக்ஷசர்களே இல்லாததாக்குவார்’ — இலங்கை ராக்ஷசர்கள் இன்றி வெறிச்சோடும். சிங்கத்தால் வாட்டப்படும் யானையைப் போல ராமன் — வலிமையுடையவரும் துயரத்தால் வாட்டப்படுகிறார். அனுமன் சீதையின் எல்லாக் கேள்விகளுக்கும் ஒவ்வொன்றாகப் பதில் சொல்லவில்லை; முக்கியக் கேள்வியை மட்டுமே எடுத்துக்கொள்கிறான் — ராமன் ஏன் வரவில்லை, எப்போது வருவார். இது அவனுடைய அறிவுக்கூர்மையின் அடையாளம் — துயருற்றவளுக்குச் சுருக்கமான, உறுதியான பதிலே சிறந்தது. ‘அம்புத் திரள்களால் கடலைத் தடுத்து நிறுத்தி’ என்ற சொல் யுத்த காண்டத்தின் சேதுபந்தனத்துக்கு முன்னறிவிப்பு.

தேவி, மந்தர மலையின் மேலும், கிழங்குகள் பழங்களின் மேலும், மலயம், விந்தியம், மேரு, தர்துரம் ஆகிய மலைகளின் மேலும் உனக்குச் சத்தியம் செய்கிறேன் — அழகிய கண்களும், இனிமையும், கோவைப்பழம் போன்ற உதடும், அழகிய குண்டலங்களும் உடைய, உதித்த முழுநிலவு போன்ற ராமனின் முகத்தை நீ காண்பாய். வைதேகி, ஐராவத யானையின் முதுகின் உச்சியில் அமர்ந்திருக்கும் சதக்கிரதுவான இந்திரனைப் போல, பிரஸ்ரவண மலையில் இருக்கும் ராமனை நீ விரைவில் காண்பாய். ராகவன் இறைச்சி உண்பதில்லை, மதுவை அருந்துவதில்லை; நாள்தோறும் முறைப்படி தயாரிக்கப்பட்ட காட்டு உணவை ஐந்தாம் வேளையில் உண்கிறார். உன்னிடமே பதிந்த உள்ளத்துடன் இருக்கும் ராகவன், தன் உடலிலிருந்து கொசுக்களையும் ஈக்களையும் பூச்சிகளையும் ஊர்வனவற்றையும் கூட விரட்டுவதில்லை. ராமன் எப்போதும் தியானத்தில் ஆழ்ந்து, எப்போதும் சோகத்தில் மூழ்கி, காதலின் வசப்பட்டு, வேறு எதையும் நினைப்பதில்லை. மனிதருள் சிறந்த ராமன் எப்போதும் உறக்கமின்றி இருக்கிறார்; உறங்கினாலும் ‘சீதா’ என்று இனிய சொல்லைச் சொல்லியபடி விழித்துக்கொள்கிறார். அனுமனின் சத்தியம் வானரனின் இயல்புக்கு ஏற்றது — மலைகளும், கிழங்குகளும் பழங்களும் அவனுடைய வாழ்வின் ஆதாரங்கள்; ஆகவே அவற்றின் மேலேயே சத்தியம் செய்கிறான். ராமனின் விரதம் ஒரு தவசியின் விரதம் போன்றது — இறைச்சியையும் மதுவையும் துறத்தல், ஐந்தாம் வேளையில் உண்ணுதல், உடலைப் புறக்கணித்தல். இதைக் கேட்டதும், தன்னைப் போலவே ராமனும் பிரிவால் தவம் செய்கிறார் என்பதைச் சீதை அறிவாள். ‘சீதா என்று சொல்லி விழித்துக்கொள்கிறார்’ என்ற சொல் எல்லாவற்றிலும் மிக இரக்கமூட்டுவது — உறக்கத்திலும் அவருடைய மனம் சீதையிடமே இருக்கிறது. ‘ராகவன் இறைச்சி உண்பதில்லை’ என்ற சொல்லுக்கு உரையாசிரியர்கள் பலவாறு விளக்கம் தருகிறார்கள்; பதிப்பின் இந்தி உரை ‘எந்த ரகுவம்சத்தவனும் இறைச்சி உண்பதில்லை’ என்று பொருள் தருகிறது. நாம் மூலத்தின் சொற்களையே பின்பற்றுகிறோம் — பிரிவுக் காலத்தில் ராமன் இறைச்சியையும் மதுவையும் உட்கொள்வதில்லை. கொசுக்களையும் ஈக்களையும் கூட விரட்டாமல் இருப்பது அவர் தன் உடலையே மறந்திருப்பதன் அடையாளம் — மனம் சீதையிடம், உடலின் உணர்வு இல்லை. பிரஸ்ரவண மலையில் ராமன் வசித்தது கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது; அதுவே இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது.

பழமோ, மலரோ, பெண்ணின் மனத்தைக் கவரும் வேறு ஏதேனுமோ கண்டால், அவர் பலமுறை ‘ஐயோ, அன்பே’ என்று பெருமூச்சு விட்டபடி உன்னோடு பேசுகிறார். தேவி, உறுதியான விரதம் உடைய அந்த மகாத்மாவான அரசகுமாரன், எப்போதும் வெந்து வாடி, ‘சீதா’ என்று உன்னையே அழைத்தபடி, உன்னை அடைவதற்கே முயற்சி செய்துகொண்டிருக்கிறார். ராமனைப் புகழ்ந்து பேசியதால் சோகம் நீங்கியவளும், ராமனின் சோகத்தால் அவருக்கு நிகரான சோகம் கொண்டவளுமான வைதேக அரசனின் மகள், கூதிர்காலத் தொடக்கத்தில் மேகத்தின் எச்சம் இன்னும் படர்ந்திருக்கும் நிலவுடைய இரவைப் போல இருந்தாள். கடைசி உவமை மிக அழகானது — கூதிர்காலத் தொடக்கத்தில் இரவில் சந்திரன் உதித்திருக்கிறது; ஆனால் மேகத்தின் எச்சம் இன்னும் இருக்கிறது. இவ்வாறு சீதையின் மனத்தில் மகிழ்ச்சியும் சோகமும் ஒருசேர உள்ளன — ராமனின் நினைவால் மகிழ்ச்சி, அவருடைய துயரத்தைக் கேட்டதால் சோகம். சந்திரன் நம்பிக்கை; மேகத்தின் எச்சம் துயரத்தின் மிச்சம். கடைசி இரண்டு சுலோகங்களும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளன.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ಮತ್ತೆ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ನಾನು ವಾನರ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ದೂತ. ದೇವಿ, ರಾಮನಾಮಾಂಕಿತವಾದ ಈ ಉಂಗುರವನ್ನು ನೋಡು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ತಂದಿದ್ದೇನೆ. ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿನ್ನ ದುಃಖದ ಫಲ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನ ದುಃಖವು ಬಹುತೇಕ ಮುಗಿದಿದೆ.’ ಪತಿಯ ಕೈಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೋಡುತ್ತಾ ಜಾನಕಿಯು ಪತಿಯೇ ಬಂದುಬಿಟ್ಟನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ನೀಳವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳ ಸುಂದರ ಮುಖವು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿ, ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆಯಾದ ಆ ಬಾಲೆ ಪತಿಯ ಸಂದೇಶದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಸತ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡಿದ್ದಳು; ಇಂದು ವಸ್ತುರೂಪದ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತಳಾದಳು. ಉಂಗುರವು ರಾಮನ ಕೈಯ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ‘ಪತಿಯೇ ಬಂದಂತೆ’ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹ್ರೀಮತೀ’ (ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಪತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆಯೂ ಹರ್ಷವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ‘ರಾಹುಮುಕ್ತ ಇವೋಡುರಾಟ್’ (ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿತ್ತು; ಕವಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷದ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಪರಿಚಿತ ವಾನರನನ್ನು ಸೀತೆ ಥಟ್ಟನೆ ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ‘ಕ್ಷೀಣದುಃಖಫಲಾ ಹ್ಯಸಿ’ (ನಿನ್ನ ದುಃಖದ ಫಲ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ದುಃಖದ ಅವಧಿ ಮುಕ್ತಾಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸೀತೆ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ.

‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನೀನು ವಿಕ್ರಮಿ, ನೀನು ಸಮರ್ಥ, ನೀನು ಪ್ರಾಜ್ಞ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ನೆಲೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವೆ. ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ, ಮೊಸಳೆಗಳ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಶ್ಲಾಘನೀಯನಾದ ನೀನು ದಾಟುವಾಗ ಗೋಷ್ಪದದಂತೆ — ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತಿನಂತೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ — ಮಾಡಿದೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾವಣನಿಂದಲೂ ಭಯವಾಗಲಿ ಗಾಬರಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ನೀನು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಅರ್ಹನು. ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ರಾಮನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ, ಯಾರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಲಾರನು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನು ಕುಶಲಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕುಶಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ತರ್ಕಪೂರ್ಣವಾದುದು — ರಾಮನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ವಿವೇಕದಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಹನುಮಂತನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಹಿಂದೆ ಅವನನ್ನು ರಾವಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಸೀತೆಯೇ ಇಂದು ಅವನನ್ನು ‘ವಾನರೋತ್ತಮ’, ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಗೋಷ್ಪದೀಕೃತಃ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗ — ಮಹಾಸಮುದ್ರವೂ ಹನುಮಂತನ ಪಾಲಿಗೆ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಗುರುತಿನಂತೆ ಕ್ಷುದ್ರ. ‘ತ್ವಯೈಕೇನ’ (ನೀನೊಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಏಕಾಕಿ ಸಾಹಸದ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಸೀತೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶೌರ್ಯದಿಂದ ವಿಕ್ರಮಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಸಮರ್ಥ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಜ್ಞ. ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ದೂತನಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ — ಶೌರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲಾಗದು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದು, ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಲಾಗದು. ‘ರಾವಣಾದಪಿ ನ ಸಂಭ್ರಮಃ’ (ರಾವಣನಿಂದಲೂ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಸೀತೆಯೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೆದರಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾದ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯನಾದ ದೂತನ ದರ್ಶನದಿಂದ ತಾನೂ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕೋಪದಿಂದ ಎದ್ದು ಸಮುದ್ರವೇ ಒಡ್ಯಾಣವಾಗಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಅಥವಾ ಆ ಸಹೋದರರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಶಕ್ತರು; ನನ್ನ ದುಃಖಗಳ ವಿಪರ್ಯಯ — ಅವುಗಳ ಕೊನೆ — ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನು ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅವನು ದೀನನಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ರಾಜಕುಮಾರನು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಸುಹೃದನಾದ, ಶತ್ರುತಾಪನನಾದ ಅವನು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಾಮ ದಾನಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನೂ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ ಭೇದ ದಂಡಗಳೆಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅವನು ಮಿತ್ರರನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಶತ್ರುಗಳೂ ಶರಣಾಗಲು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರನಾದ ಅವನು ಮಿತ್ರರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಆಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ದೈವ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ? ನಾನು ದೂರವಾದುದರಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವನೇ?’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮದವಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಯವೂ ಹೌದು — ಸಾಮ ದಾನ ಭೇದ ದಂಡಗಳು, ಮಿತ್ರಲಾಭ, ದೈವ ಮತ್ತು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ. ಅವಳು ರಾಮನ ಪಟ್ಟದರಸಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪತಿಯ ರಾಜಧರ್ಮದ ಚಿಂತೆಯೂ ಅವಳಿಗಿದೆ. ‘ಕಚ್ಚಿತ್’ (…ಅಷ್ಟೆ? …ಯೇ?) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ‘ಕಚ್ಚಿತ್ ಸರ್ಗ’ವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾದರೋ ಹೃದಯದವು — ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ?’ ಎಂಬ ಭಯವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಪಾಲಂಭರೂಪದ್ದು — ರಾಮನು ಸಮರ್ಥನೂ ಕುಶಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೆ ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ? ಅವಳೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ದೋಷ ರಾಮನದಲ್ಲ, ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯದ್ದು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ದೀರ್ಘವಾದವು, ಏಕೆಂದರೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳಲು ಅವಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಅವಳು ಇಂದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ. ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯ, ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಾಯ — ಇದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಭಾಷೆ; ಸೀತೆಗೆ ರಾಮನ ರಾಜನೀತಿಜ್ಞತೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ‘ದೈವಂ ಚ ಪುರುಷಕಾರಂ ಚ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ದೈವವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ, ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ?

‘ಸುಖಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಈ ಮಹಾದುಃಖವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಕೌಸಲ್ಯೆಯ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ, ಭರತನ ಕುಶಲವನ್ನು ಅವನು ಆಗಾಗ ಕೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆಯೇ? ಮಾನಾರ್ಹನಾದ ರಾಘವನು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ರಾಮನು ಅನ್ಯಮನಸ್ಕನಾಗಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನೇ? ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನು ನನಗಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಭಯಂಕರ ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಧ್ವಜಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವನೇ? ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಲ್ಲು ಉಗುರುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾಗಿರುವ ವೀರ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನನಗಾಗಿ ಬರುವನೇ? ಶೂರನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವನೇ? ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಬಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ನಾನು ಕಾಣುವೆನೇ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಚಿಂತೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅತ್ತೆಯರು, ಭರತ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಎಲ್ಲರೂ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಭರತನ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ವಾನರಸೇನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು, ರಾಮನ ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ — ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಅವಳ ಆಶೆಯ ಚಿತ್ರ — ಒಬ್ಬ ಸಹಾಯಕ ಬಂದರೂ ಅವಳ ಮುಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯ. ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾವಣವಧೆಯದು — ಅದನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವಳ ಸರ್ವದುಃಖದ ಮೂಲ. ‘ಸುಖಾನಾಮುಚಿತಃ … ಅಸುಖಾನಾಮನೂಚಿತಃ’ (ಸುಖಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ … ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತಾಯಿಯಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ರಾಜಕುಮಾರ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸುವನು? ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಭರತರ ಕುಶಲದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಚಿಂತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಚ್ಚಿನ್ಮಾಂ ತಾರಯಿಷ್ಯತಿ’ (ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಉದ್ಧರಣ, ಬಿಡುಗಡೆ, ಪಾರುಮಾಡುವಿಕೆ; ಅವಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಭರತನು ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

‘ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಕಮಲದ ಪರಿಮಳದ ಅವನ ಮುಖವು ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಕದಿಂದ ದೀನವಾಗಿ, ನೀರು ಬತ್ತಿದಾಗ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಕಮಲ ಒಣಗುವಂತೆ, ಒಣಗುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಧರ್ಮದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯುವಾಗಲೂ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಾಗಲೂ ಯಾರಿಗೆ ಭಯವಾಗಲಿ ಶೋಕವಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಈಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಅವನ ತಾಯಿಯಾಗಲಿ, ತಂದೆಯಾಗಲಿ, ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಮರಲ್ಲ, ನನಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ; ದೂತನೇ, ಪ್ರಿಯನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬದುಕಬಯಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ, ಮಧುರಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ರಮಣೀಯಳಾದ ಆ ದೇವಿಯು ರಾಮನ ವಿಷಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಮನೋಹರ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲೆಂದು ಮೌನವಾದಳು. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಉತ್ಕರ್ಷ. ಕಮಲದ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ನೀರು ಬತ್ತಿದಾಗ ಕಮಲ ಒಣಗುತ್ತದೆ, ಸೀತಾವಿರಹದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಖ. ‘ಜಿಜೀವಿಷೇಯಮ್’ (ಬದುಕಬಯಸುವೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಕಾರಣ — ರಾಮನ ಸುದ್ದಿ. ‘ರಾಮಾ … ರಾಮಾರ್ಥಯುಕ್ತಂ … ವಿರರಾಮ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರವೂ ಅನುಪ್ರಾಸವೂ ಕಿವಿಗೆ ಇಂಪಾಗಿವೆ. ‘ನ ಭೀರ್ನ ಶೋಕಃ’ (ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಶೋಕವೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂದು ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆದು ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಈಗಲೂ ಆ ಧೈರ್ಯ ಉಳಿದಿದೆಯೇ?

ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭೀಮವಿಕ್ರಮನಾದ ಮಾರುತಿಯು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಮಲಲೋಚನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುರಂದರನು ಶಚಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದಂತೆ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆತರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾಘವನು ಕಪಿ ಕರಡಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು. ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸ್ತಂಭಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವನು. ನಡುವೆ ರಾಮನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಾಗಲಿ, ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ಮಹಾಸುರರಾಗಲಿ ಅಡ್ಡ ನಿಂತರೆ, ಅವರನ್ನೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಆರ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ರಾಮನು ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರವು ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಳ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಅಜ್ಞಾನವೇ ಕಾರಣ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲ. ಶಚಿಯ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಪುಲೋಮನ ಮನೆಯಿಂದ ಶಚಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದನು — ಮುಂದಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಾಂತರಾಕ್ಷಸಾಮ್’ ಎಂದರೆ — ಲಂಕೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದೆ ಬರಿದಾಗುವುದು. ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಯಂತೆ ರಾಮ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತ. ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ, ಯಾವಾಗ ಬರುವನು. ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಲಕ್ಷಣ — ದುಃಖಿತಳಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ನಿಶ್ಚಿತವೂ ಆದ ಉತ್ತರವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ‘ಬಾಣೌಘೈಃ ಸಾಗರಂ ವಿಷ್ಟಂಭಯಿತ್ವಾ’ (ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸ್ತಂಭಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸೇತುಬಂಧದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ.

‘ದೇವಿ, ಮಂದರದ ಮೇಲೆ, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳ ಮೇಲೆ, ಮಲಯ, ವಿಂಧ್ಯ, ಮೇರು, ದರ್ದುರ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮನೋಹರವಾದ, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಟಿಗಳ, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ವೈದೇಹಿ, ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಶತಕ್ರತುವಿನಂತೆ ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ. ರಾಘವನು ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಮಧುವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿತ್ಯವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರವನ್ನು ಐದನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ರಾಘವನು ಮೈಮೇಲಿನ ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳನ್ನೂ ಸೊಳ್ಳೆಗಳನ್ನೂ ಕೀಟಗಳನ್ನೂ ಹರಿದಾಡುವ ಜಂತುಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಓಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸದಾ ಧ್ಯಾನಪರನು, ಸದಾ ಶೋಕಪರಾಯಣನು; ಕಾಮವಶನಾದ ಅವನು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನರೋತ್ತಮನಾದ ರಾಮನು ಸತತವಾಗಿ ನಿದ್ರಾಹೀನನು; ನಿದ್ರಿಸಿದರೂ ‘ಸೀತೇ’ ಎಂಬ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಆಣೆ ವಾನರಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು — ಪರ್ವತಗಳೂ ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಅವನ ಜೀವನದ ಆಧಾರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವ್ರತ ತಪಸ್ವಿಯ ವ್ರತದಂತೆ — ಮಾಂಸ ಮಧುಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಐದನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಊಟ, ದೇಹದ ಉಪೇಕ್ಷೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ತನ್ನಂತೆಯೇ ರಾಮನೂ ವಿರಹದಿಂದ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ‘ಸೀತೇತಿ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ’ (‘ಸೀತೇ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲೇ. ‘ನ ಮಾಂಸಂ ರಾಘವೋ ಭುಂಕ್ತೇ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಟೀಕಾಕಾರರು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ‘ಯಾವ ರಘುವಂಶಿಯೂ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮೂಲದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇವೆ — ವಿರಹಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಾಂಸವನ್ನೂ ಮಧುವನ್ನೂ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಚ್ಚುವ ನೊಣ ಸೊಳ್ಳೆಗಳನ್ನೂ ಓಡಿಸದಿರುವುದು ಅವನ ದೇಹವಿಸ್ಮೃತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಮನಸ್ಸು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ, ದೇಹದ ಪರಿವೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿನ ರಾಮನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಹಣ್ಣನ್ನಾಗಲಿ ಹೂವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಇನ್ನಾವುದನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡು ಅವನು ಬಹಳ ಸಲ ‘ಹಾ ಪ್ರಿಯೇ’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ, ವ್ರತನಿಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜಕುಮಾರನು ಸದಾ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾ, ‘ಸೀತೇ’ ಎಂದು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕರೆಯುತ್ತಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ರಾಮಸಂಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಶೋಕ ನೀಗಿದ, ರಾಮನ ಶೋಕದಿಂದ ಸಮಾನಶೋಕಳಾದ ವಿದೇಹರಾಜಪುತ್ರಿಯು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೋಡದ ಉಳಿಕೆಯೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಿರುವ ರಾತ್ರಿಯಂತಾದಳು. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದುದು — ಶರತ್ಕಾಲದ ಆರಂಭದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಮೋಡದ ಉಳಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವೂ ಶೋಕವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ — ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ, ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕ. ಚಂದ್ರ ಆಶೆ, ಮೋಡದ ಉಳಿಕೆ ದುಃಖದ ಅವಶೇಷ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ.

മഹാതേജസ്വിയായ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ സീതയ്ക്കു വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കാനായി വീണ്ടും വിനയത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘മഹാഭാഗേ, ഞാൻ ധീമാനായ രാമന്റെ ദൂതനായ ഒരു വാനരനാണ്. ദേവീ, രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്ത ഈ മോതിരം നോക്കൂ. വിശ്വാസത്തിനായി ആ മഹാത്മാവ് തന്നതാണിത്; നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നതാണ്. ആശ്വസിച്ചാലും, നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ; നിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഫലം തീരാറായിരിക്കുന്നു.’ ഭർത്താവിന്റെ കൈയെ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന അതു വാങ്ങി നോക്കിയ ജാനകി, ഭർത്താവുതന്നെ വന്നെത്തിയതുപോലെ കരുതി ആഹ്ലാദിച്ചു. ചുവപ്പും വെളുപ്പും കലർന്ന നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ള അവളുടെ മനോഹരമുഖം ഹർഷത്താൽ ഉയർന്നു തിളങ്ങി, രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ ഉഡുരാജനെപ്പോലെ. പിന്നെ ലജ്ജാശീലയായ ആ ബാല ഭർത്താവിന്റെ സന്ദേശംകൊണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ചും പരിതുഷ്ടയായും, പ്രിയപൂർവം ആദരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാകപിയെ പ്രശംസിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം സീത വാക്കുകളാൽ വിശ്വസിച്ചു; ഇന്നു വസ്തുരൂപമായ തെളിവിനാൽ പൂർണമായി ഉറപ്പിച്ചു. മോതിരം രാമന്റെ കൈയുടെ സ്പർശം വഹിക്കുന്നു — അതിനാൽ അതു കണ്ട് അവൾ ‘ഭർത്താവു വന്നെത്തിയതുപോലെ’ അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ഹ്രീമതീ’ (ലജ്ജാശീല) എന്ന വിശേഷണം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഭർത്താവിനെ ഓർക്കുമ്പോൾ അവളുടെ മുഖത്തു ലജ്ജയും ഹർഷവും ഒരുമിച്ച്. ‘രാഹുമുക്ത ഇവോഡുരാട്’ എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും വന്നിരുന്നു; കവി അതു വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുവഴി സീതയുടെ ഹർഷത്തിന്റെ തുടർച്ച സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിശ്വാസത്തിനായി രാമൻതന്നെ മോതിരം തന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ അവന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടിയും വെളിപ്പെടുന്നു — അപരിചിതനായ ഒരു വാനരനെ സീത പെട്ടെന്നു വിശ്വസിക്കില്ലെന്ന് അവന് അറിയാമായിരുന്നു. ‘ക്ഷീണദുഃഖഫലാ ഹ്യസി’ (നിന്റെ ദുഃഖഫലം തീരാറായി) എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ് — ദുഃഖത്തിന്റെ അവധി അവസാനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. സീത മോതിരം കൈയിലെടുത്ത് ഒരുതവണയല്ല, വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കുന്നു.

‘വാനരോത്തമാ, നീ പരാക്രമിയാണ്, നീ സമർഥനാണ്, നീ പ്രാജ്ഞനാണ്; കാരണം നീ ഒറ്റയ്ക്ക് ഈ രാക്ഷസസ്ഥാനത്തെ ആക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു. നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള, മകരങ്ങളുടെ ആലയമായ സാഗരത്തെ, പരാക്രമംകൊണ്ടു പ്രശംസനീയനായ നീ കടന്നപ്പോൾ ഒരു ഗോഷ്പദമാക്കി — പശുവിന്റെ കുളമ്പടിപോലെ ചെറുതാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നെ ഞാൻ ഒരു സാധാരണ വാനരനായി കരുതുന്നില്ല; കാരണം രാവണനെപ്പോലും നിനക്കു ഭയമോ പരിഭ്രമമോ ഇല്ല. കപിശ്രേഷ്ഠാ, ആത്മജ്ഞാനിയായ ആ രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവനാണ് നീയെങ്കിൽ, എന്നോടു സംസാരിക്കാൻ നീ യോഗ്യനാണ്. ദുർധർഷനായ രാമൻ പരീക്ഷിച്ചറിയാതെ, പരാക്രമം മനസ്സിലാക്കാതെ ആരെയും — വിശേഷിച്ചും എന്റെ അടുത്തേക്ക് — അയയ്ക്കില്ല. ഭാഗ്യവശാൽ ധർമാത്മാവും സത്യപ്രതിജ്ഞനുമായ രാമൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു; സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനും.’ സീതയുടെ പ്രശംസ യുക്തിപൂർണമാണ് — രാമൻ പരീക്ഷിക്കാതെ ആരെയും അയയ്ക്കില്ല, അതിനാൽ രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവൻ തീർച്ചയായും യോഗ്യനാണ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വിവേകത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ഹനുമാന്റെ യോഗ്യതയ്ക്കു തെളിവാകുന്നു. മുമ്പ് അവനെ രാവണനെന്നു കരുതി ഭയന്ന അതേ സീത ഇന്ന് അവനെ ‘വാനരോത്തമാ’, ‘കപിശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘ഗോഷ്പദീകൃതഃ’ എന്നതു പ്രസിദ്ധമായ പ്രയോഗമാണ് — മഹാസമുദ്രംപോലും ഹനുമാനു പശുവിന്റെ കുളമ്പടിപ്പാടുപോലെ നിസ്സാരം. ‘ത്വയൈകേന’ (നീ ഒറ്റയ്ക്ക്) എന്ന പദത്തിൽ അവന്റെ ഏകാകിയായ സാഹസത്തിനുള്ള പ്രശംസയുണ്ട്. സീത മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ ഹനുമാനെ സ്തുതിക്കുന്നു — ശൗര്യത്താൽ വിക്രാന്തൻ, സാമർഥ്യത്താൽ സമർഥൻ, ബുദ്ധിയാൽ പ്രാജ്ഞൻ. ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളും ദൂതന് ആവശ്യമാണ് — ശൗര്യമില്ലെങ്കിൽ സമുദ്രം കടക്കില്ല, സാമർഥ്യമില്ലെങ്കിൽ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല, ബുദ്ധിയില്ലെങ്കിൽ സീതയുടെ വിശ്വാസം നേടില്ല. ‘രാവണാദപി ന സംഭ്രമഃ’ (രാവണനെപ്പോലും പരിഭ്രമമില്ല) എന്ന വാക്ക് ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീത സ്വയം രാവണനെ ഭയക്കുന്നവളാണ്, അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ നിർഭയത്വം അവൾ നന്നായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയഗ്രസ്തയായ അവൾ നിർഭയനായ ദൂതനെ കാണുന്നതിലൂടെ സ്വയം ധൈര്യം നേടുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥൻ സുഖമായിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, യുഗാന്താഗ്നിപോലെ കോപത്തോടെ ഉയർന്ന് സമുദ്രം അരഞ്ഞാണമായുള്ള ഭൂമിയെ അവൻ എന്തുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല? അല്ലെങ്കിൽ ആ സഹോദരന്മാർ ദേവന്മാരെപ്പോലും നിഗ്രഹിക്കാൻ ശക്തരാണ്; എന്റെ ദുഃഖങ്ങളുടെ മാറ്റം — അന്ത്യം — ഇനിയും വന്നെത്തിയിട്ടില്ല എന്നേ ഞാൻ കരുതുന്നുള്ളൂ. രാമൻ വ്യഥിക്കുന്നില്ലല്ലോ, പരിതപിക്കുന്നില്ലല്ലോ? പുരുഷോത്തമൻ തുടർന്നു ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നുണ്ടല്ലോ? അവൻ ദീനനോ പരിഭ്രാന്തനോ അല്ലല്ലോ, കാര്യങ്ങളിൽ മോഹിക്കുന്നില്ലല്ലോ? രാജപുത്രൻ പുരുഷോചിതമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നുണ്ടല്ലോ? മിത്രങ്ങളോടു സുഹൃത്തും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനുമായ അവൻ മിത്രങ്ങളോടു സാമവും ദാനവുമെന്ന രണ്ടുവിധം ഉപായവും, ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നവനായി ശത്രുക്കളോടു ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്ന മൂന്നുവിധം ഉപായവും പ്രയോഗിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? അവൻ മിത്രങ്ങളെ നേടുന്നുണ്ടല്ലോ, ശത്രുക്കൾപോലും ശരണംതേടി അവനെ സമീപിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? നല്ല മിത്രങ്ങളുള്ള അവൻ മിത്രങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടല്ലോ? രാജപുത്രൻ ദേവന്മാരുടെ പ്രസാദം ആശംസിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ, പുരുഷപ്രയത്നവും ദൈവവും രണ്ടും അവലംബിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? ദൂരെയായതിനാൽ രാഘവന് എന്നോടുള്ള സ്നേഹം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ലല്ലോ? അവൻ എന്നെ ഈ ആപത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കുമല്ലോ?’ സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ പ്രേമത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, രാജനീതിയുടേതുകൂടിയാണ് — സാമദാനഭേദദണ്ഡങ്ങൾ, മിത്രലാഭം, ദൈവവും പുരുഷപ്രയത്നവും. അവൾ രാമന്റെ മഹിഷിയാണ്; അതിനാൽ അവളുടെ ചിന്ത ഭർത്താവിന്റെ രാജധർമത്തെക്കുറിച്ചുകൂടിയാണ്. ‘കച്ചിത്’ (…ഉണ്ടല്ലോ?) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ‘കച്ചിത്സർഗ’ത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ ഭരതനോട് ഇതുപോലെതന്നെ ചോദിച്ചിരുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളോ ഹൃദയത്തിന്റേതാണ് — ‘അവൻ എന്നെ മറന്നിട്ടില്ലല്ലോ?’ എന്ന ഭയം എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും അടിയിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ആദ്യചോദ്യം ഉപാലംഭരൂപത്തിലാണ് — രാമൻ സമർഥനും സുഖമായിരിക്കുന്നവനുമെങ്കിൽ എന്തുകൊണ്ടു വന്നില്ല? അവൾ സ്വയംതന്നെ ഉത്തരം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — ദോഷം രാമന്റേതല്ല, എന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റേതാണ്. സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ദീർഘമാണ്; കാരണം ഏറെക്കാലമായി രാമനെക്കുറിച്ച് ആരോടെങ്കിലും ചോദിക്കാൻ അവൾക്ക് അവസരം ലഭിച്ചിട്ടില്ല. മാസങ്ങളോളം രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന അവൾക്ക് ഇന്ന് ആദ്യമായി രാമന്റെ വാർത്ത കേൾപ്പിക്കാൻ യോഗ്യനായ ഒരു ശ്രോതാവിനെ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. മിത്രങ്ങളോടു രണ്ടുവിധം ഉപായം, ശത്രുക്കളോടു മൂന്നുവിധം — ഇതു നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിഭാഷയാണ്; രാമന്റെ രാജനീതിജ്ഞത സീതയ്ക്കറിയാം, അതിനാൽ അവളുടെ ചോദ്യങ്ങളും അത്തരത്തിലുള്ളവയാണ്. ‘ദൈവം ച പുരുഷകാരം ച’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൾ ചോദിക്കുന്നു — രാമൻ ദൈവത്തെ മാത്രം കാത്തിരിക്കുകയാണോ, അതോ പ്രയത്നവും ചെയ്യുന്നുണ്ടോ?

‘സുഖങ്ങൾക്ക് അർഹനും ദുഃഖങ്ങൾക്ക് അനർഹനുമായ രാമൻ ഈ വലിയ ദുഃഖം നേരിട്ട് തളർന്നുപോകുന്നില്ലല്ലോ? കൗസല്യയുടെയും സുമിത്രയുടെയും ഭരതന്റെയും കുശലം അവൻ ഇടയ്ക്കിടെ കേൾക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? മാനാർഹനായ രാഘവൻ ഞാൻ നിമിത്തമുള്ള ശോകത്താൽ അത്യധികം പീഡിതനാകുന്നില്ലല്ലോ? രാമൻ മറ്റൊന്നിൽ മനസ്സു വച്ചിട്ടില്ലല്ലോ, അവൻ എന്നെ കരകയറ്റുമല്ലോ? സഹോദരവത്സലനായ ഭരതൻ എനിക്കുവേണ്ടി മന്ത്രിമാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഭീകരമായ അക്ഷൗഹിണിസൈന്യത്തെ കൊടിക്കൂറകളോടെ അയയ്ക്കുമോ? ശ്രീമാനായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ, പല്ലുകളും നഖങ്ങളും ആയുധമാക്കിയ വീരന്മാരായ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, എനിക്കുവേണ്ടി വരുമോ? ശൂരനും സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനും അസ്ത്രജ്ഞനുമായ ലക്ഷ്മണൻ ശരജാലംകൊണ്ടു രാക്ഷസരെ തകർക്കുമോ? രൗദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ടു രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട രാവണനെ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം ചുരുങ്ങിയ കാലത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ കാണുമോ?’ ഇവിടെ സീതയുടെ ചിന്ത വിസ്തൃതമാണ് — ഭർതൃമാതാക്കൾ, ഭരതൻ, സുഗ്രീവൻ, ലക്ഷ്മണൻ — എല്ലാവരും അവളുടെ മനസ്സിലുണ്ട്. ഭരതന്റെ അക്ഷൗഹിണി, സുഗ്രീവന്റെ വാനരസേന, ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ, രാമന്റെ രൗദ്രാസ്ത്രം — ഇങ്ങനെ അവൾ എല്ലാ സഹായികളെയും എണ്ണുന്നു. ഇത് അവളുടെ പ്രത്യാശയുടെ ചിത്രമാണ് — ഒരു സഹായിയെങ്കിലും വന്നാൽ അവളുടെ മോചനം സാധ്യമാകും. അവസാനചോദ്യം രാവണവധത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അവൾ അതു സ്വയം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം അവനാണ് അവളുടെ എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം. ‘സുഖാനാമുചിതഃ … അസുഖാനാമനൂചിതഃ’ (സുഖങ്ങൾക്ക് അർഹൻ, ദുഃഖങ്ങൾക്ക് അനർഹൻ) എന്ന ചോദ്യത്തിൽ സീതയുടെ മാതൃതുല്യമായ വാത്സല്യം കാണാം — സുഖത്തിൽ വളർന്ന രാജകുമാരൻ ദുഃഖം എങ്ങനെ സഹിക്കും? കൗസല്യയുടെയും സുമിത്രയുടെയും ഭരതന്റെയും കുശലം ചോദിക്കുന്നതിലൂടെ, വനവാസത്തിലും അയോധ്യയിലെ കുടുംബത്തെക്കുറിച്ച് അവൾക്കു ചിന്തയുണ്ടെന്ന് അവൾ കാണിക്കുന്നു. ‘കച്ചിന്മാം താരയിഷ്യതി’ (അവൻ എന്നെ കരകയറ്റുമല്ലോ) എന്ന ചോദ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — കരകയറ്റൽ, മോചിപ്പിക്കൽ, ഉദ്ധരിക്കൽ; എപ്പോഴും അതേ ചോദ്യംതന്നെ അവൾ വ്യത്യസ്ത വാക്കുകളിൽ ചോദിക്കുന്നു. ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ പരാമർശവും കൗതുകകരമാണ് — ഭരതൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താപസവേഷത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെന്ന് അവൾക്കറിയില്ല.

‘സ്വർണവർണവും താമരയുടെ ഗന്ധവുമുള്ള അവന്റെ മുഖം, ഞാനില്ലാതെ ശോകത്താൽ ദീനമായി, ജലം വറ്റുമ്പോൾ വെയിലേറ്റ താമരപോലെ വാടിപ്പോകുന്നില്ലല്ലോ? ധർമകാരണത്താൽ സ്വന്തം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോഴും, കാൽനടയായി എന്നെ വനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയപ്പോഴും യാതൊരു ഭയമോ ശോകമോ ഇല്ലാതിരുന്ന അവൻ, ഇപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം നിലനിർത്തുന്നുണ്ടല്ലോ? അവന്റെ അമ്മയോ അച്ഛനോ മറ്റാരെങ്കിലുമോ സ്നേഹത്തിൽ എനിക്കു തുല്യരോ എന്നെക്കാൾ ഉയർന്നവരോ അല്ല; ദൂതാ, പ്രിയന്റെ വാർത്ത കേൾക്കുന്നിടത്തോളംകാലം മാത്രമേ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ.’ ഇങ്ങനെ ആ വാനരേന്ദ്രനോട് മഹത്തായ അർഥവും മധുരമായ അർഥവുമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, രമണീയയായ ദേവി, രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടും കേൾക്കാനായി നിശ്ശബ്ദയായി. നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; ഇവിടെ ഭാവത്തിന്റെ ഉൽക്കർഷം. താമരയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ജലം വറ്റുമ്പോൾ താമര വാടുന്നു, സീതാവിരഹത്തിൽ രാമന്റെ മുഖവും. ‘ജിജീവിഷേയം’ (ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവളുടെ ജീവിതത്തിന് ഒരേയൊരു കാരണമേയുള്ളൂ എന്നു വ്യക്തം — രാമന്റെ വാർത്ത. ‘രാമാ … രാമാർഥയുക്തം … വിരരാമ’ എന്നതിലെ ശബ്ദാലങ്കാരവും അനുപ്രാസവും ശ്രവണസുഖമുള്ളതാണ്. ‘ന ഭീർന ശോകഃ’ (ഭയമോ ശോകമോ ഇല്ലാതെ) എന്നതിലൂടെ രാമന്റെ മുൻകാലധൈര്യം ഓർത്ത് അവൾ ചോദിക്കുന്നു — ഇപ്പോഴും ആ ധൈര്യം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ?

സീതയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭീമപരാക്രമനായ മാരുതി ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു. ‘താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ നീ ഇവിടെയുണ്ടെന്ന് അറിയുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് പുരന്ദരൻ ശചിയെ എന്നപോലെ അവൻ നിന്നെ വേഗം കൊണ്ടുപോകാത്തത്. എന്റെ വാക്കു കേട്ടാലുടൻ രാഘവൻ വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്ന മഹാസൈന്യത്തെ നയിച്ചുകൊണ്ട് വേഗം വരും. ഇളക്കാനാവാത്ത വരുണാലയത്തെ ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിശ്ചലമാക്കി, കാകുത്സ്ഥൻ ലങ്കാനഗരിയെ രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കും. ഇതിനിടയിൽ മൃത്യുവോ ദേവന്മാരോ മഹാസുരന്മാരോ രാമന്റെ വഴിയിൽ തടസ്സമായി നിന്നാൽ അവൻ അവരെയും വധിക്കും. ആര്യേ, നിന്നെ കാണാത്തതിന്റെ ശോകത്താൽ നിറഞ്ഞ രാമൻ, സിംഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ, സ്വസ്ഥത കണ്ടെത്തുന്നില്ല.’ ഹനുമാന്റെ ഉത്തരം സീതയുടെ ആദ്യചോദ്യത്തിനു പരിഹാരം നൽകുന്നു — രാമൻ എന്തുകൊണ്ടു വന്നില്ല? കാരണം നിന്റെ സ്ഥാനം അവനറിയില്ല; അറിവില്ലായ്മയാണ് കാരണം, ഉപേക്ഷയല്ല. ശചിയുടെ ഉപമ — ഇന്ദ്രൻ പുലോമാവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു ശചിയെ കൊണ്ടുവന്നു — ഭാവിയിലെ വിജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശാന്തരാക്ഷസാം’ — ലങ്ക രാക്ഷസരില്ലാത്തതാകും. സിംഹത്താൽ പീഡിതമായ ആനയെപ്പോലെ രാമൻ — ബലവാനെങ്കിലും ദുഃഖത്താൽ പീഡിതൻ. സീതയുടെ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഹനുമാൻ ഓരോന്നായി ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല; മുഖ്യചോദ്യം മാത്രം എടുക്കുന്നു — രാമൻ എന്തുകൊണ്ടു വന്നില്ല, എപ്പോൾ വരും. ഇത് അവന്റെ ബുദ്ധിമത്തയുടെ ലക്ഷണമാണ് — ദുഃഖിതയായ ഒരാൾക്കു ചുരുക്കമുള്ളതും ഉറപ്പുള്ളതുമായ ഉത്തരമാണ് ശ്രേയസ്കരം. ‘ബാണൗഘൈഃ സാഗരം വിഷ്ടംഭയിത്വാ’ (ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ സാഗരത്തെ നിശ്ചലമാക്കി) എന്ന വാക്ക് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സേതുബന്ധനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്.

‘ദേവീ, മന്ദരപർവതത്തെയും മൂലഫലങ്ങളെയും, മലയം, വിന്ധ്യം, മേരു, ദർദുരം എന്നീ പർവതങ്ങളെയും സാക്ഷിയാക്കി ഞാൻ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു — സുന്ദരമായ കണ്ണുകളും മനോഹരമായ തൊണ്ടിപ്പഴച്ചുണ്ടും ഭംഗിയുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ള, ഉദിച്ചുയരുന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള രാമമുഖം നീ കാണും. വൈദേഹീ, ഐരാവതത്തിന്റെ മുതുകിലിരിക്കുന്ന ശതക്രതുവിനെപ്പോലെ പ്രസ്രവണഗിരിയിൽ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ നീ വേഗം കാണും. രാഘവൻ മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല, മധു സേവിക്കുന്നില്ല; എന്നും വിധിപ്രകാരം ഒരുക്കിയ വന്യാഹാരം അഞ്ചാം കാലത്തു (വൈകുന്നേരം) മാത്രം കഴിക്കുന്നു. നിന്നിൽ ലയിച്ച അന്തരാത്മാവോടെ കഴിയുന്ന രാഘവൻ തന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഈച്ചകളെയോ കൊതുകുകളെയോ കീടങ്ങളെയോ ഇഴജന്തുക്കളെയോപോലും തട്ടിമാറ്റുന്നില്ല. രാമൻ എപ്പോഴും ധ്യാനനിരതനാണ്, എപ്പോഴും ശോകപരായണനാണ്; പ്രേമവശനായ അവൻ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കുന്നില്ല. നരോത്തമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉറക്കമില്ലാത്തവനാണ്; ഉറങ്ങിയാലും ‘സീതേ’ എന്ന മധുരമായ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഉണരുന്നു.’ ഹനുമാന്റെ ശപഥം വാനരസ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — പർവതങ്ങളും മൂലഫലങ്ങളുമാണ് അവന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം, അതിനാൽ അവയെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. രാമന്റെ വ്രതം ഒരു തപസ്വിയുടെ വ്രതംപോലെയാണ് — മാംസവും മധുവും ത്യജിക്കൽ, അഞ്ചാം കാലത്തു ഭോജനം, ശരീരത്തെ അവഗണിക്കൽ. ഇതു കേൾക്കുമ്പോൾ, തന്നെപ്പോലെ രാമനും വിരഹത്താൽ തപസ്സനുഷ്ഠിക്കുകയാണെന്നു സീത അറിയും. ‘സീതേതി പ്രതിബുധ്യതേ’ (‘സീതേ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉണരുന്നു) എന്ന വാക്ക് എല്ലാറ്റിലും കരുണതമമാണ് — ഉറക്കത്തിലും അവന്റെ മനസ്സ് സീതയിൽത്തന്നെ. ‘ന മാംസം രാഘവോ ഭുങ്ക്തേ’ എന്ന വാക്യത്തെ ടീകാകാരന്മാർ പലവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; മുദ്രണത്തിലെ ഹിന്ദിടീക ‘ഒരു രഘുവംശിയും മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല’ എന്ന അർഥമാണ് നൽകുന്നത്. നാം മൂലത്തിലെ വാക്കുകളെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു — വിരഹകാലത്തു രാമൻ മാംസവും മധുവും സേവിക്കുന്നില്ല. ഈച്ചകളെയും കൊതുകുകളെയുംപോലും തട്ടിമാറ്റാത്തത് അവന്റെ ശരീരവിസ്മൃതിയുടെ അടയാളമാണ് — മനസ്സ് സീതയിൽ, ശരീരത്തെക്കുറിച്ചു ബോധമില്ല. പ്രസ്രവണഗിരിയിലെ രാമന്റെ വാസം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നത്.

‘ഫലമോ പുഷ്പമോ സ്ത്രീകൾക്കു മനോഹരമായ മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ കാണുമ്പോൾ, അവൻ പലതവണ ‘ഹാ പ്രിയേ’ എന്നു നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് നിന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ദേവീ, വ്രതം ധരിച്ച ആ മഹാത്മാവായ രാജകുമാരൻ എന്നും പരിതപിച്ചുകൊണ്ട്, ‘സീതേ’ എന്നു നിന്നെത്തന്നെ വിളിച്ചുകൊണ്ട്, നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കാൻ മാത്രം പ്രയത്നിക്കുന്നു.’ രാമസങ്കീർത്തനത്താൽ ശോകമകന്നവളും, രാമന്റെ ശോകം കേട്ട് അവനോടു സമാനമായ ശോകമുള്ളവളുമായ വൈദേഹപുത്രി, ശരത്കാലാരംഭത്തിൽ മേഘശകലങ്ങൾ ശേഷിക്കുന്ന ചന്ദ്രനുള്ള രാത്രിപോലെ ആയി. അവസാന ഉപമ അത്യന്തം സുന്ദരമാണ് — ശരത്കാലാരംഭത്തിൽ രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ മേഘത്തിന്റെ ശേഷിപ്പ് ഇനിയുമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ മനസ്സിൽ ഹർഷവും ശോകവും ഒരുമിച്ച് — രാമനെ ഓർക്കുമ്പോൾ ഹർഷം, അവന്റെ ദുഃഖം കേൾക്കുമ്പോൾ ശോകം. ചന്ദ്രൻ പ്രത്യാശ, മേഘശേഷം ദുഃഖത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പ്. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്.

Once more the mighty Hanumān, son of the Wind, spoke courteously, to win Sītā's trust: "Noble lady, I am a monkey, the messenger of the wise Rāma. Look, lady, at this ring marked with Rāma's name. The great-souled one gave it to me to win your trust, and I have brought it for you. Take heart, and blessings on you: the fruit of your sorrow is all but spent." Taking the ring that had adorned her husband's hand and gazing at it, Jānakī rejoiced as though her husband himself had come. Her lovely face, with its long eyes of copper and white, lifted with joy, like the moon freed from Rāhu. Then the modest young lady, gladdened by her husband's message and full of contentment, did the great monkey honour and praised him. At the end of the previous sarga Sītā had been won over by words; now a physical token made her certain. The ring carried the touch of Rāma's hand, so seeing it she felt as if her husband had come. "Modest" is a subtle touch: at the thought of her husband, shyness and joy showed on her face together. The image of the moon freed from Rāhu had appeared in the previous sarga too, and the poet uses it again to show that her joy continued. That Rāma himself had given the ring as a token reveals his foresight: he knew Sītā would not readily trust an unknown monkey. Hanumān's "the fruit of your sorrow is all but spent" is almost a prophecy that her suffering was nearing its end. Sītā held the ring and looked at it again and again, not just once.

"You are valiant, you are capable, you are wise, best of monkeys, for you alone have overrun this stronghold of the rākṣasas. The ocean, a hundred yojanas wide and home of sea-monsters, you have made into a cow's hoofprint in your stride, you whose valour deserves all praise. I do not take you for an ordinary monkey, bull among monkeys, for you feel neither fear nor alarm even at Rāvaṇa. If you have been sent by Rāma, who knows himself, you are worthy to speak with me, best of monkeys. Unassailable Rāma would not send anyone untested whose prowess he did not know, least of all to me. By good fortune the righteous Rāma, true to his promise, is well, and mighty Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā." Sītā's praise was reasoned: Rāma would not send anyone without testing him, so whoever Rāma sent must be worthy; her trust in Rāma's judgement was proof of Hanumān's worth. The Sītā who had shrunk from him, thinking him Rāvaṇa, now called him best of monkeys. "Made the ocean a cow's hoofprint" is a famous phrase: even the great ocean was as small for Hanumān as the print of a cow's hoof. "You alone" praises his solitary daring. She praised him with three words, valiant in courage, capable in power, wise in understanding, the three qualities an envoy needs: without courage he could not have crossed the ocean, without power he could not have entered Laṅkā, and without wisdom he could not have won Sītā's trust. "Neither fear nor alarm even at Rāvaṇa" is telling: Sītā herself was afraid of Rāvaṇa, so she understood well what his fearlessness meant, and seeing so fearless an envoy, gripped by fear as she was, she herself took courage.

"If Kākutstha is well, why does he not rise in wrath like the fire at the end of an age and burn up the ocean-girdled earth? Or perhaps the two brothers are able to subdue even the gods, and it is only that my sorrows, I think, have not yet run their course. I hope Rāma is not distressed or tormented. Is that best of men doing what must be done next? I hope he is not dejected or bewildered, not confused in what he undertakes. Is the king's son doing a man's work? Does he, a friend to his friends, use with them the twofold means of conciliation and gifts, and does he, scorcher of foes and seeker of victory, use against his enemies the threefold means of gifts, dissension and force? I hope he is winning friends, and that enemies come to him for refuge. I hope he has good friends and is honoured by them. Does the prince hope for the grace of the gods? Does he rely on both human effort and fate? I hope Rāghava has not lost his love for me because I am far away. Will Rāghava free me from this calamity?" Her questions came not only from love but from statecraft: the four means, winning friends, fate and effort. As Rāma's queen, she cared about her husband's duties as a king too. The repeated "I hope" recalls the sarga in the Ayodhyā Kāṇḍa where Rāma questioned Bharata in just this way. But the last two questions come from her heart; under all of them lay hidden the fear that he might have forgotten her. Her first question was a reproach: if Rāma was able and well, why had he not come? And she answered it herself: the fault lay not with Rāma but with her own fortune. Her questions ran long because for so long she had had no one to ask about Rāma; for months, surrounded by rākṣasīs, she now found for the first time a listener worthy of hearing Rāma's news. The twofold means for friends and threefold for enemies is a definition from the science of statecraft; Sītā knew Rāma's skill in it, and so her questions matched it. Asking about fate and effort, she was asking whether Rāma was only waiting on fate or making his own effort too.

"Rāma was always used to happiness and never to hardship; has he met with this great sorrow without sinking under it? Does he hear often of the welfare of Kausalyā and Sumitrā, and of Bharata? Is the honourable Rāghava not overwhelmed by grief on my account? Has his mind not turned elsewhere? Will he rescue me? Will Bharata, who loves his brother, send a fearsome army for my sake, a full host with banners, guarded by ministers? Will the glorious Sugrīva, lord of the monkeys, come for my sake with heroic monkeys armed with teeth and claws? Will brave Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, skilled in weapons, scatter the rākṣasas with a net of arrows? Shall I soon see Rāvaṇa, with his friends and kin, slain in battle by Rāma with a fearsome weapon?" Her concern reached far: her mothers-in-law, Bharata, Sugrīva, Lakṣmaṇa were all in her thoughts. Bharata's army, Sugrīva's monkeys, Lakṣmaṇa's weapons and Rāma's terrible weapon: she counted up all her helpers. It is a picture of her hope: if even one helper came, she might be freed. Her last question was about Rāvaṇa's death; she wanted to see it herself, for he was the root of all her sorrow. Asking how a prince used to happiness could bear hardship shows an almost motherly tenderness. Asking after Kausalyā, Sumitrā and Bharata shows that even in exile she cared for the family in Ayodhyā. "Will he rescue me?" returns again and again in different words, rescue, release, deliverance; it was always the same question. Her mention of Bharata's army is poignant too, for she did not know that Bharata was living as an ascetic in Nandigrāma.

"Is not that face of his, golden in colour and fragrant as a lotus, withering without me, stricken with grief, like a lotus in the sun when the water has dried up? He gave up his own kingdom for the sake of dharma and led me on foot into the forest, and felt neither fear nor grief; does he still keep his courage? Neither his mother nor his father nor anyone else is dearer to him than I am, or even equal to me in his love. Messenger, I want to live only as long as I can hear news of my beloved." Having spoken these words, deep in meaning and sweetly meant, to that lord of monkeys, the lovely lady fell silent, so that she might hear again his delightful words about Rāma. These verses rise in a different metre, and here the feeling reaches its height. The lotus image is lovely: as a lotus withers when the water fails, so Rāma's face withers without Sītā. "I want to live only so long" makes plain that her life had one reason only, news of Rāma. The poet plays on the sound of Rāma's name as she falls silent to hear more of Rāma. Recalling that Rāma had once felt neither fear nor grief, she asked whether he kept that courage still.

Hearing Sītā's words, Māruti of fearsome valour joined his palms above his head and answered: "Lotus-eyed Rāma does not know that you are here; that is why he has not quickly come to take you away, as Indra took Śacī. As soon as he hears my words, Rāghava will come swiftly, leading a great army thronged with monkeys and bears. Checking the unshakeable ocean with floods of arrows, Kākutstha will make the city of Laṅkā empty of rākṣasas. And if on the way Death itself, or the gods, or the great asuras should stand in Rāma's path, he will slay them too. Filled with grief at not seeing you, noble lady, Rāma finds no peace, like an elephant mauled by a lion." His answer settled her first question, why Rāma had not come: because he did not know where she was; ignorance was the reason, not neglect. The image of Śacī, whom Indra brought back from the house of Puloman, foretells victory. "Empty of rākṣasas": Laṅkā would be stripped of them. Rāma like an elephant mauled by a lion: strong as he was, grief was tormenting him. Hanumān did not answer her questions one by one; he took up only the main one, why Rāma had not come and when he would, and that was a mark of his wisdom, for to one in sorrow a short and certain answer is best. "Checking the ocean with floods of arrows" foreshadows the building of the bridge in the Yuddha Kāṇḍa.

"I swear to you, lady, by Mandara and by roots and fruits, by Malaya, the Vindhya, Meru and Dardura, that you will see Rāma's face, with its fine eyes, its lips red as the bimba fruit and its lovely earrings, like the full moon risen. Soon, Vaidehī, you will see Rāma on Mount Prasravaṇa, like Indra of the hundred sacrifices seated on the back of the lord of elephants. Rāghava eats no meat and drinks no wine; every day he eats only proper forest food, and only at the fifth meal-time. With his inmost self fixed on you, Rāghava does not even brush gadflies, mosquitoes, insects or creeping things from his body. Rāma is always lost in thought, always given over to grief; he thinks of nothing else, for he is in the grip of love. Rāma never sleeps, and when that best of men does fall asleep, he wakes calling out the sweet word 'Sītā'." Hanumān's oath suited a monkey's nature: mountains and roots and fruits were the stuff of his life, so it was by these that he swore. Rāma's way of life was like an ascetic's vow: giving up meat and wine, eating only at the fifth meal-time, neglecting his body. Hearing this, Sītā would know that Rāma too was doing penance in separation, as she was. "He wakes calling 'Sītā'" is the most moving of all: even in sleep his mind was on her. The words about meat are read in many ways by commentators; we follow the words of the text, that during the time of separation Rāma takes neither meat nor wine. Not even brushing away gadflies and mosquitoes was a sign that he had forgotten his body: his mind was on Sītā and he had no sense of his body at all. Rāma's stay on Mount Prasravaṇa is described in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, and that is what is meant here.

"Whenever he sees a fruit or a flower or anything else that delights a woman, he sighs again and again and speaks to you: 'Ah, my love!' Always grieving, lady, always calling to you, 'Sītā', the great-souled prince, firm in his vow, strives only to win you back." Her grief dispelled by the praise of Rāma, yet grieving with Rāma's grief, the princess of Videha was like a night at the beginning of autumn when the moon has risen but a last veil of cloud remains. The closing image is very beautiful: the moon of autumn has risen, but a remnant of cloud still lingers. So joy and sorrow were in her mind at once: joy at remembering Rāma, sorrow at hearing of his suffering. The moon is hope; the last of the cloud is what remains of her grief.