वानरर्षभात् तां रामकथां श्रुत्वा वैदेही सान्त्वम् इदं वचनं मधुरया गिरा उवाच। तव रामेण संसर्गः क्व अभवत्? त्वं लक्ष्मणं कथं जानासि? वानराणां नराणां च समागमः कथम् आसीत्? हे वानर, रामस्य लक्ष्मणस्य च यानि चिह्नानि, तानि भूयः समाचक्ष्व, येन मां शोकः न समाविशेत्। तस्य संस्थानम्, आकृतिः, कीदृशम्? रूपं कीदृशम्? ऊरू कथं, बाहू कथम्? लक्ष्मणस्य च शंस। एवं वैदेह्या उक्तः मारुतात्मजः हनूमान् यथातत्त्वं रामम् आख्यातुम् उपचक्रमे। हे कमलपत्राक्षि वैदेहि, जानन्ती अपि त्वं भर्तुः लक्ष्मणस्य च संस्थानं मां पृच्छसि, एतत् मम भाग्यम्। हे विशालाक्षि, रामस्य लक्ष्मणस्य च यानि चिह्नानि मया लक्षितानि, तानि वदतः मे शृणु। सीतायाः प्रश्नाः परीक्षायै एव — यः रामं साक्षात् दृष्टवान्, सः एव तस्य शरीरं सूक्ष्मतया वर्णयितुं शक्नोति। रावणः मायावी रामस्य नाम जानीयात्, किन्तु तस्य ऊरू बाहू च न जानीयात्। हनूमान् अपि परीक्षां सहर्षं स्वीकरोति — ‘दिष्ट्या’ इति वदन्, यतः एषः प्रश्नः एव तस्य सत्यतायाः प्रमाणाय अवसरः। पूर्वसर्गस्य अन्ते सीता मौनम् आश्रितवती; अद्य सा स्वयं वक्तुम् आरभते — एतत् एव तस्याः मनसि विश्वासस्य प्रथमं बीजम्। सा हनूमन्तं ‘वानर’ इति सम्बोधयति, न ‘राक्षस’ इति। तस्याः प्रश्नाः त्रिविधाः — सम्बन्धस्य, लक्ष्मणस्य परिचयस्य, नरवानरसमागमस्य च। एते प्रश्नाः एव अस्य दीर्घस्य सर्गस्य रूपरेखां निर्मान्ति — हनूमान् क्रमेण सर्वेषाम् उत्तरं दास्यति। प्रथमं रूपवर्णनं, ततः समागमस्य कथा। ‘न मां शोकः समाविशेत्’ इति वचनेन सा स्वीकरोति यत् रामस्य वर्णनं श्रुत्वा एव तस्याः शोकः शाम्यति।

हे जनकात्मजे, रामः कमलपत्राक्षः पूर्णचन्द्रनिभाननः, रूपेण दाक्षिण्येन च सम्पन्नः, जन्मतः एव प्रसूतः। सः तेजसा आदित्यसङ्काशः, क्षमया पृथिवीसमः, बुद्ध्या बृहस्पतिसमः, यशसा वासवोपमः। सः जीवलोकस्य, स्वजनस्य, स्वस्य वृत्तस्य, धर्मस्य च रक्षिता परन्तपः। हे भामिनि, रामः लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता, लोकस्य मर्यादानां कर्ता कारयिता च। सः अर्चिष्मान्, अत्यर्थम् अर्चितः, ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः, साधूनाम् उपकारज्ञः, कर्मणां प्रचारज्ञः। राजनीत्यां विनीतः, ब्राह्मणानाम् उपासकः, ज्ञानवान्, शीलसम्पन्नः, विनीतः परन्तपः च। यजुर्वेदे विनीतः, वेदविद्भिः सुपूजितः, धनुर्वेदे वेदे वेदाङ्गेषु च निष्ठितः। विपुलांसः, महाबाहुः, कम्बुग्रीवः, शुभाननः, गूढजत्रुः, सुताम्राक्षः सः ‘रामः’ इति नाम्ना जनैः श्रुतः। दुन्दुभिस्वनवत् गम्भीरनिर्घोषः, स्निग्धवर्णः, प्रतापवान्, समः सुविभक्ताङ्गः, श्यामं वर्णं समाश्रितः। हनूमतः वर्णने प्रथमं गुणाः, ततः विद्या, अन्ते शरीरम् — एषः क्रमः अर्थपूर्णः। सीता शरीरं पृष्टवती, हनूमान् तु प्रथमं गुणान् वदति, यतः रामस्य गुणाः तस्य शरीरात् अपि महत्तराः। ‘गूढजत्रुः’ इति — जत्रुणी मांसेन आच्छादिते, न दृश्यमाने; एतत् सामुद्रिकशास्त्रे शुभलक्षणम्। ‘मर्यादानां कर्ता कारयिता च’ इति रामस्य मर्यादापुरुषोत्तमत्वं सूचयति। एतेन हनूमान् केवलं दृष्टवान् न, अपितु रामस्य सान्निध्ये स्थित्वा तस्य स्वभावम् अपि अवगतवान् इति स्पष्टम्। अत्र रामस्य गुणाः त्रिषु वर्गेषु विभक्ताः दृश्यन्ते। प्रथमः वर्गः दिव्योपमानानि — सूर्यः, पृथिवी, बृहस्पतिः, इन्द्रः च। द्वितीयः वर्गः राजधर्मः — लोकरक्षणं, वर्णरक्षणं, मर्यादास्थापनं, राजनीतिः, ब्राह्मणसेवा च। तृतीयः वर्गः विद्या — यजुर्वेदः, धनुर्वेदः, वेदाङ्गानि च। ततः शरीरस्य वर्णनम् आरभते — स्कन्धौ, बाहू, ग्रीवा, मुखं, नेत्रे, स्वरः, वर्णः च। दशमः श्लोकः सर्गे एकत्रिंशे अपि प्रायः तथा एव आगतः — ‘रक्षिता जीवलोकस्य’ इति; हनूमान् स्वस्य पूर्वकथनं पुनः स्मारयति, यत् तस्य वचनस्य एकरूपतां दर्शयति। ‘ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः’ इति वचनं सीतायै विशेषतः प्रियम् — वियोगे अपि रामः संयमी। ‘स्निग्धवर्णः’, ‘श्यामं वर्णं समाश्रितः’ इति वचनाभ्यां रामस्य श्यामलवर्णः द्विवारम् उक्तः, यतः सीता तम् एव वर्णं सर्वदा स्मरति। एवं गुणाः शरीरं च मिलित्वा रामस्य पूर्णं चित्रं रचयतः।

रामः त्रिस्थिरः — वक्षः, मणिबन्धः, मुष्टिः इति त्रीणि अङ्गानि दृढानि; त्रिप्रलम्बः — भ्रुवौ, बाहू, मेढ्रं च दीर्घाणि; त्रिसमः — केशाग्रं, वृषणौ, जानुनी च समानि; त्रिषु उन्नतः — वक्षः, नाभिकोटिः, उदरं च उन्नतानि। त्रिषु ताम्रः — नेत्रान्ताः, नखाः, हस्तपादतलानि च रक्तानि; त्रिषु स्निग्धः, त्रिषु नित्यं गम्भीरः — स्वरः, गतिः, नाभिः च। त्रिवलीमान्, त्र्यवनतः, चतुर्व्यङ्गः, त्रिशीर्षवान्, चतुष्कलः, चतुर्लेखः, चतुष्किष्कुः — चतुर्हस्तप्रमाणः, चतुःसमः। चतुर्दशसु द्वन्द्वेषु समः, चतुर्दंष्ट्रः, सिंहव्याघ्रगजवृषभवत् चतुर्गतिः; महोष्ठहनुनासः, पञ्चस्निग्धः, अष्टवंशवान्। दशपद्मः, दशबृहत्, त्रिभिः श्रीयशःप्रतापैः व्याप्तः, द्विशुक्लवान् — मातृपितृकुलयोः शुद्धः; षडुन्नतः, नवतनुः, त्रिभिः कालैः धर्मार्थकामान् व्याप्नोति। सत्यधर्मरतः श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः, देशकालविभागज्ञः, सर्वलोकप्रियंवदः। तस्य वैमात्रः भ्राता सौमित्रिः अमितप्रभः, अनुरागेण रूपेण गुणैः च तथाविधः। एतानि लक्षणानि मुद्रणस्य हिन्दीटीका विस्तरेण विवृणोति; अत्र तस्याः अनुसारं सङ्क्षेपेण उक्तानि। सङ्ख्याभिः वर्णनं भारतीयपरम्परायाः विशेषता — महापुरुषलक्षणानि गणनया स्मर्यन्ते। मुद्रणे अधोटिप्पण्यां चतुर्दश द्वन्द्वाः गणिताः — भ्रुवौ, नासापुटे, नेत्रे, कर्णौ, ओष्ठौ, स्तनौ, कूर्परौ, मणिबन्धौ, जानुनी, वृषणौ, कटी, हस्तौ, पादौ, ऊरू च। एतत् वर्णनं सीतायै निश्चितं प्रमाणम् — एतावत् सूक्ष्मं ज्ञानं मायाविनः रावणस्य न सम्भवति। एते श्लोकाः रामायणे अतिप्रसिद्धाः, यतः एतेषु महापुरुषस्य सामुद्रिकलक्षणानि सूत्ररूपेण ग्रथितानि। हनूमतः स्मृतिः अत्र अद्भुता — सः प्रत्येकम् अङ्गं गणयित्वा वदति।

सः लक्ष्मणः सुवर्णच्छविः श्रीमान्, रामः तु श्यामः महायशाः। तौ उभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शने कृतोत्सवौ, उत्सुकौ, कृत्स्नां महीं विचिन्वन्तौ अस्माभिः सह सङ्गतौ। त्वाम् एव मार्गमाणौ वसुन्धरां विचरन्तौ तौ पूर्वजेन अवरोपितं, राज्यात् च्यावितं, मृगपतिं सुग्रीवं बहुपादपसङ्कुले ऋष्यमूकस्य मूले ददर्शतुः। सः भ्रातुः भयात् आर्तः आसीनः प्रियदर्शनः आसीत्। वयं च पूर्वजेन अवरोपितं सत्यसङ्गरं तं हरिराजं सुग्रीवं राज्यात् भ्रष्टं परिचर्यामहे। ततः चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ तौ ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशम् उपागतौ। धन्विनौ नरव्याघ्रौ दृष्ट्वा सः वानरर्षभः भयमोहितः गिरेः शिखरम् अभिप्लुतः। ततः शिखरे व्यवस्थितः वानरेन्द्रः तयोः समीपं माम् एव सत्वरं प्रेषयामास। अहं सुग्रीववचनात् रूपलक्षणसम्पन्नौ पुरुषव्याघ्रौ प्रभू कृताञ्जलिः उपस्थितः। तौ मया परिज्ञाततत्त्वार्थौ प्रीतिसमन्वितौ अभवताम्। अत्र हनूमान् स्वस्य भूमिकां स्पष्टं वदति — सः एव प्रथमः सेतुः रामसुग्रीवयोः मध्ये। किष्किन्धाकाण्डस्य आरम्भः अत्र सङ्क्षेपेण पुनः कथ्यते। ‘सुवर्णच्छविः’ लक्ष्मणः, ‘श्यामः’ रामः — एतौ वर्णौ सीता सम्यक् जानाति, अतः एतत् अपि परिचयस्य प्रमाणम्। सुग्रीवस्य भयं च स्वाभाविकम् — वालिना प्रेषितौ इति शङ्कया सः पलायितः। एवं वानरपक्षस्य अपि शङ्का आसीत्, सा हनूमतः दूत्येन निवृत्ता — यथा अत्र सीतायाः शङ्का तस्य एव वचनेन निवर्तिष्यते। सुग्रीवस्य सत्यसङ्गरत्वम् अपि अत्र उक्तं — सः प्रतिज्ञां पालयति, अतः रामस्य मित्रत्वस्य योग्यः। हनूमान् स्वं ‘मामेव’ इति वदति — सुग्रीवः सर्वेषु वानरेषु तम् एव विश्वस्तं दूतं मत्वा प्रेषितवान्। अनेन हनूमतः योग्यता अपि परोक्षतया सूच्यते। ‘कृताञ्जलिरुपस्थितः’ इति — यथा अद्य सीतायाः पुरतः सः कृताञ्जलिः, तथा एव तदा रामस्य पुरतः अपि आसीत्। एवं हनूमतः विनयः सर्वत्र समानः। रामलक्ष्मणौ चीरवसनौ इति वचनेन सीता ज्ञास्यति यत् तौ अद्यापि तापसवेषेण एव विचरतः, राजवेषं न धृतवन्तौ। एवं रामस्य सुग्रीवेण सह प्रथमः समागमः हनूमतः एव माध्यमेन अभवत्; अतः सः एव अस्य कथायाः प्रामाणिकः साक्षी। सीता अपि एतत् ज्ञात्वा तस्मिन् अधिकं विश्वसिति।

तौ पुरुषर्षभौ पृष्ठम् आरोप्य तं देशं प्रापितौ, महात्मने सुग्रीवाय च तत्त्वेन निवेदितौ। तयोः अन्योन्यसम्भाषणात् भृशं प्रीतिः अजायत। तत्र कीर्तिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ पूर्ववृत्तया कथया परस्परं कृताश्वासौ अभवताम्। ततः लक्ष्मणाग्रजः रामः स्त्रीहेतोः पुरुतेजसा भ्रात्रा वालिना निरस्तं सुग्रीवं सान्त्वयामास। ततः अक्लिष्टकर्मणः रामस्य त्वन्नाशजं शोकं लक्ष्मणः वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत्। लक्ष्मणेन ईरितं वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रः ग्रहग्रस्तः अंशुमान् इव अत्यर्थं निष्प्रभः अभवत्। ततः रक्षसा ह्रियमाणया त्वया यानि त्वद्गात्रशोभीनि आभरणजालानि महीतले पातितानि, तानि सर्वाणि हरियूथपाः संहृष्टाः आनीय रामाय दर्शयामासुः, किन्तु तव गतिं न विदुः। तानि मया एव उपहृतानि रामाय दत्तानि च। स्वनवन्ति अवकीर्णानि तानि दृष्ट्वा सः विहतचेताः अभवत्। दर्शनीयानि तानि अङ्के कृत्वा देवप्रकाशेन तेन देवेन बहुविधं परिदेवितम्। पुनः पुनः तानि पश्यतः रुदतः ताम्यतः दाशरथेः शोकहुताशनः प्रादीपयत्। दुःखार्तः महात्मा सः चिरं शायितः, मया विविधैः वाक्यैः कृच्छ्रात् पुनः उत्थापितः। सहसौमित्रिः राघवः महार्हाणि तानि मुहुर्मुहुः दृष्ट्वा दर्शयित्वा च सुग्रीवे संन्यवेशयत्। अत्र हनूमान् सीतायाः आभरणानां कथां कथयति — सीता स्वयम् एव तानि ऋष्यमूके पातितवती, अतः एषा घटना केवलं तया रामपक्षेण च ज्ञायते। अयं सर्वेभ्यः प्रबलः परिचयः। ‘मयैवोपहृतानि’ इति वचनेन सः स्वं साक्षिणं करोति। रामस्य विलापस्य वर्णनं सीतायाः हृदयं स्पृशति — तस्याः पतिः तस्याः वियोगे मूर्च्छितः, भूमौ शायितः। ‘शोकहुताशनम्’ इति रूपकम् — शोकः अग्निः इव प्रज्वलति, आभरणानि इन्धनम् इव। एवं हनूमान् रामस्य प्रेम्णः गाम्भीर्यं सीतायै दर्शयति। आभरणानां पतनम् अरण्यकाण्डे वर्णितम् — रावणेन ह्रियमाणा सीता पर्वतशिखरे स्थितान् पञ्च वानरान् दृष्ट्वा उत्तरीयं भूषणानि च अपातयत्, येन रामः तस्याः मार्गं जानीयात्। तत् तस्याः स्वकृतं चिह्नम् अद्य फलितम् — तानि एव भूषणानि रामं सुग्रीवेण सह योजितवन्ति। अतः सीतायाः बुद्धिः एव तस्याः अन्वेषणस्य प्रथमः हेतुः। हनूमान् एतत् सर्वं विस्तरेण कथयति, यतः एषा घटना केवलं सीतायाः वानराणां च ज्ञाता — रावणः तत् न जानाति। अस्मात् कारणात् एषः वृत्तान्तः सीतायै अकाट्यं प्रमाणं भवति। रामस्य विलापस्य वर्णनं अपि सीतायाः हृदये गभीरं प्रभावं करोति — सा इदानीं जानाति यत् रामः तां न विस्मृतवान्, तस्याः वियोगे अत्यन्तं दुःखितः अस्ति। ‘मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः’ इति वचनेन हनूमान् स्वस्य सान्निध्यं रामस्य दुःखसमये दर्शयति — सः केवलं दूतः न, रामस्य सहचरः अपि। ‘सुग्रीवे संन्यवेशयत्’ इति वचनात् ज्ञायते यत् तानि भूषणानि अद्यापि सुग्रीवस्य रक्षणे सन्ति। एवं सीतायाः भूषणानि अपि सुरक्षितानि इति श्रुत्वा सा सन्तुष्टा भवेत्। ‘देवप्रकाशेन देवेन’ इति पदद्वयं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति — शोके अपि तस्य तेजः न नष्टम्। तस्य रोदनं, ताम्यनं, मूर्च्छा च दर्शयन्ति यत् महापुरुषः अपि प्रियवियोगे साधारणः मनुष्यः इव दुःखम् अनुभवति। एतत् श्रुत्वा सीतायाः नेत्रयोः अश्रूणि आगच्छेयुः।

हे आर्ये, तव अदर्शनात् राघवः परितप्यते, यथा महता ज्वलता अग्निना अग्निपर्वतः नित्यं तप्यते। त्वत्कृते अनिद्रा, शोकः, चिन्ता च महात्मानं राघवं तापयन्ति, यथा अग्नयः अग्न्यगारं तापयन्ति। तव अदर्शनशोकेन राघवः परिचाल्यते, यथा महता भूमिकम्पेन महान् शिलोच्चयः। हे नृपात्मजे, सुरम्याणि काननानि नदीप्रस्रवणानि च चरन् अपि त्वाम् अपश्यन् सः रतिं न आप्नोति। हे जनकात्मजे, सः मनुजशार्दूलः राघवः समित्रबान्धवं रावणं हत्वा क्षिप्रं त्वां प्राप्स्यति। तदा रामसुग्रीवौ सहितौ वालिनं हन्तुं तव अन्वेषणं प्रति च समयं प्रतिज्ञाम् अकुरुताम्। अत्र त्रिभिः उपमाभिः रामस्य शोकः वर्णितः — अग्निपर्वतः, अग्न्यगारम्, भूकम्पेन चलितः पर्वतः। तिस्रः अपि उपमाः पर्वतेन अग्निना वा सम्बद्धाः — रामः पर्वतः इव स्थिरः, तथापि शोकेन चाल्यते। ‘अनिद्रा, शोकः, चिन्ता’ इति त्रयः अग्नयः इव, यथा गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नयः यज्ञशालां तापयन्ति। एतेन सीता ज्ञास्यति यत् तस्याः दुःखं रामस्य दुःखेन तुल्यम्। प्रतिज्ञायाः उल्लेखेन सीतायाः अन्वेषणं रामसुग्रीवयोः सख्यस्य मूलं इति सूच्यते। एते श्लोकाः सीतायाः कृते द्विधा महत्त्वपूर्णाः — एकतः रामस्य दुःखं श्रुत्वा तस्याः हृदयं द्रवति, अपरतः रामस्य प्रेम दृढम् इति विश्वासः जायते। ‘क्षिप्रं प्राप्स्यति’ इति आश्वासनं तस्याः मासद्वयस्य भयं दूरीकरोति। वालिवधस्य प्रतिज्ञा, सीतान्वेषणस्य प्रतिज्ञा च — उभे अपि पूर्णे, इति अग्रे वक्ष्यते।

ततः ताभ्यां वीराभ्यां कुमाराभ्यां सह सः हरीश्वरः किष्किन्धां समुपागम्य युद्धे वाली निपातितः। रामः तरसा आहवे वालिनं निहत्य सुग्रीवं सर्वर्क्षहरिसङ्घानां पतिम् अकरोत्। हे देवि, एवं रामसुग्रीवयोः ऐक्यं समजायत; तयोः दूतम् उपागतं मां हनूमन्तं विद्धि। स्वं राज्यं प्राप्य सुग्रीवः स्वान् महाकपीन् आनीय त्वदर्थं दश दिशः महाबलान् प्रेषयामास। महौजसा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण आदिष्टाः अद्रिराजप्रतीकाशाः ते सर्वतः महीं प्रस्थिताः। ततः सुग्रीववचनात् आतुराः ते वयम् अन्ये च वानराः त्वां मार्गमाणाः कृत्स्नां वसुधां चरन्ति। लक्ष्मीवान् महाबलः वालिसूनुः अङ्गदः नाम कपिशार्दूलः त्रिभागबलसंवृतः प्रस्थितः। विन्ध्ये पर्वतसत्तमे विप्रणष्टानां, मार्गभ्रष्टानां, भृशं शोकपरीतानां नः बहवः अहोरात्रगणाः गताः। ते वयं कार्यनैराश्यात्, कालस्य अतिक्रमणात्, कपिराजस्य भयात् च प्राणान् त्यक्तुम् उपस्थिताः। गिरिदुर्गाणि नदीप्रस्रवणानि च विचित्य देव्याः पदम् अनासाद्य प्राणान् त्यक्तुं व्यवस्थिताः। हनूमान् अत्र सङ्क्षेपेण किष्किन्धाकाण्डस्य उत्तरार्धं कथयति — वालिवधः, राज्यदानं, वानरसङ्ग्रहः, दिक्षु प्रेषणं, दक्षिणदिशि अङ्गदस्य दलम्। ‘त्वदर्थम्’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते — सर्वः उद्योगः सीतायाः एव कृते। वानराणां नैराश्यस्य वर्णनेन सीता ज्ञास्यति यत् तस्याः अन्वेषणं सुलभं न आसीत्; बहवः प्राणत्यागाय अपि उद्यताः अभवन्। सुग्रीवस्य आज्ञायाः कठोरता अपि सूच्यते — मासावधेः अतिक्रमणे मृत्युदण्डः इति भयम्। ‘तयोर्दूतमुपागतम्’ इति वचनेन हनूमान् स्वं रामसुग्रीवयोः उभयोः दूतं वदति — सः द्वयोः अपि प्रतिनिधिः। एतत् सीतायै सूचयति यत् रामस्य पक्षे समग्रा वानरसेना स्थिता। ‘अद्रिराजप्रतीकाशाः’ इति वानराणां महत्त्वं वर्णितम् — ते पर्वतसदृशाः बलवन्तः। दक्षिणदिशः दलस्य नायकः अङ्गदः, तस्य दले हनूमान् अपि आसीत्। विन्ध्ये मार्गभ्रंशः, कालातिक्रमः, सुग्रीवस्य भयं — एतानि त्रीणि कारणानि वानराणां नैराश्यस्य। ते प्राणत्यागाय उद्यताः — एतत् वचनं सीतायै दर्शयति यत् तस्याः अन्वेषणे वानराः स्वप्राणान् अपि तृणवत् मन्यन्ते स्म। कथायाः एषः भागः सीतायाः कृते सर्वथा नूतनः, यतः सा किष्किन्धायाः घटनाः न जानाति। अतः हनूमान् स्पष्टतया क्रमेण वदति, यथा सा सर्वं सम्यक् अवगच्छेत्। सर्वे वानराः सुग्रीवस्य आज्ञया ‘आतुराः’ इति वचनेन तेषां त्वरा भयं च उभे सूचिते। एतत् सर्वं सीता श्रद्धया शृणोति। सुग्रीवस्य राज्यलाभः रामस्य उपकारः, सीतान्वेषणं सुग्रीवस्य प्रत्युपकारः।

ततः तस्य गिरेः मूर्ध्नि वयं प्रायम् उपास्महे, अनशनेन मरणं निश्चितवन्तः। सर्वान् वानरपुङ्गवान् प्रायोपविष्टान् दृष्ट्वा शोकार्णवे भृशं मग्नः अङ्गदः पर्यदेवयत् — हे वैदेहि, तव नाशं, वालिनः वधं, अस्माकं प्रायोपवेशं, जटायुषः मरणं च स्मृत्वा। तेषां स्वामिसन्देशात् निराशानां मुमूर्षतां नः समीपं कार्यहेतोः इव वीर्यवान् महान् शकुनिः आयातः — गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिः नाम गृध्रराट्। सः भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपात् इदं वचनम् अब्रवीत् — मम यवीयान् भ्राता केन हतः, क्व च निपातितः? हे वानरोत्तमाः, एतत् भवद्भिः आख्यातुम् इच्छामि। अङ्गदः तस्य जनस्थाने भीमरूपेण रक्षसा त्वाम् उद्दिश्य कृतं महत् वधं यथार्थतः अकथयत्। जटायोः वधं श्रुत्वा दुःखितः सः अरुणात्मजः, हे वरारोहे, त्वां रावणालये वसन्तीम् आह। सम्पातेः तत् प्रीतिवर्धनं वचनं श्रुत्वा अङ्गदप्रमुखाः सर्वे वयं ततः प्रस्थापिताः, विन्ध्यात् उत्थाय सागरस्य उत्तमम् अन्तं सम्प्राप्ताः। त्वद्दर्शने कृतोत्साहाः हृष्टाः पुष्टाः अङ्गदप्रमुखाः सर्वे प्लवङ्गमाः वेलोपान्तम् उपागताः। त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ते सागरं दृष्ट्वा पुनः भीमां चिन्तां जग्मुः। अथ अहं सागरं दृष्ट्वा सीदतः हरिसैन्यस्य तीव्रं भयं व्यवधूय योजनानां शतं प्लुतः। मया रात्रौ राक्षसाकुला लङ्का प्रविष्टा। जटायोः प्रसङ्गः सीतायै विशेषेण हृदयस्पर्शी — सः तस्याः रक्षणाय प्राणान् अत्यजत्। तस्य भ्राता एव अन्ततः तस्याः स्थानं निर्दिष्टवान् — एषा कथायाः सुन्दरी सङ्गतिः। ‘मरणं च जटायुषः’ इति अङ्गदस्य विलापे जटायोः स्मरणं एव सम्पातिम् आकर्षितवत्; दैवयोगः इव। हनूमतः समुद्रलङ्घनं केवलं एकेन वाक्येन उक्तं — ‘भयं व्यवधूय’; आत्मप्रशंसा नास्ति। सम्पातेः वृत्तान्ते द्वे विशेषते स्तः। प्रथमं — सः दूरदर्शी गृध्रः, तेन एव सीतायाः निवासः लङ्कायाम् इति निश्चितम्। द्वितीयं — तस्य भ्राता जटायुः सीतायाः रक्षणाय रावणेन हतः। एवं एकः भ्राता सीतायाः कृते मृतः, अपरः तस्याः स्थानं दर्शितवान्। अङ्गदस्य विलापः अपि उल्लेखनीयः — सः सीतायाः नाशं, पितुः वालिनः वधं, वानराणां प्रायोपवेशनं, जटायोः मरणं च स्मृत्वा दुःखितः। तस्मिन् विलापे एव जटायोः नाम श्रुत्वा सम्पातिः समीपम् आगतवान्। समुद्रतीरे वानराणां पुनः चिन्ता — सागरः अपारः, कः तं लङ्घयेत्? अत्र हनूमान् स्वस्य पराक्रमं संक्षेपेण वदति, जाम्बवतः प्रेरणां च न उल्लिखति। ‘रात्रौ प्रविष्टा’ इति वचनेन लङ्काप्रवेशस्य गोपनीयता सूच्यते। समुद्रतीरं प्राप्य वानराणां ‘हृष्टाः पुष्टाः’ इति अवस्था, सागरं दृष्ट्वा च ‘भीमा चिन्ता’ — एषः भावानां परिवर्तनः अत्र सूक्ष्मतया चित्रितः। हनूमान् तेषां भयं ‘व्यवधूय’, अपनीय, एकाकी समुद्रं लङ्घितवान्। तस्य साहसं केवलं स्वार्थाय न, सर्वस्य वानरसैन्यस्य रक्षणाय अपि। एवं दक्षिणदिशः अन्वेषणं सफलम् अभवत्।

रावणः मया दृष्टः, शोकनिपीडिता त्वं च। हे अनिन्दिते, एतत् सर्वं यथावृत्तं ते आख्यातम्। हे देवि, मां अभिभाषस्व; अहं दाशरथेः दूतः। रामकृतोद्योगं, त्वन्निमित्तम् इह आगतं, सुग्रीवसचिवं पवनात्मजं मां बुद्ध्यस्व। सर्वशस्त्रभृतां वरः काकुत्स्थः तव कुशली। गुरोः आराधने युक्तः शुभलक्षणः लक्ष्मणः, हे देवि, वीर्यवतः तव भर्तुः हिते रतः। अहम् एकः सुग्रीववचनात् इह सम्प्राप्तः; असहायेन कामरूपिणा चरता मया त्वन्मार्गविचयैषिणा दक्षिणा दिक् अनुक्रान्ता। दिष्ट्या अहं त्वन्नाशम् अनुशोचतां हरिसैन्यानां सन्तापं तव अधिगमस्य शासनात् अपनेष्यामि। दिष्ट्या मम सागरस्य लङ्घनं व्यर्थं न; अहं त्वद्दर्शनकृतं यशः प्राप्स्यामि। महावीर्यः राघवः सपुत्रबान्धवं राक्षसाधिपं रावणं हत्वा क्षिप्रं त्वाम् अभिपत्स्यते। हे वैदेहि, माल्यवान् नाम गिरीणाम् उत्तमः गिरिः। ततः केसरी हरिः गोकर्णं पर्वतं गच्छति। सः मम पिता महाकपिः देवर्षिभिः दिष्टः नदीपतेः पुण्ये तीर्थे शम्बसादनम् असुरम् उद्धरत्, हतवान्। हे मैथिलि, तस्य हरेः क्षेत्रे अहं वातेन जातः, स्वेन एव कर्मणा लोके हनूमान् इति विख्यातः। हे वैदेहि, विश्वासार्थं मया भर्तुः गुणाः उक्ताः; हे देवि, अचिरात् राघवः त्वाम् इतः ध्रुवं नयिता। हनूमतः आत्मपरिचयः अत्र पूर्णः — पिता केसरी, जन्म वायोः अनुग्रहात्, नाम स्वकर्मणा। ‘अहमेकस्तु सम्प्राप्तः’ इति वचनेन सः स्वस्य साहसं विनयेन सूचयति — असहायः अपि दक्षिणां दिशं समग्रं विचितवान्। ‘दिष्ट्या’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्तिः तस्य हर्षं प्रकटयति — अन्वेषणस्य सिद्धिः तस्य जीवनस्य महत्तमः क्षणः। ‘विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः’ इति वचनेन सः स्वस्य उद्देशं स्पष्टं स्वीकरोति — दीर्घं वर्णनं विश्वासाय एव। अत्र सन्देशस्य सारः पुनः उक्तः — रामः कुशली, लक्ष्मणः तस्य सेवायां रतः, अहं रामकार्याय आगतः। ‘अभिभाषस्व मां देवि’ इति याचना हृदयस्पर्शिनी — हनूमान् सीतायाः एकं वचनम् अपि श्रोतुम् इच्छति। ‘त्वन्नाशमनुशोचताम्’ इति वचनेन वानराणां सीतायाः प्रति स्नेहः दृश्यते — ते तां मृतां मत्वा अनुशोचन्ति स्म। माल्यवान्, गोकर्णः, शम्बसादनः इति स्थानानां नाम्नां च उल्लेखेन हनूमतः जन्मकथा ऐतिहासिकी भवति। किष्किन्धाकाण्डे जाम्बवता तस्य जन्मकथा अञ्जनायाः सम्बन्धेन उक्ता; अत्र तु केसरिणः पक्षात् उक्ता। उभयथा अपि सः वायुपुत्रः केसरिक्षेत्रजः च। हनूमान् स्वस्य जन्मकथां किमर्थं कथयति? सीतायाः मनसि यः संशयः आसीत् यत् अयं मायावी राक्षसः स्यात्, तस्य निरासाय — तस्य वंशः, पिता, जन्मस्थानं, नाम च सर्वं स्पष्टम्। ‘लोके स्वेनैव कर्मणा’ इति वचनं विनयपूर्णम् — तस्य कीर्तिः पितुः न, स्वकर्मणः फलम्। अन्ते ‘अचिरात् त्वामितो देवि राघवो नयिता ध्रुवम्’ इति निश्चितं वचनं सीतायै आश्वासनम्। ‘दिष्ट्याहम्’ इति तस्य हर्षः सर्वेषां वानराणां हर्षः अपि — तेषां सन्तापः अपनेष्यते।

एवं हेतुभिः उपपन्नैः अभिज्ञानैः च विश्वासिता शोककर्शिता सीता तं दूतम् अधिगच्छति, रामदूतत्वेन स्वीकरोति। जानकी प्रहर्षेण अतुलं हर्षं गता, वक्रपक्ष्माभ्यां नेत्राभ्याम् आनन्दजं जलं मुमोच। ताम्रशुक्लायतेक्षणं तस्याः विशालाक्ष्याः चारु वदनं राहुमुक्तः उडुराट्, चन्द्रः, इव अशोभत। सा हनूमन्तं व्यक्तं कपिं मन्यते, न अन्यथा इति। अथ हनूमान् तां प्रियदर्शनाम् उत्तरम् उवाच — हे मैथिलि, एतत् ते सर्वम् आख्यातं, समाश्वसिहि। किं करोमि? कथं वा ते रोचते? अहं प्रतियामि। महर्षिचोदनात् कपिप्रवीरेण केसरिणा संयति शम्बसादने असुरे हते, हे मैथिलि, अहं वायुप्रभवः तत्प्रतिमः प्रभावतः वानरः अस्मि। सर्गस्य आदौ सीता शोककर्शिता, अन्ते आनन्दाश्रुभिः युक्ता — एषः सर्गस्य भावपरिवर्तनः। ‘राहुमुक्तः उडुराट्’ इति उपमा सुन्दरी — ग्रहणात् मुक्तः चन्द्रः यथा पुनः प्रकाशते, तथा शोकात् मुक्तं तस्याः मुखम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन हनूमतः जन्मनः सारं पुनः कथयति, सर्गं च समापयति। ‘हेतुभिः’ इति पदं विशेषम् — सीता तर्केण प्रमाणैः च विश्वसिति, न केवलं भावनया। ‘किं करोमि, प्रतियाम्यहम्’ इति हनूमतः प्रश्ने तस्य विनयः दृश्यते — सः स्वेच्छया किमपि न करोति, सीतायाः आज्ञां प्रतीक्षते। अग्रिमे सर्गे अङ्गुलीयकस्य दानेन विश्वासः पूर्णः भविष्यति। आनन्दाश्रूणि दुःखाश्रुभ्यः भिन्नानि — एतानि आशायाः चिह्नानि।

వానరశ్రేష్ఠుని నుండి ఆ రామకథను విని వైదేహి మధురమైన వాక్కుతో ఊరడింపుగా ఈ మాట అన్నది. ‘నీకు రామునితో పరిచయం ఎక్కడ కలిగింది? లక్ష్మణుడు నీకు ఎలా తెలుసు? వానరులకూ నరులకూ సమాగమం ఎలా జరిగింది? ఓ వానరా, రాముని, లక్ష్మణుని చిహ్నాలను మళ్ళీ చెప్పు, దానివల్ల నన్ను శోకం ఆవరించకుండా ఉంటుంది. అతని శరీరనిర్మాణం, ఆకృతి ఎలాంటివి? రూపం ఎలాంటిది? తొడలు ఎలా ఉంటాయి, భుజాలు ఎలా ఉంటాయి? లక్ష్మణుని గురించి కూడా చెప్పు.’ వైదేహి ఇలా అనగా వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు రాముని గురించి యథాతథంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘ఓ కమలపత్రాక్షీ వైదేహీ, తెలిసి కూడా నీ భర్త, లక్ష్మణుల శరీరనిర్మాణాన్ని నన్ను అడుగుతున్నావు, ఇది నా అదృష్టం. ఓ విశాలాక్షీ, రాముని, లక్ష్మణుని ఏ చిహ్నాలను నేను గమనించానో వాటిని చెబుతాను, విను.’ సీత ప్రశ్నలు పరీక్ష కోసమే — రాముని ప్రత్యక్షంగా చూసినవాడే అతని శరీరాన్ని సూక్ష్మంగా వర్ణించగలడు. మాయావి అయిన రావణునికి రాముని పేరు తెలియవచ్చు, కాని అతని తొడలూ భుజాలూ తెలియవు. హనుమంతుడు కూడా ఆ పరీక్షను సంతోషంగా స్వీకరిస్తాడు — ‘దిష్ట్యా’ — ‘నా అదృష్టం’ — అంటూ, ఎందుకంటే ఈ ప్రశ్నే అతని సత్యతను నిరూపించుకోవడానికి అవకాశం. క్రిందటి సర్గ చివర సీత మౌనాన్ని ఆశ్రయించింది; ఇప్పుడు ఆమె తానే మాట్లాడటం మొదలుపెడుతుంది — ఇదే ఆమె మనస్సులో విశ్వాసపు మొదటి బీజం. ఆమె హనుమంతుని ‘వానరా’ అని సంబోధిస్తుంది, ‘రాక్షసా’ అని కాదు. ఆమె ప్రశ్నలు మూడు రకాలు — పరిచయం గురించి, లక్ష్మణుని ఎరుక గురించి, నరవానర సమాగమం గురించి. ఈ ప్రశ్నలే ఈ దీర్ఘమైన సర్గకు రూపురేఖను నిర్మిస్తాయి — హనుమంతుడు క్రమంగా అన్నిటికీ జవాబిస్తాడు. మొదట రూపవర్ణన, తరువాత సమాగమపు కథ. ‘న మాం శోకః సమావిశేత్’ — ‘నన్ను శోకం ఆవరించకుండా’ — అనే మాటతో రాముని వర్ణన విన్నంత మాత్రాన్నే తన శోకం శమిస్తుందని ఆమె అంగీకరిస్తున్నది.

‘ఓ జనకాత్మజా, రాముడు కమలపత్రాక్షుడు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడు, రూపంలోనూ దాక్షిణ్యంలోనూ పుట్టుకతోనే సంపన్నుడు. అతడు తేజస్సులో సూర్యునితో సమానుడు, ఓర్పులో భూమితో సమానుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతితో సమానుడు, కీర్తిలో ఇంద్రునితో సాటియైనవాడు. ఆ పరంతపుడు జీవలోకాన్నీ, స్వజనాన్నీ, తన నడవడినీ, ధర్మాన్నీ రక్షించేవాడు. ఓ భామినీ, రాముడు లోకాన్నీ నాలుగు వర్ణాలనూ రక్షించేవాడు, లోకపు మర్యాదలను తానే నెలకొల్పేవాడూ ఇతరుల చేత నెలకొల్పించేవాడూ. అతడు తేజోవంతుడు, అత్యంత పూజితుడు, బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో నిలిచినవాడు, సాధువుల ఉపకారాన్ని ఎరిగినవాడు, కర్మల ఆచరణ ఎరిగినవాడు. రాజనీతిలో శిక్షణ పొందినవాడు, బ్రాహ్మణులను సేవించేవాడు, జ్ఞానవంతుడు, శీలసంపన్నుడు, వినయశీలుడు, పరంతపుడు. యజుర్వేదంలో శిక్షణ పొందినవాడు, వేదవిదులచే బాగా పూజింపబడినవాడు, ధనుర్వేదంలోనూ వేదంలోనూ వేదాంగాలలోనూ నిష్ఠ గలవాడు. విశాలమైన భుజస్కంధాలూ, దీర్ఘబాహువులూ, శంఖం వంటి కంఠమూ, శుభమైన ముఖమూ, కండలో దాగిన జత్రువులూ, బాగా ఎర్రని కన్నులూ గల అతడు ‘రాముడు’ అనే పేరుతో జనులకు ప్రసిద్ధుడు. దుందుభి ధ్వనిలా గంభీరమైన కంఠస్వరం గలవాడు, నిగనిగలాడే వర్ణం గలవాడు, ప్రతాపవంతుడు, సమానంగా చక్కగా విభజింపబడిన అవయవాలు గలవాడు, శ్యామవర్ణాన్ని ఆశ్రయించినవాడు.’ హనుమంతుని వర్ణనలో మొదట గుణాలు, తరువాత విద్య, చివరికి శరీరం — ఈ క్రమం అర్థవంతమైనది. సీత శరీరాన్ని అడిగింది, కాని హనుమంతుడు మొదట గుణాలను చెబుతాడు, ఎందుకంటే రాముని గుణాలు అతని శరీరం కంటే కూడా గొప్పవి. ‘గూఢజత్రుః’ అంటే — జత్రువులు, అంటే మెడ క్రింది ఎముకలు, కండతో కప్పబడి కనిపించకుండా ఉండటం; ఇది సాముద్రికశాస్త్రంలో శుభలక్షణం. ‘మర్యాదానాం కర్తా కారయితా చ’ — ‘మర్యాదలను నెలకొల్పేవాడూ నెలకొల్పించేవాడూ’ — అనేది రాముని మర్యాదాపురుషోత్తమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. దీనివల్ల హనుమంతుడు రాముని కేవలం చూడటమే కాదు, అతని సాన్నిధ్యంలో ఉండి అతని స్వభావాన్ని కూడా గ్రహించాడని స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ రాముని గుణాలు మూడు వర్గాలుగా విభజింపబడి కనిపిస్తాయి. మొదటి వర్గం దివ్యోపమానాలు — సూర్యుడు, భూమి, బృహస్పతి, ఇంద్రుడు. రెండవ వర్గం రాజధర్మం — లోకరక్షణ, వర్ణరక్షణ, మర్యాదాస్థాపన, రాజనీతి, బ్రాహ్మణసేవ. మూడవ వర్గం విద్య — యజుర్వేదం, ధనుర్వేదం, వేదాంగాలు. తరువాత శరీరవర్ణన మొదలవుతుంది — భుజాలు, బాహువులు, కంఠం, ముఖం, కన్నులు, స్వరం, వర్ణం. పదవ శ్లోకం ముప్పై ఒకటవ సర్గలో కూడా దాదాపు అలాగే వచ్చింది — ‘రక్షితా జీవలోకస్య’ — ‘జీవలోకాన్ని రక్షించేవాడు’; హనుమంతుడు తన పూర్వకథనాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఇది అతని మాటల ఏకరూపతను చూపుతుంది. ‘బ్రహ్మచర్యవ్రతే స్థితః’ — ‘బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో నిలిచినవాడు’ — అనే మాట సీతకు ప్రత్యేకంగా ప్రియమైనది — వియోగంలోనూ రాముడు సంయమి. ‘స్నిగ్ధవర్ణః’, ‘శ్యామం వర్ణం సమాశ్రితః’ అనే రెండు మాటలతో రాముని శ్యామలవర్ణం రెండుసార్లు చెప్పబడింది, ఎందుకంటే సీత ఎప్పుడూ ఆ వర్ణాన్నే స్మరిస్తుంది. ఈ విధంగా గుణాలూ శరీరమూ కలిసి రాముని సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రచిస్తాయి.

‘రాముడు త్రిస్థిరుడు — వక్షస్సు, మణికట్టు, పిడికిలి అనే మూడు అవయవాలు దృఢమైనవి; త్రిప్రలంబుడు — కనుబొమలు, బాహువులు, మేఢ్రం దీర్ఘమైనవి; త్రిసముడు — కేశాగ్రాలు, వృషణాలు, మోకాళ్ళు సమానమైనవి; మూడింటిలో ఉన్నతుడు — వక్షస్సు, నాభి అంచు, ఉదరం ఉన్నతమైనవి. మూడింటిలో తామ్రవర్ణుడు — కనుకొనలు, గోళ్ళు, అరచేతులూ అరికాళ్ళూ ఎర్రనివి; మూడింటిలో స్నిగ్ధుడు, మూడింటిలో ఎప్పుడూ గంభీరుడు — స్వరం, నడక, నాభి. త్రివలీమంతుడు — మూడు ముడతలు గలవాడు, త్ర్యవనతుడు — మూడు చోట్ల వంగినవాడు, చతుర్వ్యంగుడు — నాలుగు చోట్ల పొట్టివాడు, త్రిశీర్షవంతుడు — తలపై మూడు సుడులు గలవాడు, చతుష్కలుడు — నాలుగు రేఖలు గలవాడు, చతుర్లేఖుడు, చతుష్కిష్కువు — అంటే నాలుగు మూరల ప్రమాణం గలవాడు, చతుస్సముడు. పద్నాలుగు జంటలలో సముడు, నాలుగు కోరపళ్ళు గలవాడు, సింహం, పులి, ఏనుగు, వృషభం వలె నాలుగు విధాల నడక గలవాడు; పెద్ద పెదవులూ, చుబుకమూ, ముక్కూ గలవాడు, ఐదింటిలో స్నిగ్ధుడు, ఎనిమిది దీర్ఘావయవాలు గలవాడు. పది పద్మాల వంటి అవయవాలు గలవాడు, పది విశాలావయవాలు గలవాడు, శ్రీ, యశస్సు, ప్రతాపం అనే మూడింటితో వ్యాపించినవాడు, ద్విశుక్లుడు — తల్లి వంశంలోనూ తండ్రి వంశంలోనూ శుద్ధుడు; ఆరింటిలో ఉన్నతుడు, తొమ్మిదింటిలో సూక్ష్ముడు, మూడు కాలాలలోనూ ధర్మార్థకామాలను ఆచరించేవాడు. సత్యధర్మాలలో రతుడు, శ్రీమంతుడు, సంగ్రహానుగ్రహాలలో — ఆశ్రితులను చేర్చుకోవడంలో, అనుగ్రహించడంలో — ఆసక్తుడు, దేశకాలవిభాగాలను ఎరిగినవాడు, సమస్త లోకానికీ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు. అతని సవతితల్లి కొడుకైన సోదరుడు, అమితకాంతి గల సౌమిత్రి, అనురాగంలోనూ రూపంలోనూ గుణాలలోనూ అలాంటివాడే.’ ఈ లక్షణాలను ముద్రణలోని హిందీటీక విస్తారంగా వివరిస్తుంది; ఇక్కడ దాని ప్రకారం సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి. సంఖ్యలతో వర్ణించడం భారతీయ సంప్రదాయపు విశేషం — మహాపురుషలక్షణాలు లెక్కతో స్మరించబడతాయి. ముద్రణలోని అధోజ్ఞాపికలో పద్నాలుగు జంటలు లెక్కించబడ్డాయి — కనుబొమలు, ముక్కుపుటాలు, కన్నులు, చెవులు, పెదవులు, స్తనాలు, మోచేతులు, మణికట్టులు, మోకాళ్ళు, వృషణాలు, కటిభాగాలు, చేతులు, పాదాలు, తొడలు. ఈ వర్ణన సీతకు నిశ్చయమైన ప్రమాణం — ఇంత సూక్ష్మమైన జ్ఞానం మాయావి అయిన రావణునికి సాధ్యం కాదు. ఈ శ్లోకాలు రామాయణంలో అతి ప్రసిద్ధమైనవి, ఎందుకంటే వీటిలో మహాపురుషుని సాముద్రికలక్షణాలు సూత్రరూపంలో గ్రథితమయ్యాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని స్మృతి అద్భుతమైనది — అతడు ప్రతి అవయవాన్నీ లెక్కించి చెబుతాడు.

‘ఆ లక్ష్మణుడు బంగారువన్నె గల శ్రీమంతుడు, రాముడు మాత్రం శ్యామలవర్ణుడైన మహాయశస్వి. నరశార్దూలులైన ఆ ఇద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో, ఆతురతతో, భూమినంతా వెదకుతూ మాతో కలిశారు. నిన్నే వెదకుతూ భూమిపై సంచరిస్తున్న వారిద్దరూ, అన్న చేత పదవి నుండి దించబడిన, రాజ్యం నుండి వెళ్ళగొట్టబడిన, వానరపతి సుగ్రీవుని అనేక వృక్షాలతో నిండిన ఋష్యమూకపర్వతపు పాదప్రదేశంలో చూశారు. అన్నగారి భయంతో ఆర్తుడై కూర్చుని ఉన్న అతడు చూడముచ్చటైనవాడు. అన్న చేత పదవి నుండి దించబడి, రాజ్యభ్రష్టుడైన, సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఆ వానరరాజు సుగ్రీవునికి మేము సేవ చేస్తున్నాము. అప్పుడు నారచీరలు ధరించి, చేతుల్లో శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సులు పట్టుకున్న ఆ ఇద్దరూ ఋష్యమూకపర్వతపు రమ్యమైన ప్రదేశానికి వచ్చారు. ధనుర్ధారులైన ఆ నరవ్యాఘ్రులను చూసి ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు భయంతో కలవరపడి కొండ శిఖరానికి ఎగిరిపోయాడు. తరువాత శిఖరంపై నిలిచిన ఆ వానరేంద్రుడు వారి దగ్గరకు త్వరగా నన్నే పంపాడు. సుగ్రీవుని మాటపై నేను రూపలక్షణసంపన్నులైన, పురుషవ్యాఘ్రులైన ఆ ప్రభువుల దగ్గరకు చేతులు జోడించి వెళ్ళాను. వారి విషయమంతా నేను యథార్థంగా తెలుసుకోగా వారు నాపై ప్రీతి గలవారయ్యారు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు తన పాత్రను స్పష్టంగా చెబుతాడు — రామసుగ్రీవుల మధ్య మొదటి సేతువు అతడే. కిష్కింధాకాండ ఆరంభం ఇక్కడ సంక్షేపంగా మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. ‘సువర్ణచ్ఛవి’ — బంగారువన్నె — లక్ష్మణుడు, ‘శ్యామ’ — నల్లనివాడు — రాముడు — ఈ రెండు వర్ణాలనూ సీత బాగా ఎరుగును, అందువల్ల ఇది కూడా పరిచయానికి ప్రమాణం. సుగ్రీవుని భయం కూడా స్వాభావికమైనది — వాలి పంపినవారేమో అనే శంకతో అతడు పారిపోయాడు. ఈ విధంగా వానరపక్షానికి కూడా శంక ఉండేది, అది హనుమంతుని దౌత్యంతో తొలగింది — ఇక్కడ సీత శంక కూడా అతని మాటతోనే తొలగబోతున్నట్లు. సుగ్రీవుని సత్యప్రతిజ్ఞత్వం కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది — అతడు ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తాడు, అందువల్ల రాముని మైత్రికి యోగ్యుడు. హనుమంతుడు తనను గురించి ‘మామేవ’ — ‘నన్నే’ — అంటాడు — వానరులందరిలో సుగ్రీవుడు అతనినే విశ్వసనీయ దూతగా భావించి పంపాడు. దీనితో హనుమంతుని యోగ్యత కూడా పరోక్షంగా సూచించబడుతుంది. ‘కృతాంజలిరుపస్థితః’ — ‘చేతులు జోడించి వెళ్ళాను’ — ఈ రోజు సీత ఎదుట అతడు చేతులు జోడించి ఉన్నట్లే, అప్పుడు రాముని ఎదుట కూడా ఉన్నాడు. ఈ విధంగా హనుమంతుని వినయం అన్నిచోట్లా ఒకేలా ఉంటుంది. రామలక్ష్మణులు నారచీరలు ధరించారనే మాటతో వారు ఇప్పటికీ తాపసవేషంలోనే సంచరిస్తున్నారని, రాజవేషం ధరించలేదని సీత గ్రహిస్తుంది. ఈ విధంగా రామునికి సుగ్రీవునితో మొదటి సమాగమం హనుమంతుని మాధ్యమంతోనే జరిగింది; అందువల్ల ఈ కథకు అతడే ప్రామాణిక సాక్షి. ఇది తెలుసుకుని సీత కూడా అతనిని మరింత విశ్వసిస్తుంది.

‘పురుషశ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరినీ వీపుపై ఎక్కించుకుని ఆ ప్రదేశానికి చేర్చాను, మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి వారిని గురించి యథార్థంగా నివేదించాను. వారి పరస్పర సంభాషణతో గాఢమైన ప్రీతి కలిగింది. అక్కడ కీర్తిసంపన్నులైన ఆ వానరేశ్వరుడూ నరేశ్వరుడూ జరిగిన పూర్వవృత్తాంతాల కథలతో ఒకరికొకరు ఆశ్వాసన ఇచ్చుకున్నారు. తరువాత లక్ష్మణుని అన్నయైన రాముడు స్త్రీ కారణంగా మహాతేజస్వి అయిన అన్న వాలి చేత వెళ్ళగొట్టబడిన సుగ్రీవుని ఊరడించాడు. తరువాత అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని, నిన్ను కోల్పోవడం వల్ల కలిగిన శోకాన్ని లక్ష్మణుడు వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునికి నివేదించాడు. లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాట విని ఆ వానరేంద్రుడు గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా పూర్తిగా కాంతిహీనుడయ్యాడు. తరువాత రాక్షసుడు నిన్ను అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు నీవు నేలపై పడవేసిన, నీ శరీరానికి శోభనిచ్చే ఆభరణాల సమూహాన్నంతా వానరయూథపతులు సంతోషంగా తీసుకువచ్చి రామునికి చూపించారు, కాని నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళావో వారికి తెలియలేదు. వాటిని నేనే తెచ్చి రామునికి ఇచ్చాను. చెల్లాచెదురుగా పడిన, గలగల ధ్వనించే ఆ ఆభరణాలను చూసి అతడు మనస్సు చెదిరిపోయాడు. దర్శనీయమైన వాటిని ఒడిలో పెట్టుకుని దేవుని వంటి కాంతి గల ఆ దేవుడు అనేకవిధాలుగా విలపించాడు. వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ, ఏడుస్తూ, తపిస్తున్న దాశరథిలో శోకాగ్ని ప్రజ్వలించింది. దుఃఖార్తుడైన ఆ మహాత్ముడు చాలాసేపు నేలపై పడి ఉండిపోయాడు, నేను అనేకవిధాల మాటలతో కష్టంమీద అతనిని మళ్ళీ లేవదీశాను. సౌమిత్రితో కూడిన రాఘవుడు అమూల్యమైన ఆ ఆభరణాలను మళ్ళీ మళ్ళీ చూసి, చూపించి, సుగ్రీవుని దగ్గర భద్రపరచాడు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు సీత ఆభరణాల కథను చెబుతాడు — సీత స్వయంగా వాటిని ఋష్యమూకంపై పడవేసింది, అందువల్ల ఈ సంఘటన ఆమెకూ రాముని పక్షానికీ మాత్రమే తెలుసు. ఇది అన్నిటికంటే బలమైన పరిచయం. ‘మయైవోపహృతాని’ — ‘నేనే తెచ్చాను’ — అనే మాటతో అతడు తనను సాక్షిగా చేసుకుంటాడు. రాముని విలాపపు వర్ణన సీత హృదయాన్ని తాకుతుంది — ఆమె భర్త ఆమె వియోగంలో మూర్ఛపోయాడు, నేలపై పడి ఉన్నాడు. ‘శోకహుతాశనం’ అనేది రూపకం — శోకం అగ్నిలా ప్రజ్వలిస్తుంది, ఆభరణాలు సమిధల్లా. ఈ విధంగా హనుమంతుడు రాముని ప్రేమలోని గాంభీర్యాన్ని సీతకు చూపిస్తాడు. ఆభరణాలు పడవేయడం అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది — రావణుడు అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు సీత పర్వతశిఖరంపై ఉన్న ఐదుగురు వానరులను చూసి ఉత్తరీయాన్నీ భూషణాలనూ జారవిడిచింది, రాముడు తన దారిని తెలుసుకోగలగాలని. ఆమె స్వయంగా ఏర్పరచిన ఆ చిహ్నం ఈ రోజు ఫలించింది — ఆ భూషణాలే రాముని సుగ్రీవునితో కలిపాయి. అందువల్ల సీత బుద్ధే ఆమె అన్వేషణకు మొదటి కారణం. హనుమంతుడు ఇదంతా విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే ఈ సంఘటన సీతకూ వానరులకూ మాత్రమే తెలుసు — రావణునికి అది తెలియదు. ఈ కారణం వల్ల ఈ వృత్తాంతం సీతకు తిరుగులేని ప్రమాణం అవుతుంది. రాముని విలాపపు వర్ణన కూడా సీత హృదయంపై గాఢమైన ప్రభావం చూపుతుంది — రాముడు తనను మరచిపోలేదని, తన వియోగంలో ఎంతో దుఃఖిస్తున్నాడని ఆమెకు ఇప్పుడు తెలుస్తుంది. ‘మయాపి వివిధైర్వాక్యైః కృచ్ఛ్రాదుత్థాపితః పునః’ — ‘నేను కూడా అనేకవిధాల మాటలతో కష్టంమీద మళ్ళీ లేవదీశాను’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు రాముని దుఃఖసమయంలో తన సాన్నిధ్యాన్ని చూపుతాడు — అతడు కేవలం దూత కాదు, రాముని సహచరుడు కూడా. ‘సుగ్రీవే సంన్యవేశయత్’ — ‘సుగ్రీవుని దగ్గర భద్రపరచాడు’ — అనే మాటను బట్టి ఆ భూషణాలు ఇప్పటికీ సుగ్రీవుని సంరక్షణలో ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. ఈ విధంగా తన భూషణాలు కూడా సురక్షితంగా ఉన్నాయని విని ఆమె సంతృప్తి చెందవచ్చు. ‘దేవప్రకాశేన దేవేన’ — ‘దేవుని వంటి కాంతి గల ఆ దేవుడు’ — అనే రెండు పదాలు రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తాయి — శోకంలో కూడా అతని తేజస్సు నశించలేదు. అతని రోదనం, తపన, మూర్ఛ — మహాపురుషుడు కూడా ప్రియవియోగంలో సాధారణ మానవునిలా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడని చూపుతాయి. ఇది విని సీత కన్నుల్లో కన్నీళ్ళు రావచ్చు.

‘ఓ ఆర్యా, నిన్ను చూడలేకపోవడం వల్ల రాఘవుడు, మహాగ్నితో జ్వలిస్తున్న అగ్నిపర్వతం నిత్యం తపిస్తున్నట్లు పరితపిస్తున్నాడు. అగ్నులు అగ్నిశాలను తపింపజేసినట్లు, నీ కారణంగా నిద్రలేమి, శోకం, చింత మహాత్ముడైన రాఘవుని తపింపజేస్తున్నాయి. మహాభూకంపంతో మహాపర్వతం కదిలిపోయినట్లు, నిన్ను చూడలేని శోకంతో రాఘవుడు కదిలిపోతున్నాడు. ఓ రాజకుమారీ, అతి రమ్యమైన అడవులలో, నదులలో, జలపాతాల దగ్గర సంచరిస్తున్నా నిన్ను చూడలేక అతడు ఆనందాన్ని పొందడం లేదు. ఓ జనకాత్మజా, మనుజశార్దూలుడైన ఆ రాఘవుడు మిత్రులతోనూ బంధువులతోనూ కూడిన రావణుని చంపి త్వరలోనే నిన్ను పొందుతాడు. అప్పుడు రామసుగ్రీవులు కలిసి వాలిని చంపడానికీ, నిన్ను వెదకడానికీ ఒప్పందం — ప్రతిజ్ఞ — చేసుకున్నారు.’ ఇక్కడ మూడు ఉపమలతో రాముని శోకం వర్ణించబడింది — అగ్నిపర్వతం, అగ్నిశాల, భూకంపంతో కదిలిన పర్వతం. మూడు ఉపమలూ పర్వతంతోనో అగ్నితోనో సంబంధించినవే — రాముడు పర్వతంలా స్థిరుడు, అయినా శోకంతో కదిలిపోతున్నాడు. ‘నిద్రలేమి, శోకం, చింత’ అనే మూడూ, గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని అనే మూడు అగ్నులు యజ్ఞశాలను తపింపజేసినట్లు ఉన్నాయి. దీనివల్ల తన దుఃఖం రాముని దుఃఖంతో సమానమని సీత తెలుసుకుంటుంది. ప్రతిజ్ఞ ప్రస్తావనతో సీతాన్వేషణే రామసుగ్రీవుల సఖ్యానికి మూలమని సూచించబడుతుంది. ఈ శ్లోకాలు సీతకు రెండు విధాలుగా ముఖ్యమైనవి — ఒకవైపు రాముని దుఃఖం విని ఆమె హృదయం ద్రవిస్తుంది, మరొకవైపు రాముని ప్రేమ దృఢమైనదనే విశ్వాసం కలుగుతుంది. ‘క్షిప్రం ప్రాప్స్యతి’ — ‘త్వరలోనే పొందుతాడు’ — అనే ఆశ్వాసన ఆమె రెండు నెలల భయాన్ని దూరం చేస్తుంది. వాలివధ ప్రతిజ్ఞా, సీతాన్వేషణ ప్రతిజ్ఞా — రెండూ నెరవేరాయని ముందు చెప్పబడుతుంది.

‘తరువాత వీరులైన ఆ ఇద్దరు కుమారులతో కలిసి ఆ వానరేశ్వరుడు కిష్కింధకు చేరగా, యుద్ధంలో వాలి కూల్చబడ్డాడు. రాముడు రణరంగంలో వేగంగా వాలిని చంపి, సుగ్రీవుని సమస్త భల్లూక వానర సమూహాలకు పతిగా చేశాడు. దేవీ, ఈ విధంగా రామసుగ్రీవుల ఐక్యం ఏర్పడింది; వారిద్దరి దూతగా వచ్చిన నన్ను హనుమంతుడని తెలుసుకో. తన రాజ్యాన్ని పొందిన సుగ్రీవుడు తన మహావానరులను రప్పించి, నీ కోసం మహాబలులను పది దిక్కులకూ పంపాడు. మహాతేజస్వి అయిన వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ పొంది, పర్వతరాజుల వంటి వారు భూమిపై అన్ని వైపులకూ బయలుదేరారు. తరువాత సుగ్రీవుని మాటపై ఆతురులమైన మేమూ ఇతర వానరులూ నిన్ను వెదకుతూ భూమినంతా సంచరిస్తున్నాము. శ్రీమంతుడూ మహాబలుడూ వాలి కుమారుడూ అయిన అంగదుడనే కపిశార్దూలుడు సైన్యంలో మూడవ భాగంతో కూడి బయలుదేరాడు. పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యపర్వతంలో దారి తప్పి, మార్గభ్రష్టులమై, తీవ్రమైన శోకంతో చుట్టుముట్టబడిన మాకు ఎన్నో రాత్రింబవళ్ళు గడిచిపోయాయి. కార్యం విషయంలో నిరాశ వల్ల, గడువు దాటిపోవడం వల్ల, కపిరాజు పట్ల భయం వల్ల మేము ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధపడ్డాము. కొండదుర్గాలనూ నదులనూ జలపాతాలనూ వెదకి కూడా దేవి జాడ కనుగొనలేక ప్రాణత్యాగానికి నిశ్చయించుకున్నాము.’ హనుమంతుడు ఇక్కడ కిష్కింధాకాండ ఉత్తరార్ధాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతాడు — వాలివధ, రాజ్యదానం, వానరుల సమీకరణ, దిక్కులకు పంపడం, దక్షిణదిశలో అంగదుని దళం. ‘త్వదర్థమ్’ — ‘నీ కోసం’ — అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ప్రయత్నమంతా సీత కోసమే. వానరుల నిరాశను వర్ణించడం వల్ల తన అన్వేషణ సులభం కాలేదని సీత గ్రహిస్తుంది; ఎందరో ప్రాణత్యాగానికి కూడా సిద్ధపడ్డారు. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞలోని కఠినత్వం కూడా సూచించబడుతుంది — నెల గడువు దాటితే మరణదండన అనే భయం. ‘తయోర్దూతముపాగతమ్’ — ‘వారిద్దరి దూతగా వచ్చిన’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు తనను రామసుగ్రీవులిద్దరి దూతగా చెప్పుకుంటాడు — అతడు ఇద్దరికీ ప్రతినిధి. రాముని పక్షాన సమస్త వానరసేనా నిలిచి ఉందని ఇది సీతకు సూచిస్తుంది. ‘అద్రిరాజప్రతీకాశాః’ — ‘పర్వతరాజుల వంటివారు’ — అని వానరుల గొప్పదనం వర్ణించబడింది — వారు పర్వతాల వంటి బలశాలులు. దక్షిణదిశ దళానికి నాయకుడు అంగదుడు, అతని దళంలో హనుమంతుడు కూడా ఉన్నాడు. వింధ్యంలో దారి తప్పడం, గడువు దాటడం, సుగ్రీవుని భయం — ఈ మూడూ వానరుల నిరాశకు కారణాలు. వారు ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధపడ్డారు — ఈ మాట సీతకు, తన అన్వేషణలో వానరులు తమ ప్రాణాలను కూడా గడ్డిపోచలా భావించారని చూపుతుంది. కథలోని ఈ భాగం సీతకు పూర్తిగా కొత్తది, ఎందుకంటే కిష్కింధ సంఘటనలు ఆమెకు తెలియవు. అందువల్ల ఆమె అంతా బాగా అర్థం చేసుకునేలా హనుమంతుడు స్పష్టంగా క్రమంగా చెబుతాడు. వానరులందరూ సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో ‘ఆతురులు’ అనే మాటతో వారి తొందరా భయమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి. ఇదంతా సీత శ్రద్ధగా వింటుంది. సుగ్రీవునికి రాజ్యలాభం రాముడు చేసిన ఉపకారం, సీతాన్వేషణ సుగ్రీవుడు చేసే ప్రత్యుపకారం.

‘తరువాత ఆ కొండ శిఖరంపై మేము ప్రాయోపవేశం చేశాము, నిరాహారంగా మరణించాలని నిశ్చయించుకున్నాము. వానరశ్రేష్ఠులందరూ ప్రాయోపవిష్టులు కావడం చూసి శోకసముద్రంలో పూర్తిగా మునిగిపోయిన అంగదుడు విలపించాడు — ఓ వైదేహీ, నిన్ను కోల్పోవడాన్నీ, వాలి వధనూ, మా ప్రాయోపవేశాన్నీ, జటాయువు మరణాన్నీ తలచుకుని. ప్రభువు సందేశం వల్ల నిరాశ చెంది మరణించబోతున్న మా దగ్గరకు, ఏదో కార్యం కోసమే వచ్చినట్లు, వీర్యవంతమైన ఒక మహాపక్షి వచ్చింది — గృధ్రరాజు జటాయువు సోదరుడు, సంపాతి అనే గృధ్రరాజు. అతడు సోదరుని వధ విని కోపంతో ఈ మాట అన్నాడు — నా తమ్ముడు ఎవరి చేత చంపబడ్డాడు, ఎక్కడ కూల్చబడ్డాడు? ఓ వానరోత్తములారా, ఇది మీ నుండి వినాలనుకుంటున్నాను. జనస్థానంలో భయంకరరూపుడైన రాక్షసుడు నీ కారణంగా చేసిన అతని మహావధను అంగదుడు యథార్థంగా చెప్పాడు. జటాయువు వధ విని దుఃఖించిన ఆ అరుణుని కుమారుడు, ఓ వరారోహా, నీవు రావణుని ఇంట్లో ఉన్నావని చెప్పాడు. ప్రీతిని పెంచే సంపాతి ఆ మాట విని అంగదుడు మొదలైన మేమందరమూ అక్కడి నుండి బయలుదేరి, వింధ్యం నుండి లేచి సముద్రపు ఉత్తమమైన తీరానికి చేరాము. నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో, సంతోషంతో, పుష్టితో అంగదుడు మొదలైన వానరులందరూ సముద్రతీరానికి చేరారు. నిన్ను చూడాలనే ఆతురతతో ఉన్న వారు సముద్రాన్ని చూసి మళ్ళీ భయంకరమైన చింతలో పడ్డారు. అప్పుడు నేను సముద్రాన్ని చూసి, క్రుంగిపోతున్న వానరసైన్యపు తీవ్రమైన భయాన్ని తొలగించి నూరు యోజనాలు లంఘించాను. రాత్రివేళ రాక్షసులతో నిండిన లంకలో నేను ప్రవేశించాను.’ జటాయువు ప్రసంగం సీతకు ప్రత్యేకంగా హృదయస్పర్శి — అతడు ఆమెను రక్షించడానికి ప్రాణాలు విడిచాడు. అతని సోదరుడే చివరికి ఆమె స్థానాన్ని తెలిపాడు — ఇది కథలోని సుందరమైన సంగతి. ‘మరణం చ జటాయుషః’ — ‘జటాయువు మరణం’ — అంటూ అంగదుని విలాపంలో జటాయువును స్మరించడమే సంపాతిని ఆకర్షించింది; దైవయోగంలా. హనుమంతుని సముద్రలంఘనం కేవలం ఒక్క వాక్యంలో చెప్పబడింది — ‘భయం వ్యవధూయ’ — ‘భయాన్ని తొలగించి’; ఆత్మప్రశంస లేదు. సంపాతి వృత్తాంతంలో రెండు విశేషాలు ఉన్నాయి. మొదటిది — అతడు దూరదృష్టి గల గృధ్రం, అతని చేతనే సీత నివాసం లంకలో అని నిశ్చయమైంది. రెండవది — అతని సోదరుడు జటాయువు సీతను రక్షించడానికి రావణుని చేత చంపబడ్డాడు. ఈ విధంగా ఒక సోదరుడు సీత కోసం మరణించాడు, మరొకడు ఆమె స్థానాన్ని చూపాడు. అంగదుని విలాపం కూడా ప్రస్తావించదగినది — అతడు సీతను కోల్పోవడాన్నీ, తండ్రి వాలి వధనూ, వానరుల ప్రాయోపవేశాన్నీ, జటాయువు మరణాన్నీ తలచుకుని దుఃఖించాడు. ఆ విలాపంలోనే జటాయువు పేరు విని సంపాతి దగ్గరకు వచ్చాడు. సముద్రతీరంలో వానరులకు మళ్ళీ చింత — సముద్రం అపారమైనది, దానిని ఎవరు లంఘిస్తారు? ఇక్కడ హనుమంతుడు తన పరాక్రమాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతాడు, జాంబవంతుని ప్రేరణను ప్రస్తావించడు. ‘రాత్రివేళ ప్రవేశించాను’ అనే మాటతో లంకాప్రవేశపు గోప్యత సూచించబడుతుంది. సముద్రతీరానికి చేరగానే వానరుల ‘హృష్టాః పుష్టాః’ — ‘సంతోషంగా పుష్టిగా’ — అనే స్థితి, సముద్రాన్ని చూడగానే ‘భీమా చింతా’ — ‘భయంకరమైన చింత’ — ఈ భావపరివర్తన ఇక్కడ సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది. హనుమంతుడు వారి భయాన్ని ‘వ్యవధూయ’ — తొలగించి — ఒంటరిగా సముద్రాన్ని లంఘించాడు. అతని సాహసం కేవలం తన కోసం కాదు, సమస్త వానరసైన్యాన్నీ రక్షించడం కోసం కూడా. ఈ విధంగా దక్షిణదిశ అన్వేషణ సఫలమైంది.

‘రావణుని నేను చూశాను, శోకంతో పీడింపబడుతున్న నిన్నూ చూశాను. ఓ అనిందితా, ఇదంతా జరిగినది జరిగినట్లు నీకు చెప్పాను. దేవీ, నాతో మాట్లాడు; నేను దాశరథి దూతను. రాముని కార్యం కోసం ప్రయత్నిస్తూ నీ నిమిత్తం ఇక్కడికి వచ్చిన, సుగ్రీవుని మంత్రినైన, వాయుపుత్రుడినైన నన్ను గుర్తించు. సర్వశస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన కాకుత్స్థుడు క్షేమంగా ఉన్నాడు. దేవీ, గురుసేవలో నిమగ్నుడైన, శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు వీర్యవంతుడైన నీ భర్త హితంలో నిరతుడై ఉన్నాడు. నేను ఒక్కడినే సుగ్రీవుని మాటపై ఇక్కడికి వచ్చాను; సహాయం లేకుండా, కోరిన రూపం దాల్చుతూ, నీ జాడ వెదకాలనే కోరికతో సంచరిస్తూ నేను దక్షిణదిక్కునంతా గాలించాను. అదృష్టవశాత్తు, నిన్ను కోల్పోయామని శోకిస్తున్న వానరసైన్యాల సంతాపాన్ని నిన్ను కనుగొన్న వార్త చెప్పడం ద్వారా తొలగిస్తాను. అదృష్టవశాత్తు నా సముద్రలంఘనం వ్యర్థం కాలేదు; నిన్ను చూసినందువల్ల కలిగే కీర్తిని నేను పొందుతాను. మహావీర్యుడైన రాఘవుడు పుత్రులతోనూ బంధువులతోనూ కూడిన రాక్షసాధిపతి రావణుని చంపి త్వరలోనే నిన్ను చేరుకుంటాడు. వైదేహీ, మాల్యవంతమనే పర్వతం పర్వతాలలో ఉత్తమమైనది. అక్కడి నుండి కేసరి అనే వానరుడు గోకర్ణపర్వతానికి వెళ్ళాడు. మహాకపి అయిన నా తండ్రి అతడు, దేవర్షుల ఆదేశంతో సముద్రుని పవిత్రతీర్థంలో శంబసాదనుడనే అసురుని పెకలించాడు, చంపాడు. ఓ మైథిలీ, ఆ వానరుని క్షేత్రంలో నేను వాయువు వల్ల జన్మించాను, నా స్వంత కర్మ వల్లనే లోకంలో హనుమంతుడని ప్రసిద్ధుడినయ్యాను. వైదేహీ, విశ్వాసం కలిగించడం కోసమే నేను నీ భర్త గుణాలను చెప్పాను; దేవీ, త్వరలోనే రాఘవుడు నిశ్చయంగా నిన్ను ఇక్కడి నుండి తీసుకువెళ్తాడు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని ఆత్మపరిచయం పూర్ణమవుతుంది — తండ్రి కేసరి, జన్మ వాయువు అనుగ్రహంతో, పేరు తన కర్మతో. ‘అహమేకస్తు సంప్రాప్తః’ — ‘నేను ఒక్కడినే వచ్చాను’ — అనే మాటతో అతడు తన సాహసాన్ని వినయంగా సూచిస్తాడు — సహాయం లేకున్నా దక్షిణదిక్కునంతా వెదకాడు. ‘దిష్ట్యా’ — ‘అదృష్టవశాత్తు’ — అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తం కావడం అతని హర్షాన్ని ప్రకటిస్తుంది — అన్వేషణ సిద్ధించడం అతని జీవితంలో అతి గొప్ప క్షణం. ‘విశ్వాసార్థం తు వైదేహి భర్తురుక్తా మయా గుణాః’ — ‘వైదేహీ, విశ్వాసం కోసమే నీ భర్త గుణాలను చెప్పాను’ — అనే మాటతో అతడు తన ఉద్దేశాన్ని స్పష్టంగా అంగీకరిస్తాడు — దీర్ఘమైన వర్ణన విశ్వాసం కోసమే. ఇక్కడ సందేశపు సారం మళ్ళీ చెప్పబడింది — రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడు, లక్ష్మణుడు అతని సేవలో నిరతుడై ఉన్నాడు, నేను రామకార్యం కోసం వచ్చాను. ‘అభిభాషస్వ మాం దేవి’ — ‘దేవీ, నాతో మాట్లాడు’ — అనే యాచన హృదయస్పర్శి — హనుమంతుడు సీత నుండి ఒక్క మాటైనా వినాలని కోరుకుంటున్నాడు. ‘త్వన్నాశమనుశోచతామ్’ — ‘నిన్ను కోల్పోయామని శోకిస్తున్న’ — అనే మాటలో సీత పట్ల వానరుల స్నేహం కనిపిస్తుంది — ఆమె మరణించిందని భావించి వారు శోకిస్తున్నారు. మాల్యవంతం, గోకర్ణం, శంబసాదనుడు అనే స్థలాల, పేర్ల ప్రస్తావనతో హనుమంతుని జన్మకథ చారిత్రకమవుతుంది. కిష్కింధాకాండలో జాంబవంతుడు అతని జన్మకథను అంజన సంబంధంగా చెప్పాడు; ఇక్కడ మాత్రం కేసరి వైపు నుండి చెప్పబడింది. రెండు విధాలుగానూ అతడు వాయుపుత్రుడూ, కేసరి క్షేత్రంలో జన్మించినవాడూ. హనుమంతుడు తన జన్మకథను ఎందుకు చెబుతున్నాడు? ఇతడు మాయావి అయిన రాక్షసుడేమో అని సీత మనస్సులో ఉన్న సంశయాన్ని తొలగించడానికి — అతని వంశం, తండ్రి, జన్మస్థానం, పేరు అన్నీ స్పష్టం. ‘లోకే స్వేనైవ కర్మణా’ — ‘నా స్వంత కర్మ వల్లనే లోకంలో’ — అనే మాట వినయపూర్ణమైనది — అతని కీర్తి తండ్రిది కాదు, తన కర్మ ఫలం. చివరికి ‘అచిరాత్ త్వామితో దేవి రాఘవో నయితా ధ్రువమ్’ — ‘దేవీ, త్వరలోనే రాఘవుడు నిశ్చయంగా నిన్ను ఇక్కడి నుండి తీసుకువెళ్తాడు’ — అనే నిశ్చితమైన మాట సీతకు ఆశ్వాసన. ‘దిష్ట్యాహమ్’ — ‘అదృష్టవశాత్తు నేను’ — అనే అతని హర్షం వానరులందరి హర్షం కూడా — వారి సంతాపం తొలగిపోతుంది.

ఈ విధంగా సమంజసమైన హేతువులతోనూ గుర్తులతోనూ నమ్మకం కలిగిన, శోకంతో కృశించిన సీత అతనిని దూతగా గ్రహిస్తుంది, రామదూతగా అంగీకరిస్తుంది. జానకి సంతోషంతో సాటిలేని హర్షాన్ని పొంది, వంపు తిరిగిన రెప్పలు గల కన్నుల నుండి ఆనందబాష్పాలు రాల్చింది. ఎర్రని అంచులతో తెల్లని విశాలమైన కన్నులు గల ఆ విశాలాక్షి సుందరమైన ముఖం రాహువు నుండి విడివడిన నక్షత్రరాజు చంద్రునిలా ప్రకాశించింది. ఆమె హనుమంతుని నిస్సందేహంగా వానరుడని భావిస్తుంది, మరొకటి కాదని. అప్పుడు హనుమంతుడు చూడముచ్చటైన ఆమెతో బదులుగా ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ మైథిలీ, ఇదంతా నీకు చెప్పాను, ఊరట పొందు. నేను ఏమి చేయాలి? నీకు ఏది రుచిస్తుంది? నేను తిరిగి వెళ్తాను. మహర్షుల ప్రేరణతో కపివీరుడైన కేసరి యుద్ధంలో శంబసాదనుడనే అసురుని చంపగా, ఓ మైథిలీ, నేను వాయువు వల్ల పుట్టినవాడిని, ప్రభావంలో అతనితో సమానుడైన వానరుడిని.’ సర్గ ఆరంభంలో సీత శోకంతో కృశించింది, చివరికి ఆనందబాష్పాలతో కూడి ఉంది — ఇదే సర్గలోని భావపరివర్తన. ‘రాహుముక్త ఉడురాట్’ — ‘రాహువు నుండి విడివడిన నక్షత్రరాజు’ — అనే ఉపమ సుందరమైనది — గ్రహణం నుండి విడివడిన చంద్రుడు మళ్ళీ ప్రకాశించినట్లు, శోకం నుండి విడివడిన ఆమె ముఖం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో హనుమంతుని జన్మసారాన్ని మళ్ళీ చెప్పి సర్గను ముగిస్తుంది. ‘హేతుభిః’ — ‘హేతువులతో’ — అనే పదం విశేషమైనది — సీత తర్కంతోనూ ప్రమాణాలతోనూ విశ్వసిస్తుంది, కేవలం భావనతో కాదు. ‘కిం కరోమి, ప్రతియామ్యహమ్’ — ‘ఏమి చేయాలి, నేను తిరిగి వెళ్తాను’ — అనే హనుమంతుని ప్రశ్నలో అతని వినయం కనిపిస్తుంది — అతడు తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ఏమీ చేయడు, సీత ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తాడు. తరువాతి సర్గలో ఉంగరం ఇవ్వడంతో విశ్వాసం పూర్ణమవుతుంది. ఆనందబాష్పాలు దుఃఖబాష్పాల నుండి భిన్నమైనవి — ఇవి ఆశకు చిహ్నాలు.

வானரச் சிறந்தோனிடமிருந்து அந்த ராமகதையைக் கேட்ட வைதேகி இனிய குரலில் ஆறுதலான இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள்: உனக்கு ராமனுடன் தொடர்பு எங்கே ஏற்பட்டது? லக்ஷ்மணனை நீ எப்படி அறிவாய்? வானரர்களுக்கும் மனிதர்களுக்கும் சந்திப்பு எப்படி நிகழ்ந்தது? வானரனே, ராமனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் உரிய அடையாளங்கள் எவையோ, அவற்றை மீண்டும் சொல்; அதனால் என்னைச் சோகம் ஆட்கொள்ளாதிருக்கும். அவருடைய உடலமைப்பு, தோற்றம் எப்படிப்பட்டது? உருவம் எப்படிப்பட்டது? தொடைகள் எப்படி, கைகள் எப்படி? லக்ஷ்மணனைப் பற்றியும் சொல். வைதேகி இவ்வாறு கேட்டதும் வாயுமைந்தன் அனுமன் ராமனை உள்ளபடியே வருணிக்கத் தொடங்கினான்: தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய வைதேகி, அறிந்திருந்தும் நீ உன் கணவருடைய, லக்ஷ்மணனுடைய உடலமைப்பைப் பற்றி என்னிடம் கேட்கிறாய்; இது என் நற்பேறு. அகன்ற கண்களுடையவளே, ராமனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் நான் கவனித்த அடையாளங்களைச் சொல்கிறேன், கேள். சீதையின் கேள்விகள் சோதனைக்காகவே — ராமனை நேரில் கண்டவனால் மட்டுமே அவருடைய உடலை நுட்பமாக வருணிக்க முடியும். மாயாவியான ராவணன் ராமனின் பெயரை அறிந்திருக்கலாம்; ஆனால் அவருடைய தொடைகளையும் கைகளையும் அறிந்திருக்க மாட்டான். அனுமனும் சோதனையை மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்கிறான் — ‘நற்பேறு’ என்று சொல்கிறான்; ஏனெனில் இந்தக் கேள்வியே தன் உண்மைத்தன்மைக்குச் சான்று தர ஒரு வாய்ப்பு. முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் சீதை மௌனத்தை மேற்கொண்டாள்; இன்று அவளே பேசத் தொடங்குகிறாள் — இதுவே அவள் மனத்தில் நம்பிக்கையின் முதல் விதை. அவள் அனுமனை ‘வானரனே’ என்று விளிக்கிறாள், ‘ராக்ஷசனே’ என்று அல்ல. அவளுடைய கேள்விகள் மூவகையானவை — தொடர்பைப் பற்றியது, லக்ஷ்மணனை அறிந்ததைப் பற்றியது, மனிதர்–வானரர் சந்திப்பைப் பற்றியது. இந்தக் கேள்விகளே இந்த நீண்ட சர்க்கத்தின் வடிவமைப்பை உருவாக்குகின்றன — அனுமன் வரிசையாக அனைத்துக்கும் பதில் சொல்வான்: முதலில் உருவ வருணனை, பிறகு சந்திப்பின் கதை. ‘என்னைச் சோகம் ஆட்கொள்ளாதிருக்கும்’ என்ற சொல்லால், ராமனின் வருணனையைக் கேட்பதாலேயே தன் சோகம் தணிகிறது என்பதை அவள் ஒப்புக்கொள்கிறாள்.

ஜனகனின் மகளே, ராமன் தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும், முழுநிலவு போன்ற முகமும் உடையவர்; அழகும் இனிய பண்பும் நிறைந்தவராகப் பிறப்பிலேயே தோன்றியவர். அவர் ஒளியில் சூரியனுக்கு நிகரானவர், பொறுமையில் பூமிக்கு நிகரானவர், அறிவில் பிருகஸ்பதிக்கு நிகரானவர், புகழில் இந்திரனுக்கு ஒப்பானவர். பகைவரை வாட்டும் அவர் உயிருலகையும், தம் மக்களையும், தம் ஒழுக்கத்தையும், அறத்தையும் காப்பவர். அழகியவளே, ராமன் உலகையும் நான்கு வருணங்களையும் காப்பவர்; உலகின் வரம்புகளை வகுப்பவரும், பிறரைக் கொண்டு அவற்றைக் கடைப்பிடிக்கச் செய்பவரும் அவரே. அவர் ஒளிமிக்கவர், மிகவும் போற்றப்படுபவர், பிரம்மசரிய விரதத்தில் நிலைத்திருப்பவர், நல்லோர் செய்த உதவியை அறிந்தவர், செயல்களை நடைமுறைப்படுத்தும் வழியை அறிந்தவர். அரசியல் நெறியில் பயிற்சி பெற்றவர், அந்தணர்களைப் போற்றுபவர், ஞானம் உடையவர், நல்லொழுக்கம் நிறைந்தவர், பணிவுடையவர், பகைவரை வாட்டுபவர். யஜுர்வேதத்தில் பயிற்சி பெற்றவர், வேதம் அறிந்தவர்களால் நன்கு போற்றப்படுபவர்; தனுர்வேதத்திலும், வேதத்திலும், வேதாங்கங்களிலும் நிலைபெற்றவர். அகன்ற தோள்களும், நீண்ட கைகளும், சங்கு போன்ற கழுத்தும், மங்கலமான முகமும், மறைந்த காறையெலும்புகளும், நன்கு சிவந்த கண்களும் உடைய அவர் ‘ராமன்’ என்ற பெயரால் மக்களிடையே புகழ்பெற்றவர். துந்துபி முழக்கம் போன்ற ஆழ்ந்த குரலும், பளபளப்பான நிறமும், பேராற்றலும் உடையவர்; சமச்சீரான, நன்கு பகுக்கப்பட்ட அங்கங்களுடையவர்; கருநிறம் கொண்டவர். அனுமனின் வருணனையில் முதலில் குணங்கள், பிறகு கல்வி, இறுதியில் உடல் — இந்த வரிசை பொருள் பொதிந்தது. சீதை உடலைப் பற்றிக் கேட்டாள்; அனுமனோ முதலில் குணங்களைச் சொல்கிறான்; ஏனெனில் ராமனின் குணங்கள் அவருடைய உடலைவிடப் பெரியவை. ‘மறைந்த காறையெலும்புகள்’ — காறையெலும்புகள் சதையால் மூடப்பட்டு வெளியே தெரியாமல் இருப்பது; இது சாமுத்திரிகா சாஸ்திரத்தில் நல்ல இலக்கணம். ‘வரம்புகளை வகுப்பவரும் கடைப்பிடிக்கச் செய்பவரும்’ என்பது ராமன் மரியாதா புருஷோத்தமர் என்பதைச் சுட்டுகிறது. இதனால் அனுமன் ராமனைப் பார்த்தது மட்டுமல்ல, அவர் அருகில் இருந்து அவருடைய இயல்பையும் புரிந்துகொண்டான் என்பது தெளிவாகிறது. இங்கே ராமனின் குணங்கள் மூன்று பிரிவுகளாகப் பகுக்கப்பட்டிருப்பதைக் காணலாம். முதல் பிரிவு தெய்வீக உவமைகள் — சூரியன், பூமி, பிருகஸ்பதி, இந்திரன். இரண்டாம் பிரிவு அரச தர்மம் — உலகைக் காத்தல், வருணங்களைக் காத்தல், வரம்புகளை நிலைநாட்டுதல், அரசியல் நெறி, அந்தணர்க்குச் சேவை. மூன்றாம் பிரிவு கல்வி — யஜுர்வேதம், தனுர்வேதம், வேதாங்கங்கள். பிறகு உடலின் வருணனை தொடங்குகிறது — தோள்கள், கைகள், கழுத்து, முகம், கண்கள், குரல், நிறம். பத்தாம் சுலோகம் முப்பத்தொன்றாம் சர்க்கத்திலும் ஏறக்குறைய அப்படியே வந்தது — ‘உயிருலகைக் காப்பவர்’ என்று; அனுமன் தன் முந்தைய கூற்றை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான்; இது அவனுடைய சொல்லின் ஒருமைப்பாட்டைக் காட்டுகிறது. ‘பிரம்மசரிய விரதத்தில் நிலைத்திருப்பவர்’ என்ற சொல் சீதைக்குச் சிறப்பாக இனிமையானது — பிரிவிலும் ராமன் தன்னடக்கம் உடையவராக இருக்கிறார். ‘பளபளப்பான நிறம்’, ‘கருநிறம் கொண்டவர்’ என்ற இரு சொற்களால் ராமனின் கருநிறம் இருமுறை சொல்லப்படுகிறது; ஏனெனில் சீதை அந்த நிறத்தையே எப்போதும் நினைத்துக்கொண்டிருக்கிறாள். இவ்வாறு குணங்களும் உடலும் சேர்ந்து ராமனின் முழுச் சித்திரத்தை உருவாக்குகின்றன.

ராமன் மூன்றில் உறுதியானவர் — மார்பு, மணிக்கட்டு, கைப்பிடி ஆகிய மூன்று அங்கங்களும் திடமானவை; மூன்றில் நீண்டவர் — புருவங்கள், கைகள், ஆண்குறி ஆகியவை நீண்டவை; மூன்றில் சமமானவர் — கூந்தல் நுனி, விரைகள், முழங்கால்கள் ஆகியவை சமமானவை; மூன்றில் உயர்ந்தவர் — மார்பு, கொப்பூழின் ஓரம், வயிறு ஆகியவை உயர்ந்தவை. மூன்றில் சிவந்தவர் — கண்ணோரங்கள், நகங்கள், உள்ளங்கை உள்ளங்கால்கள் ஆகியவை சிவந்தவை; மூன்றில் பளபளப்பானவர்; மூன்றில் எப்போதும் ஆழமானவர் — குரல், நடை, கொப்பூழ். மூன்று மடிப்புகள் உடையவர், மூன்றில் தாழ்ந்தவர், நான்கில் வளைவுடையவர், மூன்று சுழிகள் உடையவர், நான்கு கலைகள் உடையவர், நான்கு ரேகைகள் உடையவர், நான்கு கிஷ்கு அளவுடையவர் — அதாவது நான்கு முழ உயரம் உடையவர், நான்கில் சமமானவர். பதினான்கு இணை அங்கங்களில் சமமானவர், நான்கு கோரைப்பற்கள் உடையவர், சிங்கம், புலி, யானை, காளை ஆகியவற்றைப் போன்ற நால்வகை நடை உடையவர்; பெரிய உதடுகளும் தாடையும் மூக்கும் உடையவர், ஐந்தில் பளபளப்பானவர், எட்டு நீண்ட எலும்புகள் உடையவர். பத்து அங்கங்கள் தாமரை போன்றவர், பத்து அங்கங்கள் பெரியவர், செல்வம், புகழ், ஆற்றல் ஆகிய மூன்றாலும் நிறைந்தவர், இரண்டில் தூயவர் — தாய்வழியிலும் தந்தைவழியிலும் தூய குலத்தவர்; ஆறில் உயர்ந்தவர், ஒன்பதில் மெல்லியவர், மூன்று காலங்களிலும் அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றைக் கடைப்பிடிப்பவர். சத்திய தர்மத்தில் விருப்பமுடையவர், செல்வம் உடையவர், பொருள் சேர்ப்பதிலும் அருள் புரிவதிலும் ஈடுபாடுடையவர், இடத்தையும் காலத்தையும் பகுத்தறிபவர், எல்லா மக்களிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவர். அவருடைய மாற்றாந்தாய் மகனான சகோதரன் சௌமித்திரி அளவற்ற ஒளியுடையவன்; அன்பிலும் உருவிலும் குணங்களிலும் அவரைப் போன்றவனே. இந்த இலக்கணங்களைப் பதிப்பின் இந்தி உரை விரிவாக விளக்குகிறது; இங்கே அதன்படி சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன. எண்களைக் கொண்டு வருணிப்பது இந்திய மரபின் தனிச்சிறப்பு — பெருமக்களின் இலக்கணங்கள் எண்ணிக்கையின் மூலம் நினைவில் கொள்ளப்படுகின்றன. பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் பதினான்கு இணைகள் எண்ணப்பட்டுள்ளன — புருவங்கள், மூக்குத் துளைகள், கண்கள், காதுகள், உதடுகள், மார்புக் காம்புகள், முழங்கைகள், மணிக்கட்டுகள், முழங்கால்கள், விரைகள், இடுப்பு, கைகள், கால்கள், தொடைகள். இந்த வருணனை சீதைக்கு உறுதியான சான்று — இவ்வளவு நுட்பமான அறிவு மாயாவியான ராவணனுக்கு இருக்க முடியாது. இந்தச் சுலோகங்கள் ராமாயணத்தில் மிகவும் புகழ்பெற்றவை; ஏனெனில் இவற்றில் மாமனிதனின் சாமுத்திரிகா இலக்கணங்கள் சூத்திர வடிவில் கோக்கப்பட்டுள்ளன. அனுமனின் நினைவாற்றல் இங்கே வியப்பூட்டுவது — அவன் ஒவ்வோர் அங்கத்தையும் எண்ணிச் சொல்கிறான்.

அந்த லக்ஷ்மணன் பொன்னிற ஒளியுடையவன், செல்வச் சிறப்புடையவன்; ராமனோ கருநிறமுடையவர், பெரும்புகழ் உடையவர். மனிதருள் புலிகளான அவ்விருவரும் உன்னைக் காண்பதையே பெருவிழாவாகக் கருதி, ஆவலுடன், பூமி முழுவதும் தேடிக்கொண்டிருந்தபோது எங்களுடன் சேர்ந்தனர். உன்னையே தேடிக்கொண்டு பூமியெங்கும் திரிந்த அவர்கள், தமையனால் அரசிலிருந்து இறக்கப்பட்டு, நாட்டிலிருந்து விரட்டப்பட்ட வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனை, மரங்கள் அடர்ந்த ரிஷ்யமூக மலையின் அடிவாரத்தில் கண்டனர். தமையனின் அச்சத்தால் துயருற்று அமர்ந்திருந்தாலும் அவன் காண்பதற்கு இனியவனாக இருந்தான். தமையனால் அரசிலிருந்து இறக்கப்பட்டு நாட்டை இழந்த, சொன்ன சொல் தவறாத அந்த வானர அரசன் சுக்ரீவனுக்கு நாங்கள் பணிவிடை செய்துவந்தோம். பிறகு மரவுரி அணிந்து, சிறந்த விற்களைக் கைகளில் ஏந்திய அவ்விருவரும் ரிஷ்யமூக மலையின் அழகிய பகுதிக்கு வந்தனர். வில்லேந்திய அந்த மனிதப் புலிகளைக் கண்ட வானரச் சிறந்தோன் அச்சத்தால் மயங்கி மலையுச்சிக்குத் தாவினான். பிறகு உச்சியில் நின்றுகொண்டு வானரத் தலைவன் என்னையே விரைவாக அவர்களிடம் அனுப்பினான். சுக்ரீவனின் சொற்படி, அழகும் இலக்கணங்களும் நிறைந்த, மனிதருள் புலிகளான அந்தத் தலைவர்களின் முன்னே நான் கைகூப்பி நின்றேன். நான் உண்மை நிலையைத் தெரிவித்ததும் அவர்கள் அன்பு கொண்டனர். இங்கே அனுமன் தன் பங்கைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையே முதல் பாலம் அவனே. கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் தொடக்கம் இங்கே சுருக்கமாக மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. ‘பொன்னிற ஒளியுடைய’ லக்ஷ்மணன், ‘கருநிறமுடைய’ ராமன் — இந்த நிறங்களைச் சீதை நன்கு அறிவாள்; ஆகவே இதுவும் அறிமுகத்துக்குச் சான்று. சுக்ரீவனின் அச்சமும் இயல்பானதே — வாலியால் அனுப்பப்பட்டவர்களோ என்ற ஐயத்தால் அவன் ஓடினான். இவ்வாறு வானரர் தரப்பிலும் ஐயம் இருந்தது; அது அனுமனின் தூதால் நீங்கியது — இங்கே சீதையின் ஐயமும் அவனுடைய சொல்லாலேயே நீங்கப்போவதுபோல. சுக்ரீவன் சொன்ன சொல் தவறாதவன் என்பதும் இங்கே சொல்லப்படுகிறது — அவன் வாக்குறுதியைக் காப்பவன்; ஆகவே ராமனின் நட்புக்குத் தகுதியானவன். அனுமன் ‘என்னையே’ என்று சொல்கிறான் — எல்லா வானரர்களிலும் அவனையே நம்பகமான தூதனாகக் கருதிச் சுக்ரீவன் அனுப்பினான். இதனால் அனுமனின் தகுதியும் மறைமுகமாகச் சுட்டப்படுகிறது. ‘கைகூப்பி நின்றேன்’ — இன்று சீதையின் முன் கைகூப்பி நிற்பதுபோலவே, அன்று ராமனின் முன்னும் அவன் கைகூப்பி நின்றான். இவ்வாறு அனுமனின் பணிவு எங்கும் ஒன்றுபோலவே இருக்கிறது. ராம லக்ஷ்மணர் மரவுரி அணிந்திருந்தனர் என்ற சொல்லால், அவர்கள் இன்னும் தவக்கோலத்திலேயே திரிகிறார்கள், அரச உடை அணியவில்லை என்பதைச் சீதை அறிவாள். இவ்வாறு ராமன் சுக்ரீவனை முதன்முதலில் சந்தித்தது அனுமன் வழியாகவே நிகழ்ந்தது; ஆகவே இந்தக் கதைக்கு நம்பகமான சாட்சி அவனே. இதை அறிந்ததும் சீதையும் அவனை மேலும் நம்புகிறாள்.

மனிதருள் காளைகளான அவ்விருவரையும் என் முதுகில் ஏற்றி அந்த இடத்துக்குக் கொண்டுசென்று, மகாத்மாவான சுக்ரீவனிடம் உண்மையோடு அறிமுகப்படுத்தினேன். ஒருவரோடொருவர் உரையாடியதால் அவர்களுக்கிடையே மிகுந்த அன்பு பிறந்தது. அங்கே புகழ்மிக்க வானர அரசனும் மனித அரசனும் தங்கள் முந்தைய வரலாற்றைச் சொல்லிக்கொண்டு ஒருவருக்கொருவர் ஆறுதல் அளித்துக்கொண்டனர். பிறகு லக்ஷ்மணனின் தமையனான ராமன், ஒரு பெண்ணின் காரணமாகப் பேராற்றல் உடைய தமையன் வாலியால் விரட்டப்பட்ட சுக்ரீவனுக்கு ஆறுதல் கூறினார். பிறகு களைப்பின்றிச் செயலாற்றும் ராமன் உன்னை இழந்ததால் அடைந்த சோகத்தை லக்ஷ்மணன் வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனிடம் தெரிவித்தான். லக்ஷ்மணன் சொன்ன சொல்லைக் கேட்ட வானரத் தலைவன், கிரகணத்தால் பீடிக்கப்பட்ட சூரியனைப் போல மிகவும் ஒளியிழந்தான். பிறகு, ராக்ஷசனால் நீ கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது, உன் உடலுக்கு அழகூட்டிய அணிகலன்களின் தொகுப்பை நீ தரையில் வீசினாயே, அவை அனைத்தையும் வானரப் படைத்தலைவர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் கொண்டுவந்து ராமனிடம் காட்டினர்; ஆனால் நீ சென்ற வழியை அவர்கள் அறியவில்லை. அவற்றை நானே கொண்டுவந்து ராமனிடம் கொடுத்தேன். ஒலிக்கும், சிதறிக்கிடந்த அவற்றைக் கண்டு அவர் மனம் உடைந்தார். பார்ப்பதற்கு அழகான அவற்றை மடியில் வைத்துக்கொண்டு, தேவனைப் போல ஒளிரும் அந்தத் தெய்வம் பலவாறாகப் புலம்பினார். அவற்றைத் திரும்பத் திரும்பப் பார்த்து அழுது வாடிய தசரதன் மகனைச் சோகமெனும் நெருப்பு கொழுந்துவிட்டு எரித்தது. துயரத்தால் வருந்திய அந்த மகாத்மா நெடுநேரம் படுத்துக்கிடந்தார்; பலவகைச் சொற்களால் நான் அவரைச் சிரமப்பட்டு மீண்டும் எழச்செய்தேன். சௌமித்திரியுடன் கூடிய ராகவன் விலைமதிப்பற்ற அவற்றைத் திரும்பத் திரும்பப் பார்த்தும் காட்டியும், பின்னர் சுக்ரீவனிடம் ஒப்படைத்தார். இங்கே அனுமன் சீதையின் அணிகலன்களின் கதையைச் சொல்கிறான் — சீதையே அவற்றை ரிஷ்யமூகத்தில் வீசினாள்; ஆகவே இந்த நிகழ்ச்சி அவளுக்கும் ராமனின் தரப்பினருக்கும் மட்டுமே தெரியும். இதுவே எல்லாவற்றிலும் வலுவான அடையாளம். ‘நானே கொண்டுவந்தேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன்னைச் சாட்சியாக்குகிறான். ராமனின் புலம்பலின் வருணனை சீதையின் இதயத்தைத் தொடுகிறது — அவளுடைய கணவர் அவளைப் பிரிந்ததால் மயங்கித் தரையில் கிடந்தார். ‘சோகமெனும் நெருப்பு’ என்பது உருவகம் — சோகம் நெருப்பைப் போலக் கொழுந்துவிட்டு எரிகிறது; அணிகலன்கள் விறகு போல. இவ்வாறு அனுமன் ராமனின் அன்பின் ஆழத்தைச் சீதைக்குக் காட்டுகிறான். அணிகலன்கள் விழுந்தது ஆரண்ய காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்ட சீதை மலையுச்சியில் இருந்த ஐந்து வானரர்களைக் கண்டு, ராமன் தான் சென்ற வழியை அறியும்படி மேலாடையையும் அணிகலன்களையும் கீழே போட்டாள். அவளே ஏற்படுத்திய அந்த அடையாளம் இன்று பலன் தந்துவிட்டது — அதே அணிகலன்கள் ராமனைச் சுக்ரீவனுடன் இணைத்தன. ஆகவே சீதையின் அறிவே அவளைத் தேடுவதற்கு முதல் காரணம். இந்த நிகழ்ச்சி சீதைக்கும் வானரர்களுக்கும் மட்டுமே தெரியும், ராவணனுக்குத் தெரியாது என்பதால் அனுமன் இவை அனைத்தையும் விரிவாகச் சொல்கிறான். இந்தக் காரணத்தால் இந்த வரலாறு சீதைக்கு மறுக்க முடியாத சான்றாகிறது. ராமனின் புலம்பலின் வருணனையும் சீதையின் இதயத்தில் ஆழ்ந்த தாக்கத்தை ஏற்படுத்துகிறது — ராமன் தன்னை மறக்கவில்லை, தன் பிரிவால் மிகவும் துயருற்றிருக்கிறார் என்பதை அவள் இப்போது அறிகிறாள். ‘பலவகைச் சொற்களால் நான் அவரைச் சிரமப்பட்டு மீண்டும் எழச்செய்தேன்’ என்ற சொல்லால், ராமனின் துயர நேரத்தில் தான் அருகில் இருந்ததை அனுமன் காட்டுகிறான் — அவன் வெறும் தூதன் அல்ல, ராமனின் தோழனும் கூட. ‘சுக்ரீவனிடம் ஒப்படைத்தார்’ என்ற சொல்லிலிருந்து அந்த அணிகலன்கள் இன்னும் சுக்ரீவனின் பாதுகாப்பில் உள்ளன என்பது தெரிகிறது. இவ்வாறு தன் அணிகலன்களும் பத்திரமாக உள்ளன என்று கேட்டுச் சீதை நிம்மதி அடைவாள். ‘தேவனைப் போல ஒளிரும் தெய்வம்’ என்ற இரு சொற்கள் ராமனின் தெய்வத்தன்மையைச் சுட்டுகின்றன — சோகத்திலும் அவருடைய ஒளி அழியவில்லை. அவருடைய அழுகையும், வாட்டமும், மயக்கமும், மாமனிதனும் அன்புக்குரியவரைப் பிரிந்தால் சாதாரண மனிதனைப் போலத் துயரத்தை அனுபவிக்கிறான் என்பதைக் காட்டுகின்றன. இதைக் கேட்டதும் சீதையின் கண்களில் கண்ணீர் பெருகியிருக்கும்.

உயர்ந்த பெண்மணியே, எரிமலை எப்போதும் பெரும் சுடர்விடும் நெருப்பால் தகிப்பதுபோல, உன்னைக் காணாததால் ராகவன் வெந்து வாடுகிறார். வேள்விச்சாலையை நெருப்புகள் தகிப்பதுபோல, உன்னால் உண்டான உறக்கமின்மையும், சோகமும், கவலையும் மகாத்மாவான ராகவனைத் தகிக்கின்றன. பெரும் நிலநடுக்கத்தால் பெரிய மலை அசைவதுபோல, உன்னைக் காணாத சோகத்தால் ராகவன் நிலைகுலைகிறார். அரசகுமாரியே, மிக அழகிய காடுகளிலும், ஆறுகளிலும், அருவிகளிலும் திரிந்தாலும், உன்னைக் காணாமல் அவர் இன்பம் அடைவதில்லை. ஜனகனின் மகளே, மனிதருள் புலியான அந்த ராகவன் நண்பர்களுடனும் உறவினர்களுடனும் கூடிய ராவணனைக் கொன்று விரைவிலேயே உன்னை அடைவார். அப்போது ராமனும் சுக்ரீவனும் சேர்ந்து, வாலியைக் கொல்வதற்கும் உன்னைத் தேடுவதற்கும் ஒப்பந்தம் — அதாவது சபதம் — செய்துகொண்டனர். இங்கே மூன்று உவமைகளால் ராமனின் சோகம் வருணிக்கப்படுகிறது — எரிமலை, வேள்விச்சாலை, நிலநடுக்கத்தால் அசையும் மலை. மூன்று உவமைகளும் மலையுடனோ நெருப்புடனோ தொடர்புடையவை — ராமன் மலையைப் போல அசையாதவர்; ஆயினும் சோகத்தால் அசைக்கப்படுகிறார். ‘உறக்கமின்மை, சோகம், கவலை’ என்ற மூன்றும், கார்ஹபத்யம், ஆஹவனீயம், தக்ஷிணாக்னி என்ற மூன்று நெருப்புகள் வேள்விச்சாலையைத் தகிப்பதுபோல மூன்று நெருப்புகளாக உள்ளன. இதனால் தன் துயரம் ராமனின் துயரத்துக்கு நிகரானது என்பதைச் சீதை அறிவாள். சபதத்தைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம், சீதையைத் தேடுவதே ராமன்–சுக்ரீவன் நட்பின் வேர் என்பது சுட்டப்படுகிறது. இந்தச் சுலோகங்கள் சீதைக்கு இருவகையில் முக்கியமானவை — ஒருபுறம் ராமனின் துயரத்தைக் கேட்டு அவள் இதயம் உருகுகிறது; மறுபுறம் ராமனின் அன்பு திடமானது என்ற நம்பிக்கை பிறக்கிறது. ‘விரைவிலேயே அடைவார்’ என்ற ஆறுதல் அவளுடைய இரண்டு மாதக் கெடு பற்றிய அச்சத்தைப் போக்குகிறது. வாலியைக் கொல்லும் சபதம், சீதையைத் தேடும் சபதம் — இரண்டுமே நிறைவேறின என்பது மேலே சொல்லப்படும்.

பிறகு வீரர்களான அந்த இரண்டு இளவரசர்களுடன் அந்த வானரத் தலைவன் கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்றான்; போரில் வாலி வீழ்த்தப்பட்டான். ராமன் போர்க்களத்தில் வேகமாக வாலியைக் கொன்று, சுக்ரீவனை எல்லாக் கரடிகளுக்கும் வானரக் கூட்டங்களுக்கும் தலைவனாக்கினார். தேவி, இவ்வாறு ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையே ஒற்றுமை உண்டாயிற்று; அவர்களுடைய தூதனாக வந்திருக்கும் என்னை அனுமன் என்று அறிந்துகொள். தன் அரசைப் பெற்ற சுக்ரீவன் தன் பெரும் வானரர்களை வரவழைத்து, பேராற்றல் உடைய அவர்களை உனக்காகப் பத்துத் திசைகளுக்கும் அனுப்பினான். பேராற்றல் உடைய வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனால் கட்டளையிடப்பட்ட, மலையரசனைப் போன்ற அவர்கள் பூமியெங்கும் புறப்பட்டனர். பிறகு சுக்ரீவனின் சொல்லால் பரபரப்படைந்த நாங்களும் மற்ற வானரர்களும் உன்னைத் தேடிக்கொண்டு பூமி முழுவதும் திரிகிறோம். செல்வச் சிறப்பும் பேராற்றலும் உடைய, வாலியின் மகனான அங்கதன் என்ற வானரப் புலி படையின் மூன்றில் ஒரு பங்குடன் புறப்பட்டான். மலைகளில் சிறந்த விந்திய மலையில் வழிதவறி, திசை தெரியாமல், மிகுந்த சோகத்தில் ஆழ்ந்திருந்த எங்களுக்குப் பல பகலிரவுகள் கழிந்தன. செயல் நிறைவேறாது என்ற நம்பிக்கையிழப்பாலும், காலக்கெடு கடந்துவிட்டதாலும், வானர அரசனின் அச்சத்தாலும் நாங்கள் உயிரை விட ஆயத்தமானோம். மலைக்கோட்டைகளையும் ஆறுகளையும் அருவிகளையும் தேடியும் தேவி இருக்குமிடத்தை அடையாமல், உயிரை விடத் தீர்மானித்தோம். அனுமன் இங்கே கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் பிற்பகுதியைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறான் — வாலி வதம், அரசைக் கொடுத்தல், வானரர்களைத் திரட்டுதல், திசைகளுக்கு அனுப்புதல், தென்திசையில் அங்கதனின் குழு. ‘உனக்காக’ என்ற சொல் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது — முயற்சி முழுவதும் சீதைக்காகவே. வானரர்களின் நம்பிக்கையிழப்பை வருணிப்பதால், தன்னைத் தேடுவது எளிதாக இருக்கவில்லை, பலர் உயிரை விடவும் ஆயத்தமானார்கள் என்பதைச் சீதை அறிவாள். சுக்ரீவனின் ஆணையின் கடுமையும் சுட்டப்படுகிறது — மாதக் கெடுவைக் கடந்தால் மரண தண்டனை என்ற அச்சம். ‘அவர்களுடைய தூதனாக வந்திருக்கும்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன்னை ராமன், சுக்ரீவன் இருவருக்குமான தூதன் என்று சொல்கிறான் — அவன் இருவருக்கும் பிரதிநிதி. ராமனின் பக்கம் வானரப் படை முழுவதும் நிற்கிறது என்பதை இது சீதைக்குச் சுட்டுகிறது. ‘மலையரசனைப் போன்ற’ என்று வானரர்களின் பெருமை வருணிக்கப்படுகிறது — அவர்கள் மலைகளைப் போன்ற வலிமை உடையவர்கள். தென்திசைக் குழுவின் தலைவன் அங்கதன்; அவனுடைய குழுவில் அனுமனும் இருந்தான். விந்தியத்தில் வழிதவறியது, காலக்கெடு கடந்தது, சுக்ரீவனின் அச்சம் — இந்த மூன்றுமே வானரர்களின் நம்பிக்கையிழப்புக்குக் காரணங்கள். அவர்கள் உயிரை விட ஆயத்தமானார்கள் — சீதையைத் தேடுவதில் வானரர்கள் தங்கள் உயிரையும் புல்லாகக் கருதினார்கள் என்பதை இந்தச் சொல் சீதைக்குக் காட்டுகிறது. கதையின் இந்தப் பகுதி சீதைக்கு முற்றிலும் புதியது; ஏனெனில் கிஷ்கிந்தையின் நிகழ்ச்சிகளை அவள் அறியாள். ஆகவே அவள் எல்லாவற்றையும் நன்கு புரிந்துகொள்ளும்படி அனுமன் தெளிவாக, வரிசையாகச் சொல்கிறான். சுக்ரீவனின் ஆணையால் வானரர்கள் அனைவரும் ‘பரபரப்படைந்தனர்’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய அவசரமும் அச்சமும் ஒருசேரச் சுட்டப்படுகின்றன. இவை அனைத்தையும் சீதை நம்பிக்கையுடன் கேட்கிறாள். சுக்ரீவன் அரசைப் பெற்றது ராமன் செய்த உதவி; சீதையைத் தேடுவது சுக்ரீவன் செய்யும் கைம்மாறு.

பிறகு அந்த மலையின் உச்சியில் நாங்கள் பிராயோபவேசம் இருந்தோம் — உண்ணாநோன்பால் உயிர்விடத் தீர்மானித்தோம். வானரச் சிறந்தோர் அனைவரும் பிராயோபவேசம் இருப்பதைக் கண்டு, சோகக் கடலில் ஆழ மூழ்கிய அங்கதன் புலம்பினான் — வைதேகி, உன் இழப்பையும், வாலியின் வதத்தையும், எங்கள் பிராயோபவேசத்தையும், ஜடாயுவின் மரணத்தையும் நினைத்து. தலைவனின் கட்டளையால் நம்பிக்கையிழந்து சாகக் காத்திருந்த எங்களிடம், ஏதோ ஒரு செயலுக்காகவே வந்ததுபோல, வீரமிக்க ஒரு பெரும் பறவை வந்தது — கழுகரசன் ஜடாயுவின் உடன்பிறந்தவனான சம்பாதி என்ற கழுகரசன். தம்பியின் வதத்தைக் கேட்ட அவன் கோபத்துடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: என் இளைய சகோதரன் யாரால் கொல்லப்பட்டான், எங்கே வீழ்த்தப்பட்டான்? வானரச் சிறந்தோரே, இதை உங்களிடமிருந்து அறிய விரும்புகிறேன். ஜனஸ்தானத்தில் கோர உருவுடைய ராக்ஷசனால் உன் பொருட்டு நிகழ்த்தப்பட்ட அந்தப் பெரும் வதத்தை அங்கதன் உள்ளபடியே அவனுக்குச் சொன்னான். ஜடாயுவின் வதத்தைக் கேட்டு வருந்திய அருணனின் மகனான அவன், அழகிய இடையுடையவளே, நீ ராவணனின் இருப்பிடத்தில் வசிக்கிறாய் என்று சொன்னான். மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் சம்பாதியின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட அங்கதன் முதலான நாங்கள் அனைவரும் அங்கிருந்து புறப்பட்டு, விந்தியத்திலிருந்து எழுந்து கடலின் சிறந்த கரையை அடைந்தோம். உன்னைக் காணும் ஊக்கம் பெற்று, மகிழ்ச்சியும் தெம்பும் கொண்ட அங்கதன் முதலான வானரர்கள் அனைவரும் கடற்கரையை அடைந்தனர். உன்னைக் காணும் ஆவலுடைய அவர்கள் கடலைக் கண்டதும் மீண்டும் பயங்கரமான கவலையில் ஆழ்ந்தனர். அப்போது நான் கடலைப் பார்த்து, சோர்ந்துபோன வானரப் படையின் கடுமையான அச்சத்தை உதறித்தள்ளி, நூறு யோஜனை தாண்டினேன். இரவில் ராக்ஷசர்கள் நிறைந்த இலங்கைக்குள் நான் புகுந்தேன். ஜடாயுவைப் பற்றிய பகுதி சீதையின் இதயத்தைச் சிறப்பாகத் தொடுவது — அவளைக் காப்பதற்காக அவன் உயிரை விட்டான். அவனுடைய சகோதரனே இறுதியில் அவள் இருக்குமிடத்தைச் சுட்டிக்காட்டினான் — இது கதையின் அழகிய இயைபு. ‘ஜடாயுவின் மரணம்’ — அங்கதனின் புலம்பலில் ஜடாயுவை நினைத்ததே சம்பாதியை ஈர்த்தது; இது தெய்வச் செயல் போன்றது. அனுமனின் கடல் தாண்டுதல் ‘அச்சத்தை உதறித்தள்ளி’ என்ற ஒரே வாக்கியத்தில் சொல்லப்படுகிறது; தற்புகழ்ச்சி இல்லை. சம்பாதியின் வரலாற்றில் இரண்டு சிறப்புகள் உண்டு. முதலாவது — அவன் தொலைநோக்குடைய கழுகு; சீதை இலங்கையில் இருக்கிறாள் என்பது அவனாலேயே உறுதியானது. இரண்டாவது — அவனுடைய சகோதரன் ஜடாயு சீதையைக் காக்க முயன்று ராவணனால் கொல்லப்பட்டான். இவ்வாறு ஒரு சகோதரன் சீதைக்காக இறந்தான்; மற்றொருவன் அவள் இருக்குமிடத்தைக் காட்டினான். அங்கதனின் புலம்பலும் குறிப்பிடத்தக்கது — சீதையின் இழப்பு, தந்தை வாலியின் வதம், வானரர்களின் பிராயோபவேசம், ஜடாயுவின் மரணம் ஆகியவற்றை நினைத்து அவன் வருந்தினான். அந்தப் புலம்பலிலேயே ஜடாயுவின் பெயரைக் கேட்டுச் சம்பாதி அருகில் வந்தான். கடற்கரையில் வானரர்களுக்கு மீண்டும் கவலை — கடல் கரையற்றது, அதை யார் தாண்டுவார்? இங்கே அனுமன் தன் வீரத்தைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறான்; ஜாம்பவான் தூண்டியதையும் குறிப்பிடவில்லை. ‘இரவில் புகுந்தேன்’ என்ற சொல்லால் இலங்கைக்குள் புகுந்ததன் மறைவுத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. கடற்கரையை அடைந்ததும் வானரர்களின் ‘மகிழ்ச்சியும் தெம்பும்’, கடலைக் கண்டதும் ‘பயங்கரமான கவலை’ — இந்த உணர்வு மாற்றம் இங்கே நுட்பமாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது. அனுமன் அவர்களுடைய அச்சத்தை ‘உதறித்தள்ளி’ — அகற்றி — தனியாகக் கடலைத் தாண்டினான். அவனுடைய துணிவு தன்னலத்துக்காக மட்டுமல்ல, வானரப் படை முழுவதையும் காப்பதற்காகவும் கூட. இவ்வாறு தென்திசைத் தேடல் வெற்றி பெற்றது.

நான் ராவணனையும் கண்டேன், சோகத்தால் வாடும் உன்னையும் கண்டேன். குற்றமற்றவளே, நடந்தபடியே எல்லாவற்றையும் உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன். தேவி, என்னுடன் பேசு; நான் தசரதன் மகனின் தூதன். ராமனுக்காக முயற்சி மேற்கொண்டவனாக, உனக்காக இங்கு வந்திருக்கும், சுக்ரீவனின் அமைச்சனான வாயுமைந்தன் என்று என்னை அறிந்துகொள். ஆயுதம் தாங்குவோர் அனைவரிலும் சிறந்த காகுத்ஸ்தன், உன் கணவர், நலமாக இருக்கிறார். தேவி, தமையனுக்குப் பணிவிடை செய்வதில் ஈடுபட்ட, மங்கல இலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணன், வீரமிக்க உன் கணவரின் நலத்தில் ஈடுபாடு கொண்டிருக்கிறான். சுக்ரீவனின் சொல்லால் நான் ஒருவனே இங்கு வந்தேன்; துணையின்றி, விரும்பிய உருவம் எடுத்துத் திரிந்து, உன் வழியைத் தேட விரும்பி, நான் தென்திசை முழுவதும் கடந்து வந்தேன். நற்பேறாக, உன் இழப்பை எண்ணி வருந்தும் வானரப் படைகளின் துயரத்தை, உன்னைக் கண்டடைந்த செய்தியைச் சொல்வதன் மூலம் போக்குவேன். நற்பேறாக, நான் கடலைத் தாண்டியது வீணாகவில்லை; உன்னைக் கண்டதால் வரும் புகழை நான் அடைவேன். பேராற்றல் உடைய ராகவன் மக்களுடனும் உறவினர்களுடனும் கூடிய ராக்ஷசர் தலைவன் ராவணனைக் கொன்று விரைவிலேயே உன்னை அடைவார். வைதேகி, மலைகளில் சிறந்த மால்யவான் என்ற மலை உண்டு. அங்கிருந்து கேசரி என்ற வானரன் கோகர்ண மலைக்குச் சென்றான். என் தந்தையான அந்தப் பெரும் வானரன், தேவரிஷிகளால் கட்டளையிடப்பட்டு, கடலரசனின் புனிதத் தீர்த்தத்தில் சம்பசாதனன் என்ற அசுரனை அழித்தான் — கொன்றான். மைதிலி, அந்த வானரனின் மனைவியிடம் வாயுவால் நான் பிறந்தேன்; என் சொந்தச் செயலாலேயே உலகில் அனுமன் என்று புகழ்பெற்றேன். வைதேகி, நீ நம்புவதற்காகவே உன் கணவரின் குணங்களைச் சொன்னேன்; தேவி, விரைவிலேயே ராகவன் உன்னை இங்கிருந்து நிச்சயமாக அழைத்துச் செல்வார். அனுமனின் தன்னறிமுகம் இங்கே முழுமையடைகிறது — தந்தை கேசரி, பிறப்பு வாயுவின் அருளால், பெயர் தன் செயலால். ‘நான் ஒருவனே வந்தேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் துணிவைப் பணிவுடன் சுட்டுகிறான் — துணையின்றியும் தென்திசை முழுவதையும் தேடினான். ‘நற்பேறாக’ என்ற சொல் மும்முறை திரும்ப வருவது அவனுடைய மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகிறது — தேடலின் வெற்றி அவன் வாழ்வின் மிகப் பெரிய கணம். ‘நீ நம்புவதற்காகவே உன் கணவரின் குணங்களைச் சொன்னேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் நோக்கத்தை வெளிப்படையாக ஒப்புக்கொள்கிறான் — நீண்ட வருணனை நம்பிக்கைக்காகவே. இங்கே செய்தியின் சாரம் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — ராமன் நலம், லக்ஷ்மணன் அவருடைய பணிவிடையில் ஈடுபட்டிருக்கிறான், நான் ராமனின் செயலுக்காக வந்தேன். ‘தேவி, என்னுடன் பேசு’ என்ற வேண்டுகோள் நெஞ்சைத் தொடுவது — சீதையின் ஒரு சொல்லையாவது கேட்க அனுமன் விரும்புகிறான். ‘உன் இழப்பை எண்ணி வருந்தும்’ என்ற சொல்லால் வானரர்களுக்குச் சீதையிடம் உள்ள அன்பு தெரிகிறது — அவள் இறந்துவிட்டாள் என்று எண்ணி அவர்கள் வருந்திக்கொண்டிருந்தனர். மால்யவான், கோகர்ணம், சம்பசாதனன் போன்ற இடங்களின், பெயர்களின் குறிப்பால் அனுமனின் பிறப்புக் கதை வரலாற்றுத் தன்மை பெறுகிறது. கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் ஜாம்பவான் அவனுடைய பிறப்புக் கதையை அஞ்சனையோடு தொடர்புபடுத்திச் சொன்னார்; இங்கோ கேசரியின் பக்கத்திலிருந்து சொல்லப்படுகிறது. இருவகையிலும் அவன் வாயுவின் மகனும், கேசரியின் மனைவியிடம் பிறந்தவனும் ஆவான். அனுமன் தன் பிறப்புக் கதையை ஏன் சொல்கிறான்? இவன் மாயாவியான ராக்ஷசனாக இருக்கலாம் என்று சீதையின் மனத்தில் இருந்த ஐயத்தைப் போக்குவதற்காக — அவனுடைய குலம், தந்தை, பிறந்த இடம், பெயர் எல்லாம் தெளிவாகின்றன. ‘என் சொந்தச் செயலாலேயே உலகில்’ என்ற சொல் பணிவு நிறைந்தது — அவனுடைய புகழ் தந்தையால் வந்தது அல்ல, தன் செயலின் பலன். இறுதியில் ‘தேவி, விரைவிலேயே ராகவன் உன்னை இங்கிருந்து நிச்சயமாக அழைத்துச் செல்வார்’ என்ற உறுதியான சொல் சீதைக்கு ஆறுதல். ‘நற்பேறாக நான்’ என்ற அவனுடைய மகிழ்ச்சி எல்லா வானரர்களுடைய மகிழ்ச்சியும் ஆகும் — அவர்களுடைய துயரம் நீங்கப்போகிறது.

இவ்வாறு பொருத்தமான காரணங்களாலும் அடையாளங்களாலும் நம்பிக்கை பெற்ற, சோகத்தால் மெலிந்த சீதை அந்தத் தூதனை ஏற்றுக்கொண்டாள் — ராமனின் தூதன் என்று ஒப்புக்கொண்டாள். ஜானகி பெருமகிழ்ச்சியால் ஒப்பற்ற இன்பம் அடைந்து, வளைந்த இமைமயிர்களுடைய கண்களிலிருந்து ஆனந்தக் கண்ணீர் சொரிந்தாள். செம்மையும் வெண்மையும் கலந்த நீண்ட கண்களுடைய, அகன்ற கண்ணாளான அவளுடைய அழகிய முகம், ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட நட்சத்திரங்களின் அரசனான சந்திரனைப் போல ஒளிர்ந்தது. அவள் அனுமனை உண்மையான வானரனாகவே கருதினாள், வேறுவிதமாக அல்ல. பிறகு அனுமன் காண்பதற்கு இனியவளான அவளிடம் பதில் சொன்னான்: மைதிலி, இவை அனைத்தையும் உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன்; ஆறுதல் அடை. நான் என்ன செய்யட்டும்? உனக்கு எப்படி விருப்பம்? நான் திரும்பிச் செல்கிறேன். மகரிஷிகளின் தூண்டுதலால் வானர வீரனான கேசரி போரில் சம்பசாதனன் என்ற அசுரனைக் கொன்றபோது, மைதிலி, வாயுவிடமிருந்து பிறந்த நான், ஆற்றலில் அவருக்கு நிகரான வானரனாக இருக்கிறேன். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் சீதை சோகத்தால் மெலிந்தவள்; முடிவில் ஆனந்தக் கண்ணீர் சொரிபவள் — இதுவே சர்க்கத்தின் உணர்வு மாற்றம். ‘ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட நட்சத்திரங்களின் அரசன்’ என்ற உவமை அழகானது — கிரகணத்திலிருந்து விடுபட்ட சந்திரன் மீண்டும் ஒளிர்வதுபோல, சோகத்திலிருந்து விடுபட்ட அவளுடைய முகம் ஒளிர்கிறது. கடைசி சுலோகம் வம்சஸ்தம் என்ற யாப்பில் அனுமனின் பிறப்பின் சாரத்தை மீண்டும் சொல்லி, சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறது. ‘காரணங்களால்’ என்ற சொல் தனிச்சிறப்புடையது — சீதை தர்க்கத்தாலும் சான்றுகளாலும் நம்புகிறாள், வெறும் உணர்ச்சியால் அல்ல. ‘நான் என்ன செய்யட்டும், நான் திரும்பிச் செல்கிறேன்’ என்ற அனுமனின் கேள்வியில் அவனுடைய பணிவு தெரிகிறது — அவன் தன் விருப்பப்படி எதையும் செய்வதில்லை; சீதையின் கட்டளையை எதிர்பார்க்கிறான். அடுத்த சர்க்கத்தில் கணையாழியைக் கொடுப்பதன் மூலம் நம்பிக்கை முழுமையடையும். ஆனந்தக் கண்ணீர் துயரக் கண்ணீரிலிருந்து வேறுபட்டது — இவை நம்பிக்கையின் அடையாளங்கள்.

ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಂದ ಆ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವೈದೇಹಿಯು ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ನಿನಗೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸಂಪರ್ಕ ಎಲ್ಲಿ ಆಯಿತು? ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲೆ? ವಾನರರಿಗೂ ನರರಿಗೂ ಸಮಾಗಮ ಹೇಗಾಯಿತು? ವಾನರನೇ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳು; ಇದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕವು ಆವರಿಸದಿರಲಿ. ಅವನ ಸಂಸ್ಥಾನ, ಆಕೃತಿ ಹೇಗಿದೆ? ರೂಪ ಹೇಗಿದೆ? ತೊಡೆಗಳು ಹೇಗಿವೆ, ತೋಳುಗಳು ಹೇಗಿವೆ? ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹೇಳು.’ ವೈದೇಹಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ‘ಕಮಲದಳಾಕ್ಷಿ ವೈದೇಹಿ, ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ — ಇದು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯಾವ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಗಮನಿಸಿದ್ದೇನೋ ಅವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.’ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿಯೇ — ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡವನು ಮಾತ್ರ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು. ಮಾಯಾವಿ ರಾವಣನಿಗೆ ರಾಮನ ಹೆಸರು ತಿಳಿದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವನ ತೊಡೆಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ತಿಳಿದಿರಲಾರವು. ಹನುಮಂತನೂ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮೌನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಳು; ಇಂದು ಅವಳೇ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮೊದಲ ಬೀಜ. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ವಾನರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ರಾಕ್ಷಸ’ ಎಂದಲ್ಲ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿಚಯದ ಬಗ್ಗೆ, ನರವಾನರ ಸಮಾಗಮದ ಬಗ್ಗೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೇ ಈ ದೀರ್ಘ ಸರ್ಗದ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ — ಹನುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ಮೊದಲು ರೂಪವರ್ಣನೆ, ಅನಂತರ ಸಮಾಗಮದ ಕಥೆ. ‘ನ ಮಾಂ ಶೋಕಃ ಸಮಾವಿಶೇತ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕವು ಆವರಿಸದಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ತನ್ನ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ರಾಮನು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ರೂಪದಿಂದಲೂ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು, ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಹೀಗಿರುವವನು. ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮನು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನು, ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನು. ಅವನು ಜೀವಲೋಕದ, ತನ್ನ ಜನರ, ತನ್ನ ನಡತೆಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು. ಭಾಮಿನಿ, ರಾಮನು ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯದ ರಕ್ಷಕನು, ಲೋಕದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಪಾಲಿಸುವವನೂ ಇತರರಿಂದ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತೇಜಸ್ವಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜಿತನು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಸಜ್ಜನರ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಅರಿಯುವವನು, ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಿತನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಪಾಸಕನು, ಜ್ಞಾನವಂತನು, ಶೀಲಸಂಪನ್ನನು, ವಿನೀತನು, ಶತ್ರುತಾಪನನು. ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವನು, ವೇದವಿದರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತನು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಣಾತನು. ವಿಶಾಲವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಶಂಖದಂತಹ ಕತ್ತಿನ, ಶುಭಮುಖದ, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳುಳ್ಳ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ದುಂದುಭಿಯ ನಾದದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣದವನು, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ, ಸಮವಾದ, ಸುವಿಭಕ್ತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು.’ ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಗುಣಗಳು, ಅನಂತರ ವಿದ್ಯೆ, ಕೊನೆಗೆ ಶರೀರ — ಈ ಕ್ರಮ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಸೀತೆ ಶರೀರದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಅವನ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವು. ‘ಗೂಢಜತ್ರುಃ’ ಎಂದರೆ — ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳು ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕಾಣದಿರುವುದು; ಇದು ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣ. ‘ಮರ್ಯಾದಾನಾಂ ಕರ್ತಾ ಕಾರಯಿತಾ ಚ’ (ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಪಾಲಿಸುವವನು, ಇತರರಿಂದ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮರ್ಯಾದಾಪುರುಷೋತ್ತಮತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಕಂಡಿರುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು ಮೂರು ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಗ ದಿವ್ಯ ಉಪಮಾನಗಳು — ಸೂರ್ಯ, ಭೂಮಿ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಇಂದ್ರ. ಎರಡನೆಯ ವರ್ಗ ರಾಜಧರ್ಮ — ಲೋಕರಕ್ಷಣೆ, ವರ್ಣರಕ್ಷಣೆ, ಮರ್ಯಾದಾಸ್ಥಾಪನೆ, ರಾಜನೀತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸೇವೆ. ಮೂರನೆಯ ವರ್ಗ ವಿದ್ಯೆ — ಯಜುರ್ವೇದ, ಧನುರ್ವೇದ, ವೇದಾಂಗಗಳು. ಅನಂತರ ಶರೀರದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಭುಜಗಳು, ತೋಳುಗಳು, ಕತ್ತು, ಮುಖ, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಧ್ವನಿ, ಬಣ್ಣ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂದಿದೆ — ‘ರಕ್ಷಿತಾ ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ’ (ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕ); ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಮಾತಿನ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾದುದು — ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಸಂಯಮಿ. ‘ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಃ’, ‘ಶ್ಯಾಮಂ ವರ್ಣಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆ ಸದಾ ಅದೇ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಗುಣಗಳೂ ಶರೀರವೂ ಸೇರಿ ರಾಮನ ಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.

‘ರಾಮನು ತ್ರಿಸ್ಥಿರನು — ಎದೆ, ಮಣಿಕಟ್ಟು, ಮುಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು ದೃಢವಾದವು; ತ್ರಿಪ್ರಲಂಬನು — ಹುಬ್ಬುಗಳು, ತೋಳುಗಳು, ಜನನೇಂದ್ರಿಯ ಉದ್ದವಾದವು; ತ್ರಿಸಮನು — ಕೂದಲಿನ ತುದಿ, ವೃಷಣಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಸಮವಾದವು; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಉನ್ನತನು — ಎದೆ, ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ಅಂಚು, ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬಿದವು. ಮೂರರಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರವರ್ಣನು — ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಅಂಗೈ ಅಂಗಾಲುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸ್ನಿಗ್ಧನು; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಗಂಭೀರನು — ಧ್ವನಿ, ನಡಿಗೆ, ಹೊಕ್ಕುಳು. ತ್ರಿವಲೀಮಂತನು (ಮೂರು ಮಡಿಕೆಗಳುಳ್ಳವನು), ತ್ರ್ಯವನತನು (ಮೂರೆಡೆ ಬಾಗಿದವನು), ಚತುರ್ವ್ಯಂಗನು (ನಾಲ್ಕೆಡೆ ಕುಳ್ಳಾದವನು), ತ್ರಿಶೀರ್ಷವಂತನು, ಚತುಷ್ಕಲನು, ಚತುರ್ಲೇಖನು (ನಾಲ್ಕು ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳವನು), ಚತುಷ್ಕಿಷ್ಕುವು — ನಾಲ್ಕು ಮೊಳ ಎತ್ತರದವನು, ಚತುಃಸಮನು (ನಾಲ್ಕೆಡೆ ಸಮನು). ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜೋಡಿ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನು, ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನು, ಸಿಂಹ ಹುಲಿ ಆನೆ ಹೋರಿಗಳಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ನಡಿಗೆಯವನು; ದೊಡ್ಡ ತುಟಿ, ಗಲ್ಲ, ಮೂಗುಗಳುಳ್ಳವನು, ಪಂಚಸ್ನಿಗ್ಧನು (ಐದೆಡೆ ಸ್ನಿಗ್ಧನು), ಅಷ್ಟವಂಶವಂತನು (ಎಂಟು ನೀಳವಾದ ಎಲುಬುಗಳುಳ್ಳವನು). ದಶಪದ್ಮನು (ಹತ್ತು ಕಮಲಸದೃಶ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು), ದಶಬೃಹತ್ (ಹತ್ತು ವಿಶಾಲ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು), ಶ್ರೀ, ಯಶಸ್ಸು, ಪ್ರತಾಪ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನು, ದ್ವಿಶುಕ್ಲನು — ತಾಯಿಯ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಕುಲಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಶುದ್ಧನು; ಷಡುನ್ನತನು (ಆರೆಡೆ ಉನ್ನತನು), ನವತನುವು (ಒಂಬತ್ತೆಡೆ ತೆಳುವಾದವನು), ಮೂರು ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥ ಕಾಮಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುವವನು. ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರತನು, ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಎಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು. ಅವನ ಮಲತಾಯಿಯ ಮಗನಾದ ತಮ್ಮ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನು; ಅನುರಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಂಥವನೇ.’ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಶೇಷತೆ — ಮಹಾಪುರುಷಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ನೆನಪಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹುಬ್ಬುಗಳು, ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಿವಿಗಳು, ತುಟಿಗಳು, ಸ್ತನಗಳು, ಮೊಣಕೈಗಳು, ಮಣಿಕಟ್ಟುಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ವೃಷಣಗಳು, ಸೊಂಟ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಸೀತೆಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಮಾಣ — ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಯಾವಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸಾಮುದ್ರಿಕಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಅದ್ಭುತ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು; ರಾಮನಾದರೋ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ. ನರಶಾರ್ದೂಲರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ಉತ್ಸವವನ್ನಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ, ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ, ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ನಮ್ಮನ್ನು ಸೇರಿದರು. ನಿನ್ನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು, ಅಣ್ಣನಿಂದ ಪದಚ್ಯುತನಾದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡರು. ಅಣ್ಣನ ಭಯದಿಂದ ನೊಂದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನು ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಅಣ್ಣನಿಂದ ಪದಚ್ಯುತನಾದ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ಆ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾವು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಭಯದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಅನಂತರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ರೂಪಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ಪ್ರಭುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಹೋದೆನು. ನನ್ನಿಂದ ನಿಜಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವಿನ ಮೊದಲ ಸೇತುವೆ ಅವನೇ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಆರಂಭವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುವರ್ಣಚ್ಛವಿ’ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ‘ಶ್ಯಾಮ’ ರಾಮ — ಈ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಸೀತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೂ ಪರಿಚಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ವಾಲಿ ಕಳುಹಿಸಿದವರಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಓಡಿಹೋದನು. ಹೀಗೆ ವಾನರಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಶಂಕೆಯಿತ್ತು, ಅದು ಹನುಮಂತನ ದೌತ್ಯದಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು — ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯೂ ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿರುವಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಮಿತ್ರತ್ವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನು. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಮಾಮೇವ’ (ನನ್ನನ್ನೇ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ದೂತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾಂಜಲಿರುಪಸ್ಥಿತಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು ಹೋದೆನು) — ಇಂದು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಅಂದು ರಾಮನ ಮುಂದೆಯೂ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಅವರು ಇಂದಿಗೂ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಆದ ಮೊದಲ ಸಮಾಗಮವು ಹನುಮಂತನ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆಗೆ ಅವನೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸಾಕ್ಷಿ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಸೀತೆಯೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾಳೆ.

‘ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದು, ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದೆನು. ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಸಂಪನ್ನರಾದ ಕಪೀಶ್ವರ ಮತ್ತು ನರೇಶ್ವರರು ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು, ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಂದ್ರನು ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದ, ನಿನ್ನ ಮೈಗೆ ಶೋಭೆ ತರುತ್ತಿದ್ದ ಆಭರಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಗತಿ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನೇ ತಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆನು. ಘಲ್ಲೆನ್ನುವ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿದವನಾದನು. ದರ್ಶನೀಯವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೇವಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ದೇವನು ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಅಳುತ್ತಾ, ತಳಮಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾಶರಥಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯು ಉರಿಯಿತು. ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು; ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ, ತೋರಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಇರಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಆಭರಣಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಘಟನೆ ಅವಳಿಗೂ ರಾಮಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಬಲವಾದ ಪರಿಚಯ. ‘ಮಯೈವೋಪಹೃತಾನಿ’ (ನಾನೇ ತಂದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದ ವರ್ಣನೆ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಪತಿ ಅವಳ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ಶೋಕಹುತಾಶನ’ (ಶೋಕಾಗ್ನಿ) ಎಂಬ ರೂಪಕ — ಶೋಕವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಆಭರಣಗಳು ಸೌದೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಪ್ರೇಮದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಭರಣಗಳು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಐವರು ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನು ತನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದಳು. ಅವಳೇ ಮಾಡಿದ ಆ ಗುರುತು ಇಂದು ಫಲಿಸಿದೆ — ಅದೇ ಆಭರಣಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಅವಳ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮೊದಲ ಕಾರಣ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಘಟನೆ ಸೀತೆಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ — ರಾವಣನಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು ಸೀತೆಗೆ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗದ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಈಗ ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಯಾಪಿ ವಿವಿಧೈರ್ವಾಕ್ಯೈಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುತ್ಥಾಪಿತಃ ಪುನಃ’ (ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ದೂತನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಹಚರನೂ ಹೌದು. ‘ಸುಗ್ರೀವೇ ಸಂನ್ಯವೇಶಯತ್’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಇರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಆಭರಣಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಬಹುದು. ‘ದೇವಪ್ರಕಾಶೇನ ದೇವೇನ’ (ದೇವಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ದೇವನಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ನಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಳು, ತಳಮಳ, ಮೂರ್ಛೆ — ಇವು ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಪ್ರಿಯವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಬರಬಹುದು.

‘ಆರ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಘವನು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಪರ್ವತವು ಸದಾ ತಪಿಸುವಂತೆ. ನಿನಗಾಗಿ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ — ಇವು ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನನ್ನು ತಪಿಸುತ್ತಿವೆ, ಅಗ್ನಿಗಳು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ತಪಿಸುವಂತೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದ ಶೋಕದಿಂದ ರಾಘವನು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದೊಡ್ಡ ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಮಹಾಶಿಲಾಪರ್ವತವು ಅಲುಗಾಡುವಂತೆ. ರಾಜಪುತ್ರಿ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯೇ, ಆ ನರಶಾರ್ದೂಲ ರಾಘವನು ಮಿತ್ರಬಾಂಧವರೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಆಗ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿಪರ್ವತ, ಅಗ್ನಿಶಾಲೆ, ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಅಲುಗಾಡುವ ಪರ್ವತ. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳೂ ಪರ್ವತದೊಡನೆಯೋ ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆಯೋ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ — ರಾಮನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಸ್ಥಿರನು, ಆದರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ’ — ಇವು ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ; ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿಗಳು ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯನ್ನು ತಪಿಸುವಂತೆ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ದುಃಖವು ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದುದು ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಸಖ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸೀತೆಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದವು — ಒಂದೆಡೆ ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳ ಹೃದಯ ಕರಗುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ಪ್ರೇಮ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯತಿ’ (ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವನು) ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯು ಅವಳ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಾಲಿವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಎರಡೂ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದು.

‘ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರಕುಮಾರರೊಡನೆ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬರಲು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನು. ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ ಮತ್ತು ಕಪಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ದೇವಿ, ಹೀಗೆ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಐಕ್ಯವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಅವರಿಬ್ಬರ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹನುಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿ. ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮಹಾಕಪಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ, ಪರ್ವತರಾಜನಂತಹ ಅವರು ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆತುರಗೊಂಡ ನಾವೂ ಇತರ ವಾನರರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನೆಂಬ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಸೈನ್ಯದ ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗೆಟ್ಟು, ದಾರಿತಪ್ಪಿ, ಬಹಳ ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತರಾದ ನಮಗೆ ಅನೇಕ ಹಗಲುರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದವು. ಕಾರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲೂ, ಕಾಲವು ಮೀರಿದುದರಿಂದಲೂ, ಕಪಿರಾಜನ ಭಯದಿಂದಲೂ ನಾವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದೆವು. ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ, ದೇವಿಯ ಸುಳಿವು ಸಿಗದೆ, ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆವು.’ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿವಧೆ, ರಾಜ್ಯದಾನ, ವಾನರಸಂಗ್ರಹ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಿಕೆ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ತಂಡ. ‘ತ್ವದರ್ಥಮ್’ (ನಿನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಉದ್ಯಮವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿಯೇ. ವಾನರರ ನಿರಾಶೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅನೇಕರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯುವಳು. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಮೀರಿದರೆ ಮರಣದಂಡನೆ ಎಂಬ ಭಯ. ‘ತಯೋರ್ದೂತಮುಪಾಗತಮ್’ (ಅವರಿಬ್ಬರ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮಸುಗ್ರೀವರಿಬ್ಬರ ದೂತನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಇಬ್ಬರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ಇದು ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಾನರಸೇನೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ಸೀತೆಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ರಿರಾಜಪ್ರತೀಕಾಶಾಃ’ (ಪರ್ವತರಾಜನಂತಹವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ತಂಡದ ನಾಯಕ ಅಂಗದ; ಅವನ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೂ ಇದ್ದನು. ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾರಿತಪ್ಪಿದುದು, ಕಾಲ ಮೀರಿದುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ — ಇವು ವಾನರರ ನಿರಾಶೆಯ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು. ಅವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು — ಈ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಈ ಭಾಗ ಸೀತೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಸದು, ಏಕೆಂದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಘಟನೆಗಳು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದು ಹನುಮಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ‘ಆತುರಾಃ’ (ಆತುರಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ತ್ವರೆ ಮತ್ತು ಭಯ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೀತೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಲಾಭ ರಾಮನ ಉಪಕಾರ; ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ.

‘ಅನಂತರ ಆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಿದೆವು — ಅನಶನದಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆವು. ಪ್ರಾಯೋಪವಿಷ್ಟರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅಂಗದನು ಪರಿತಪಿಸಿದನು — ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ನಾಶವನ್ನೂ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನೂ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವನ್ನೂ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವನ್ನೂ ನೆನೆದು. ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಂಬಂತೆ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಕ್ಷಿ ಬಂದಿತು — ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಸಹೋದರ, ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಗೃಧ್ರರಾಜ. ಅವನು ತಮ್ಮನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — “ನನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದವರು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೆಡವಲಾಯಿತು? ವಾನರೋತ್ತಮರೇ, ಇದನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ.” ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರರೂಪಿ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಅವನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದ ಮಹಾವಧೆಯನ್ನು ಅಂಗದನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ಅರುಣಪುತ್ರನು, ಸುಂದರಿಯೇ, ನೀನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಸಂಪಾತಿಯ ಆ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು, ವಿಂಧ್ಯದಿಂದ ಎದ್ದು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತಮ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದೆವು. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪುಷ್ಟರಾದ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳೂ ಸಮುದ್ರತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಅವರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಭಯಂಕರ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಆಗ ನಾನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ, ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಸೈನ್ಯದ ತೀವ್ರ ಭಯವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದೆನು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು.’ ಜಟಾಯುವಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಅವನು ಅವಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದನು. ಅವನ ಅಣ್ಣನೇ ಕೊನೆಗೆ ಅವಳ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು — ಇದು ಕಥೆಯ ಸುಂದರ ಸಂಗತಿ. ಅಂಗದನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ‘ಮರಣಂ ಚ ಜಟಾಯುಷಃ’ (ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣವೂ) ಎಂದು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದುದೇ ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು; ದೈವಯೋಗದಂತೆ. ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಭಯವನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ’; ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಿಲ್ಲ. ಸಂಪಾತಿಯ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷತೆಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಅವನು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಹದ್ದು; ಅವನಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ನಿವಾಸ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯದು — ಅವನ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಮಡಿದನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅವಳ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅಂಗದನ ವಿಲಾಪವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ನಾಶ, ತಂದೆ ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ, ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ — ಇವುಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ದುಃಖಿತನಾದನು. ಆ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೇ ಜಟಾಯುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಪಾತಿ ಹತ್ತಿರ ಬಂದನು. ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ — ಸಮುದ್ರ ಅಪಾರ, ಯಾರು ಅದನ್ನು ದಾಟುವರು? ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಜಾಂಬವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾತ್ರೌ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾ’ (ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶದ ಗೋಪ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ವಾನರರ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಪುಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುಷ್ಟರು) ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ‘ಭೀಮಾ ಚಿಂತಾ’ (ಭಯಂಕರ ಚಿಂತೆ) — ಈ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಅವರ ಭಯವನ್ನು ‘ವ್ಯವಧೂಯ’ — ತೊಲಗಿಸಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅವನ ಸಾಹಸ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ. ಹೀಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸಫಲವಾಯಿತು.

‘ರಾವಣನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು, ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ದೇವಿ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡು; ನಾನು ದಾಶರಥಿಯ ದೂತ. ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಉದ್ಯಮಿಸಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ. ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ದೇವಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದೆ, ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬಯಸಿ ನಾನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿದೆನು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ನಿನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಪಿಸೈನ್ಯಗಳ ಸಂತಾಪವನ್ನು ನೀನು ಸಿಕ್ಕಿದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ನಾನು ದೂರಮಾಡುವೆನು. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನನ್ನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯುವೆನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾಘವನು ಮಕ್ಕಳು ಬಂಧುಗಳ ಸಮೇತ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇರುವನು. ವೈದೇಹಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತವೆಂಬುದು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಪರ್ವತ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೇಸರಿ ಎಂಬ ಕಪಿಯು ಗೋಕರ್ಣ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಂಬಸಾದನನೆಂಬ ಅಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಮೈಥಿಲಿ, ಆ ಕಪಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನಿಂದ ನಾನು ಜನಿಸಿದೆನು; ನನ್ನದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದೆನು. ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು; ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು.’ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ತಂದೆ ಕೇಸರಿ, ಜನ್ಮ ವಾಯುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಹೆಸರು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ. ‘ಅಹಮೇಕಸ್ತು ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಃ’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಹಸವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಿದನು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಿದ್ಧಿ ಅವನ ಜೀವನದ ಮಹತ್ತಮ ಕ್ಷಣ. ‘ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಥಂ ತು ವೈದೇಹಿ ಭರ್ತುರುಕ್ತಾ ಮಯಾ ಗುಣಾಃ’ (ವೈದೇಹಿ, ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಕುಶಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ನಾನು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ‘ಅಭಿಭಾಷಸ್ವ ಮಾಂ ದೇವಿ’ (ದೇವಿ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡು) ಎಂಬ ಯಾಚನೆ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾದರೂ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವನ್ನಾಶಮನುಶೋಚತಾಮ್’ (ನಿನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವವರ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಾನರರ ಸ್ನೇಹ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಮಡಿದಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಗೋಕರ್ಣ, ಶಂಬಸಾದನ ಎಂಬ ಸ್ಥಳಗಳ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮಕಥೆ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಅಂಜನೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಕೇಸರಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅವನು ವಾಯುಪುತ್ರನೂ ಕೇಸರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜನೂ ಹೌದು. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ? ಇವನು ಮಾಯಾವಿ ರಾಕ್ಷಸನಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು — ಅವನ ವಂಶ, ತಂದೆ, ಜನ್ಮಸ್ಥಳ, ಹೆಸರು ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಲೋಕೇ ಸ್ವೇನೈವ ಕರ್ಮಣಾ’ (ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿನಯಪೂರ್ಣ — ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ತಂದೆಯದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಚಿರಾತ್ ತ್ವಾಮಿತೋ ದೇವಿ ರಾಘವೋ ನಯಿತಾ ಧ್ರುವಮ್’ (ದೇವಿ, ಬೇಗನೆ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾತು ಸೀತೆಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾಹಮ್’ ಎಂಬ ಅವನ ಹರ್ಷ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಹರ್ಷವೂ ಹೌದು — ಅವರ ಸಂತಾಪ ದೂರವಾಗಲಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಗುರುತುಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ದೂತನೆಂದು ಅರಿತಳು — ರಾಮದೂತನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಜಾನಕಿಯು ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಅತುಲವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದಳು. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ನೀಳವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯ ಸುಂದರ ಮುಖವು ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಕ್ಷತ್ರರಾಜನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅವಳು ಹನುಮಂತನನ್ನು ನಿಜವಾದ ಕಪಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದಳು, ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಸಮಾಧಾನಪಡು. ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ? ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕಪಿವೀರನಾದ ಕೇಸರಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಂಬಸಾದನ ಅಸುರನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ, ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ವಾನರ ನಾನು.’ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು — ಇದು ಸರ್ಗದ ಭಾವಪರಿವರ್ತನೆ. ‘ರಾಹುಮುಕ್ತ ಉಡುರಾಟ್’ (ರಾಹುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಗ್ರಹಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಅವಳ ಮುಖ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮದ ಸಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇತುಭಿಃ’ (ಕಾರಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತರ್ಕದಿಂದಲೂ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶ್ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ, ಪ್ರತಿಯಾಮ್ಯಹಮ್’ (ಏನು ಮಾಡಲಿ, ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳು ದುಃಖಾಶ್ರುಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಇವು ಆಶೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು.

വാനരശ്രേഷ്ഠനിൽനിന്ന് ആ രാമകഥ കേട്ട് വൈദേഹി മധുരമായ സ്വരത്തിൽ സാന്ത്വനപൂർവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘രാമനുമായി നിനക്ക് എവിടെവച്ചാണ് ബന്ധമുണ്ടായത്? ലക്ഷ്മണനെ നിനക്ക് എങ്ങനെ അറിയാം? വാനരന്മാരും മനുഷ്യരും തമ്മിൽ സമാഗമം എങ്ങനെയുണ്ടായി? വാനരാ, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അടയാളങ്ങൾ എന്തെല്ലാമാണോ, അവ വീണ്ടും പറയൂ; അങ്ങനെ എന്നെ ശോകം ബാധിക്കാതിരിക്കട്ടെ. അവന്റെ ശരീരഘടന, ആകൃതി എങ്ങനെയുള്ളതാണ്? രൂപം എങ്ങനെ? തുടകൾ എങ്ങനെ, കൈകൾ എങ്ങനെ? ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ചും പറയൂ.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ രാമനെ യഥാർഥമായി വർണിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള വൈദേഹീ, അറിയാമായിരുന്നിട്ടും നീ ഭർത്താവിന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ശരീരഘടനയെക്കുറിച്ച് എന്നോടു ചോദിക്കുന്നു; ഇത് എന്റെ ഭാഗ്യമാണ്. വിശാലാക്ഷീ, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ഞാൻ കണ്ടറിഞ്ഞ അടയാളങ്ങൾ പറയാം, കേട്ടാലും.’ സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ പരീക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് — രാമനെ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടുള്ളവനു മാത്രമേ അവന്റെ ശരീരം സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കാൻ കഴിയൂ. മായാവിയായ രാവണന് രാമന്റെ പേര് അറിയാമായിരിക്കാം, എന്നാൽ അവന്റെ തുടകളും കൈകളും എങ്ങനെയെന്ന് അറിയില്ല. ഹനുമാനും ഈ പരീക്ഷ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു — ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്; കാരണം ഈ ചോദ്യംതന്നെ തന്റെ സത്യസന്ധത തെളിയിക്കാനുള്ള അവസരമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം സീത മൗനം അവലംബിച്ചിരുന്നു; ഇന്ന് അവൾ സ്വയം സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നു — ഇതുതന്നെ അവളുടെ മനസ്സിലെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ആദ്യവിത്താണ്. അവൾ ഹനുമാനെ ‘വാനരാ’ എന്നാണു സംബോധന ചെയ്യുന്നത്, ‘രാക്ഷസാ’ എന്നല്ല. അവളുടെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നുവിധമാണ് — ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ പരിചയമുള്ളതിനെക്കുറിച്ച്, മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള സമാഗമത്തെക്കുറിച്ച്. ഈ ചോദ്യങ്ങൾതന്നെയാണ് ഈ ദീർഘമായ സർഗത്തിന്റെ രൂപരേഖ നിർമിക്കുന്നത് — ഹനുമാൻ ക്രമമായി എല്ലാറ്റിനും ഉത്തരം നൽകും. ആദ്യം രൂപവർണന, പിന്നെ സമാഗമത്തിന്റെ കഥ. ‘ന മാം ശോകഃ സമാവിശേത്’ (എന്നെ ശോകം ബാധിക്കാതിരിക്കട്ടെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ, രാമന്റെ വർണന കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ തന്റെ ശോകം ശമിക്കുമെന്ന് അവൾ സമ്മതിക്കുന്നു.

‘ജനകാത്മജേ, രാമൻ താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖവുമുള്ളവനാണ്; ജന്മനാതന്നെ രൂപവും ദാക്ഷിണ്യവും തികഞ്ഞവൻ. തേജസ്സിൽ സൂര്യനു തുല്യൻ, ക്ഷമയിൽ ഭൂമിക്കു സമൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു സമൻ, യശസ്സിൽ ഇന്ദ്രനു തുല്യൻ. ജീവലോകത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും സ്വന്തം സദാചാരത്തിന്റെയും ധർമത്തിന്റെയും രക്ഷകനാണ് ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവൻ. ഭാമിനീ, രാമൻ ലോകത്തിന്റെയും ചാതുർവർണ്യത്തിന്റെയും രക്ഷകനാണ്; ലോകമര്യാദകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നവനും പാലിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്. അവൻ തേജസ്വിയും അത്യധികം ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിതനും സാധുക്കളുടെ ഉപകാരം അറിയുന്നവനും കർമങ്ങളുടെ പ്രയോഗമറിയുന്നവനുമാണ്. രാജനീതിയിൽ പരിശീലനം നേടിയവൻ, ബ്രാഹ്മണരെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ, ജ്ഞാനവാൻ, ശീലസമ്പന്നൻ, വിനീതൻ, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻ. യജുർവേദത്തിൽ പരിശീലിതൻ, വേദജ്ഞരാൽ ഏറെ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ, ധനുർവേദത്തിലും വേദത്തിലും വേദാംഗങ്ങളിലും നിഷ്ണാതൻ. വിശാലമായ ചുമലുകളും നീണ്ട കൈകളും ശംഖുപോലുള്ള കഴുത്തും സുന്ദരമുഖവും മാംസത്താൽ മറഞ്ഞ തോളെല്ലുകളും നന്നായി ചുവന്ന കണ്ണുകളുമുള്ള അവൻ ‘രാമൻ’ എന്ന പേരിൽ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്. ദുന്ദുഭിനാദംപോലെ ഗംഭീരമായ സ്വരമുള്ളവൻ, സ്നിഗ്ധവർണൻ, പ്രതാപവാൻ, സമമായും നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടും ഇരിക്കുന്ന അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, ശ്യാമവർണൻ.’ ഹനുമാന്റെ വർണനയിൽ ആദ്യം ഗുണങ്ങൾ, പിന്നെ വിദ്യ, ഒടുവിൽ ശരീരം — ഈ ക്രമം അർഥപൂർണമാണ്. സീത ചോദിച്ചതു ശരീരത്തെക്കുറിച്ചാണ്, എന്നാൽ ഹനുമാൻ ആദ്യം ഗുണങ്ങൾ പറയുന്നു; കാരണം രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരത്തെക്കാൾ മഹത്തരമാണ്. ‘ഗൂഢജത്രുഃ’ — തോളെല്ലുകൾ മാംസത്താൽ മൂടപ്പെട്ട്, പുറമേ കാണാത്തവ; ഇതു സാമുദ്രികശാസ്ത്രത്തിൽ ശുഭലക്ഷണമാണ്. ‘മര്യാദാനാം കർതാ കാരയിതാ ച’ (മര്യാദകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നവനും പാലിപ്പിക്കുന്നവനും) എന്നതു രാമന്റെ മര്യാദാപുരുഷോത്തമത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ രാമനെ കണ്ടിട്ടുണ്ടെന്നു മാത്രമല്ല, അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ കഴിഞ്ഞ് അവന്റെ സ്വഭാവവും മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ടെന്ന് ഇതുകൊണ്ടു വ്യക്തമാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ മൂന്നു വർഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണാം. ഒന്നാം വർഗം ദിവ്യോപമാനങ്ങൾ — സൂര്യൻ, ഭൂമി, ബൃഹസ്പതി, ഇന്ദ്രൻ. രണ്ടാം വർഗം രാജധർമം — ലോകരക്ഷ, വർണരക്ഷ, മര്യാദാസ്ഥാപനം, രാജനീതി, ബ്രാഹ്മണസേവ. മൂന്നാം വർഗം വിദ്യ — യജുർവേദം, ധനുർവേദം, വേദാംഗങ്ങൾ. പിന്നെ ശരീരവർണന തുടങ്ങുന്നു — ചുമലുകൾ, കൈകൾ, കഴുത്ത്, മുഖം, കണ്ണുകൾ, സ്വരം, വർണം. പത്താം ശ്ലോകം മുപ്പത്തൊന്നാം സർഗത്തിലും ഏറെക്കുറെ അതേപടി വന്നിട്ടുണ്ട് — ‘രക്ഷിതാ ജീവലോകസ്യ’ (ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ) എന്ന്; ഹനുമാൻ തന്റെ മുൻകഥനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ വാക്കുകളുടെ ഏകരൂപത കാണിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മചര്യവ്രതേ സ്ഥിതഃ’ (ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിതൻ) എന്ന വാക്ക് സീതയ്ക്കു വിശേഷിച്ചും പ്രിയമാണ് — വിയോഗത്തിലും രാമൻ സംയമിയാണ്. ‘സ്നിഗ്ധവർണഃ’, ‘ശ്യാമം വർണം സമാശ്രിതഃ’ എന്നീ വാക്കുകളിലൂടെ രാമന്റെ ശ്യാമവർണം രണ്ടുതവണ പറയുന്നു; കാരണം സീത എപ്പോഴും ആ വർണംതന്നെയാണ് ഓർക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങളും ശരീരവും ചേർന്ന് രാമന്റെ പൂർണചിത്രം രചിക്കുന്നു.

‘രാമൻ ത്രിസ്ഥിരനാണ് — മാറ്, മണിബന്ധം, മുഷ്ടി എന്നീ മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ ദൃഢമായവൻ; ത്രിപ്രലംബനാണ് — പുരികങ്ങൾ, കൈകൾ, ലിംഗം എന്നിവ നീണ്ടവൻ; ത്രിസമനാണ് — കേശാഗ്രം, വൃഷണങ്ങൾ, കാൽമുട്ടുകൾ എന്നിവ സമമായവൻ; മൂന്നിടത്ത് ഉയർന്നവനാണ് — മാറ്, നാഭിയുടെ അരിക്, ഉദരം എന്നിവ ഉയർന്നവൻ. മൂന്നിടത്തു ചുവന്നവനാണ് — കണ്ണിന്റെ കോണുകൾ, നഖങ്ങൾ, കൈവെള്ളയും കാൽവെള്ളയും എന്നിവ ചുവന്നവൻ; മൂന്നിടത്തു സ്നിഗ്ധൻ; മൂന്നിടത്ത് എപ്പോഴും ഗംഭീരൻ — സ്വരം, നടത്തം, നാഭി എന്നിവയിൽ. ത്രിവലീമാൻ (മൂന്നു മടക്കുകളുള്ളവൻ), ത്ര്യവനതൻ (മൂന്നിടത്തു താഴ്ന്നവൻ), ചതുർവ്യംഗൻ (നാലിടത്തു ഹ്രസ്വൻ), ത്രിശീർഷവാൻ, ചതുഷ്കലൻ, ചതുർലേഖൻ (നാലു രേഖകളുള്ളവൻ), ചതുഷ്കിഷ്കു — നാലു മുഴം ഉയരമുള്ളവൻ, ചതുഃസമൻ (നാലിടത്തു സമൻ). പതിന്നാലു ജോടി അവയവങ്ങളിൽ സമൻ, നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ളവൻ, സിംഹം, വ്യാഘ്രം, ഗജം, വൃഷഭം എന്നിവയെപ്പോലെ നാലുവിധം നടത്തമുള്ളവൻ; വലിയ ചുണ്ടും താടിയും മൂക്കുമുള്ളവൻ, പഞ്ചസ്നിഗ്ധൻ (അഞ്ചിടത്തു സ്നിഗ്ധൻ), അഷ്ടവംശവാൻ (എട്ടു നീണ്ട അസ്ഥികളുള്ളവൻ). ദശപദ്മൻ (പത്ത് അവയവങ്ങൾ താമരപോലുള്ളവൻ), ദശബൃഹത് (പത്തിടത്തു വിശാലൻ), ശ്രീ, യശസ്സ്, പ്രതാപം എന്നീ മൂന്നിനാലും വ്യാപ്തൻ, ദ്വിശുക്ലവാൻ — മാതൃകുലത്തിലും പിതൃകുലത്തിലും ശുദ്ധൻ; ഷഡുന്നതൻ (ആറിടത്ത് ഉയർന്നവൻ), നവതനു (ഒൻപതിടത്തു സൂക്ഷ്മൻ), മൂന്നു കാലങ്ങളിലൂടെ ധർമാർഥകാമങ്ങളെ വ്യാപിക്കുന്നവൻ. സത്യധർമത്തിൽ രമിക്കുന്നവൻ, ശ്രീമാൻ, ആളുകളെ ചേർത്തുനിർത്തുന്നതിലും അനുഗ്രഹിക്കുന്നതിലും താൽപര്യമുള്ളവൻ, ദേശകാലവിഭാഗമറിയുന്നവൻ, എല്ലാവരോടും പ്രിയം പറയുന്നവൻ. അവന്റെ മറ്റൊരമ്മയിലുള്ള സഹോദരനായ സൗമിത്രി അമിതപ്രഭനാണ്; അനുരാഗത്തിലും രൂപത്തിലും ഗുണങ്ങളിലും അവനും അതുപോലെതന്നെ.’ ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ മുദ്രണത്തിലെ ഹിന്ദിടീക വിസ്തരിച്ചു വിവരിക്കുന്നു; ഇവിടെ അതിനെ അനുസരിച്ചു ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സംഖ്യകളിലൂടെയുള്ള വർണന ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — മഹാപുരുഷലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണത്തിലൂടെ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. മുദ്രണത്തിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ പതിന്നാലു ജോടികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പുരികങ്ങൾ, നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ, കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ, ചുണ്ടുകൾ, മുലക്കണ്ണുകൾ, കൈമുട്ടുകൾ, മണിബന്ധങ്ങൾ, കാൽമുട്ടുകൾ, വൃഷണങ്ങൾ, അരക്കെട്ട്, കൈകൾ, കാലുകൾ, തുടകൾ. ഈ വർണന സീതയ്ക്കു നിശ്ചിതമായ തെളിവാണ് — ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായ ജ്ഞാനം മായാവിയായ രാവണനു സാധ്യമല്ല. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ രാമായണത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധമാണ്; കാരണം ഇവയിൽ മഹാപുരുഷന്റെ സാമുദ്രികലക്ഷണങ്ങൾ സൂത്രരൂപത്തിൽ കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഓർമശക്തി ഇവിടെ അദ്ഭുതകരമാണ് — ഓരോ അവയവവും എണ്ണിയാണ് അവൻ പറയുന്നത്.

‘ആ ലക്ഷ്മണൻ സ്വർണകാന്തിയുള്ളവനും ശ്രീമാനുമാണ്; രാമനോ ശ്യാമവർണനും മഹായശസ്വിയും. നരശാർദൂലന്മാരായ അവർ ഇരുവരും നിന്നെ കാണാൻ അത്യുത്സാഹത്തോടെ, ഉത്കണ്ഠയോടെ, ഭൂമി മുഴുവൻ തിരഞ്ഞുനടക്കവേ ഞങ്ങളുമായി ഒത്തുചേർന്നു. നിന്നെത്തന്നെ തിരഞ്ഞു ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന അവർ, ജ്യേഷ്ഠനാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട് രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കപ്പെട്ട വാനരപതിയായ സുഗ്രീവനെ അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഋശ്യമൂകത്തിന്റെ താഴ്‌വരയിൽ കണ്ടു. സഹോദരനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താൽ ആർത്തനായി ഇരിക്കുകയായിരുന്നു പ്രിയദർശനനായ അവൻ. ജ്യേഷ്ഠനാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട്, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ആ വാനരരാജാവ് സുഗ്രീവനെ ഞങ്ങൾ സേവിച്ചുവന്നിരുന്നു. അപ്പോൾ മരവുരി ധരിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുകൾ കൈയിലേന്തിയ അവർ ഇരുവരും ഋശ്യമൂകപർവതത്തിലെ രമണീയമായ ഒരിടത്തെത്തി. വില്ലാളികളായ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരെ കണ്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഭയത്താൽ പരിഭ്രമിച്ച് പർവതശിഖരത്തിലേക്കു ചാടിക്കയറി. പിന്നെ ശിഖരത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച വാനരേന്ദ്രൻ എന്നെത്തന്നെ വേഗത്തിൽ അവരുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ രൂപലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ പ്രഭുക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു. യഥാർഥസ്ഥിതി എന്നിൽനിന്നു മനസ്സിലാക്കിയ അവർ പ്രീതരായി.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പങ്കു വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാമനും സുഗ്രീവനുമിടയിലുള്ള ആദ്യത്തെ സേതു അവൻതന്നെയാണ്. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭം ഇവിടെ ചുരുക്കി വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘സുവർണച്ഛവി’യായ ലക്ഷ്മണൻ, ‘ശ്യാമ’നായ രാമൻ — ഈ രണ്ടു വർണങ്ങളും സീതയ്ക്കു നന്നായറിയാം; അതിനാൽ ഇതും തിരിച്ചറിവിനുള്ള തെളിവാണ്. സുഗ്രീവന്റെ ഭയവും സ്വാഭാവികമാണ് — ബാലി അയച്ചവരാണോ എന്ന ശങ്കയാൽ അവൻ ഓടിപ്പോയി. ഇങ്ങനെ വാനരപക്ഷത്തിനും ശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു; അതു ഹനുമാന്റെ ദൗത്യത്താൽ നീങ്ങി — ഇവിടെ സീതയുടെ ശങ്ക അവന്റെതന്നെ വാക്കുകളാൽ നീങ്ങാൻ പോകുന്നതുപോലെ. സുഗ്രീവന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞതയും ഇവിടെ പറയുന്നു — അവൻ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നവനാണ്, അതിനാൽ രാമന്റെ മിത്രമാകാൻ യോഗ്യനാണ്. ഹനുമാൻ ‘മാമേവ’ (എന്നെത്തന്നെ) എന്നു പറയുന്നു — എല്ലാ വാനരന്മാരിലും വച്ച് അവനെത്തന്നെ വിശ്വസ്തനായ ദൂതനായി കരുതിയാണ് സുഗ്രീവൻ അയച്ചത്. ഇതുവഴി ഹനുമാന്റെ യോഗ്യതയും പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കൃതാഞ്ജലിരുപസ്ഥിതഃ’ (കൈകൂപ്പി നിന്നു) — ഇന്നു സീതയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നതുപോലെതന്നെ അന്നു രാമന്റെ മുന്നിലും അവൻ നിന്നിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വിനയം എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെയാണ്. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മരവുരി ധരിച്ചവരാണെന്ന വാക്കിൽനിന്ന്, അവർ ഇപ്പോഴും താപസവേഷത്തിൽത്തന്നെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, രാജവേഷം ധരിച്ചിട്ടില്ല എന്നു സീത അറിയും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ സുഗ്രീവനുമായുള്ള ആദ്യസമാഗമം ഹനുമാനിലൂടെയാണ് നടന്നത്; അതിനാൽ ഈ കഥയുടെ പ്രാമാണികനായ സാക്ഷി അവൻതന്നെയാണ്. ഇതറിയുന്ന സീത അവനിൽ കൂടുതൽ വിശ്വസിക്കുന്നു.

‘ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ഞാൻ മുതുകിലേറ്റി ആ സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചു; മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനോട് അവരെക്കുറിച്ചുള്ള യാഥാർഥ്യം അറിയിച്ചു. പരസ്പരം സംസാരിച്ചതോടെ അവർക്കിടയിൽ ഗാഢമായ പ്രീതി ഉളവായി. അവിടെ കീർത്തിമാന്മാരായ ആ വാനരേശ്വരനും നരേശ്വരനും തങ്ങൾക്കു മുമ്പു സംഭവിച്ച കഥകൾ പറഞ്ഞ് പരസ്പരം ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ലക്ഷ്മണാഗ്രജനായ രാമൻ, ഒരു സ്ത്രീ നിമിത്തം മഹാതേജസ്വിയായ സഹോദരൻ ബാലിയാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ട സുഗ്രീവനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി. പിന്നെ അനായാസം മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമനു നിന്റെ നഷ്ടത്താലുണ്ടായ ശോകം ലക്ഷ്മണൻ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനെ അറിയിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് വാനരേന്ദ്രൻ ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ തീർത്തും നിഷ്പ്രഭനായി. പിന്നെ, രാക്ഷസൻ നിന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ നീ നിലത്തിട്ട, നിന്റെ ശരീരത്തിനു ശോഭ നൽകിയിരുന്ന ആഭരണക്കൂട്ടങ്ങളെല്ലാം വാനരയൂഥപന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ കൊണ്ടുവന്നു രാമനെ കാണിച്ചു; എന്നാൽ നീ എവിടേക്കു പോയെന്ന് അവർക്ക് അറിയില്ലായിരുന്നു. അവ ഞാൻതന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നു രാമനു നൽകിയത്. ശബ്ദിക്കുന്നതും ചിതറിക്കിടന്നതുമായ ആ ആഭരണങ്ങൾ കണ്ട് അവന്റെ ബോധം തകർന്നു. മനോഹരമായ അവ മടിയിൽവച്ച് ദേവനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ദേവൻ പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ചു. അവ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി കരഞ്ഞും തളർന്നും കഴിയുന്ന ദാശരഥിയിൽ ശോകാഗ്നി ആളിക്കത്തി. ദുഃഖാർത്തനായ ആ മഹാത്മാവ് ഏറെനേരം നിലത്തു കിടന്നു; പലവിധ വാക്കുകളാൽ ഞാൻ പ്രയാസപ്പെട്ട് അവനെ വീണ്ടും എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാഘവൻ വിലയേറിയ ആ ആഭരണങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയും കാണിച്ചും ഒടുവിൽ സുഗ്രീവനെ ഏൽപ്പിച്ചു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ ആഭരണങ്ങളുടെ കഥ പറയുന്നു — സീത സ്വയം അവ ഋശ്യമൂകത്തിൽ ഇട്ടതാണ്; അതിനാൽ ഈ സംഭവം അവൾക്കും രാമപക്ഷത്തിനും മാത്രമേ അറിയൂ. ഇതാണ് ഏറ്റവും ശക്തമായ തിരിച്ചറിവ്. ‘മയൈവോപഹൃതാനി’ (ഞാൻതന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിന്റെ വർണന സീതയുടെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — അവളുടെ ഭർത്താവ് അവളുടെ വിയോഗത്തിൽ മൂർച്ഛിച്ചു നിലത്തു കിടന്നു. ‘ശോകഹുതാശനം’ (ശോകാഗ്നി) എന്നതു രൂപകമാണ് — ശോകം അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു, ആഭരണങ്ങൾ ഇന്ധനംപോലെ. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ രാമന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ആഭരണങ്ങൾ വീണത് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട് — രാവണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ പർവതശിഖരത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന അഞ്ചു വാനരന്മാരെ കണ്ട സീത, രാമൻ തന്റെ വഴി അറിയാനായി ഉത്തരീയവും ആഭരണങ്ങളും താഴേക്കിട്ടു. അവൾ സ്വയം ഇട്ട ആ അടയാളം ഇന്നു ഫലിച്ചിരിക്കുന്നു — ആ ആഭരണങ്ങൾതന്നെയാണ് രാമനെ സുഗ്രീവനുമായി ചേർത്തത്. അതിനാൽ സീതയുടെ ബുദ്ധിതന്നെയാണ് അവളെ കണ്ടെത്തിയതിന്റെ ആദ്യകാരണം. ഈ സംഭവം സീതയ്ക്കും വാനരന്മാർക്കും മാത്രമേ അറിയൂ — രാവണന് അറിയില്ല; അതിനാലാണ് ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നത്. ഈ കാരണത്താൽ ഈ വൃത്താന്തം സീതയ്ക്ക് ഖണ്ഡിക്കാനാവാത്ത തെളിവാകുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിന്റെ വർണനയും സീതയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആഴമേറിയ പ്രഭാവം ചെലുത്തുന്നു — രാമൻ തന്നെ മറന്നിട്ടില്ലെന്നും തന്റെ വിയോഗത്തിൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതനാണെന്നും അവൾ ഇപ്പോൾ അറിയുന്നു. ‘മയാപി വിവിധൈർവാക്യൈഃ കൃച്ഛ്രാദുത്ഥാപിതഃ പുനഃ’ (പലവിധ വാക്കുകളാൽ ഞാനും പ്രയാസപ്പെട്ട് അവനെ വീണ്ടും എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ ദുഃഖസമയത്തു താൻ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു എന്നു ഹനുമാൻ കാണിക്കുന്നു — അവൻ ദൂതൻ മാത്രമല്ല, രാമന്റെ സഹചരൻകൂടിയാണ്. ‘സുഗ്രീവേ സംന്യവേശയത്’ (സുഗ്രീവനെ ഏൽപ്പിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് ആ ആഭരണങ്ങൾ ഇപ്പോഴും സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണത്തിലാണെന്ന് അറിയാം. തന്റെ ആഭരണങ്ങളും സുരക്ഷിതമാണെന്നു കേട്ട് അവൾ സന്തുഷ്ടയാകും. ‘ദേവപ്രകാശേന ദേവേന’ (ദേവനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ദേവനാൽ) എന്ന പദദ്വയം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിലും അവന്റെ തേജസ്സു നശിച്ചിട്ടില്ല. അവന്റെ കരച്ചിലും തളർച്ചയും മൂർച്ഛയും കാണിക്കുന്നത്, മഹാപുരുഷൻപോലും പ്രിയവിയോഗത്തിൽ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു എന്നാണ്. ഇതു കേൾക്കുമ്പോൾ സീതയുടെ കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞേക്കാം.

‘ആര്യേ, നിന്നെ കാണാത്തതിനാൽ രാഘവൻ, ജ്വലിക്കുന്ന മഹാഗ്നിയാൽ അഗ്നിപർവതം എന്നും തപിക്കുന്നതുപോലെ, തപിക്കുന്നു. നിനക്കുവേണ്ടിയുള്ള ഉറക്കമില്ലായ്മയും ശോകവും ചിന്തയും — അഗ്നികൾ അഗ്നിശാലയെ എന്നപോലെ — മഹാത്മാവായ രാഘവനെ തപിപ്പിക്കുന്നു. മഹാഭൂകമ്പത്താൽ വലിയൊരു പർവതം ഇളകുന്നതുപോലെ, നിന്നെ കാണാത്തതിന്റെ ശോകത്താൽ രാഘവൻ ഇളകിയുലയുന്നു. രാജപുത്രീ, അതിരമണീയങ്ങളായ കാടുകളിലും നദികളിലും നീർച്ചാലുകളിലും സഞ്ചരിച്ചിട്ടും നിന്നെ കാണാതെ അവനു സന്തോഷം ലഭിക്കുന്നില്ല. ജനകാത്മജേ, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാഘവൻ മിത്രങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാവണനെ വധിച്ച് വേഗം നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കും. അന്നു രാമനും സുഗ്രീവനും ഒരുമിച്ച് ബാലിയെ വധിക്കാനും നിന്നെ അന്വേഷിക്കാനുമുള്ള ഉടമ്പടി — പ്രതിജ്ഞ — ചെയ്തു.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ രാമന്റെ ശോകം വർണിക്കുന്നു — അഗ്നിപർവതം, അഗ്നിശാല, ഭൂകമ്പത്താൽ ഇളകുന്ന പർവതം. മൂന്ന് ഉപമകളും പർവതത്തോടോ അഗ്നിയോടോ ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ് — രാമൻ പർവതംപോലെ സ്ഥിരനാണ്, എങ്കിലും ശോകത്താൽ ഇളകുന്നു. ‘ഉറക്കമില്ലായ്മ, ശോകം, ചിന്ത’ എന്നീ മൂന്നും ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ അഗ്നികൾ യജ്ഞശാലയെ തപിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ഇതുവഴി തന്റെ ദുഃഖം രാമന്റെ ദുഃഖത്തിനു തുല്യമാണെന്നു സീത അറിയും. പ്രതിജ്ഞയുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ സീതയുടെ അന്വേഷണമാണ് രാമസുഗ്രീവസഖ്യത്തിന്റെ മൂലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ സീതയ്ക്കു രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രധാനമാണ് — ഒരു വശത്ത് രാമന്റെ ദുഃഖം കേട്ട് അവളുടെ ഹൃദയം അലിയുന്നു, മറുവശത്ത് രാമന്റെ പ്രേമം ദൃഢമാണെന്ന വിശ്വാസം ജനിക്കുന്നു. ‘ക്ഷിപ്രം പ്രാപ്സ്യതി’ (വേഗം വീണ്ടെടുക്കും) എന്ന ആശ്വാസവചനം അവളുടെ രണ്ടു മാസത്തെ ഭയം അകറ്റുന്നു. ബാലിവധത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയും സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയും — രണ്ടും നിറവേറി എന്നു മുന്നോട്ടു പറയും.

‘പിന്നെ വീരന്മാരായ ആ രണ്ടു കുമാരന്മാരോടുംകൂടി ആ വാനരേശ്വരൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി; യുദ്ധത്തിൽ ബാലി വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ബലമായി ബാലിയെ വധിച്ച് സുഗ്രീവനെ എല്ലാ കരടികളുടെയും വാനരക്കൂട്ടങ്ങളുടെയും അധിപനാക്കി. ദേവീ, ഇങ്ങനെയാണ് രാമനും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ ഐക്യമുണ്ടായത്; അവരുടെ ദൂതനായി വന്നിരിക്കുന്ന എന്നെ ഹനുമാൻ എന്ന് അറിഞ്ഞാലും. സ്വന്തം രാജ്യം വീണ്ടെടുത്ത സുഗ്രീവൻ തന്റെ മഹാകപികളെ വരുത്തി, മഹാബലന്മാരായ അവരെ നിനക്കുവേണ്ടി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട, പർവതരാജനെപ്പോലെ വലിപ്പമുള്ള അവർ ഭൂമിയുടെ എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയാൽ ആതുരരായ ഞങ്ങളും മറ്റു വാനരന്മാരും നിന്നെ തിരഞ്ഞു ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മീവാനും മഹാബലനും ബാലിപുത്രനുമായ അംഗദൻ എന്ന കപിശാർദൂലൻ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്നോടുകൂടി പുറപ്പെട്ടു. പർവതശ്രേഷ്ഠമായ വിന്ധ്യത്തിൽ വഴിതെറ്റി, ദിശയറിയാതെ, ഏറെ ശോകത്തിലാണ്ട ഞങ്ങൾക്ക് അനേകം രാപ്പകലുകൾ കടന്നുപോയി. കാര്യം സാധിക്കില്ലെന്ന നിരാശയാലും അവധി കഴിഞ്ഞതിനാലും കപിരാജനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താലും ഞങ്ങൾ പ്രാണൻ വെടിയാനൊരുങ്ങി. ദുർഗമമായ മലകളും നദികളും നീർച്ചാലുകളും തിരഞ്ഞിട്ടും ദേവിയുടെ ഒരു കാൽപ്പാടുപോലും കണ്ടെത്താനാകാതെ ഞങ്ങൾ പ്രാണത്യാഗത്തിനു തീരുമാനിച്ചു.’ ഹനുമാൻ ഇവിടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ബാലിവധം, രാജ്യദാനം, വാനരരെ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടൽ, ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള നിയോഗം, തെക്കേ ദിക്കിലേക്ക് അംഗദന്റെ സംഘം. ‘ത്വദർഥം’ (നിനക്കുവേണ്ടി) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഉദ്യമമെല്ലാം സീതയ്ക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ. വാനരന്മാരുടെ നിരാശയുടെ വർണനയിലൂടെ, തന്നെ കണ്ടെത്തുക എളുപ്പമായിരുന്നില്ലെന്നും പലരും പ്രാണത്യാഗത്തിനുപോലും ഒരുങ്ങിയെന്നും സീത അറിയും. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയുടെ കാഠിന്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മാസാവധി കഴിഞ്ഞാൽ മരണദണ്ഡം എന്ന ഭയം. ‘തയോർദൂതമുപാഗതം’ (അവരുടെ ദൂതനായി വന്നവനെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ താൻ രാമന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും — ഇരുവരുടെയും — ദൂതനാണെന്നു പറയുന്നു; അവൻ ഇരുവരുടെയും പ്രതിനിധിയാണ്. രാമന്റെ പക്ഷത്ത് വാനരസൈന്യം മുഴുവനുമുണ്ടെന്ന് ഇതു സീതയ്ക്കു സൂചന നൽകുന്നു. ‘അദ്രിരാജപ്രതീകാശാഃ’ (പർവതരാജനെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന വാക്കിൽ വാനരന്മാരുടെ മഹത്ത്വം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവർ പർവതസമാനമായ ബലമുള്ളവരാണ്. തെക്കേ ദിക്കിലേക്കുള്ള സംഘത്തിന്റെ നായകൻ അംഗദനായിരുന്നു; അവന്റെ സംഘത്തിൽ ഹനുമാനുമുണ്ടായിരുന്നു. വിന്ധ്യത്തിൽ വഴിതെറ്റൽ, അവധി കടന്നുപോകൽ, സുഗ്രീവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം — ഈ മൂന്നുമാണ് വാനരന്മാരുടെ നിരാശയ്ക്കു കാരണങ്ങൾ. അവർ പ്രാണത്യാഗത്തിനൊരുങ്ങി — തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ വാനരന്മാർ സ്വന്തം ജീവനെപ്പോലും പുല്ലുപോലെ കരുതിയെന്ന് ഈ വാക്ക് സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. കഥയുടെ ഈ ഭാഗം സീതയ്ക്കു തീർത്തും പുതിയതാണ്; കാരണം കിഷ്കിന്ധയിലെ സംഭവങ്ങൾ അവൾക്കറിയില്ല. അതിനാൽ അവൾ എല്ലാം നന്നായി മനസ്സിലാക്കുംവിധം ഹനുമാൻ വ്യക്തമായി ക്രമത്തിൽ പറയുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയാൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും ‘ആതുരർ’ ആയി എന്ന വാക്കിൽ അവരുടെ തിടുക്കവും ഭയവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സീത ഇതെല്ലാം ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നു. സുഗ്രീവനു രാജ്യം ലഭിച്ചതു രാമന്റെ ഉപകാരം; സീതാന്വേഷണം സുഗ്രീവന്റെ പ്രത്യുപകാരം.

‘പിന്നെ ആ പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഞങ്ങൾ പ്രായോപവേശം ചെയ്തു — ആഹാരമുപേക്ഷിച്ചു മരിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും പ്രായോപവേശം ചെയ്തിരിക്കുന്നതു കണ്ട്, ശോകസമുദ്രത്തിൽ ആഴ്ന്ന അംഗദൻ വിലപിച്ചു — വൈദേഹീ, നിന്റെ നഷ്ടവും ബാലിയുടെ വധവും ഞങ്ങളുടെ പ്രായോപവേശവും ജടായുവിന്റെ മരണവും ഓർത്ത്. സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയാൽ നിരാശരായി മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ ഞങ്ങളുടെ അടുത്തേക്ക്, കാര്യസാധ്യത്തിനെന്നപോലെ, വീര്യവാനായ ഒരു മഹാപക്ഷി വന്നു — ഗൃധ്രരാജന്റെ സഹോദരനായ സമ്പാതി എന്ന ഗൃധ്രരാജൻ. സഹോദരന്റെ വധം കേട്ട് അവൻ കോപത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — “എന്റെ അനുജനെ ആരാണ് കൊന്നത്, എവിടെയാണ് അവൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്? വാനരോത്തമന്മാരേ, ഇതു നിങ്ങൾ പറഞ്ഞുകേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” നിനക്കുവേണ്ടി ജനസ്ഥാനത്തുവച്ച് ഭീമരൂപനായ രാക്ഷസൻ അവനെ ഭീകരമായി വധിച്ചത് അംഗദൻ യഥാർഥമായി പറഞ്ഞു. ജടായുവിന്റെ വധം കേട്ടു ദുഃഖിതനായ ആ അരുണപുത്രൻ, വരാരോഹേ, നീ രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെന്നു പറഞ്ഞു. സമ്പാതിയുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ വാക്കു കേട്ട് അംഗദൻ മുതലായ ഞങ്ങളെല്ലാവരും അവിടെനിന്നു പുറപ്പെട്ടു; വിന്ധ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് സാഗരത്തിന്റെ ഉത്തമതീരത്തെത്തി. നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ, ആഹ്ലാദത്തോടെ, കരുത്തോടെ അംഗദൻ മുതലായ വാനരന്മാരെല്ലാം കടൽത്തീരത്തെത്തി. നിന്നെ കാണാൻ ഉത്കണ്ഠയോടെയിരുന്ന അവർ സാഗരം കണ്ട് വീണ്ടും ഭീകരമായ ചിന്തയിലാണ്ടു. പിന്നെ സാഗരം കണ്ടു തളർന്നുപോയ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ തീവ്രഭയം അകറ്റി ഞാൻ നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു. രാത്രിയിൽ രാക്ഷസർ നിറഞ്ഞ ലങ്കയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിച്ചു.’ ജടായുവിന്റെ സംഭവം സീതയ്ക്കു വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — അവളെ രക്ഷിക്കാനായി അവൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. അവന്റെ സഹോദരൻതന്നെ ഒടുവിൽ അവളുടെ സ്ഥാനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി — ഇതു കഥയിലെ സുന്ദരമായ ഒരു പൊരുത്തമാണ്. ‘മരണം ച ജടായുഷഃ’ (ജടായുവിന്റെ മരണവും) — അംഗദന്റെ വിലാപത്തിലെ ജടായുസ്മരണംതന്നെയാണ് സമ്പാതിയെ ആകർഷിച്ചത്; ഒരു ദൈവയോഗംപോലെ. ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ മാത്രം പറയുന്നു — ‘ഭയം വ്യവധൂയ’ (ഭയം അകറ്റി); ആത്മപ്രശംസയില്ല. സമ്പാതിയുടെ വൃത്താന്തത്തിൽ രണ്ടു സവിശേഷതകളുണ്ട്. ഒന്ന് — അവൻ ദൂരദർശിയായ ഗൃധ്രമാണ്; സീതയുടെ നിവാസം ലങ്കയിലാണെന്ന് അവനാലാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്. രണ്ട് — അവന്റെ സഹോദരൻ ജടായു സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചതിനാൽ രാവണനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ഒരു സഹോദരൻ സീതയ്ക്കുവേണ്ടി മരിച്ചു, മറ്റേയാൾ അവളുടെ സ്ഥാനം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അംഗദന്റെ വിലാപവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീതയുടെ നഷ്ടം, പിതാവായ ബാലിയുടെ വധം, വാനരന്മാരുടെ പ്രായോപവേശം, ജടായുവിന്റെ മരണം എന്നിവ ഓർത്ത് അവൻ ദുഃഖിച്ചു. ആ വിലാപത്തിൽത്തന്നെ ജടായുവിന്റെ പേരു കേട്ടാണ് സമ്പാതി അടുത്തുവന്നത്. സമുദ്രതീരത്തു വാനരന്മാർക്കു വീണ്ടും ചിന്ത — സാഗരം അപാരമാണ്, ആര് ഇതു കടക്കും? ഇവിടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പരാക്രമം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു; ജാംബവാന്റെ പ്രേരണ പരാമർശിക്കുന്നുമില്ല. ‘രാത്രൗ പ്രവിഷ്ടാ’ (രാത്രിയിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽ ലങ്കാപ്രവേശത്തിന്റെ രഹസ്യാത്മകത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സമുദ്രതീരത്തെത്തിയപ്പോൾ വാനരന്മാർ ‘ആഹ്ലാദത്തോടെ, കരുത്തോടെ’; സാഗരം കണ്ടപ്പോൾ ‘ഭീകരമായ ചിന്ത’ — ഭാവങ്ങളുടെ ഈ മാറ്റം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ അവരുടെ ഭയം ‘വ്യവധൂയ’ — അകറ്റി — ഒറ്റയ്ക്കു സമുദ്രം കടന്നു. അവന്റെ സാഹസം സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാൻകൂടിയാണ്. ഇങ്ങനെ തെക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷണം വിജയിച്ചു.

‘ഞാൻ രാവണനെ കണ്ടു, ശോകത്താൽ പീഡിതയായ നിന്നെയും കണ്ടു. അനിന്ദിതേ, ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. ദേവീ, എന്നോടു സംസാരിച്ചാലും; ഞാൻ ദാശരഥിയുടെ ദൂതനാണ്. രാമന്റെ ഉദ്യമത്തിന്റെ ഭാഗമായി, നിനക്കുവേണ്ടി ഇവിടെയെത്തിയ, സുഗ്രീവസചിവനായ വായുപുത്രനാണ് ഞാൻ എന്നറിഞ്ഞാലും. എല്ലാ ആയുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥൻ, നിന്റെ ഭർത്താവ്, സുഖമായിരിക്കുന്നു. ദേവീ, ജ്യേഷ്ഠനെ ആരാധിക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ വീര്യവാനായ നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് ഇവിടെ എത്തിയത്; സഹായമില്ലാതെ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിച്ചു സഞ്ചരിച്ച്, നിന്റെ വഴി തിരയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഞാൻ തെക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ താണ്ടി. ഭാഗ്യവശാൽ, നിന്നെ കണ്ടെത്തി എന്ന വാർത്തയിലൂടെ, നിന്റെ നഷ്ടമോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്ന വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ സന്താപം ഞാൻ അകറ്റും. ഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ സമുദ്രലംഘനം വ്യർഥമായില്ല; നിന്നെ കണ്ടതിന്റെ യശസ്സ് ഞാൻ നേടും. മഹാവീര്യനായ രാഘവൻ പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ വധിച്ച് വേഗം നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കും. വൈദേഹീ, പർവതങ്ങളിൽ ഉത്തമമായ മാല്യവാൻ എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്. അവിടെനിന്ന് കേസരി എന്ന വാനരൻ ഗോകർണപർവതത്തിലേക്കു പോകും. എന്റെ പിതാവായ ആ മഹാകപി, ദേവർഷിമാരുടെ നിർദേശപ്രകാരം, സമുദ്രത്തിന്റെ പുണ്യതീർഥത്തിൽവച്ച് ശംബസാദനൻ എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു. മൈഥിലീ, ആ വാനരന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ (പത്നിയിൽ) വായുവിനാൽ ഞാൻ ജനിച്ചു; സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ എന്നു വിഖ്യാതനായി. വൈദേഹീ, നിന്റെ വിശ്വാസത്തിനായാണ് ഞാൻ ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞത്; ദേവീ, വൈകാതെ രാഘവൻ നിന്നെ ഇവിടെനിന്നു തീർച്ചയായും കൊണ്ടുപോകും.’ ഹനുമാന്റെ ആത്മപരിചയം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു — പിതാവ് കേസരി, ജന്മം വായുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, പേര് സ്വകർമത്താൽ. ‘അഹമേകസ്തു സംപ്രാപ്തഃ’ (ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് എത്തിയത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ സാഹസം വിനയത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സഹായമില്ലാതെയും തെക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനം അവന്റെ ഹർഷം പ്രകടമാക്കുന്നു — അന്വേഷണത്തിന്റെ സിദ്ധി അവന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ നിമിഷമാണ്. ‘വിശ്വാസാർഥം തു വൈദേഹി ഭർതുരുക്താ മയാ ഗുണാഃ’ (വൈദേഹീ, വിശ്വാസത്തിനായാണ് ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ പറഞ്ഞത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമായി സമ്മതിക്കുന്നു — ദീർഘമായ വർണന വിശ്വാസത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയായിരുന്നു. ഇവിടെ സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം വീണ്ടും പറയുന്നു — രാമൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ സേവയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു, ഞാൻ രാമകാര്യത്തിനായി വന്നിരിക്കുന്നു. ‘അഭിഭാഷസ്വ മാം ദേവി’ (ദേവീ, എന്നോടു സംസാരിക്കൂ) എന്ന യാചന ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — സീതയുടെ ഒരു വാക്കെങ്കിലും കേൾക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ത്വന്നാശമനുശോചതാം’ (നിന്റെ നഷ്ടമോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്ന) എന്ന വാക്കിൽ സീതയോടുള്ള വാനരന്മാരുടെ സ്നേഹം കാണാം — അവൾ മരിച്ചുപോയെന്നു കരുതി അവർ ദുഃഖിക്കുകയായിരുന്നു. മാല്യവാൻ, ഗോകർണം എന്നീ സ്ഥലങ്ങളുടെയും ശംബസാദനൻ എന്ന പേരിന്റെയും പരാമർശത്തിലൂടെ ഹനുമാന്റെ ജന്മകഥ ചരിത്രപരമാകുന്നു. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ജാംബവാൻ അവന്റെ ജന്മകഥ അഞ്ജനയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെയോ കേസരിയുടെ വശത്തുനിന്നു പറയുന്നു. രണ്ടുവിധത്തിലും അവൻ വായുപുത്രനും കേസരിയുടെ ക്ഷേത്രജനുമാണ്. ഹനുമാൻ തന്റെ ജന്മകഥ എന്തിനു പറയുന്നു? ഇവൻ മായാവിയായ രാക്ഷസനായിരിക്കാം എന്ന സീതയുടെ മനസ്സിലെ സംശയം നീക്കാൻ — അവന്റെ വംശം, പിതാവ്, ജന്മസ്ഥലം, പേര് എല്ലാം വ്യക്തമാണ്. ‘ലോകേ സ്വേനൈവ കർമണാ’ (ലോകത്തിൽ സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ) എന്ന വാക്ക് വിനയപൂർണമാണ് — അവന്റെ കീർത്തി പിതാവിന്റേതല്ല, സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒടുവിൽ ‘അചിരാത് ത്വാമിതോ ദേവി രാഘവോ നയിതാ ധ്രുവം’ (ദേവീ, വൈകാതെ രാഘവൻ നിന്നെ ഇവിടെനിന്നു തീർച്ചയായും കൊണ്ടുപോകും) എന്ന ഉറച്ച വാക്ക് സീതയ്ക്ക് ആശ്വാസമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാഹം’ എന്ന അവന്റെ ഹർഷം എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും ഹർഷമാണ് — അവരുടെ സന്താപം അകലാൻ പോകുന്നു.

ഇങ്ങനെ യുക്തിസഹമായ കാരണങ്ങളാലും അടയാളങ്ങളാലും വിശ്വാസം ജനിച്ച, ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ സീത ആ ദൂതനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു — രാമദൂതനായി സ്വീകരിച്ചു. ജാനകി അത്യധികമായ ആഹ്ലാദത്തിലാണ്ടു; വളഞ്ഞ പീലികളുള്ള കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആനന്ദാശ്രു പൊഴിച്ചു. ചുവപ്പും വെളുപ്പും കലർന്ന നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ള ആ വിശാലാക്ഷിയുടെ മനോഹരമുഖം രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ ഉഡുരാജനെപ്പോലെ — ചന്ദ്രനെപ്പോലെ — ശോഭിച്ചു. ഇവൻ യഥാർഥത്തിൽ ഒരു വാനരൻതന്നെ, മറ്റൊന്നല്ല എന്ന് അവൾ ഹനുമാനെക്കുറിച്ചു കരുതി. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ ആ പ്രിയദർശനയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘മൈഥിലീ, ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു; ആശ്വസിച്ചാലും. ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? നിനക്ക് എങ്ങനെയാണ് ഇഷ്ടം? ഞാൻ മടങ്ങിപ്പോകുകയാണ്. മഹർഷിമാരുടെ പ്രേരണയാൽ കപിവീരനായ കേസരി യുദ്ധത്തിൽ ശംബസാദനൻ എന്ന അസുരനെ വധിച്ചപ്പോൾ, മൈഥിലീ, വായുവിൽനിന്നു ജനിച്ച ഞാൻ പ്രഭാവത്തിൽ അവനു തുല്യനായ ഒരു വാനരനാണ്.’ സർഗാരംഭത്തിൽ ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞിരുന്ന സീത അവസാനത്തിൽ ആനന്ദാശ്രുക്കളോടെ — ഇതാണ് സർഗത്തിലെ ഭാവപരിവർത്തനം. ‘രാഹുമുക്തനായ ഉഡുരാജൻ’ എന്ന ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ഗ്രഹണത്തിൽനിന്നു മോചിതനായ ചന്ദ്രൻ വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ശോകത്തിൽനിന്നു മോചിതമായ അവളുടെ മുഖം. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ജന്മത്തിന്റെ സാരം വീണ്ടും പറഞ്ഞ് സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹേതുഭിഃ’ (കാരണങ്ങളാൽ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീത വിശ്വസിക്കുന്നതു തർക്കത്താലും പ്രമാണങ്ങളാലുമാണ്, വികാരംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല. ‘കിം കരോമി, പ്രതിയാമ്യഹം’ (ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം, ഞാൻ മടങ്ങുകയാണ്) എന്ന ഹനുമാന്റെ ചോദ്യത്തിൽ അവന്റെ വിനയം കാണാം — സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം അവൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, സീതയുടെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ മോതിരം നൽകുന്നതോടെ വിശ്വാസം പൂർണമാകും. ആനന്ദാശ്രുക്കൾ ദുഃഖാശ്രുക്കളിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് — ഇവ പ്രത്യാശയുടെ അടയാളങ്ങളാണ്.

Having heard that account of Rāma from the bull among monkeys, Vaidehī spoke gently and in a sweet voice: "Where did you come to know Rāma? How do you know Lakṣmaṇa? How did monkeys and men come together? Monkey, tell me again the marks of Rāma and of Lakṣmaṇa, so that grief may not overwhelm me. What is his build like, and his appearance? What are his thighs like, and his arms? Tell me about Lakṣmaṇa too." Addressed like this by Vaidehī, Hanumān, son of the Wind, began to describe Rāma as he truly was: "It is my good fortune, lotus-eyed Vaidehī, that you ask me about your husband's build and Lakṣmaṇa's, though you know them yourself. Listen, large-eyed lady, while I tell you the marks of Rāma and of Lakṣmaṇa that I have observed." Sītā's questions were a test: only one who had seen Rāma with his own eyes could describe his body in detail. Rāvaṇa, the master of illusion, might know Rāma's name, but he would not know his thighs and arms. Hanumān welcomed the test, calling it his good fortune, for the question gave him the chance to prove his truthfulness. At the end of the previous sarga Sītā had fallen silent; now she began to speak of her own accord, and that was the first seed of trust in her mind. She called him "monkey", not "rākṣasa". Her questions were of three kinds, about his acquaintance with Rāma, how he knew Lakṣmaṇa, and how men and monkeys had met, and they shape this long sarga, for Hanumān would answer each in turn, first the description and then the story of the meeting. "So that grief may not overwhelm me" admits that merely hearing Rāma described would ease her sorrow.

"Rāma has eyes like lotus petals and a face like the full moon; from his birth, daughter of Janaka, he was endowed with beauty and courtesy. In splendour he is like the sun, in patience like the earth, in wisdom like Bṛhaspati and in fame like Indra. He is the protector of the world of the living and of his own kin, the protector of his own conduct and of dharma, a scorcher of his enemies. Rāma, lovely lady, is the protector of the world and of its four classes; he sets the bounds of right conduct for the world and sees that they are kept. He is radiant and honoured beyond measure, firm in the vow of chastity; he remembers the good that others have done him and knows how every work should be carried out. He is schooled in statecraft, devoted to the brahmins, wise, of good character, modest, a scorcher of foes. He is trained in the Yajurveda and honoured by those who know the Vedas, and accomplished in the science of archery, in the Vedas and in their auxiliary sciences. Broad-shouldered and long-armed, with a neck like a conch and a handsome face, his collarbones hidden in flesh, his eyes a fine copper-red: this is the man people know as Rāma. His voice resounds like a kettledrum; his skin is glossy; he is majestic, well proportioned, with shapely limbs, and dark in colour." Hanumān spoke first of Rāma's virtues, then of his learning, and last of his body, and the order is meaningful: Sītā had asked about his body, but Hanumān began with his virtues, for these were greater even than his form. Collarbones hidden in flesh, not showing, is an auspicious mark in the science of bodily signs. "He sets the bounds of right conduct and sees that they are kept" points to Rāma as the model of the man who upholds the right order. It is clear from all this that Hanumān had not merely seen Rāma but had lived near him and understood his nature. The virtues fall into three groups: divine comparisons, the sun, the earth, Bṛhaspati and Indra; the duties of a king, protecting the world and its classes, setting the bounds of conduct, statecraft, service to the brahmins; and learning, the Yajurveda, archery and the auxiliary sciences. Then the description of the body begins: shoulders, arms, neck, face, eyes, voice and colour. The words "protector of the world of the living" Hanumān had used before, in the thirty-first sarga, and repeating them shows that his account was consistent. "Firm in the vow of chastity" would be especially dear to Sītā: even in separation Rāma kept himself restrained. And his dark colour is mentioned twice, for that was the colour Sītā always remembered. So virtues and body together make up a complete picture of Rāma.

Then Hanumān listed Rāma's marks by number, as the tradition does for a great man. "He is firm in three parts, his chest, wrists and fists; long in three, his brows, arms and member; even in three, the ends of his hair, his testicles and his knees; raised in three, his chest, the rim of his navel and his belly. He is copper-red in three, the corners of his eyes, his nails, and the palms of his hands and soles of his feet; glossy in three; and ever deep in three, his voice, his gait and his navel. He has three folds of skin, is sunk in three, has four limbs short and three whorls on his head; he has four lines and four marks; he is four cubits tall and even in four. He is even in fourteen pairs, has four eyeteeth and four gaits, like the lion, the tiger, the elephant and the bull; his lips, jaw and nose are fine; he is glossy in five and long in eight. Ten of his parts are like lotuses and ten are ample; he is pervaded by three, splendour, fame and majesty; he is pure on both sides, his mother's family and his father's; he is raised in six and fine in nine; and through the three times of the day Rāghava pursues the three aims of life, dharma, wealth and love. Devoted to truth and dharma, glorious, intent on gathering wealth and on showing favour, he knows how to judge place and time, and he speaks kindly to all the world. His brother by another mother, the son of Sumitrā, is of boundless radiance, and like him in affection, in looks and in virtues." The fourteen pairs in which Rāma is even are the brows, the nostrils, the eyes, the ears, the lips, the nipples, the elbows, the wrists, the knees, the testicles, the hips, the hands, the feet and the thighs. Such a description was certain proof for Sītā: so exact a knowledge was impossible for Rāvaṇa with all his wiles. These verses are among the most famous in the Rāmāyaṇa, because in them the bodily marks of a great man are strung together like a formula, and Hanumān's memory here is wonderful, counting off each part of the body.

"Lakṣmaṇa has the lustre of gold, while the glorious Rāma is dark. Those two tigers among men, longing to see you and searching the whole earth, came to join us. Searching for you alone as they roamed the earth, they saw Sugrīva, lord of the monkeys, at the foot of Ṛṣyamūka, thick with trees, where he sat, a handsome figure, in fear of the elder brother who had thrown him down and driven him from the kingdom. We were serving that king of the monkeys, Sugrīva, true to his word, whom his elder brother had cast out. Then those two, dressed in bark and holding fine bows, came to a lovely spot on Mount Ṛṣyamūka. Seeing those two tigers among men with their bows, the bull among monkeys leapt in fear to the summit of the mountain. From that summit the lord of the monkeys sent me, and no one else, quickly to them. At Sugrīva's word I went with joined palms to those two lords, tigers among men, endowed with beauty and fine marks, and when they had learnt the truth of the matter from me, they were pleased." Here Hanumān told his own part plainly: he had been the first bridge between Rāma and Sugrīva, and the opening of the Kiṣkindhā Kāṇḍa is briefly retold. Lakṣmaṇa golden and Rāma dark: Sītā knew those colours well, so this too was proof that he knew them. Sugrīva's fear was natural, for he fled thinking the two had been sent by Vālin. So the monkeys too had had their suspicion, and it was removed through Hanumān's embassy, just as Sītā's suspicion would now be removed by his words. Sugrīva is called true to his promise, a keeper of his word and so worthy of Rāma's friendship. Hanumān said Sugrīva sent "me, and no one else": of all the monkeys Sugrīva trusted him as his envoy, which indirectly hints at his worth. "With joined palms": just as he stood before Sītā now, so he had stood before Rāma then; his humility was the same everywhere. From the brothers' bark garments Sītā would know that they still wandered in ascetic dress and had not put on royal robes. So Rāma's first meeting with Sugrīva came about through Hanumān himself; he was the true witness of this story, and knowing that, Sītā trusted him the more.

"I carried those two bulls among men on my back to that place and presented them, with the whole truth, to the great-souled Sugrīva. As they talked together, a deep affection grew between them. Then those two renowned ones, the lord of monkeys and the lord of men, reassured each other by telling what had befallen them. Then Lakṣmaṇa's elder brother consoled Sugrīva, whose mighty brother Vālin had driven him out over a woman. Lakṣmaṇa told Sugrīva, lord of the monkeys, of the grief that afflicted Rāma, whose deeds are done without strain, at losing you. Hearing Lakṣmaṇa's words, the lord of the monkeys lost all his lustre, like the sun in eclipse. Then the ornaments that adorned your limbs, which you let fall to the ground as the rākṣasa carried you off, the monkey leaders brought them all and joyfully showed them to Rāma, though they did not know where you had gone. I myself gathered them, and they were given to Rāma. When he saw them lying scattered, still jingling, his mind was struck down. Taking those lovely things into his lap, that godlike lord, radiant as a god, lamented in many ways. As he looked at them again and again, weeping and swooning, they kindled the fire of grief in Daśaratha's son. Stricken with sorrow, the great-souled one lay prostrate for a long time, and with many words I raised him up again with difficulty. Rāghava and Saumitri looked at those costly ornaments again and again, showed them around, and then gave them into Sugrīva's keeping." Here Hanumān told the story of Sītā's ornaments. She herself had dropped them near Ṛṣyamūka, so this was something known only to her and to Rāma's side, the strongest proof of all, and "I myself gathered them" made him a witness. In the Araṇya Kāṇḍa, as Rāvaṇa carried her off, Sītā saw five monkeys on a mountain peak and let fall her upper garment and her ornaments so that Rāma might learn which way she had gone; that sign of hers had now borne fruit, for those very ornaments had brought Rāma and Sugrīva together, and so her own good sense was the first cause of her being found. Hanumān told this at length because only Sītā and the monkeys knew it; Rāvaṇa did not, so the story was proof beyond dispute. The account of Rāma's lament touched her heart deeply: her husband had swooned and lain on the ground in his separation from her, and she now knew that Rāma had not forgotten her but was grieving terribly. The fire of grief is a metaphor, grief blazing like fire with the ornaments as its fuel. By saying that he had raised Rāma up with many words, Hanumān showed that he had been at Rāma's side in his sorrow, not merely an envoy but a companion. From "gave them into Sugrīva's keeping" she would learn that the ornaments were still safe with Sugrīva. "That godlike lord, radiant as a god" hints at Rāma's divinity: even in grief his splendour was undimmed. His weeping, pining and swooning show that even a great man feels the pain of losing a beloved like any ordinary man. Hearing this, Sītā's eyes would fill with tears.

"Not seeing you, noble lady, Rāghava is tormented, as a volcano burns forever with a great blazing fire. For your sake sleeplessness, grief and anxiety torment the great-souled Rāghava, as the sacred fires heat the fire-house. The grief of not seeing you shakes Rāghava as a great earthquake shakes a great mountain. Wandering through lovely woods, rivers and waterfalls, he finds no pleasure, princess, because he does not see you. That tiger among men, Rāghava, will soon win you back, daughter of Janaka, when he has killed Rāvaṇa with his friends and kin. Then Rāma and Sugrīva together made a compact: to kill Vālin, and to search for you." Three images describe Rāma's grief, the volcano, the fire-house and the mountain shaken by an earthquake, all of mountains or of fire: Rāma is steady as a mountain, yet grief shakes him. Sleeplessness, grief and anxiety are like the three sacred fires that heat the sacrificial hall. From this Sītā would know that Rāma's sorrow matched her own. The mention of the compact shows that the search for Sītā was the very root of the friendship between Rāma and Sugrīva. These verses mattered to Sītā in two ways: hearing of Rāma's sorrow melted her heart, and it made her sure his love was firm. "He will soon win you back" eased her fear of the two months. Both vows, to kill Vālin and to search for Sītā, were fulfilled, as the story goes on to tell.

"Then the lord of the monkeys went with those two heroic princes to Kiṣkindhā, and Vālin was struck down in battle. Having swiftly killed Vālin in the fight, Rāma made Sugrīva lord of all the hosts of bears and monkeys. That, lady, is how the union of Rāma and Sugrīva came about; know me to be Hanumān, envoy of them both. Once he had his kingdom back, Sugrīva gathered his great monkeys and sent those mighty ones in all ten directions for your sake. At the command of the mighty Sugrīva, lord of the monkeys, they set out across the earth in every direction, huge as kings among mountains. So now, anxious because of Sugrīva's orders, we and other monkeys roam the whole earth searching for you. The glorious Aṅgada, mighty son of Vālin, a tiger among monkeys, set out with a third of the army. We lost our way on the Vindhya, best of mountains, and many days and nights went by as we were overwhelmed with grief. Despairing of our task, with the time allowed us run out, and in fear of the king of the monkeys, we were ready to give up our lives. We had searched mountain strongholds, rivers and waterfalls without finding a trace of you, and we resolved to die." Here Hanumān briefly told the second half of the Kiṣkindhā Kāṇḍa: the killing of Vālin, the gift of the kingdom, the gathering of the monkeys, the sending out in all directions, and Aṅgada's band in the south. "For your sake" keeps recurring: the whole effort was for Sītā. From the monkeys' despair she would learn that finding her had been no easy matter, and that many had even been ready to die. The sternness of Sugrīva's command shows too: overstaying the month meant death. By calling himself the envoy of "them both", Hanumān presented himself as the representative of Rāma and Sugrīva alike, which told Sītā that the whole monkey army stood on Rāma's side. The monkeys are called huge as mountains, mighty indeed. Aṅgada led the southern band, and Hanumān was in it. Losing their way on the Vindhya, the time running out, and fear of Sugrīva were the three causes of the monkeys' despair, and their readiness to die showed Sītā that in searching for her they counted their own lives as nothing. All this was new to Sītā, who knew nothing of what had happened in Kiṣkindhā, so Hanumān told it clearly and in order so that she would understand it all, and she listened with faith. Sugrīva's kingdom was Rāma's kindness to him; the search for Sītā was Sugrīva's return of that kindness.

"Then on the summit of that mountain we sat down to fast to death. Seeing all the bulls among monkeys sitting in their fast, Aṅgada, sunk in a sea of grief, lamented, Vaidehī, over your loss, the killing of Vālin, our fast to the death, and the death of Jaṭāyu. As we sat there without hope, wanting to die because of our master's command, there came, as if to serve our purpose, a mighty and valiant bird, the brother of the king of the vultures, the vulture-king named Sampāti. Hearing that his brother had been killed, he spoke in anger: 'Who killed my younger brother, and where did he fall? I want you to tell me this, best of monkeys.' Aṅgada told him exactly how that rākṣasa of fearsome form had done the great slaughter in Janasthāna on your account. Grieved to hear of Jaṭāyu's killing, Sampāti, son of Aruṇa, told us, lovely lady, that you were living in Rāvaṇa's house. Hearing Sampāti's words, which gladdened our hearts, all of us, led by Aṅgada, set out from there, rose up from the Vindhya and reached the far shore of the ocean. Eager to see you, glad and strong, all the monkeys led by Aṅgada came to the water's edge, and then, longing to see you, at the sight of the ocean they fell again into fearful anxiety. Seeing the monkey army sinking in despair, I shook off their terrible fear and leapt a hundred yojanas, and by night I entered Laṅkā, thronged with rākṣasas." The mention of Jaṭāyu would touch Sītā especially, for he had given his life to protect her, and it was his brother who at last pointed out where she was, a beautiful turn of the story. It was Aṅgada's lament, with its mention of Jaṭāyu's death, that drew Sampāti to them, as if by fate. Sampāti, a far-sighted vulture, established that Sītā was in Laṅkā; his brother Jaṭāyu had been killed by Rāvaṇa defending her; so one brother died for her and the other showed where she was. Hanumān told of his own leap across the ocean in a single sentence, "I shook off their fear", with no boasting, and he did not mention Jāmbavān's urging. "By night I entered" suggests how secretly he got into Laṅkā. The monkeys' change of mood, glad and strong on reaching the shore and then fearfully anxious at the sight of the sea, is finely drawn. Hanumān drove away their fear and crossed the ocean alone; his daring was not for himself but for the whole monkey army, and so the search of the southern quarter succeeded.

"I have seen Rāvaṇa, and I have seen you, oppressed with grief. I have told you everything just as it happened, blameless lady. Speak to me, lady; I am the messenger of Daśaratha's son. Know me to be the son of the Wind, Sugrīva's minister, the agent of Rāma's undertaking, who has come here for your sake. Your Kākutstha, best of all who bear arms, is well, and Lakṣmaṇa of the auspicious marks, devoted to serving his elder brother, is intent on the good of your valiant husband. I alone have come here, at Sugrīva's word. Wandering without companions, taking whatever form I pleased, I have ranged through the southern quarter seeking the way to you. By good fortune I shall take away the anguish of the monkey hosts, who mourn you as lost, with the news that you have been found. By good fortune my crossing of the ocean has not been in vain, and I shall win the glory of having found you. And Rāghava of great valour will soon come and take you back, when he has killed Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, with his sons and kin. There is a mountain named Mālyavān, Vaidehī, finest of mountains. From there the monkey Kesarin went to Mount Gokarṇa. That great monkey, my father, sent by the divine seers, killed the demon Śambasādana at the holy ford of the ocean, lord of rivers. In that monkey's field I was born of the Wind, Maithilī, and I am known in the world as Hanumān through my own deeds. I have told you your husband's virtues so that you might trust me. Before long, lady, Rāghava will surely take you away from here." Here Hanumān's account of himself was complete: his father Kesarin, his birth by the Wind's favour, his name earned by his own deeds. "I alone have come here" hints at his daring with humility: alone as he was, he had searched the whole southern quarter. "By good fortune" comes three times and shows his joy: finding her was the greatest moment of his life. "I have told you your husband's virtues so that you might trust me" frankly admits his purpose: the long description was meant to win her trust. The heart of the message is repeated: Rāma is well, Lakṣmaṇa is devoted to his service, and I have come on Rāma's business. "Speak to me, lady" is a moving plea; Hanumān longed to hear even a single word from her. "Who mourn you as lost" shows the monkeys' affection for Sītā: they had grieved, thinking her dead. Naming the places, Mālyavān, Gokarṇa and the demon Śambasādana, gives his birth story the weight of history. In the Kiṣkindhā Kāṇḍa Jāmbavān had told his birth story in connection with his mother Añjanā; here it is told from Kesarin's side, and either way he is the son of the Wind born in Kesarin's field. Why did Hanumān tell his birth story at all? To remove Sītā's suspicion that he might be a rākṣasa in disguise: his lineage, his father, his birthplace and his name were all made plain. "Through my own deeds" is modest: his fame was the fruit of his own actions, not his father's. And the closing assurance that Rāghava would surely take her away before long was comfort for Sītā; his joy was the joy of all the monkeys, whose anguish would now be relieved.

So, won over by these reasons and by fitting tokens of recognition, Sītā, wasted with grief, accepted him as Rāma's messenger. Jānakī was filled with a joy beyond compare, and from her eyes with their curving lashes she shed tears of happiness. The lovely face of the large-eyed lady, her long eyes copper and white, shone like the moon freed from Rāhu. Now she took Hanumān for a true monkey and nothing else. Then Hanumān said to that lady, so lovely to see: "I have told you all this. Take heart, Maithilī. What shall I do? What would please you? I will go back. When that hero among monkeys, Kesarin, killed the demon Śambasādana in battle at the urging of the great seers, I was born of the Wind, Maithilī, and in power I am a monkey equal to him." At the beginning of the sarga Sītā was wasted with grief; at the end she was shedding tears of joy, and that is the sarga's change of mood. The moon freed from Rāhu is a lovely image: as the moon shines again after an eclipse, so her face shone again, freed from sorrow. The last verse, in a different metre, sums up Hanumān's birth once more and closes the sarga. "Reasons" is worth marking: Sītā trusted by reasoning and proof, not by feeling alone. In his question, "What shall I do? I will go back", his humility shows: he would do nothing of his own will but waited for her command. In the next sarga the gift of the ring would make her trust complete. And tears of joy are different from tears of grief: they are the signs of hope.