दुःखात् दुःखम् अभिभूतायाः सीतायाः तत् वचनं श्रुत्वा हरिपुङ्गवः हनूमान् सान्त्वम् उत्तरम् अब्रवीत्। हे देवि, अहं रामस्य सन्देशात् तव दूतः आगतः। हे वैदेहि, रामः कुशली, सः त्वां कौशलम् अब्रवीत्, अर्थात् तव कुशलं पृच्छति। यः ब्राह्मम् अस्त्रं वेदान् च वेद, वेदविदां वरः, सः दाशरथिः रामः त्वां कुशलं पृच्छति। तव भर्तुः प्रियः अनुचरः महातेजाः लक्ष्मणः अपि शोकसन्तप्तः शिरसा ते अभिवादनं कृतवान्। पूर्वसर्गे सीता ‘द्वौ मासौ’ इति मृत्योः अवधिं कथितवती; तत् श्रुत्वा हनूमान् सर्वप्रथमं सान्त्वनं ददाति — प्रश्नेषु कालं न यापयति। सन्देशस्य क्रमः अपि महत्त्वपूर्णः — प्रथमं रामस्य कुशलम्, ततः तस्य प्रश्नः, अन्ते लक्ष्मणस्य प्रणामः। रामस्य विशेषणं ‘ब्राह्मम् अस्त्रं वेदांश्च वेद’ इति — शस्त्रे शास्त्रे च निपुणः इति, येन सीतायाः मनसि रामस्य सामर्थ्यं स्मर्यते। ‘रामः स त्वां कौशलमब्रवीत्’ इति वाक्यं द्विवारम् आवर्तते, येन सन्देशस्य दृढता सिध्यति।

नरसिंहयोः तयोः कुशलं निशम्य देवी सीता प्रतिसंहृष्टसर्वाङ्गी, रोमाञ्चिता, हनूमन्तम् अब्रवीत्। ‘एति जीवन्तम् आनन्दः नरं वर्षशतात् अपि’ — जीवन्तं नरं शतवर्षानन्तरम् अपि आनन्दः आगच्छति — इयं लौकिकी गाथा मम कल्याणी सत्या च प्रतिभाति। तस्मिन् समागमे तयोः अद्भुता प्रीतिः उत्पादिता, तौ विश्वस्तौ परस्परेण आलापं प्रचक्रतुः। अस्याः गाथायाः सारः आशा — जीवनं धारय, सुखं कदाचित् अवश्यम् आगमिष्यति। मरणस्य अवधिं निश्चित्य स्थिता सीता अद्य जीवनस्य मूल्यं पुनः अनुभवति। एषा गाथा लोके प्रसिद्धा सूक्तिः, रामायणात् अनन्तरम् अपि बहुधा उद्धृता। कविः ‘विश्वस्तौ तौ’ इति वदति — क्षणमात्रं द्वयोः मध्ये विश्वासः आसीत्, किन्तु अग्रिमे श्लोके एव सः पुनः शिथिलः भविष्यति। एषा घटनानां गतिः।

शोकतप्तायाः सीतायाः वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् तस्याः समीपम् उपचक्रमे। यथा यथा सः समीपम् उपसर्पति तथा तथा सीता तं रावणं परिशङ्कते। ‘अहो धिक्, धिक्कृतम् इदं यत् अस्य मम हृदयं कथितम्; अयं रूपान्तरम् उपागम्य सः एव रावणः’। इति चिन्तयित्वा शोककर्शिता अनवद्याङ्गी सा अशोकस्य शाखां विमुच्य तस्याम् एव धरण्यां समुपाविशत्। ततः महाबाहुः हनूमान् जनकात्मजाम् अवन्दत, सा तु भयसन्त्रस्ता पुनः तं न उदैक्षत। वन्दमानं तं दृष्ट्वा शशिनिभानना सीता दीर्घम् उच्छ्वस्य मधुरस्वरा वानरम् अब्रवीत् — यदि त्वं मायावी रावणः स्वयं मायां प्रविष्टः असि, मम पुनः सन्तापम् उत्पादयसि, तत् न शोभनम्। यः स्वं रूपं परित्यज्य परिव्राजकरूपवान् जनस्थाने मया दृष्टः, त्वं सः एव रावणः। हे कामरूप निशाचर, उपवासकृशां दीनां मां पुनः सन्तापयसि, तत् न शोभनम्। अत्र सीतायाः शङ्का निराधारा न — पूर्वं रावणः परिव्राजकवेषेण एव आगत्य ताम् अहरत्; अतः वेषपरिवर्तनस्य भयं तस्याः अनुभवसिद्धम्। विनीतः वेषः, मधुरं वचनं — एतत् सर्वं पूर्वम् अपि दृष्टम्। तस्याः भर्त्सना अपि मृद्वी — ‘तन्न शोभनम्’ इति द्विवारम्, न कटु वचनम्। सीतायाः भूमौ उपवेशनं भयस्य आत्मरक्षणस्य च चिह्नम् — सा शाखां त्यक्त्वा यथासम्भवं दूरं भवितुम् इच्छति। हनूमतः प्रणामः तु तस्याः भयं वर्धयति, न शमयति, यतः रावणः अपि पूर्वं विनयेन एव आगतः। ‘धिग्धिक्कृतम्’ इति आत्मनिन्दा — स्वहृदयस्य कथनं शत्रवे कृतम् इति पश्चात्तापः। एवं सीतायाः शङ्का तस्याः बुद्धिमत्तायाः फलम्, न मौर्ख्यस्य। उपवासकृशा दीना सा इदानीं कोपं प्रदर्शयितुम् अपि न शक्नोति, केवलं ‘न शोभनम्’ इति वदति। कवेः चित्रणम् अत्र अत्यन्तं मार्मिकम् — एकतः हनूमतः शुद्धः भावः, अपरतः सीतायाः अनुभवजन्यः संशयः; उभौ अपि स्वस्थाने उचितौ। पाठकः सत्यं जानाति, सीता न जानाति — अस्मात् वैषम्यात् एव करुणा उत्पद्यते। हनूमान् तु तस्याः वचनं श्रुत्वा अपि न क्रुध्यति, न च पुनः समीपं गच्छति — तस्य धैर्यं संयमः च अत्र प्रकटौ।

अथवा यत् मया परिशङ्कितं तत् न एवम्; यतः तव दर्शनात् मम मनसि प्रीतिः उत्पन्ना। यदि त्वं रामस्य दूतः आगतः, भद्रम् अस्तु ते; हे हरिश्रेष्ठ, त्वां पृच्छामि, रामकथा हि मे प्रिया। हे वानर, मम प्रियस्य रामस्य गुणान् कथय; हे सौम्य, यथा रयः नदीकूलं हरति तथा त्वं मे चित्तं हरसि। अहो स्वप्नस्य सुखता — चिराहृता अहं राघवेण प्रेषितं वनौकसं पश्यामि। स्वप्ने अपि यदि अहं सहलक्ष्मणं वीरं राघवं पश्येयं, न अवसीदेयम्; किन्तु स्वप्नः अपि मम मत्सरी, स्वप्ने अपि रामः न दृश्यते। अहम् इमं स्वप्नं न मन्ये, यतः स्वप्ने वानरं दृष्ट्वा अभ्युदयः प्राप्तुं न शक्यः, मम तु अभ्युदयः प्राप्तः। किं नु अयं चित्तमोहः, वातगतिः, उन्मादजः विकारः, मृगतृष्णिका वा स्यात्? अथवा न अयम् उन्मादः, न उन्मादलक्षणः मोहः; यतः अहम् आत्मानम् इमं वनौकसं च सम्बुध्ये। इति बहुधा बलाबलं सम्प्रधार्य रक्षसां कामरूपत्वात् सीता तं राक्षसाधिपं मेने। एतां बुद्धिं कृत्वा तनुमध्यमा जनकात्मजा वानरं न प्रतिव्याजहार। सीतायाः मनः अत्र भावयोः मध्ये दोलायते — हृदयं विश्वसिति, बुद्धिः शङ्कते। तर्कस्य सर्वे पक्षाः — स्वप्नः, मोहः, वातविकारः, उन्मादः, मृगतृष्णा — एकैकशः परीक्षिताः निरस्ताः च; तथापि अन्ते सुरक्षायै सा मौनम् आश्रयति। एषः विवेकः — प्रमाणं विना विश्वासः न कर्तव्यः। ‘अथवा’ इति पदेन सीतायाः मनसः परिवर्तनं सूच्यते — क्षणपूर्वं या भर्त्सना, सा इदानीं याचनायां परिणता। ‘चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः’ इति उपमा प्रसिद्धा — यथा जलवेगः तटं शनैः शनैः क्षिणोति तथा रामकथा तस्याः शङ्काम् अपहरति। ‘स्वप्नोऽपि मम मत्सरी’ इति वचनं करुणम् — निद्रा एव नास्ति, अतः स्वप्ने अपि रामस्य दर्शनं दुर्लभम्। स्वप्नशास्त्रम् अपि स्मर्यते — स्वप्ने वानरदर्शनम् अशुभम्, अभ्युदयं न ददाति; तस्याः तु अभ्युदयः दृश्यते, अतः स्वप्नः न। एवं तर्कः सत्यस्य समीपं गच्छति, किन्तु भयं तं निर्णयं निवारयति। ‘रक्षसां कामरूपत्वात्’ इति कारणं सीतायाः अन्तिमनिर्णयस्य आधारः — राक्षसाः यत् इच्छन्ति तत् रूपं धारयितुं शक्नुवन्ति, अतः रूपं दृष्ट्वा विश्वासः न युक्तः। तस्याः मौनं पराजयः न, अपितु सावधानता।

सीतायाः निश्चयं बुद्ध्वा मारुतात्मजः हनूमान् श्रोत्रानुकूलैः वचनैः तां सम्प्रहर्षयन् उवाच। रामः आदित्यः इव तेजस्वी, शशी इव लोककान्तः, देवः वैश्रवणः इव सर्वस्य लोकस्य राजा। महायशाः विष्णुः इव विक्रमेण उपपन्नः, वाचस्पतिः इव सत्यवादी मधुरवाक्। रूपवान् सुभगः श्रीमान् मूर्तिमान् कन्दर्पः इव; स्थाने क्रोधे प्रहर्ता, लोके श्रेष्ठः महारथः। यस्य महात्मनः बाहुच्छायाम् अवष्टभ्य लोकः तिष्ठति, सः रामः। येन मृगरूपेण राघवम् आश्रमपदात् अपक्रम्य शून्ये त्वम् अपनीता, तस्य फलं त्वं द्रक्ष्यसि। वीर्यवान् रामः अचिरात् संख्ये क्रोधप्रमुक्तैः ज्वलद्भिः पावकैः इव इषुभिः रावणं वधिष्यति। तेन अहं प्रेषितः दूतः त्वत्सकाशम् इह आगतः। हनूमान् सीतायाः मौनं दृष्ट्वा न विवदते, न प्रमाणानि बलात् ददाति; सः रामस्य गुणकीर्तनम् एव करोति, यत् सीतायै सर्वतः प्रियम्। ‘स्थानक्रोधे प्रहर्ता’ इति — रामः उचिते स्थाने एव क्रुध्यति, अनुचिते न। उपमानानि दिव्यानि — सूर्यः, चन्द्रः, कुबेरः, विष्णुः, बृहस्पतिः, कामः — प्रत्येकं रामस्य एकं गुणं प्रकटयति। ‘शून्ये येनापनीतासि’ इति वचनेन हनूमान् सीतायाः शङ्कां परोक्षतया निरस्यति — यदि अहं रावणः स्यां, कथं स्वस्य एव वधं प्रतिजानीयाम्? एषा युक्तिः सूक्ष्मा। सः रावणं ‘तस्य’ इति अन्यपुरुषेण निर्दिशति, स्वं च ‘तेनाहं प्रेषितः’ इति रामस्य सेवकत्वेन। अतः तस्य वचनं स्वयम् एव प्रमाणम्। ‘बाहुच्छायामवष्टब्धः यस्य लोकः’ इति रामस्य शरण्यत्वं दृढीकरोति — यः सर्वलोकं रक्षति, सः तव रक्षणम् अवश्यं करिष्यति। ‘अचिराद्’ इति कालनिर्देशः सीतायाः मासद्वयस्य अवधिं स्मृत्वा उक्तः — अवधेः पूर्वम् एव रामः आगमिष्यति इति आश्वासनम्।

त्वद्वियोगेन दुःखार्तः सः रामः त्वां कुशलं पृच्छति। सुमित्रानन्दवर्धनः महातेजाः महाबाहुः लक्ष्मणः अपि अभिवाद्य त्वां कुशलं पृच्छति। हे देवि, रामस्य सखा सुग्रीवः नाम वानरः, वानरमुख्यानां राजा, सः अपि त्वां कुशलं पृच्छति। ससुग्रीवः सलक्ष्मणः रामः नित्यं त्वां स्मरति। हे वैदेहि, राक्षसीवशम् आगता अपि त्वं दिष्ट्या जीवसि; न चिरात् त्वं रामं महारथं लक्ष्मणं च वानरकोटीनां मध्ये अमितौजसं सुग्रीवं च द्रक्ष्यसे। अहं सुग्रीवस्य सचिवः हनूमान् नाम वानरः; महोदधिं लङ्घयित्वा लङ्कां नगरीं प्रविष्टः, दुरात्मनः रावणस्य मूर्ध्नि पदन्यासं कृत्वा, पराक्रमं समाश्रित्य त्वां द्रष्टुम् उपयातः अहम्। हे देवि, यथा माम् अवगच्छसि तथा न अहम् अस्मि; एषा विशङ्का त्यज्यताम्, वदतः मम श्रद्धत्स्व। ‘रावणस्य मूर्ध्नि पदन्यासः’ इति रूपकम् — शत्रोः नगरे निर्भयं प्रवेशः शत्रोः शिरसि पादस्थापनम् इव। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः, यस्मिन् हनूमतः प्रार्थना पूर्णतां गच्छति — अहं रावणः न, विश्वासं कुरु। अत्र हनूमान् स्वनाम प्रथमवारं स्पष्टं वदति — ‘हनूमान् नाम वानरः’, ‘सुग्रीवसचिवः’। पूर्वं सः केवलं कथां श्रावितवान्, ततः प्रश्नं पृष्टवान्, अद्य स्वपरिचयं ददाति — एषः क्रमः विश्वासस्य निर्माणाय कल्पितः। सुग्रीवस्य नाम, वानरकोटीनां सेना, समुद्रलङ्घनम् — एतानि सर्वाणि रामस्य उद्योगस्य प्रमाणानि। ‘दिष्ट्या जीवसि’ इति वचनेन सः सीतायाः धैर्यं प्रशंसति। ‘नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि’ इति वाक्यं विनयपूर्णं दृढं च — अहं रावणः न, रामदूतः एव। सर्गः अस्मिन् बिन्दौ समाप्यते — प्रमाणं अद्यापि न दत्तम्, तत् अग्रे अङ्गुलीयकेन दास्यते।

దుఃఖం మీద దుఃఖంతో క్రుంగిపోయిన సీత ఆ మాట విని వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఊరడింపుగా ఇలా బదులిచ్చాడు. ‘దేవీ, రాముని సందేశంతో నేను నీకు దూతగా వచ్చాను. వైదేహీ, రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడు, అతడు నీ క్షేమాన్ని అడిగాడు — అంటే నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. బ్రహ్మాస్త్రాన్నీ వేదాలనూ ఎరిగినవాడూ, వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన ఆ దాశరథి రాముడు నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. నీ భర్తకు ప్రియమైన అనుచరుడూ మహాతేజస్వీ అయిన లక్ష్మణుడు కూడా శోకంతో తపిస్తూ నీకు శిరస్సు వంచి అభివాదం చేశాడు.’ క్రిందటి సర్గలో సీత ‘రెండు నెలలు’ అని తన మరణపు గడువును చెప్పింది; అది విన్న హనుమంతుడు అన్నిటికంటే ముందు ఊరడింపు ఇస్తాడు — ప్రశ్నలతో కాలం గడపడు. సందేశపు క్రమం కూడా ముఖ్యమైనది — మొదట రాముని కుశలం, తరువాత అతని ప్రశ్న, చివరికి లక్ష్మణుని ప్రణామం. రామునికి ‘బ్రహ్మాస్త్రాన్నీ వేదాలనూ ఎరిగినవాడు’ అనే విశేషణం — శస్త్రంలోనూ శాస్త్రంలోనూ నిపుణుడని — దీనివల్ల సీత మనస్సులో రాముని సామర్థ్యం గుర్తుకు వస్తుంది. ‘రాముడు నీ కుశలం అడిగాడు’ అనే వాక్యం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది, దానివల్ల సందేశానికి దృఢత్వం సిద్ధిస్తుంది.

నరసింహులైన ఆ ఇద్దరి కుశలాన్ని విని దేవి సీత సర్వాంగాలూ పులకించగా, రోమాంచం చెంది హనుమంతునితో ఇలా అన్నది. ‘ఏతి జీవంతమానందో నరం వర్షశతాదపి’ — బ్రతికి ఉన్న మనిషికి నూరేళ్ళ తరువాతనైనా ఆనందం వచ్చి చేరుతుంది — ఈ లోకోక్తి నాకు శుభకరంగానూ సత్యంగానూ తోస్తున్నది. ఆ సమాగమంలో వారిద్దరికీ అద్భుతమైన ప్రీతి కలిగింది, వారు ఒకరినొకరు నమ్మి సంభాషించసాగారు. ఈ గాథ సారం ఆశ — జీవితాన్ని నిలుపుకో, సుఖం ఎప్పుడో ఒకప్పుడు తప్పక వస్తుంది. మరణానికి గడువు నిశ్చయించుకుని ఉన్న సీత ఈ రోజు జీవితపు విలువను మళ్ళీ అనుభవిస్తున్నది. ఈ గాథ లోకంలో ప్రసిద్ధమైన సూక్తి, రామాయణం తరువాత కూడా ఎన్నోసార్లు ఉదహరించబడింది. కవి ‘విశ్వస్తౌ తౌ’ — ‘వారిద్దరూ నమ్మకం పొంది’ — అంటున్నాడు — క్షణకాలం ఇద్దరి మధ్యా విశ్వాసం ఏర్పడింది, కాని తరువాతి శ్లోకంలోనే అది మళ్ళీ సడలిపోతుంది. ఇదే సంఘటనల గమనం.

శోకంతో తపిస్తున్న సీత మాట విని వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ఆమెకు దగ్గరగా వెళ్ళసాగాడు. అతడు దగ్గరకు వస్తున్నకొద్దీ సీత అతడు రావణుడేమో అని శంకించసాగింది. ‘అయ్యో, ఛీ, ఛీ, ఇతనికి నా హృదయాన్ని విప్పిచెప్పడం తప్పైపోయింది; ఇతడు వేరే రూపం దాల్చి వచ్చిన ఆ రావణుడే.’ అని ఆలోచించి, శోకంతో కృశించిన, నిర్దోషమైన అవయవాలు గల ఆమె అశోకవృక్షపు కొమ్మను వదిలి ఆ నేలపైనే కూర్చుండిపోయింది. తరువాత మహాబాహువైన హనుమంతుడు జనకుని కుమార్తెకు నమస్కరించాడు, కాని భయంతో వణికిపోయిన ఆమె మళ్ళీ అతనివైపు చూడలేదు. నమస్కరిస్తున్న అతనిని చూసి చంద్రుని వంటి ముఖం గల సీత దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి మధురస్వరంతో ఆ వానరునితో ఇలా అన్నది — ‘నీవు మాయావి అయిన రావణుడివే స్వయంగా మాయారూపం దాల్చి నాకు మళ్ళీ సంతాపం కలిగిస్తున్నట్లయితే, అది నీకు తగదు. తన రూపాన్ని విడిచి పరివ్రాజకుని రూపంతో జనస్థానంలో నాకు కనిపించిన ఆ రావణుడివే నీవు. ఓ కామరూపా, నిశాచరా, ఉపవాసాలతో కృశించిన దీనురాలినైన నన్ను మళ్ళీ బాధిస్తున్నావు, అది నీకు తగదు.’ ఇక్కడ సీత శంక నిరాధారమైనది కాదు — ఇంతకుముందు రావణుడు పరివ్రాజకుని వేషంలోనే వచ్చి ఆమెను అపహరించాడు; అందువల్ల వేషమార్పు గురించిన భయం ఆమెకు అనుభవసిద్ధమైనది. వినయమైన వేషం, మధురమైన మాట — ఇవన్నీ ఇంతకుముందు కూడా చూసినవే. ఆమె మందలింపు కూడా మృదువైనది — ‘తన్న శోభనమ్’ — ‘అది నీకు తగదు’ — అని రెండుసార్లు, కటువైన మాట లేదు. సీత నేలపై కూర్చోవడం భయానికీ ఆత్మరక్షణకూ చిహ్నం — కొమ్మను విడిచి సాధ్యమైనంత దూరంగా ఉండాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. హనుమంతుని ప్రణామం మాత్రం ఆమె భయాన్ని పెంచుతుందే గాని తగ్గించదు, ఎందుకంటే రావణుడు కూడా ఇంతకుముందు వినయంతోనే వచ్చాడు. ‘ధిగ్ధిక్కృతమ్’ అనేది ఆత్మనింద — తన హృదయాన్ని శత్రువుకు చెప్పేశానే అనే పశ్చాత్తాపం. ఈ విధంగా సీత శంక ఆమె బుద్ధిమత్తకు ఫలమే గాని మూర్ఖత్వానికి కాదు. ఉపవాసాలతో కృశించిన దీనురాలైన ఆమె ఇప్పుడు కోపాన్ని ప్రదర్శించను కూడా చేతకాక, కేవలం ‘తగదు’ అని మాత్రమే అంటుంది. ఇక్కడ కవి చిత్రణ అత్యంత మర్మస్పర్శి — ఒకవైపు హనుమంతుని శుద్ధభావం, మరొకవైపు సీత అనుభవం నుండి పుట్టిన సంశయం; రెండూ తమ తమ స్థానాలలో ఉచితమైనవే. పాఠకునికి సత్యం తెలుసు, సీతకు తెలియదు — ఈ వైషమ్యం నుండే కరుణ పుడుతుంది. హనుమంతుడు మాత్రం ఆమె మాటలు విన్నా కోపించడు, మళ్ళీ దగ్గరకు కూడా వెళ్ళడు — ఇక్కడ అతని ధైర్యమూ సంయమమూ ప్రకటమవుతాయి.

‘లేదా నేను శంకించినది అలా కాకపోవచ్చు; ఎందుకంటే నిన్ను చూడగానే నా మనస్సులో ప్రీతి కలిగింది. నీవు రాముని దూతగా వచ్చినట్లయితే నీకు శుభమగుగాక; ఓ వానరశ్రేష్ఠా, నిన్ను అడుగుతున్నాను, రామకథ నాకు ప్రియమైనది. ఓ వానరా, నా ప్రియుడైన రాముని గుణాలను చెప్పు; ఓ సౌమ్యా, ప్రవాహవేగం నదీతీరాన్ని కొట్టుకుపోయేలా నీవు నా చిత్తాన్ని హరిస్తున్నావు. అహో, స్వప్నం ఎంత సుఖమైనది — ఎంతోకాలం క్రితం అపహరించబడిన నేను రాఘవుడు పంపిన వనచరుని చూస్తున్నాను. కలలోనైనా లక్ష్మణునితో కూడిన వీరుడైన రాఘవుని చూడగలిగితే నేను క్రుంగిపోను; కాని కల కూడా నా మీద అసూయపడుతున్నది, కలలోనైనా రాముడు కనిపించడు. ఇది కల అని నేను అనుకోను, ఎందుకంటే కలలో వానరుని చూస్తే అభ్యుదయం కలుగదు, నాకు మాత్రం అభ్యుదయం కలిగింది. ఇది చిత్తభ్రమా, వాతప్రకోపమా, ఉన్మాదం వల్ల కలిగిన వికారమా, ఎండమావియా? లేదా ఇది ఉన్మాదమూ కాదు, ఉన్మాదలక్షణమైన మోహమూ కాదు; ఎందుకంటే నన్ను నేనూ ఈ వనచరునీ స్పష్టంగా గుర్తిస్తున్నాను.’ ఈ విధంగా అనేకవిధాలుగా బలాబలాలను తర్కించి, రాక్షసులు కోరిన రూపం దాల్చగలరు గనుక, సీత అతనిని రాక్షసాధిపతి అని భావించింది. ఈ నిర్ణయానికి వచ్చి సన్నని నడుము గల జనకుని కుమార్తె ఆ వానరునికి బదులు చెప్పలేదు. ఇక్కడ సీత మనస్సు రెండు భావాల మధ్య ఊగిసలాడుతుంది — హృదయం నమ్ముతుంది, బుద్ధి శంకిస్తుంది. తర్కపు అన్ని పక్షాలూ — స్వప్నం, మోహం, వాతవికారం, ఉన్మాదం, ఎండమావి — ఒక్కొక్కటిగా పరీక్షించబడి తోసిపుచ్చబడ్డాయి; అయినా చివరికి రక్షణ కోసం ఆమె మౌనాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది. ఇదే వివేకం — ప్రమాణం లేకుండా విశ్వసించకూడదు. ‘అథవా’ — ‘లేదా’ — అనే పదంతో సీత మనస్సులోని మార్పు సూచించబడుతుంది — క్షణం క్రితం మందలింపుగా ఉన్నది ఇప్పుడు యాచనగా మారింది. ‘చిత్తం హరసి మే సౌమ్య నదీకూలం యథా రయః’ అనే ఉపమ ప్రసిద్ధమైనది — జలవేగం తీరాన్ని మెల్లమెల్లగా కోసివేసినట్లు రామకథ ఆమె శంకను హరిస్తుంది. ‘స్వప్నోఽపి మమ మత్సరీ’ — ‘కల కూడా నా మీద అసూయపడుతున్నది’ — అనే మాట కరుణమైనది — నిద్రే లేదు, అందువల్ల కలలో కూడా రాముని దర్శనం దుర్లభం. స్వప్నశాస్త్రం కూడా స్మరించబడుతుంది — కలలో వానరుని చూడటం అశుభం, అభ్యుదయాన్ని ఇవ్వదు; కాని ఆమెకు అభ్యుదయం కనిపిస్తున్నది, అందువల్ల ఇది కల కాదు. ఈ విధంగా తర్కం సత్యానికి దగ్గరగా వెళ్తుంది, కాని భయం ఆ నిర్ణయాన్ని అడ్డుకుంటుంది. ‘రక్షసాం కామరూపత్వాత్’ — ‘రాక్షసులు కోరిన రూపం దాల్చగలరు గనుక’ — అనే కారణమే సీత అంతిమ నిర్ణయానికి ఆధారం — రాక్షసులు తాము కోరిన రూపాన్ని ధరించగలరు, అందువల్ల రూపాన్ని చూసి నమ్మడం యుక్తం కాదు. ఆమె మౌనం పరాజయం కాదు, జాగరూకత.

సీత నిశ్చయాన్ని గ్రహించి వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు చెవులకు ఇంపైన మాటలతో ఆమెను సంతోషపెడుతూ ఇలా అన్నాడు. ‘రాముడు సూర్యునిలా తేజస్వి, చంద్రునిలా లోకానికి ప్రియమైనవాడు, వైశ్రవణుడైన కుబేరునిలా సమస్త లోకానికీ రాజు. ఆ మహాయశస్వి విక్రమంలో విష్ణువుతో సమానుడు, బృహస్పతిలా సత్యవాది, మధురంగా మాట్లాడేవాడు. రూపవంతుడూ, సుభగుడూ, శ్రీమంతుడూ, మూర్తీభవించిన మన్మథునిలాంటివాడూ; తగిన చోట క్రోధించి ప్రహరించేవాడు, లోకంలో శ్రేష్ఠుడైన మహారథుడు. ఏ మహాత్ముని బాహువుల నీడను ఆశ్రయించి లోకం నిలిచి ఉందో, అతడే రాముడు. మృగరూపంతో రాఘవుని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళి, ఒంటరిగా ఉన్న నిన్ను ఎవడు అపహరించాడో, వాడికి దాని ఫలం ఏమిటో నీవు చూస్తావు. వీర్యవంతుడైన రాముడు త్వరలోనే యుద్ధంలో క్రోధంతో విడిచిన, జ్వలించే అగ్నుల వంటి బాణాలతో రావణుని వధిస్తాడు. అతడు పంపిన దూతనైన నేను నీ దగ్గరకు ఇక్కడికి వచ్చాను.’ సీత మౌనాన్ని చూసి హనుమంతుడు వాదించడు, బలవంతంగా ప్రమాణాలు ఇవ్వడు; సీతకు అన్నిటికంటే ప్రియమైన రాముని గుణకీర్తననే చేస్తాడు. ‘స్థానక్రోధే ప్రహర్తా’ అంటే — రాముడు తగిన సందర్భంలోనే క్రోధిస్తాడు, తగని చోట కాదు. ఉపమానాలు దివ్యమైనవి — సూర్యుడు, చంద్రుడు, కుబేరుడు, విష్ణువు, బృహస్పతి, మన్మథుడు — ఒక్కొక్కటీ రాముని ఒక్కొక్క గుణాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘శూన్యే యేనాపనీతాసి’ — ‘ఒంటరిగా ఉన్న నిన్ను ఎవడు అపహరించాడో’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు సీత శంకను పరోక్షంగా తొలగిస్తాడు — నేనే రావణుడినైతే నా వధను నేనే ఎలా ప్రతిజ్ఞ చేస్తాను? ఈ యుక్తి సూక్ష్మమైనది. అతడు రావణుని ‘వాడు’ అని అన్యపురుషంలో నిర్దేశిస్తాడు, తనను ‘అతడు పంపిన నేను’ అని రాముని సేవకునిగా చెప్పుకుంటాడు. అందువల్ల అతని మాటే స్వయంగా ప్రమాణం. ‘బాహుచ్ఛాయామవష్టబ్ధో యస్య లోకః’ — ‘ఎవని బాహువుల నీడను లోకం ఆశ్రయించిందో’ — అనే మాట రాముని శరణ్యత్వాన్ని దృఢపరుస్తుంది — సమస్త లోకాన్నీ రక్షించేవాడు నిన్ను తప్పక రక్షిస్తాడు. ‘అచిరాత్’ — ‘త్వరలోనే’ — అనే కాలనిర్దేశం సీత చెప్పిన రెండు నెలల గడువును స్మరించి చెప్పబడింది — గడువుకు ముందే రాముడు వస్తాడనే ఆశ్వాసన.

‘నీ వియోగంతో దుఃఖార్తుడైన ఆ రాముడు నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. సుమిత్రకు ఆనందం పెంచేవాడూ, మహాతేజస్వీ, మహాబాహువూ అయిన లక్ష్మణుడు కూడా అభివాదం చేసి నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. దేవీ, రాముని సఖుడు సుగ్రీవుడనే వానరుడు, వానరముఖ్యులకు రాజు, అతడు కూడా నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. సుగ్రీవునితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడి రాముడు నిత్యం నిన్ను స్మరిస్తున్నాడు. వైదేహీ, రాక్షసస్త్రీల వశంలో పడినా నీవు అదృష్టవశాత్తు బ్రతికి ఉన్నావు; త్వరలోనే నీవు మహారథుడైన రాముడినీ, లక్ష్మణుడినీ, కోట్లాది వానరుల మధ్య ఉన్న అమితతేజస్వి సుగ్రీవుడినీ చూస్తావు. నేను సుగ్రీవుని మంత్రిని, హనుమంతుడనే వానరుడిని; మహాసముద్రాన్ని లంఘించి లంకానగరంలో ప్రవేశించి, దురాత్ముడైన రావణుని తలపై కాలుమోపి, పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను. దేవీ, నీవు నన్ను ఎలా భావిస్తున్నావో అలాంటివాడిని కాను; ఈ శంకను విడిచిపెట్టు, చెబుతున్న నా మాటను నమ్ము.’ ‘రావణుని తలపై కాలుమోపడం’ అనేది రూపకం — శత్రువు నగరంలో నిర్భయంగా ప్రవేశించడం శత్రువు శిరస్సుపై పాదం ఉంచినట్లే. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది, అందులో హనుమంతుని ప్రార్థన పూర్ణమవుతుంది — నేను రావణుడిని కాను, నమ్ము. ఇక్కడ హనుమంతుడు మొదటిసారిగా తన పేరును స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘హనుమంతుడనే వానరుడు’, ‘సుగ్రీవుని మంత్రి’. ఇంతకుముందు అతడు కేవలం కథను వినిపించాడు, తరువాత ప్రశ్న అడిగాడు, ఇప్పుడు తన పరిచయం ఇస్తాడు — ఈ క్రమం విశ్వాసాన్ని నిర్మించడానికే కల్పించబడింది. సుగ్రీవుని పేరు, కోట్లాది వానరుల సేన, సముద్రలంఘనం — ఇవన్నీ రాముని ప్రయత్నానికి ప్రమాణాలు. ‘దిష్ట్యా జీవసి’ — ‘అదృష్టవశాత్తు బ్రతికి ఉన్నావు’ — అనే మాటతో అతడు సీత ధైర్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. ‘నాహమస్మి తథా దేవి యథా మామవగచ్ఛసి’ — ‘దేవీ, నీవు భావిస్తున్నట్టివాడిని కాను’ — అనే వాక్యం వినయపూర్ణమైనదీ దృఢమైనదీ — నేను రావణుడిని కాను, రామదూతనే. సర్గ ఈ బిందువు దగ్గర ముగుస్తుంది — ప్రమాణం ఇంకా ఇవ్వబడలేదు, అది ముందు ఉంగరంతో ఇవ్వబడుతుంది.

துயரத்தின் மேல் துயரத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட சீதையின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட வானரச் சிறந்தோனான அனுமன் ஆறுதலான பதிலைச் சொன்னான்: தேவி, ராமனின் செய்தியுடன் நான் உன்னிடம் தூதனாக வந்திருக்கிறேன். வைதேகி, ராமன் நலமாக இருக்கிறார்; அவர் உன் நலத்தைக் கேட்கிறார். பிரம்மாஸ்திரத்தையும் வேதங்களையும் அறிந்தவரும், வேதம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவருமான தசரதனின் மகன் ராமன் உன் நலத்தைக் கேட்கிறார். உன் கணவருக்கு அன்பான பணியாளனும் பேரொளி உடையவனுமான லக்ஷ்மணனும் சோகத்தால் வாடியவனாகத் தலைதாழ்த்தி உன்னை வணங்கியிருக்கிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை ‘இரண்டு மாதம்’ என்று தன் மரணத்தின் கெடுவைச் சொன்னாள்; அதைக் கேட்ட அனுமன் எல்லாவற்றுக்கும் முதலில் ஆறுதல் அளிக்கிறான் — கேள்விகளில் காலம் கடத்தவில்லை. செய்தியின் வரிசையும் முக்கியமானது — முதலில் ராமனின் நலம், பிறகு அவருடைய விசாரிப்பு, இறுதியில் லக்ஷ்மணனின் வணக்கம். ‘பிரம்மாஸ்திரத்தையும் வேதங்களையும் அறிந்தவர்’ என்பது ராமனின் அடைமொழி — ஆயுதத்திலும் சாஸ்திரத்திலும் வல்லவர் என்பது; இதனால் சீதையின் மனத்தில் ராமனின் ஆற்றல் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘ராமன் உன் நலத்தைக் கேட்கிறார்’ என்ற வாக்கியம் இருமுறை திரும்ப வருகிறது; இதனால் செய்தியின் உறுதி நிலைபெறுகிறது.

மனிதருள் சிங்கங்களான அவ்விருவருடைய நலத்தைக் கேட்ட தேவி சீதை, உடலெல்லாம் மகிழ்ச்சியால் சிலிர்த்து, மயிர்க்கூச்செறிந்து, அனுமனிடம் சொன்னாள்: ‘உயிரோடிருக்கும் மனிதனுக்கு நூறு ஆண்டுகள் கழித்தேனும் ஆனந்தம் வந்துசேரும்’ — உலக வழக்கான இந்தப் பழமொழி மங்கலமானதாகவும் உண்மையானதாகவும் எனக்குத் தோன்றுகிறது. அந்தச் சந்திப்பில் அவ்விருவருக்கும் இடையே வியப்பான அன்பு பிறந்தது; நம்பிக்கை கொண்ட அவர்கள் ஒருவரோடொருவர் உரையாடத் தொடங்கினர். இந்தப் பழமொழியின் சாரம் நம்பிக்கை — உயிரைத் தாங்கிக்கொள்; இன்பம் என்றேனும் நிச்சயமாக வரும். மரணக் கெடுவை முடிவு செய்துகொண்டிருந்த சீதை இன்று வாழ்வின் மதிப்பை மீண்டும் உணர்கிறாள். இந்தப் பழமொழி உலகில் புகழ்பெற்ற வாசகம்; ராமாயணத்துக்குப் பின்னரும் பலமுறை எடுத்தாளப்பட்டது. ‘நம்பிக்கை கொண்ட அவ்விருவர்’ என்று கவிஞர் சொல்கிறார் — ஒரு கணம் இருவருக்கும் இடையே நம்பிக்கை இருந்தது; ஆனால் அடுத்த சுலோகத்திலேயே அது மீண்டும் தளர்ந்துவிடும். இதுவே நிகழ்ச்சிகளின் போக்கு.

சோகத்தால் வாடிய சீதையின் சொல்லைக் கேட்ட வாயுமைந்தன் அனுமன் அவள் அருகில் செல்லத் தொடங்கினான். அவன் எவ்வளவுக்கெவ்வளவு அருகில் நெருங்கினானோ, அவ்வளவுக்கவ்வளவு சீதை அவனை ராவணனோ என்று ஐயுற்றாள். ‘ஐயோ, சீ, இவனிடம் என் மனத்தைத் திறந்து சொன்னது வெட்கக்கேடானது; வேறு உருவம் எடுத்து வந்திருக்கும் இவன் அந்த ராவணனே.’ என்று எண்ணி, சோகத்தால் மெலிந்த, குறையற்ற அங்கங்களுடைய அவள், அசோகக் கிளையை விட்டுவிட்டு அதே தரையில் அமர்ந்துவிட்டாள். பிறகு நீண்ட கைகளுடைய அனுமன் ஜனகனின் மகளை வணங்கினான்; அவளோ அச்சத்தால் நடுங்கி மீண்டும் அவனை ஏறிட்டும் பார்க்கவில்லை. வணங்கிக்கொண்டிருந்த அவனைக் கண்டு, நிலவு போன்ற முகமுடைய சீதை நீண்ட பெருமூச்சு விட்டு, இனிய குரலில் வானரனிடம் சொன்னாள்: நீ மாயாவியான ராவணனே, நீயே மாயைக்குள் புகுந்து வந்து என்னை மீண்டும் வாட்டுகிறாய் என்றால், அது நல்லதல்ல. தன் உருவத்தை விட்டுத் துறவி வடிவம் தாங்கி ஜனஸ்தானத்தில் என்னால் காணப்பட்டவன் எவனோ, அந்த ராவணனே நீ. விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் இரவுலாவியே, உண்ணாநோன்பால் மெலிந்த, எளியவளான என்னை மீண்டும் வாட்டுகிறாய்; அது நல்லதல்ல. இங்கே சீதையின் ஐயம் அடிப்படையற்றது அல்ல — முன்பு ராவணன் துறவி வேடத்தில்தான் வந்து அவளைக் கவர்ந்தான்; ஆகவே வேடம் மாற்றுவதைப் பற்றிய அச்சம் அவள் அனுபவத்தில் பிறந்தது. பணிவான தோற்றம், இனிய சொல் — இவை அனைத்தையும் அவள் முன்பே கண்டிருக்கிறாள். அவளுடைய கண்டனமும் மென்மையானதே — ‘அது நல்லதல்ல’ என்று இருமுறை சொல்கிறாள்; கடுஞ்சொல் இல்லை. சீதை தரையில் அமர்வது அச்சத்தின், தற்காப்பின் அடையாளம் — கிளையை விட்டு இயன்றவரை விலகியிருக்க விரும்புகிறாள். அனுமனின் வணக்கமோ அவளுடைய அச்சத்தைத் தணிக்காமல் அதிகரிக்கிறது; ஏனெனில் ராவணனும் முன்பு பணிவுடன்தான் வந்தான். ‘ஐயோ, சீ, வெட்கக்கேடு’ என்பது தன்னைத்தானே பழித்துக்கொள்வது — தன் மனத்தைப் பகைவனிடம் திறந்துவிட்டோமே என்ற வருத்தம். இவ்வாறு சீதையின் ஐயம் அவளுடைய அறிவுக்கூர்மையின் விளைவே, மடமையின் விளைவு அல்ல. உண்ணாநோன்பால் மெலிந்த, எளிய நிலையில் இருக்கும் அவளால் இப்போது கோபத்தைக் காட்டவும் முடியவில்லை; ‘நல்லதல்ல’ என்று மட்டுமே சொல்கிறாள். கவிஞரின் சித்திரிப்பு இங்கே மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது — ஒருபுறம் அனுமனின் தூய உணர்வு, மறுபுறம் அனுபவத்தால் பிறந்த சீதையின் ஐயம்; இரண்டுமே தத்தம் இடத்தில் பொருத்தமானவை. வாசகன் உண்மையை அறிவான், சீதை அறியாள் — இந்த முரணிலிருந்தே கருணை பிறக்கிறது. அனுமனோ அவள் சொல்லைக் கேட்டும் கோபிக்கவில்லை; மேலும் அருகில் செல்லவும் இல்லை — அவனுடைய பொறுமையும் தன்னடக்கமும் இங்கே வெளிப்படுகின்றன.

அல்லது, நான் ஐயுற்றது அப்படி இல்லாமலும் இருக்கலாம்; ஏனெனில் உன்னைக் கண்டதால் என் மனத்தில் அன்பு பிறந்திருக்கிறது. நீ ராமனின் தூதனாக வந்திருந்தால், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; வானரச் சிறந்தோனே, உன்னைக் கேட்கிறேன் — ராமனின் கதை எனக்கு மிகவும் பிரியமானது. வானரனே, என் அன்புக்குரிய ராமனின் குணங்களைச் சொல்; சாந்தமானவனே, நீரோட்டம் ஆற்றங்கரையை அரித்துச் செல்வதுபோல நீ என் மனத்தைக் கவர்கிறாய். ஆ, கனவின் இனிமைதான் என்னே — நெடுங்காலத்துக்கு முன் கவர்ந்துவரப்பட்ட நான் ராகவனால் அனுப்பப்பட்ட வனவாசியைக் காண்கிறேன். கனவிலாவது லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய வீரனான ராகவனைக் கண்டால் நான் சோர்ந்துவிடமாட்டேன்; ஆனால் கனவும் என்மீது பொறாமை கொண்டிருக்கிறது — கனவிலும் ராமன் தென்படுவதில்லை. இதை நான் கனவு என்று கருதவில்லை; ஏனெனில் கனவில் வானரனைக் கண்டால் நன்மை கிடைக்காது; எனக்கோ நன்மை கிடைத்திருக்கிறது. இது மனமயக்கமோ, வாதக் கோளாறோ, பித்தத்தால் பிறந்த மாறுபாடோ, கானல்நீரோ? அல்லது இது பித்தும் அல்ல, பித்தின் அறிகுறியான மயக்கமும் அல்ல; ஏனெனில் நான் என்னையும் இந்த வனவாசியையும் தெளிவாக அறிகிறேன். இவ்வாறு பலவாறாக வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் சீர்தூக்கிப் பார்த்து, ராக்ஷசர்கள் விரும்பிய உருவம் எடுக்கக்கூடியவர்கள் என்பதால் சீதை அவனை ராக்ஷசர் தலைவனாகவே கருதினாள். இந்த முடிவுக்கு வந்த மெல்லிய இடையுடைய ஜனகனின் மகள் வானரனுக்குப் பதில் சொல்லவில்லை. சீதையின் மனம் இங்கே இரு உணர்வுகளுக்கு இடையே ஊசலாடுகிறது — இதயம் நம்புகிறது, அறிவு ஐயுறுகிறது. தர்க்கத்தின் எல்லாப் பக்கங்களும் — கனவு, மயக்கம், வாதக் கோளாறு, பித்து, கானல்நீர் — ஒவ்வொன்றாக ஆராயப்பட்டு மறுக்கப்படுகின்றன; ஆயினும் இறுதியில் பாதுகாப்புக்காக அவள் மௌனத்தை மேற்கொள்கிறாள். இதுவே விவேகம் — சான்று இல்லாமல் நம்பக்கூடாது. ‘அல்லது’ என்ற சொல்லால் சீதையின் மனமாற்றம் சுட்டப்படுகிறது — ஒரு கணம் முன்பு இருந்த கண்டனம் இப்போது வேண்டுகோளாக மாறிவிட்டது. ‘நீரோட்டம் ஆற்றங்கரையை அரிப்பதுபோல நீ என் மனத்தைக் கவர்கிறாய்’ என்ற உவமை புகழ்பெற்றது — நீரின் வேகம் கரையை மெல்ல மெல்ல அரிப்பதுபோல, ராமனின் கதை அவளுடைய ஐயத்தை அகற்றுகிறது. ‘கனவும் என்மீது பொறாமை கொண்டிருக்கிறது’ என்ற சொல் இரக்கமூட்டுவது — உறக்கமே இல்லை; ஆகவே கனவிலும் ராமனைக் காண்பது அரிதாகிவிட்டது. கனவு நூலும் நினைவுகூரப்படுகிறது — கனவில் வானரனைக் காண்பது அமங்கலம், நன்மை தராது; அவளுக்கோ நன்மை தெரிகிறது; ஆகவே இது கனவு அல்ல. இவ்வாறு தர்க்கம் உண்மையை நெருங்குகிறது; ஆனால் அச்சம் அந்த முடிவைத் தடுக்கிறது. ‘ராக்ஷசர்கள் விரும்பிய உருவம் எடுப்பவர்கள்’ என்ற காரணமே சீதையின் இறுதி முடிவுக்கு அடிப்படை — ராக்ஷசர்கள் தாம் விரும்பும் எந்த உருவத்தையும் எடுக்கக்கூடியவர்கள்; ஆகவே உருவத்தைக் கண்டு நம்புவது பொருந்தாது. அவளுடைய மௌனம் தோல்வி அல்ல, எச்சரிக்கை.

சீதையின் முடிவைப் புரிந்துகொண்ட வாயுமைந்தன் அனுமன், செவிக்கு இனிய சொற்களால் அவளை மகிழ்விக்கும்படி சொன்னான்: ராமன் சூரியனைப் போல ஒளி உடையவர், சந்திரனைப் போல உலகுக்கு இனியவர், வைசிரவணனான குபேரனைப் போல உலகம் முழுவதற்கும் அரசர். பெரும்புகழ் உடைய அவர் விஷ்ணுவைப் போல வீரம் உடையவர்; வாசஸ்பதியான பிருகஸ்பதியைப் போல உண்மை பேசுபவர், இனிய சொல் உடையவர். அழகும் நற்பேறும் செல்வமும் உடைய அவர் உருவெடுத்து வந்த மன்மதனைப் போன்றவர்; தகுந்த இடத்தில் கோபம் கொண்டு தாக்குபவர்; உலகில் சிறந்த மகாரதர். எந்த மகாத்மாவின் கைகளின் நிழலைப் பற்றிக்கொண்டு உலகம் நிலைத்திருக்கிறதோ, அவரே ராமன். மான் வடிவத்தால் ராகவனை ஆசிரமத்திலிருந்து அப்பால் இழுத்துச்சென்று, ஆளில்லாத நேரத்தில் உன்னைக் கவர்ந்து சென்றவன் எவனோ, அவன் அதன் பலனை அனுபவிப்பதை நீ காண்பாய். வீரமிக்க ராமன் விரைவிலேயே போர்க்களத்தில், கோபத்தால் எய்யப்பட்ட, சுடர்விடும் நெருப்புகளைப் போன்ற அம்புகளால் ராவணனைக் கொல்வார். அவரால் அனுப்பப்பட்ட தூதனான நான் உன்னிடம் இங்கு வந்திருக்கிறேன். சீதையின் மௌனத்தைக் கண்ட அனுமன் வாதிடவில்லை; வலிந்து சான்றுகளைத் தரவும் இல்லை; சீதைக்கு எல்லாவற்றையும்விடப் பிரியமான ராமனின் குணப் புகழ்ச்சியையே செய்கிறான். ‘தகுந்த இடத்தில் கோபம் கொண்டு தாக்குபவர்’ — ராமன் பொருத்தமான இடத்தில் மட்டுமே கோபிப்பார், பொருந்தாத இடத்தில் அல்ல. உவமைகள் தெய்வீகமானவை — சூரியன், சந்திரன், குபேரன், விஷ்ணு, பிருகஸ்பதி, மன்மதன் — ஒவ்வொன்றும் ராமனின் ஒவ்வொரு குணத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘ஆளில்லாத நேரத்தில் உன்னைக் கவர்ந்து சென்றவன்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் சீதையின் ஐயத்தை மறைமுகமாக மறுக்கிறான் — நான் ராவணனாக இருந்தால், என் சொந்த மரணத்தை நானே எப்படி அறிவிப்பேன்? இந்த வாதம் நுட்பமானது. அவன் ராவணனை ‘அவன்’ என்று படர்க்கையில் குறிப்பிடுகிறான்; தன்னை ‘அவரால் அனுப்பப்பட்டவன்’ என்று ராமனின் பணியாளனாகக் குறிப்பிடுகிறான். ஆகவே அவனுடைய சொல்லே சான்றாகிறது. ‘எவருடைய கைகளின் நிழலைப் பற்றி உலகம் நிற்கிறதோ’ என்பது ராமன் அடைக்கலம் தருபவர் என்பதை உறுதிப்படுத்துகிறது — உலகம் முழுவதையும் காப்பவர் உன்னை நிச்சயம் காப்பார். ‘விரைவிலேயே’ என்ற காலக்குறிப்பு சீதையின் இரண்டு மாதக் கெடுவை நினைவில் கொண்டு சொல்லப்பட்டது — கெடுவுக்கு முன்பே ராமன் வருவார் என்ற ஆறுதல்.

உன்னைப் பிரிந்ததால் துயருற்றிருக்கும் அந்த ராமன் உன் நலத்தைக் கேட்கிறார். சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனும், பேரொளியும் நீண்ட கைகளும் உடையவனுமான லக்ஷ்மணனும் உன்னை வணங்கி உன் நலத்தைக் கேட்கிறான். தேவி, ராமனின் நண்பனும், வானரத் தலைவர்களின் அரசனுமான சுக்ரீவன் என்ற வானரனும் உன் நலத்தைக் கேட்கிறான். சுக்ரீவனுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் கூடிய ராமன் உன்னை எப்போதும் நினைத்துக்கொண்டிருக்கிறார். வைதேகி, ராக்ஷசிகளின் பிடியில் சிக்கியிருந்தும் நீ நற்பேறாக உயிரோடிருக்கிறாய்; விரைவிலேயே நீ மகாரதரான ராமனையும், லக்ஷ்மணனையும், கோடிக்கணக்கான வானரர்களின் நடுவே அளவற்ற ஆற்றல் உடைய சுக்ரீவனையும் காண்பாய். நான் சுக்ரீவனின் அமைச்சன், அனுமன் என்ற பெயருடைய வானரன்; பெருங்கடலைத் தாண்டி இலங்கை நகருக்குள் புகுந்து, தீய உள்ளம் கொண்ட ராவணனின் தலைமேல் கால் வைத்து, என் வீரத்தை நம்பி உன்னைக் காண வந்திருக்கிறேன். தேவி, நீ என்னை நினைப்பதுபோல் நான் இல்லை; இந்த ஐயத்தை விட்டுவிடு; சொல்லும் என்னை நம்பு. ‘ராவணனின் தலைமேல் கால் வைத்து’ என்பது உருவகம் — பகைவனின் நகரில் அச்சமின்றி நுழைவது பகைவனின் தலைமேல் காலை வைப்பது போன்றது. கடைசி சுலோகம் ஆறு அடிகள் உடையது; அதில் அனுமனின் வேண்டுகோள் நிறைவுபெறுகிறது — நான் ராவணன் அல்ல, நம்பு. இங்கே அனுமன் முதன்முறையாகத் தன் பெயரைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ‘அனுமன் என்ற வானரன்’, ‘சுக்ரீவனின் அமைச்சன்’. முன்பு அவன் கதையை மட்டும் கேட்கச் செய்தான், பிறகு கேள்வி கேட்டான், இப்போது தன்னை அறிமுகப்படுத்துகிறான் — இந்த வரிசை நம்பிக்கையை உருவாக்குவதற்காகத் திட்டமிடப்பட்டது. சுக்ரீவனின் பெயர், கோடிக்கணக்கான வானரர்களின் படை, கடலைத் தாண்டியது — இவை அனைத்தும் ராமனின் முயற்சிக்குச் சான்றுகள். ‘நற்பேறாக உயிரோடிருக்கிறாய்’ என்ற சொல்லால் அவன் சீதையின் மனவுறுதியைப் புகழ்கிறான். ‘தேவி, நீ என்னை நினைப்பதுபோல் நான் இல்லை’ என்ற வாக்கியம் பணிவும் உறுதியும் நிறைந்தது — நான் ராவணன் அல்ல, ராமனின் தூதனே. சர்க்கம் இந்த இடத்தில் முடிகிறது — சான்று இன்னும் தரப்படவில்லை; அது பின்னர் கணையாழியால் தரப்படும்.

ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖದಿಂದ ಜರ್ಝರಿತಳಾದ ಸೀತೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ದೇವಿ, ರಾಮನ ಸಂದೇಶದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ವೈದೇಹಿ, ರಾಮನು ಕುಶಲಿ; ಅವನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವೇದಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯ ಅನುಚರನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು ನಿನಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳು’ ಎಂದು ತನ್ನ ಮರಣದ ಗಡುವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂದೇಶದ ಕ್ರಮವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕುಶಲ, ಅನಂತರ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಣಾಮ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಮಸ್ತ್ರಂ ವೇದಾಂಶ್ಚ ವೇದ’ (ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ವೇದಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನು ಶಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನೆನಪು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಃ ಸ ತ್ವಾಂ ಕೌಶಲಮಬ್ರವೀತ್’ (ಆ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಂದೇಶದ ದೃಢತೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ನರಸಿಂಹರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಿ ಸೀತೆಯು ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ರೋಮಾಂಚಿತಳಾಗಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘“ಏತಿ ಜೀವಂತಮಾನಂದೋ ನರಂ ವರ್ಷಶತಾದಪಿ” — ಬದುಕಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲಾದರೂ ಆನಂದ ಬರುತ್ತದೆ — ಈ ಲೋಕದ ಗಾದೆ ನನಗೆ ಮಂಗಳಕರವೂ ಸತ್ಯವೂ ಆಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಆ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿತು; ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಗಾದೆಯ ಸಾರ ಆಶೆ — ಜೀವನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೋ, ಸುಖವು ಎಂದಾದರೂ ಖಂಡಿತ ಬರುತ್ತದೆ. ಮರಣದ ಗಡುವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸೀತೆ ಇಂದು ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಗಾದೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ತಿ; ರಾಮಾಯಣದ ನಂತರವೂ ಬಹಳ ಕಡೆ ಉದ್ಧೃತವಾಗಿದೆ. ಕವಿಯು ‘ವಿಶ್ವಸ್ತೌ ತೌ’ (ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡರು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು; ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅದು ಮತ್ತೆ ಸಡಿಲವಾಗುವುದು. ಇದೇ ಘಟನೆಗಳ ಗತಿ.

ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಸರಿಯತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರ ಸರಿದಂತೆಲ್ಲ ಸೀತೆಗೆ ಅವನು ರಾವಣನೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ‘ಅಯ್ಯೋ ಧಿಕ್ಕಾರ, ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದು ಹೇಳಿದ್ದು ಧಿಕ್ಕಾರಯೋಗ್ಯ; ಇವನು ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿರುವ ಅದೇ ರಾವಣ.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ಆ ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯು ಅಶೋಕದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟಳು. ಆಗ ಮಹಾಬಾಹು ಹನುಮಂತನು ಜನಕಾತ್ಮಜೆಗೆ ವಂದಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಅವನತ್ತ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ವಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಚಂದ್ರಮುಖಿ ಸೀತೆಯು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಾನರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀನು ಮಾಯಾವಿ ರಾವಣನೇ ಆಗಿದ್ದು ತಾನೇ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದು ಶೋಭಿಸದು. ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂನ್ಯಾಸಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಂಡ ಅದೇ ರಾವಣ ನೀನು. ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ನಿಶಾಚರನೇ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ದೀನಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಅದು ಶೋಭಿಸದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರವಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ರಾವಣನು ಸಂನ್ಯಾಸಿವೇಷದಲ್ಲೇ ಬಂದು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಷಾಂತರದ ಭಯ ಅವಳ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ಬಂದುದು. ವಿನೀತ ವೇಷ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತು — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವಳು ಹಿಂದೆಯೂ ಕಂಡಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಹೀಯಾಳಿಕೆಯೂ ಮೃದು — ‘ತನ್ನ ಶೋಭನಮ್’ (ಅದು ಶೋಭಿಸದು) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ; ಕಟುವಾದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಯದ ಮತ್ತು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಅವಳು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ದೂರವಿರಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಣಾಮವಾದರೋ ಅವಳ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನೂ ಹಿಂದೆ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದ್ದನು. ‘ಧಿಗ್ಧಿಕ್ಕೃತಮ್’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ತನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟೆನಲ್ಲ ಎಂಬ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ಅವಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಫಲ, ಮೂರ್ಖತನದ್ದಲ್ಲ. ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ದೀನಳಾದ ಅವಳಿಗೆ ಈಗ ಕೋಪವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಶೋಭಿಸದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ಕವಿಯ ಚಿತ್ರಣ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಒಂದೆಡೆ ಹನುಮಂತನ ಶುದ್ಧ ಭಾವ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಅನುಭವಜನ್ಯ ಸಂಶಯ; ಎರಡೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಾದವೇ. ಓದುಗನಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಈ ವೈಷಮ್ಯದಿಂದಲೇ ಕರುಣೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಧೈರ್ಯವೂ ಸಂಯಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

‘ಅಥವಾ ನಾನು ಶಂಕಿಸಿದುದು ಹಾಗಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ನೀನು ರಾಮನ ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಾಮಕಥೆ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು. ವಾನರನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ವೇಗವು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಅಹಾ, ಸ್ವಪ್ನದ ಸುಖವೇ — ಬಹುಕಾಲದ ಹಿಂದೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ರಾಘವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ವನವಾಸಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಾದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಮೇತನಾದ ವೀರ ರಾಘವನನ್ನು ಕಂಡರೆ ನಾನು ಕುಸಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ವಪ್ನವೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮತ್ಸರ ತಾಳಿದೆ, ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಪ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅಭ್ಯುದಯ ದೊರಕದು, ನನಗಾದರೋ ಅಭ್ಯುದಯ ದೊರಕಿದೆ. ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೋಹವೋ, ವಾತವಿಕಾರವೋ, ಉನ್ಮಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಕಾರವೋ, ಮರೀಚಿಕೆಯೋ? ಅಥವಾ ಇದು ಉನ್ಮಾದವಲ್ಲ, ಉನ್ಮಾದಲಕ್ಷಣದ ಮೋಹವೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನನ್ನನ್ನೂ ಈ ವನವಾಸಿಯನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡಿ, ರಾಕ್ಷಸರು ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರಾದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದಳು. ಈ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತೆಳುನಡುವಿನ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ವಾನರನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳ ನಡುವೆ ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ — ಹೃದಯ ನಂಬುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಶಂಕಿಸುತ್ತದೆ. ತರ್ಕದ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನೂ — ಸ್ವಪ್ನ, ಮೋಹ, ವಾತವಿಕಾರ, ಉನ್ಮಾದ, ಮರೀಚಿಕೆ — ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷತೆಗಾಗಿ ಅವಳು ಮೌನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ವಿವೇಕ — ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು. ‘ಅಥವಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಹೀಯಾಳಿಕೆ ಈಗ ಯಾಚನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ‘ಚಿತ್ತಂ ಹರಸಿ ಮೇ ಸೌಮ್ಯ ನದೀಕೂಲಂ ಯಥಾ ರಯಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ನೀರಿನ ವೇಗವು ದಡವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸವೆಸುವಂತೆ ರಾಮಕಥೆಯು ಅವಳ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನೋಽಪಿ ಮಮ ಮತ್ಸರೀ’ (ಸ್ವಪ್ನವೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮತ್ಸರ ತಾಳಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿದ್ರೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭ. ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ವಾನರದರ್ಶನ ಅಶುಭ, ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಕೊಡದು; ಅವಳಿಗಾದರೋ ಅಭ್ಯುದಯ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ವಪ್ನವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತರ್ಕವು ಸತ್ಯದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಯವು ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಕಾಮರೂಪತ್ವಾತ್’ (ರಾಕ್ಷಸರು ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವವರಾದ್ದರಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣವೇ ಸೀತೆಯ ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯದ ಆಧಾರ — ರಾಕ್ಷಸರು ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲರು; ಆದ್ದರಿಂದ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಅವಳ ಮೌನ ಸೋಲಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ.

ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅರಿತು ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕಿವಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು. ‘ರಾಮನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯನು, ದೇವ ವೈಶ್ರವಣನಂತೆ (ಕುಬೇರನಂತೆ) ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ರಾಜನು. ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ವಿಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ವಾಚಸ್ಪತಿಯಂತೆ (ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ) ಸತ್ಯವಾದಿ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು. ರೂಪವಂತನು, ಸುಭಗನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಂದರ್ಪನಂತಿರುವವನು; ಉಚಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಪ್ರಹರಿಸುವವನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಥನು. ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಾಹುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಲೋಕವು ನಿಂತಿದೆಯೋ, ಅವನೇ ರಾಮ. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದು ಯಾವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ದನೋ, ಅವನ ಫಲವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಅವನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೂತನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಸೀತೆಯ ಮೌನವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸೀತೆಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ರಾಮಗುಣಕೀರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಾನಕ್ರೋಧೇ ಪ್ರಹರ್ತಾ’ ಎಂದರೆ — ರಾಮನು ಉಚಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕ್ರೋಧಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನುಚಿತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಉಪಮಾನಗಳು ದಿವ್ಯವಾದವು — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ವಿಷ್ಣು, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕಾಮ — ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ರಾಮನ ಒಂದೊಂದು ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೂನ್ಯೇ ಯೇನಾಪನೀತಾಸಿ’ (ಯಾವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ದನೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ರಾವಣನಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನದೇ ವಧೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ? ಈ ಯುಕ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು. ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ತಸ್ಯ’ (ಅವನ) ಎಂದು ಪ್ರಥಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನು ‘ತೇನಾಹಂ ಪ್ರೇಷಿತಃ’ (ಅವನಿಂದ ನಾನು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂದು ರಾಮನ ಸೇವಕನಾಗಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತೇ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಬಾಹುಚ್ಛಾಯಾಮವಷ್ಟಬ್ಧೋ ಯಸ್ಯ ಲೋಕಃ’ (ಯಾರ ಬಾಹುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಲೋಕವು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆಯೋ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶರಣ್ಯತ್ವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವನು. ‘ಅಚಿರಾತ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವನ್ನು ನೆನೆದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಗಡುವಿಗೆ ಮುಂಚೆಯೇ ರಾಮನು ಬರುವನು ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ.

‘ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಆ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಿನಗೆ ವಂದಿಸಿ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ, ರಾಮನ ಸಖನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರ, ವಾನರಮುಖ್ಯರ ರಾಜ — ಅವನೂ ನಿನ್ನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ರಾಮನು ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈದೇಹಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ; ಬೇಗನೆ ನೀನು ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರ ನಡುವೆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಾಣುವೆ. ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ, ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ; ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ದೇವಿ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಾನಲ್ಲ; ಈ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಡು, ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು.’ ‘ರಾವಣನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಡುವುದು’ ಒಂದು ರೂಪಕ — ಶತ್ರುವಿನ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಂತೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ನಾನು ರಾವಣನಲ್ಲ, ನಂಬು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ’, ‘ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ’. ಮೊದಲು ಅವನು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದನು, ಈಗ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಟ್ಟಲೆಂದೇ ರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಹೆಸರು, ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರ ಸೈನ್ಯ, ಸಮುದ್ರಲಂಘನ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ಉದ್ಯಮದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಜೀವಸಿ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಬದುಕಿರುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಹಮಸ್ಮಿ ತಥಾ ದೇವಿ ಯಥಾ ಮಾಮವಗಚ್ಛಸಿ’ (ದೇವಿ, ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ ನಾನಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ನಾನು ರಾವಣನಲ್ಲ, ರಾಮದೂತನೇ. ಸರ್ಗವು ಈ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ಉಂಗುರದ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲಾಗುವುದು.

ദുഃഖത്തിനുമേൽ ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന സീതയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ സാന്ത്വനപൂർവം മറുപടി പറഞ്ഞു. ‘ദേവീ, രാമന്റെ സന്ദേശവുമായി ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതനായി വന്നിരിക്കുന്നു. വൈദേഹീ, രാമൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു; അവൻ നിന്റെ കുശലം അന്വേഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വേദങ്ങളും അറിയുന്നവനും വേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ആ ദാശരഥി രാമൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട അനുചരനായ മഹാതേജസ്വി ലക്ഷ്മണനും ശോകത്താൽ തപിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നെ ശിരസ്സു നമിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ‘രണ്ടു മാസം’ എന്നു തന്റെ മരണത്തിന്റെ അവധി പറഞ്ഞിരുന്നു; അതു കേട്ട ഹനുമാൻ ഒന്നാമതായി സാന്ത്വനം നൽകുന്നു — ചോദ്യങ്ങളിൽ സമയം കളയുന്നില്ല. സന്ദേശത്തിന്റെ ക്രമവും പ്രധാനമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ കുശലം, പിന്നെ അവന്റെ അന്വേഷണം, ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രണാമം. ‘ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വേദങ്ങളും അറിയുന്നവൻ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ശസ്ത്രത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലും നിപുണൻ എന്നു കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന്റെ സാമർഥ്യം സീതയുടെ മനസ്സിൽ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാമൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിച്ചു’ എന്ന വാക്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി സന്ദേശത്തിന്റെ ദൃഢത ഉറപ്പാകുന്നു.

നരസിംഹന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരുടെയും കുശലവാർത്ത കേട്ട് ദേവിയായ സീത സർവാംഗവും ആഹ്ലാദിച്ച്, രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ്, ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു. ‘ഏതി ജീവന്തമാനന്ദോ നരം വർഷശതാദപി’ — ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യനു നൂറു വർഷം കഴിഞ്ഞിട്ടായാലും ആനന്ദം വന്നുചേരും — എന്ന ലൗകികമായ ചൊല്ല് മംഗളകരവും സത്യവുമാണെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. ആ സമാഗമത്തിൽ അവർക്കിടയിൽ അദ്ഭുതകരമായ പ്രീതി ഉളവായി; പരസ്പരം വിശ്വസിച്ച് അവർ സംഭാഷണം തുടങ്ങി. ഈ ചൊല്ലിന്റെ സാരം പ്രത്യാശയാണ് — ജീവൻ നിലനിർത്തുക, സുഖം എന്നെങ്കിലും തീർച്ചയായും വരും. മരണത്തിന്റെ അവധി നിശ്ചയിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്ന സീത ഇന്നു ജീവിതത്തിന്റെ വില വീണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ ചൊല്ല് ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു സൂക്തിയാണ്; രാമായണത്തിനുശേഷവും ഏറെ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്. ‘വിശ്വസ്തൗ തൗ’ (അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം വിശ്വസിച്ചു) എന്നു കവി പറയുന്നു — ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്ക് ഇരുവർക്കുമിടയിൽ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ അതു വീണ്ടും അയയും. ഇതാണ് സംഭവങ്ങളുടെ ഗതി.

ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന സീതയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ അവളുടെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങിത്തുടങ്ങി. അവൻ എത്രയെത്ര അടുത്തുവരുന്നുവോ അത്രയത്ര സീത അവനെ രാവണനെന്നു ശങ്കിച്ചു. ‘അയ്യോ, കഷ്ടം! ഇവനോട് എന്റെ ഹൃദയം തുറന്നുപറഞ്ഞതു നിന്ദ്യമായിപ്പോയി; മറ്റൊരു രൂപം ധരിച്ചുവന്ന ആ രാവണൻതന്നെയാണ് ഇവൻ.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ ആ അനവദ്യാംഗി അശോകത്തിന്റെ ശാഖ വിട്ട് ആ നിലത്തുതന്നെ ഇരുന്നു. അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഹനുമാൻ ജനകാത്മജയെ വന്ദിച്ചു; എന്നാൽ ഭയന്നുവിറച്ച അവൾ പിന്നെ അവനെ നോക്കിയില്ല. വന്ദിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള സീത ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ച്, മധുരസ്വരത്തിൽ വാനരനോടു പറഞ്ഞു — ‘മായാവിയായ രാവണൻ നീ തന്നെ മായാരൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് എനിക്കു വീണ്ടും സന്താപമുണ്ടാക്കുകയാണെങ്കിൽ, അതു ശോഭനമല്ല. സ്വന്തം രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് പരിവ്രാജകരൂപത്തിൽ ജനസ്ഥാനത്തു ഞാൻ കണ്ട ആ രാവണൻതന്നെയാണ് നീ. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന നിശാചരാ, ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞ ദീനയായ എന്നെ നീ വീണ്ടും സന്താപപ്പെടുത്തുന്നു; അതു ശോഭനമല്ല.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ശങ്ക അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതല്ല — മുമ്പ് രാവണൻ പരിവ്രാജകവേഷത്തിൽ വന്നാണ് അവളെ അപഹരിച്ചത്; അതിനാൽ വേഷംമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം അവളുടെ അനുഭവത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. വിനീതമായ വേഷം, മധുരമായ വാക്ക് — ഇതെല്ലാം മുമ്പും കണ്ടതാണ്. അവളുടെ ഭർത്സനവും മൃദുവാണ് — ‘തന്ന ശോഭനം’ (അതു ശോഭനമല്ല) എന്നു രണ്ടുതവണ മാത്രം, കടുത്ത വാക്കില്ല. സീത നിലത്തിരിക്കുന്നത് ഭയത്തിന്റെയും ആത്മരക്ഷയുടെയും അടയാളമാണ് — ശാഖ വിട്ട് കഴിയുന്നത്ര അകന്നുനിൽക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ പ്രണാമമോ അവളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു, ശമിപ്പിക്കുന്നില്ല; കാരണം രാവണനും മുമ്പു വിനയഭാവത്തിലാണു വന്നത്. ‘ധിഗ്ധിക്കൃതം’ (കഷ്ടം, നിന്ദ്യമായി) എന്നത് ആത്മനിന്ദയാണ് — സ്വന്തം ഹൃദയം ശത്രുവിനോടു തുറന്നുപറഞ്ഞല്ലോ എന്ന പശ്ചാത്താപം. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ ശങ്ക അവളുടെ ബുദ്ധിമത്തയുടെ ഫലമാണ്, മൗഢ്യത്തിന്റേതല്ല. ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞ ദീനയായ അവൾക്ക് ഇപ്പോൾ കോപം പ്രകടിപ്പിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല; ‘ശോഭനമല്ല’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു. കവിയുടെ ചിത്രീകരണം ഇവിടെ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — ഒരു വശത്ത് ഹനുമാന്റെ ശുദ്ധമായ ഭാവം, മറുവശത്ത് അനുഭവത്തിൽനിന്നുണ്ടായ സീതയുടെ സംശയം; രണ്ടും അതതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഉചിതമാണ്. വായനക്കാരന് സത്യമറിയാം, സീതയ്ക്കറിയില്ല — ഈ വൈഷമ്യത്തിൽനിന്നാണ് കരുണ ഉളവാകുന്നത്. ഹനുമാനോ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും കോപിക്കുന്നില്ല, വീണ്ടും അടുത്തേക്കു ചെല്ലുന്നുമില്ല — അവന്റെ ധൈര്യവും സംയമവും ഇവിടെ പ്രകടമാണ്.

‘അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ ശങ്കിച്ചതുപോലെയല്ല കാര്യം; കാരണം, നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിൽ പ്രീതി ഉളവായി. നീ രാമന്റെ ദൂതനായി വന്നവനാണെങ്കിൽ നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു, രാമകഥ എനിക്ക് ഏറെ പ്രിയമാണല്ലോ. വാനരാ, എന്റെ പ്രിയനായ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയൂ; സൗമ്യാ, ഒഴുക്കിന്റെ വേഗം നദീതീരത്തെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ നീ എന്റെ ചിത്തം കവരുന്നു. ഹാ, സ്വപ്നത്തിന്റെ സുഖം! ഏറെക്കാലം മുമ്പ് അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ രാഘവൻ അയച്ച ഒരു വനവാസിയെ കാണുന്നു. സ്വപ്നത്തിലെങ്കിലും ലക്ഷ്മണസമേതനായ വീരനായ രാഘവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ തളരുമായിരുന്നില്ല; എന്നാൽ സ്വപ്നംപോലും എന്നോട് അസൂയ കാട്ടുന്നു, സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും രാമനെ കാണുന്നില്ല. ഇതൊരു സ്വപ്നമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; കാരണം, സ്വപ്നത്തിൽ വാനരനെ കണ്ടാൽ അഭ്യുദയം ലഭിക്കില്ല, എനിക്കോ അഭ്യുദയം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതു ചിത്തമോഹമോ, വാതരോഗമോ, ഉന്മാദംകൊണ്ടുള്ള വികാരമോ, മരീചികയോ ആയിരിക്കുമോ? അല്ലെങ്കിൽ ഇത് ഉന്മാദമല്ല, ഉന്മാദലക്ഷണമുള്ള മോഹവുമല്ല; കാരണം എന്നെയും ഈ വനവാസിയെയും ഞാൻ വ്യക്തമായി അറിയുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ ബലാബലം വിലയിരുത്തിയ സീത, രാക്ഷസർക്ക് ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിയുമെന്നതിനാൽ അവനെ രാക്ഷസാധിപനെന്നുതന്നെ കരുതി. ഈ നിശ്ചയത്തിലെത്തിയ കൃശോദരിയായ ജനകാത്മജ വാനരനോട് ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല. സീതയുടെ മനസ്സ് ഇവിടെ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾക്കിടയിൽ ആടിയുലയുന്നു — ഹൃദയം വിശ്വസിക്കുന്നു, ബുദ്ധി ശങ്കിക്കുന്നു. തർക്കത്തിന്റെ എല്ലാ പക്ഷങ്ങളും — സ്വപ്നം, മോഹം, വാതവികാരം, ഉന്മാദം, മരീചിക — ഓരോന്നായി പരിശോധിച്ചു തള്ളിക്കളയുന്നു; എന്നിട്ടും ഒടുവിൽ സുരക്ഷയ്ക്കായി അവൾ മൗനം അവലംബിക്കുന്നു. ഇതാണ് വിവേകം — തെളിവില്ലാതെ വിശ്വസിക്കരുത്. ‘അഥവാ’ (അല്ലെങ്കിൽ) എന്ന പദം സീതയുടെ മനസ്സിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു നിമിഷം മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ഭർത്സനം ഇപ്പോൾ യാചനയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ‘ചിത്തം ഹരസി മേ സൗമ്യ നദീകൂലം യഥാ രയഃ’ (സൗമ്യാ, ഒഴുക്കു നദീതീരത്തെയെന്നപോലെ നീ എന്റെ ചിത്തം കവരുന്നു) എന്ന ഉപമ പ്രസിദ്ധമാണ് — ജലവേഗം തീരത്തെ പതുക്കെപ്പതുക്കെ കാർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ രാമകഥ അവളുടെ ശങ്കയെ നീക്കിക്കളയുന്നു. ‘സ്വപ്നോഽപി മമ മത്സരീ’ (സ്വപ്നംപോലും എന്നോട് അസൂയ കാട്ടുന്നു) എന്ന വാക്ക് കരുണമാണ് — ഉറക്കംതന്നെയില്ല, അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും രാമദർശനം ദുർലഭം. സ്വപ്നശാസ്ത്രവും ഇവിടെ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വപ്നത്തിൽ വാനരനെ കാണുന്നത് അശുഭമാണ്, അഭ്യുദയം നൽകില്ല; അവൾക്കോ അഭ്യുദയം കാണപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ ഇതു സ്വപ്നമല്ല. ഇങ്ങനെ തർക്കം സത്യത്തോട് അടുക്കുന്നു; എന്നാൽ ഭയം ആ തീരുമാനത്തെ തടയുന്നു. ‘രക്ഷസാം കാമരൂപത്വാത്’ (രാക്ഷസർ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരായതിനാൽ) എന്ന കാരണമാണ് സീതയുടെ അന്തിമതീരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — രാക്ഷസർക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിയും, അതിനാൽ രൂപം കണ്ടു വിശ്വസിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. അവളുടെ മൗനം പരാജയമല്ല, ജാഗ്രതയാണ്.

സീതയുടെ നിശ്ചയം മനസ്സിലാക്കിയ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ, ചെവിക്ക് ഇമ്പമുള്ള വാക്കുകളാൽ അവളെ ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു. ‘രാമൻ സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്വിയും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ലോകത്തിനു പ്രിയങ്കരനും ദേവനായ വൈശ്രവണനെപ്പോലെ സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവുമാണ്. മഹായശസ്വിയായ അവൻ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ പരാക്രമമുള്ളവനും വാചസ്പതിയെപ്പോലെ സത്യവാദിയും മധുരഭാഷിയുമാണ്. രൂപവാനും സുഭഗനും ശ്രീമാനുമായ അവൻ മൂർത്തിമാനായ കന്ദർപ്പനെപ്പോലെയാണ്; ഉചിതമായ ഇടത്തു ക്രോധിച്ചു പ്രഹരിക്കുന്നവനും ലോകത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരഥനുമാണ്. ഏതു മഹാത്മാവിന്റെ ഭുജച്ഛായയിൽ അഭയംപ്രാപിച്ചു ലോകം നിലകൊള്ളുന്നുവോ, അവനാണ് രാമൻ. മൃഗരൂപംകൊണ്ടു രാഘവനെ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് അകറ്റി, ആളൊഴിഞ്ഞപ്പോൾ നിന്നെ അപഹരിച്ചവന് അതിന്റെ ഫലം എന്തെന്നു നീ കാണും. വീര്യവാനായ രാമൻ വൈകാതെ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധത്തോടെ പ്രയോഗിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ വധിക്കും. അവനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ദൂതനായ ഞാൻ നിന്റെ അടുത്ത് ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.’ സീതയുടെ മൗനം കണ്ട് ഹനുമാൻ തർക്കിക്കുന്നില്ല, തെളിവുകൾ ബലമായി നൽകുന്നുമില്ല; സീതയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമായ രാമഗുണകീർത്തനംതന്നെ അവൻ ചെയ്യുന്നു. ‘സ്ഥാനക്രോധേ പ്രഹർതാ’ — രാമൻ ഉചിതമായ ഇടത്തു മാത്രമേ ക്രോധിക്കൂ, അനുചിതമായിടത്തില്ല. ഉപമാനങ്ങൾ ദിവ്യമാണ് — സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, വിഷ്ണു, ബൃഹസ്പതി, കാമൻ — ഓരോന്നും രാമന്റെ ഓരോ ഗുണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ശൂന്യേ യേനാപനീതാസി’ (ആളൊഴിഞ്ഞപ്പോൾ നിന്നെ അപഹരിച്ചവൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ ശങ്ക പരോക്ഷമായി നീക്കുന്നു — ഞാൻ രാവണനായിരുന്നെങ്കിൽ എന്റെതന്നെ വധം എങ്ങനെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യും? ഈ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ്. അവൻ രാവണനെ ‘അവന്റെ’ എന്നു മൂന്നാമനായി പരാമർശിക്കുന്നു; തന്നെത്തന്നെ ‘അവനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ഞാൻ’ എന്നു രാമന്റെ സേവകനായും. അതിനാൽ അവന്റെ വാക്കുതന്നെ തെളിവാണ്. ‘ബാഹുച്ഛായാമവഷ്ടബ്ധോ യസ്യ ലോകഃ’ (ആരുടെ ഭുജച്ഛായയിൽ ലോകം അഭയം കൊള്ളുന്നുവോ) എന്നതു രാമന്റെ ശരണ്യത്വം ദൃഢമാക്കുന്നു — സർവലോകത്തെയും രക്ഷിക്കുന്നവൻ നിന്നെ തീർച്ചയായും രക്ഷിക്കും. ‘അചിരാത്’ (വൈകാതെ) എന്ന കാലനിർദേശം സീതയുടെ രണ്ടു മാസത്തെ അവധി ഓർത്തു പറഞ്ഞതാണ് — അവധിക്കു മുമ്പുതന്നെ രാമൻ വരും എന്ന ആശ്വാസം.

‘നിന്റെ വിയോഗംകൊണ്ടു ദുഃഖാർത്തനായ ആ രാമൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ ലക്ഷ്മണനും നിന്നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് കുശലം ചോദിക്കുന്നു. ദേവീ, രാമന്റെ സഖാവും വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ രാജാവുമായ സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനും നിന്റെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാമൻ നിന്നെ എന്നും ഓർക്കുന്നു. വൈദേഹീ, രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായിട്ടും ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; വൈകാതെ മഹാരഥനായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും, കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ അമിതതേജസ്വിയായ സുഗ്രീവനെയും നീ കാണും. ഞാൻ സുഗ്രീവന്റെ സചിവനായ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനാണ്; മഹാസമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ തലയിൽ കാലൂന്നി, പരാക്രമം അവലംബിച്ചു നിന്നെ കാണാൻ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. ദേവീ, നീ എന്നെ എങ്ങനെ കരുതുന്നുവോ അങ്ങനെയുള്ളവനല്ല ഞാൻ; ഈ ശങ്ക ഉപേക്ഷിക്കുക, പറയുന്ന എന്നെ വിശ്വസിക്കുക.’ ‘രാവണന്റെ തലയിൽ കാലൂന്നൽ’ എന്നതു രൂപകമാണ് — ശത്രുനഗരത്തിൽ നിർഭയം പ്രവേശിക്കുന്നത് ശത്രുവിന്റെ തലയിൽ കാൽവയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അവസാനശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിൽ ഹനുമാന്റെ അപേക്ഷ പൂർണതയിലെത്തുന്നു — ഞാൻ രാവണനല്ല, വിശ്വസിക്കുക. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആദ്യമായി തന്റെ പേരു വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘ഹനുമാൻ എന്ന വാനരൻ’, ‘സുഗ്രീവസചിവൻ’. മുമ്പ് അവൻ കഥ കേൾപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു, പിന്നെ ചോദ്യം ചോദിച്ചു, ഇന്ന് ആത്മപരിചയം നൽകുന്നു — വിശ്വാസം പടുത്തുയർത്താനായി ആസൂത്രണം ചെയ്ത ക്രമമാണിത്. സുഗ്രീവന്റെ പേര്, കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ സൈന്യം, സമുദ്രലംഘനം — ഇവയെല്ലാം രാമന്റെ ഉദ്യമത്തിന്റെ തെളിവുകളാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ ജീവസി’ (ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘നാഹമസ്മി തഥാ ദേവി യഥാ മാമവഗച്ഛസി’ (ദേവീ, നീ എന്നെ കരുതുന്നതുപോലെയുള്ളവനല്ല ഞാൻ) എന്ന വാക്യം വിനയപൂർണവും ദൃഢവുമാണ് — ഞാൻ രാവണനല്ല, രാമദൂതൻതന്നെ. ഈ ബിന്ദുവിൽ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — തെളിവ് ഇനിയും നൽകിയിട്ടില്ല; അതു മുന്നോട്ട് മോതിരത്തിലൂടെ നൽകപ്പെടും.

Hearing Sītā, overwhelmed by sorrow upon sorrow, Hanumān, bull among the tawny monkeys, answered her soothingly. "Lady, I have come to you as a messenger with Rāma's message. Vaidehī, Rāma is well, and he asks how you are. Rāma, son of Daśaratha, who knows the weapon of Brahmā and the Vedas, the best of those who know the Veda, asks after your welfare. And mighty Lakṣmaṇa, your husband's dear companion, burning with grief, sends you his greeting with bowed head." In the previous sarga Sītā had spoken of the two months left to her; hearing that, Hanumān gave comfort before anything else and wasted no time on questions. The order of the message matters too: first Rāma's welfare, then his asking after hers, and last Lakṣmaṇa's greeting. Rāma is described as knowing both Brahmā's weapon and the Vedas, skilled in arms and learning alike, which would bring his power to Sītā's mind. The words "he asks after your welfare" come twice, to make the message firm.

Hearing that those two lions among men were well, the lady Sītā thrilled in every limb and said to Hanumān: "The old saying seems true and auspicious to me: joy comes to a man who lives, even after a hundred years." At that meeting a wonderful affection sprang up between them, and trusting each other they began to talk. The heart of the saying is hope: hold on to life, and happiness will surely come some day. Sītā, who had fixed the date of her death, felt again the worth of living. The saying is a famous one, often quoted in later times. The poet says the two trusted each other, but that trust lasted only a moment, and in the very next verse it would falter; such is the way of events.

Hearing the words of the grief-stricken Sītā, Hanumān, son of the Wind, began to come closer to her. But the nearer he came, the more she suspected that he was Rāvaṇa. "Alas, shame on me for telling him what was in my heart! He has taken another form; he is Rāvaṇa himself." Thinking this, the flawless lady, wasted with grief, let go of the aśoka branch and sat down on the ground where she was. Then the mighty-armed Hanumān bowed to Janaka's daughter, but she, terrified, would not look up at him again. Seeing him bowing, moon-faced Sītā heaved a long sigh and said to the monkey in a sweet voice: "If you are Rāvaṇa himself, the master of illusion, who has entered into an illusion to torment me once more, that is not seemly. You cast off your own form and took the form of a wandering ascetic when I saw you in Janasthāna; you are that same Rāvaṇa. Night-roamer who can take any form you please, you torment me again, thin with fasting and wretched as I am; that is not seemly." Her suspicion was not groundless: Rāvaṇa had come before disguised as an ascetic and carried her off, so her fear of disguise was learned from experience. A humble manner and sweet words: she had seen all that before. Even her rebuke was gentle, "that is not seemly" said twice, not a harsh word. Sitting down on the ground was a sign of fear and self-protection; she let go of the branch to put as much distance between them as she could. Hanumān's bow only increased her fear rather than calming it, since Rāvaṇa too had come to her humbly. "Shame on me" was remorse at having opened her heart to an enemy. So her suspicion came from good sense, not from foolishness. Thin with fasting and miserable, she could not even show anger; she could only say "it is not seemly". The poet's portrayal here is deeply moving: on one side Hanumān's pure intent, on the other Sītā's doubt born of experience, each right in its place. The reader knows the truth and Sītā does not, and from that gap the pathos arises. Hanumān, hearing her, did not grow angry, nor did he come any closer; his patience and restraint show here.

"Or perhaps it is not as I suspected, for joy has sprung up in my heart at the sight of you. If you have come as Rāma's messenger, blessings on you. I ask you, best of monkeys, for the story of Rāma is dear to me: tell me of the virtues of my beloved Rāma. You carry off my heart, gentle one, as a torrent carries away a riverbank. Ah, how sweet a dream is, that I, carried off so long ago, see a forest-dweller sent by Rāghava! If only I could see heroic Rāghava with Lakṣmaṇa even in a dream, I would not lose heart; but even sleep grudges me that. Yet I do not think this is a dream, for seeing a monkey in a dream brings no good fortune, and good fortune has come to me. Could it be a delusion of the mind, a disorder of the wind in the body, a derangement born of madness, or a mirage? Or rather, this is not madness, nor a delusion that looks like madness, for I know myself, and I know this forest-dweller." Weighing it in many ways, what spoke for and against, Sītā, knowing that rākṣasas can take any form they please, decided that he was the lord of the rākṣasas; and having reached that conclusion, slender-waisted Sītā gave the monkey no reply. Her mind swung between two feelings: her heart trusted, her reason doubted. She tested every possibility, a dream, a delusion, a disorder of the body's wind, madness, a mirage, and set each aside one by one; yet in the end, to be safe, she fell silent. This was wisdom: one should not trust without proof. "Or perhaps" marks the change in her mind: the rebuke of a moment before had become a plea. The torrent eating away the bank is a famous image: as the rush of water slowly wears away a bank, so the story of Rāma was wearing away her doubt. "Even sleep grudges me" is touching: she had no sleep, and so even in a dream the sight of Rāma was denied her. She recalled the lore of dreams, that seeing a monkey in a dream is unlucky and brings no good; but good fortune was plainly coming to her, so this was no dream. So her reasoning came close to the truth, but fear held her back from deciding. Her final reason, that rākṣasas can take any form they wish, meant that no appearance could be trusted. Her silence was not defeat but caution.

Understanding what Sītā had concluded, Hanumān, son of the Wind, spoke words pleasing to the ear to gladden her. "Radiant as the sun, as lovely to the world as the moon, king of the whole world like the god Kubera; endowed with valour like the glorious Viṣṇu, truthful and sweet of speech like Bṛhaspati, Lord of Speech; handsome, fortunate and splendid like the god of love made flesh; striking only when anger is warranted, the finest chariot-warrior in the world; the great soul in the shade of whose arms the whole world shelters: that is Rāma. The one who lured Rāghava away from the hermitage with a deer so that you could be carried off from the empty place, you will see what comes to him. Before long the valiant Rāma will kill Rāvaṇa in battle with arrows loosed in wrath, blazing like fire. It is he who sent me here to you as his messenger." Seeing her silence, Hanumān did not argue or force proofs on her; he simply praised Rāma's virtues, which were dearer to her than anything. "Striking when anger is warranted" means that Rāma is angry only where anger is due, never otherwise. The comparisons are all divine, sun, moon, Kubera, Viṣṇu, Bṛhaspati, the god of love, and each reveals one of Rāma's qualities. By speaking of the one who carried her off from the empty hermitage, Hanumān indirectly dispelled her suspicion: if he were Rāvaṇa, how could he foretell his own death? It was a subtle argument. He referred to Rāvaṇa as "that one", in the third person, and to himself as the one Rāma had sent, Rāma's servant; so his words were their own proof. "The world shelters in the shade of his arms" affirms that Rāma is a refuge: he who protects the whole world would surely protect her. And "before long" was said with her two months in mind, an assurance that Rāma would come before the term ran out.

"Stricken by separation from you, Rāma asks after your welfare, and mighty Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, greets you and asks after your welfare too. And Rāma's friend, lady, a monkey named Sugrīva, king of the chief monkeys, also asks after your welfare. Rāma, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, remembers you always. It is by good fortune that you are alive, Vaidehī, though fallen into the power of the rākṣasīs. Before long you will see Rāma, the great chariot-warrior Lakṣmaṇa, and Sugrīva of boundless might amid millions of monkeys. I am Sugrīva's minister, a monkey named Hanumān. I have leapt across the great ocean and entered the city of Laṅkā, setting my foot on the head of the evil-souled Rāvaṇa, and trusting to my own valour I have come to see you. Lady, I am not what you take me for. Give up this doubt, and believe what I tell you." Setting his foot on Rāvaṇa's head is a metaphor: to enter the enemy's city without fear is like planting one's foot on the enemy's head. In the closing verse Hanumān's plea is complete: I am not Rāvaṇa; trust me. Here for the first time he plainly gave his name, a monkey named Hanumān, Sugrīva's minister. Before, he had only told a story, then he had asked a question, and now he introduced himself: an order designed to build trust. Sugrīva's name, the army of millions of monkeys, the leap across the ocean: all were proofs of Rāma's efforts. "By good fortune you are alive" praised her fortitude. "I am not what you take me for" was humble and firm at once: not Rāvaṇa, but Rāma's envoy. The sarga ends at this point; the proof had not yet been given, and it would be given later with the ring.