विद्रुमसदृशमुखः महातेजाः मारुतात्मजः हनूमान् तस्मात् द्रुमात् अवतीर्य विनीतवेषः कृपणः इव दीनभावेन प्रणिपत्य उपसृत्य च शिरसि अञ्जलिम् आधाय सीतां मधुरया गिरा अब्रवीत्। अत्र तस्य विनयः द्विगुणः — वेषेण अपि, वचसा अपि। पूर्वं सः वृक्षे लीनः केवलं कथां श्रावितवान्; इदानीं सः प्रत्यक्षं सम्मुखम् आगच्छति। ‘हे पद्मपलाशाक्षि, क्लिष्टकौशेयवासिनि, अनिन्दिते, का नु त्वं द्रुमस्य शाखाम् आलम्ब्य तिष्ठसि? पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णम् उदकम् इव तव नेत्राभ्यां शोकजं वारि किमर्थं स्रवति?’ उपमा सुन्दरी — कमलदलात् पतन्तः जलबिन्दवः इव अश्रवः। क्लिष्टं मलिनं कौशेयं वस्त्रं तस्याः दीर्घदुःखस्य चिह्नम्। हनूमान् जानाति एव सा सीता इति, तथापि सः प्रश्नं करोति, येन सा स्वयं स्वं परिचाययेत्, स्वमुखेन च विश्वासः उत्पद्येत। कविः हनूमतः मुखं विद्रुमेण उपमिनोति — रक्तवर्णं, सौम्यं च; पूर्वसर्गे यत् रूपं सीतायै भीमम् अभासत, तत् एव अत्र विनीतम् इति चित्रितम्।

हे शोभने, सुराणाम् असुराणां नागानां गन्धर्वाणां रक्षसां यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि? हे वरानने वरारोहे, रुद्राणां मरुतां वसूनां वा का त्वम्? मम तु त्वं देवता इव प्रतिभासि। किं चन्द्रमसा हीना विबुधालयात् पतिता सर्वगुणाधिका ज्योतिषां श्रेष्ठा रोहिणी त्वम्? अथवा हे असितेक्षणे, कोपात् मोहात् वा भर्तारं वसिष्ठं कोपयित्वा आगता कल्याणी अरुन्धती असि? हे सुमध्यमे, तव कः पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा अस्मात् लोकात् अमुं लोकं गतः यं त्वम् अनुशोचसि? रोदनात्, अतिनिःश्वासात्, भूमिसंस्पर्शनात् च अहं त्वां देवीं न मन्ये, यतः देवाः न रुदन्ति, न निःश्वसन्ति, भूमिं न स्पृशन्ति। पुनः पुनः राज्ञः नाम्नः उच्चारणात्, तव व्यञ्जनैः लक्षणैः च त्वं भूमिपालस्य महिषी राजकन्या च इति मे मता। यदि रावणेन जनस्थानात् बलात् प्रमथिता सीता असि, तव भद्रम् अस्तु, पृच्छतः मम तत् आचक्ष्व। यथा तव दैन्यं, अतिमानुषं रूपं, तपसा अन्वितः वेषः च, तथा त्वं ध्रुवं राममहिषी। हनूमतः तर्कः क्रमेण सङ्कुचति — प्रथमं सर्वाः देवयोनयः, ततः द्वे दिव्ये नार्यौ, ततः देवीत्वस्य निरासः, अन्ते राजमहिषी, राममहिषी च। एषा पद्धतिः तस्य बुद्धिमत्तां दर्शयति — सः अनुमानेन सत्यं प्राप्नोति, न च सहसा निर्णयं घोषयति। ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनेन सः पुनः सौहार्दं प्रकटयति। अत्र अरुन्धत्याः उदाहरणं विशेषेण उचितम् — सा पातिव्रत्यस्य आदर्शः, सीता अपि तादृशी एव। रोहिण्याः उदाहरणं चन्द्रात् वियोगं सूचयति, यथा सीता रामात् वियुक्ता। एवं हनूमान् प्रश्नेषु एव सीतायाः अवस्थां सूक्ष्मतया वर्णयति — वियोगः, पातिव्रत्यं, राजकुलत्वं च। ‘देवीमहं न मन्ये’ इति निषेधः अपि प्रशंसा एव — रूपं देव्याः इव, दुःखं तु मानुष्याः। अनेन क्रमेण सः सीतायाः मनसि अपि विश्वासं जनयति, यतः यः एवं सूक्ष्मं पश्यति सः न राक्षसः इव प्रतिभाति। ‘पृच्छतः’ इति पदेन सः स्वस्य जिज्ञासां विनयेन प्रकटयति — आज्ञा न, याचना।

रामकीर्तनेन हर्षिता वैदेही तस्य वचनं श्रुत्वा द्रुमाश्रितं हनूमन्तं वाक्यम् उवाच। पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः शत्रुसैन्यप्रणाशिनः दशरथस्य अहं स्नुषा। वैदेहस्य महात्मनः जनकस्य दुहिता, धीमतः रामस्य भार्या, सीता इति नाम्ना उक्ता अहम्। सा प्रथमं श्वशुरं, ततः पितरं, अन्ते पतिं नाम्ना स्मरति; स्वनाम सर्वेभ्यः पश्चात्। तत्र राघवस्य निवेशने द्वादश समाः मानुषान् भोगान् भुञ्जाना सर्वकामसमृद्धिनी अहम् अवसम्। ततः त्रयोदशे वर्षे राजा सोपाध्यायः, वसिष्ठादिभिः गुरुभिः सह, इक्ष्वाकुनन्दनं रामं राज्ये अभिषेचयितुं प्रचक्रमे। तस्मिन् राघवस्य अभिषेचने सम्भ्रियमाणे, सामग्र्यां सङ्गृह्यमाणायां, कैकेयी नाम भार्या भर्तारम् इदं वचनम् अब्रवीत्। द्वादशवर्षाणां सुखस्य वर्णनं विपदः पूर्वं सुखस्य स्मरणम् — येन वर्तमानं दुःखं तीव्रतरं भासते। सीतायाः वचनं सरलं, कथनक्रमः च ऐतिहासिकः; सा न विलपति, केवलं घटनाः निवेदयति। ‘स्नुषा दशरथस्याहम्’ इति प्रथमं वचनं विशेषम् — सा रावणस्य बन्दी इति न, अपितु महतः राजकुलस्य वधूः इति आत्मानं परिचाययति। एषः स्वाभिमानस्य स्वरः। अयोध्याकाण्डस्य कथा अत्र सीतायाः दृष्ट्या पुनः कथ्यते; रामस्य दृष्ट्या, लक्ष्मणस्य दृष्ट्या वा न, अपितु वनवासिन्याः पत्न्याः दृष्ट्या। अतः केचन अंशाः, यथा द्वादशवर्षाणां सुखम्, अत्र एव विशेषेण उक्ताः। हनूमते एतत् सर्वं ज्ञातव्यम्, येन सः रामाय प्रमाणं दातुं शक्नुयात् यत् सः सीतया सह एव सम्भाषितवान्।

कैकेयी उवाच — अहं प्रत्यहं मम भोजनं न पिबेयं न खादेयम्; यदि रामः अभिषिच्यते, एषः एव मम जीवितस्य अन्तः। हे नृपतिसत्तम, यत् त्वया प्रीत्या वाक्यम् उक्तं, तत् चेत् वितथं न कार्यं, तर्हि राघवः वनं गच्छतु। सत्यवाक् सः राजा देव्याः वरदानम् अनुस्मरन् कैकेय्याः क्रूरम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा मुमोह। ततः सत्यधर्मे व्यवस्थितः स्थविरः राजा रुदन् यशस्विनं ज्येष्ठं पुत्रं राज्यम् अयाचत — भरताय राज्यं देहि इति। श्रीमान् सः पितुः वचनम् अभिषेकात् अपि परं प्रियं मत्वा पूर्वं मनसा आसाद्य पश्चात् वाचा प्रतिगृहीतवान्। सत्यपराक्रमः रामः दद्यात्, न प्रतिगृह्णीयात्; सत्यं ब्रूयात्, जीवितहेतोः अपि अनृतं न। सः महायशाः महार्हाणि उत्तरीयाणि विहाय मनसा राज्यं विसृज्य मां जनन्यै समादिशत्, मातुः रक्षणे न्यस्तवान्। किन्तु अहं तूर्णं तस्य अग्रतः वनचारिणी प्रस्थिता, यतः तेन हीनायाः मम स्वर्गे अपि वासः न रोचते। सीता रामस्य गुणं ‘दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्’ इति सूत्ररूपेण वदति — दानं, सत्यं, प्राणात्यये अपि अनृतस्य त्यागः। तस्याः स्वस्य निश्चयः अपि तादृशः दृढः — रामः तां मातुः समीपे स्थापयितुम् इच्छति स्म, सा तु तस्य पुरतः एव वनं प्रस्थिता। कैकेय्याः वचने ‘न पिबेयं न खादेयम्’ इति हठस्य तर्जना; दशरथस्य मोहे सत्यस्य बन्धनम् — द्वयोः विरोधः कथायाः केन्द्रम्। ‘मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्’ इति वचनेन रामस्य आन्तरिकी स्वीकृतिः दर्शिता — बाह्यः अनुरोधः न, अन्तःकरणस्य सहमतिः। सीता रामस्य एतं गुणं हनूमते विशेषतः कथयति, येन सः ज्ञास्यति यत् तस्याः भर्ता कीदृशः। ‘नहि मे तेन हीनायाः वासः स्वर्गेऽपि रोचते’ इति पातिव्रत्यस्य सारः। ‘जनन्यै मां समादिशत्’ इति वचने रामस्य पत्न्याः रक्षणस्य चिन्ता दृश्यते; सीतायाः अनुगमनं तु प्रेम्णः दृढनिश्चयस्य च फलम्।

मित्रनन्दनः महाभागः सौमित्रिः पूर्वजस्य अनुयात्रार्थं कुशचीरैः अलङ्कृतः प्रागेव, अस्मत् अपि पूर्वं, सज्जः अभवत्। ते वयं त्रयः भर्तुः दशरथस्य आदेशं बहु मानयित्वा दृढव्रताः अपूर्वदृष्टं गम्भीरदर्शनं वनं प्रविष्टाः स्म। दण्डकारण्ये वसतः तस्य अमितौजसः रामस्य भार्या अहं दुरात्मना रक्षसा रावणेन अपहृता। तेन मम जीवितस्य अनुग्रहः द्वौ मासौ कालः कृतः; द्वाभ्यां मासाभ्याम् ऊर्ध्वं ततः अहं जीवितं त्यक्ष्यामि। सर्गस्य अन्तः अत्यन्तं करुणः — सीता स्वस्य मृत्योः अवधिं निःशङ्कं वदति। ‘अनुग्रहः’ इति शब्दः व्यङ्ग्यपूर्णः — रावणस्य क्रूरता अपि अनुग्रहः इति उच्यते। एतत् श्रुत्वा हनूमतः कार्यस्य त्वरा स्पष्टा भवति — कालः अल्पः, शीघ्रं रामाय निवेदनीयम्। द्वादशवर्षाणां सुखं, द्वयोः मासयोः अवधिः — अनयोः वैषम्यं सर्गस्य करुणरसं पुष्णाति। लक्ष्मणस्य त्यागः अपि उक्तः — सः प्रागेव कुशचीराणि धृत्वा सज्जः, अग्रजस्य सेवायै स्वसुखं तृणवत् त्यक्तवान्।

పగడం వంటి ముఖం గలవాడూ, మహాతేజస్వీ అయిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ఆ చెట్టు నుండి దిగి, వినయంగల వేషంతో, దీనునిలా దైన్యభావంతో, ప్రణమిల్లి, దగ్గరకు వెళ్ళి, శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి, మధురమైన వాక్కుతో సీతతో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ అతని వినయం రెట్టింపు — వేషంలోనూ, మాటలోనూ. ఇంతకుముందు అతడు చెట్టులో దాగి కేవలం కథను వినిపించాడు; ఇప్పుడు ప్రత్యక్షంగా ఎదుటికి వస్తున్నాడు. ‘ఓ పద్మపలాశాక్షీ, మాసిన పట్టువస్త్రం ధరించినదానా, నిందింపరానిదానా, చెట్టు కొమ్మను పట్టుకుని నిలుచున్న నీవు ఎవరు? తామరరేకుల నుండి చిందిన నీటిలా నీ కన్నుల నుండి శోకంతో పుట్టిన నీరు ఎందుకు కారుతున్నది?’ ఉపమ సుందరమైనది — కమలదళం నుండి రాలుతున్న నీటిబిందువుల్లాంటి కన్నీళ్ళు. ‘క్లిష్టకౌశేయం’ — మాసిపోయిన పట్టువస్త్రం — ఆమె దీర్ఘదుఃఖానికి చిహ్నం. ఆమె సీత అని హనుమంతునికి తెలిసినా, ఆమె తనను తానే పరిచయం చేసుకోవాలని, ఆమె నోటినుండే విశ్వాసం కలగాలని అతడు ప్రశ్న వేస్తున్నాడు. కవి హనుమంతుని ముఖాన్ని పగడంతో పోలుస్తున్నాడు — ఎర్రనిదీ, సౌమ్యమైనదీ; క్రిందటి సర్గలో సీతకు భయంకరంగా కనిపించిన రూపమే ఇక్కడ వినయశీలంగా చిత్రించబడింది.

‘ఓ శోభనా, దేవతలలో, అసురులలో, నాగులలో, గంధర్వులలో, రాక్షసులలో, యక్షులలో, కిన్నరులలో నీవు ఎవరవు? ఓ వరాననా, వరారోహా, రుద్రులలో, మరుత్తులలో, వసువులలో నీవు ఎవరవు? నాకు నీవు ఒక దేవతలా కనిపిస్తున్నావు. చంద్రుని నుండి విడివడి దేవలోకం నుండి జారిపడిన, సర్వగుణాలలో మిన్నయైన, నక్షత్రాలలో శ్రేష్ఠమైన రోహిణివా నీవు? లేక, ఓ నల్లని కన్నులదానా, కోపంతోనో మోహంతోనో భర్త వసిష్ఠునికి కోపం తెప్పించి వచ్చిన కల్యాణి అరుంధతివా? ఓ సుమధ్యమా, నీ కుమారుడో, తండ్రో, సోదరుడో, భర్తో ఎవరు ఈ లోకం నుండి ఆ లోకానికి వెళ్ళిపోయారు, ఎవరి కోసం నీవు శోకిస్తున్నావు? నీ రోదనం వల్ల, అతిగా నిట్టూర్చడం వల్ల, నేలను తాకడం వల్ల నిన్ను నేను దేవతగా భావించను — ఎందుకంటే దేవతలు ఏడవరు, నిట్టూర్చరు, నేలను తాకరు. పదే పదే రాజు పేరును ఉచ్చరించడం వల్లనూ, నీలోని సూచకమైన లక్షణాల వల్లనూ నీవు ఒక భూపాలుని పట్టమహిషివీ, రాజకుమార్తెవీ అని నా అభిప్రాయం. రావణుడు జనస్థానం నుండి బలాత్కారంగా అపహరించిన సీతవు నీవే అయితే, నీకు శుభమగుగాక, అడుగుతున్న నాకు ఆ విషయం చెప్పు. నీ దైన్యమూ, మానవాతీతమైన రూపమూ, తపస్సుతో కూడిన వేషమూ చూస్తే నీవు నిశ్చయంగా రాముని పట్టమహిషివే.’ హనుమంతుని తర్కం క్రమంగా కుదించుకుపోతుంది — మొదట సమస్త దేవయోనులు, తరువాత ఇద్దరు దివ్యస్త్రీలు, ఆపై దేవీత్వాన్ని త్రోసిపుచ్చడం, చివరికి రాజమహిషి, రామమహిషి. ఈ పద్ధతి అతని బుద్ధిమత్తను చూపుతుంది — అతడు అనుమానంతో సత్యాన్ని చేరుకుంటాడు, తొందరపడి నిర్ణయాన్ని ప్రకటించడు. ‘భద్రం తే’ — ‘నీకు శుభమగుగాక’ — అనే ఆశీర్వచనంతో అతడు మళ్ళీ సౌహార్దాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ఇక్కడ అరుంధతి ఉదాహరణ ప్రత్యేకంగా ఉచితమైనది — ఆమె పాతివ్రత్యానికి ఆదర్శం, సీత కూడా అటువంటిదే. రోహిణి ఉదాహరణ చంద్రుని నుండి వియోగాన్ని సూచిస్తుంది, సీత రాముని నుండి వియోగం పొందినట్లుగా. ఈ విధంగా హనుమంతుడు ప్రశ్నలలోనే సీత స్థితిని సూక్ష్మంగా వర్ణిస్తాడు — వియోగం, పాతివ్రత్యం, రాజకులానికి చెందినదనే విషయం. ‘దేవీమహం న మన్యే’ — ‘నిన్ను దేవతగా భావించను’ — అనే నిషేధం కూడా ప్రశంసే — రూపం దేవతదిలా ఉంది, దుఃఖం మాత్రం మానవస్త్రీది. ఈ క్రమం వల్ల అతడు సీత మనస్సులో కూడా విశ్వాసం కలిగిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇంత సూక్ష్మంగా చూసేవాడు రాక్షసునిలా కనిపించడు. ‘పృచ్ఛతః’ — ‘అడుగుతున్న నాకు’ — అనే పదంతో అతడు తన జిజ్ఞాసను వినయంతో ప్రకటిస్తాడు — అది ఆజ్ఞ కాదు, యాచన.

రామకీర్తనతో సంతోషించిన వైదేహి అతని మాట విని, చెట్టును ఆశ్రయించి ఉన్న హనుమంతునితో ఇలా అన్నది. ‘భూమిపై రాజసింహాలలో ముఖ్యుడూ, ఆత్మజ్ఞుడూ, శత్రుసైన్యాలను నాశనం చేసేవాడూ అయిన దశరథుని కోడలిని నేను. మహాత్ముడైన వైదేహుడు జనకుని కుమార్తెను, ధీమంతుడైన రాముని భార్యను, సీత అనే పేరుతో పిలువబడేదాన్ని.’ ఆమె మొదట మామగారిని, తరువాత తండ్రిని, చివరికి భర్తను పేరుతో స్మరిస్తుంది; తన పేరు అందరికంటే చివర. ‘అక్కడ రాఘవుని గృహంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు మానవభోగాలను అనుభవిస్తూ, సమస్త కోరికలూ తీరినదాననై నివసించాను. తరువాత పదమూడవ సంవత్సరంలో రాజు ఉపాధ్యాయులతో, వసిష్ఠాది గురువులతో కలిసి, ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాముని రాజ్యాభిషిక్తుని చేయడానికి ఉపక్రమించాడు. రాఘవుని ఆ అభిషేకానికి సన్నాహాలు జరుగుతుండగా, సామగ్రి సమకూరుస్తుండగా, కైకేయి అనే భార్య భర్తతో ఈ మాట అన్నది.’ పన్నెండు సంవత్సరాల సుఖాన్ని వర్ణించడం విపత్తుకు ముందటి సుఖాన్ని స్మరించడమే — దానివల్ల వర్తమాన దుఃఖం మరింత తీవ్రంగా కనిపిస్తుంది. సీత మాట సరళమైనది, కథనక్రమం చారిత్రకమైనది; ఆమె విలపించదు, కేవలం సంఘటనలను నివేదిస్తుంది. ‘స్నుషా దశరథస్యాహమ్’ — ‘నేను దశరథుని కోడలిని’ — అనే మొదటి మాట విశేషమైనది — తాను రావణుని బందీ అని కాదు, ఒక గొప్ప రాజకులపు వధువు అని ఆమె తనను పరిచయం చేసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మాభిమానపు స్వరం. అయోధ్యాకాండ కథ ఇక్కడ సీత దృష్టితో మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది; రాముని దృష్టితోనో లక్ష్మణుని దృష్టితోనో కాదు, వనవాసం చేసిన భార్య దృష్టితో. అందుకే పన్నెండు సంవత్సరాల సుఖం వంటి కొన్ని అంశాలు ఇక్కడే ప్రత్యేకంగా చెప్పబడ్డాయి. హనుమంతుడు ఇదంతా తెలుసుకోవాలి, తాను సీతతోనే సంభాషించాడని రామునికి ప్రమాణం ఇవ్వగలిగేందుకు.

కైకేయి ఇలా అన్నది — ‘రాముడు అభిషిక్తుడైతే నేను ఇకపై రోజూ నా ఆహారాన్ని తాగను, తినను; అదే నా జీవితానికి అంతం. ఓ నృపతిశ్రేష్ఠా, నీవు ప్రీతితో ఇచ్చిన మాట వ్యర్థం కాకూడదనుకుంటే, రాఘవుడు వనానికి వెళ్ళాలి.’ సత్యవాక్కు గల ఆ రాజు దేవికి ఇచ్చిన వరాన్ని స్మరించుకుంటూ, కైకేయి క్రూరమైన అప్రియమైన మాట విని మూర్ఛపోయాడు. తరువాత సత్యధర్మంలో నిలిచిన ఆ వృద్ధరాజు ఏడుస్తూ యశస్వి అయిన తన జ్యేష్ఠపుత్రుని రాజ్యాన్ని యాచించాడు — భరతునికి రాజ్యం ఇమ్మని. శ్రీమంతుడైన అతడు తండ్రి మాటను అభిషేకం కంటే కూడా ఎక్కువ ప్రియంగా భావించి, మొదట మనస్సుతో అంగీకరించి, తరువాత వాక్కుతో స్వీకరించాడు. సత్యపరాక్రముడైన రాముడు ఇస్తాడే గాని పుచ్చుకోడు; సత్యమే పలుకుతాడు, ప్రాణం కోసమైనా అసత్యం పలుకడు. ఆ మహాయశస్వి విలువైన ఉత్తరీయాలను విడిచి, మనస్సుతో రాజ్యాన్ని త్యజించి, నన్ను తన తల్లికి అప్పగించాడు, తల్లి రక్షణలో ఉంచాడు. కాని నేను వెంటనే అతనికంటే ముందే వనచారిణినై బయలుదేరాను, ఎందుకంటే అతడు లేకుండా నాకు స్వర్గంలో నివాసం కూడా రుచించదు. సీత రాముని గుణాన్ని ‘దద్యాన్న ప్రతిగృహ్ణీయాత్’ — ‘ఇస్తాడే గాని పుచ్చుకోడు’ — అని సూత్రరూపంలో చెబుతుంది — దానం, సత్యం, ప్రాణాపాయంలో కూడా అసత్యాన్ని త్యజించడం. ఆమె స్వంత నిశ్చయం కూడా అంతే దృఢమైనది — రాముడు ఆమెను తల్లి దగ్గర ఉంచాలనుకున్నాడు, కాని ఆమె అతనికంటే ముందే వనానికి బయలుదేరింది. కైకేయి మాటలో ‘న పిబేయం న ఖాదేయమ్’ — ‘తాగను, తినను’ — అనేది మొండిపట్టుదలతో కూడిన బెదిరింపు; దశరథుని మూర్ఛలో సత్యపు బంధనం — ఈ రెండింటి సంఘర్షణే కథకు కేంద్రం. ‘మనసా పూర్వమాసాద్య వాచా ప్రతిగృహీతవాన్’ — ‘మొదట మనస్సుతో అంగీకరించి తరువాత మాటతో స్వీకరించాడు’ — అనే వాక్యంతో రాముని అంతరంగ స్వీకృతి చూపబడింది — అది బయటి ఒత్తిడి కాదు, అంతఃకరణపు సమ్మతి. తన భర్త ఎటువంటివాడో హనుమంతునికి తెలియాలని సీత రాముని ఈ గుణాన్ని అతనికి ప్రత్యేకంగా చెబుతుంది. ‘నహి మే తేన హీనాయాః వాసః స్వర్గేఽపి రోచతే’ — ‘అతడు లేకుండా నాకు స్వర్గవాసం కూడా రుచించదు’ — అనేది పాతివ్రత్యపు సారం. ‘జనన్యై మాం సమాదిశత్’ — ‘నన్ను తల్లికి అప్పగించాడు’ — అనే మాటలో భార్య రక్షణ గురించి రాముని చింత కనిపిస్తుంది; సీత అనుసరించడం మాత్రం ప్రేమకూ దృఢనిశ్చయానికీ ఫలం.

మిత్రులకు ఆనందం కలిగించేవాడూ, మహాభాగుడూ అయిన సౌమిత్రి అన్నగారిని అనుసరించడానికి దర్భలతో, నారచీరలతో అలంకరించుకుని ముందుగానే, మాకంటే కూడా ముందే సిద్ధమయ్యాడు. మేము ముగ్గురమూ ప్రభువైన దశరథుని ఆదేశాన్ని ఎంతో గౌరవించి, దృఢవ్రతులమై, ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని, గంభీరంగా కనిపించే వనంలో ప్రవేశించాము. దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్న అమితతేజస్వి అయిన ఆ రాముని భార్యనైన నన్ను దురాత్ముడైన రాక్షసుడు రావణుడు అపహరించాడు. అతడు నా జీవితానికి రెండు నెలల గడువును అనుగ్రహించాడు; రెండు నెలల తరువాత నేను ప్రాణాలు విడుస్తాను. సర్గ ముగింపు అత్యంత కరుణమైనది — సీత తన మరణపు గడువును నిస్సంకోచంగా చెబుతుంది. ‘అనుగ్రహం’ అనే పదం వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — రావణుని క్రూరత్వాన్ని కూడా ‘అనుగ్రహం’ అని అంటున్నది. ఇది విన్నాక హనుమంతుని కార్యపు తొందర స్పష్టమవుతుంది — సమయం తక్కువ, త్వరగా రామునికి నివేదించాలి. పన్నెండు సంవత్సరాల సుఖం, రెండు నెలల గడువు — ఈ రెండింటి వైషమ్యం సర్గలోని కరుణరసాన్ని పోషిస్తుంది. లక్ష్మణుని త్యాగం కూడా చెప్పబడింది — అతడు ముందుగానే దర్భలూ నారచీరలూ ధరించి సిద్ధమయ్యాడు, అన్నగారి సేవకోసం తన సుఖాన్ని గడ్డిపోచలా విడిచిపెట్టాడు.

பவளம் போன்ற முகமுடையவனும், பேரொளி உடையவனுமான வாயுமைந்தன் அனுமன் அந்த மரத்திலிருந்து இறங்கி, பணிவான தோற்றத்துடன், எளியவன் போலத் தாழ்ந்த மனப்பான்மையுடன் வணங்கி, அருகில் சென்று, தலைமேல் கைகூப்பி, இனிய மொழியில் சீதையிடம் பேசினான். இங்கே அவனுடைய பணிவு இரட்டிப்பானது — தோற்றத்திலும், பேச்சிலும். முன்பு அவன் மரத்தில் மறைந்திருந்து கதையை மட்டும் கேட்கச் செய்தான்; இப்போது நேரடியாக அவள் முன்னே வருகிறான். ‘தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடையவளே, அழுக்கடைந்த பட்டாடை அணிந்தவளே, குற்றமற்றவளே, மரத்தின் கிளையைப் பற்றிக்கொண்டு நிற்கும் நீ யார்? வெண்டாமரை இதழ்களிலிருந்து சிதறும் நீர் போல உன் கண்களிலிருந்து சோகத்தால் பிறந்த நீர் ஏன் வழிகிறது?’ உவமை அழகானது — தாமரை இதழிலிருந்து விழும் நீர்த்துளிகள் போலக் கண்ணீர். அழுக்கடைந்த பட்டாடை அவளுடைய நீண்ட துயரத்தின் அடையாளம். அவள் சீதை என்பதை அனுமன் அறிந்தே இருக்கிறான்; ஆயினும் அவளே தன்னை அறிமுகப்படுத்திக்கொள்ளவும், அவள் வாய்மொழியாலேயே நம்பிக்கை பிறக்கவும் அவன் கேள்வி கேட்கிறான். கவிஞர் அனுமனின் முகத்தைப் பவளத்துக்கு ஒப்பிடுகிறார் — சிவந்த நிறமும் மென்மையும் உடையது; முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதைக்குப் பயங்கரமாகத் தோன்றிய அதே உருவம் இங்கே பணிவுடையதாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது.

அழகியவளே, தேவர்கள், அசுரர்கள், நாகர்கள், கந்தர்வர்கள், ராக்ஷசர்கள், யக்ஷர்கள், கின்னரர்கள் — இவர்களில் நீ யார்? அழகிய முகமும் அழகிய இடையும் உடையவளே, ருத்திரர்கள், மருத்துக்கள், வசுக்கள் — இவர்களில் நீ யார்? எனக்கோ நீ ஒரு தேவதை போலத் தோன்றுகிறாய். சந்திரனைப் பிரிந்து தேவலோகத்திலிருந்து விழுந்த, எல்லாக் குணங்களிலும் மேம்பட்ட, நட்சத்திரங்களில் சிறந்த ரோகிணியா நீ? அல்லது கருங்கண்ணாளே, கோபத்தாலோ மயக்கத்தாலோ கணவரான வசிஷ்டரைச் சினமூட்டிவிட்டு இங்கு வந்த மங்கலமான அருந்ததியா நீ? அழகிய இடையுடையவளே, உன்னுடைய மகனோ, தந்தையோ, சகோதரனோ, கணவனோ — யார் இவ்வுலகிலிருந்து அவ்வுலகுக்குச் சென்றுவிட்டார், நீ இப்படி வருந்துகிறாய்? அழுவதாலும், அடிக்கடி பெருமூச்சு விடுவதாலும், தரையைத் தொடுவதாலும் நான் உன்னைத் தேவி என்று கருதவில்லை; ஏனெனில் தேவர்கள் அழுவதில்லை, பெருமூச்சு விடுவதில்லை, தரையைத் தொடுவதில்லை. அரசனின் பெயரை நீ திரும்பத் திரும்ப உச்சரிப்பதாலும், உன் அடையாளங்களாலும் இலக்கணங்களாலும், நீ ஓர் அரசனின் பட்டத்தரசி, அரசகுமாரி என்பது என் கருத்து. ராவணனால் ஜனஸ்தானத்திலிருந்து வலிந்து கவர்ந்துவரப்பட்ட சீதை நீதான் என்றால், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; கேட்கும் எனக்கு அதைச் சொல். உன் துயர நிலையும், மனிதருக்கு அப்பாற்பட்ட உன் அழகும், தவக்கோலமும் காட்டுவதுபோல, நீ நிச்சயமாக ராமனின் பட்டத்தரசியே. அனுமனின் தர்க்கம் படிப்படியாகக் குறுகுகிறது — முதலில் எல்லாத் தேவ இனங்களும், பிறகு இரண்டு தெய்வீகப் பெண்கள், பிறகு தேவியல்ல என்ற மறுப்பு, இறுதியில் அரசனின் பட்டத்தரசி, ராமனின் பட்டத்தரசி. இந்த முறை அவனுடைய அறிவுக்கூர்மையைக் காட்டுகிறது — அவன் ஊகத்தின் மூலம் உண்மையை அடைகிறான்; திடீரென்று முடிவை அறிவிப்பதில்லை. ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற வாழ்த்துச் சொல்லால் அவன் மீண்டும் நட்புணர்வை வெளிப்படுத்துகிறான். இங்கே அருந்ததியின் எடுத்துக்காட்டு மிகப் பொருத்தமானது — அவள் கற்பின் இலக்கணம்; சீதையும் அப்படிப்பட்டவளே. ரோகிணியின் எடுத்துக்காட்டு சந்திரனிடமிருந்து பிரிவைக் குறிக்கிறது — சீதை ராமனிடமிருந்து பிரிந்திருப்பதுபோல. இவ்வாறு அனுமன் கேள்விகளிலேயே சீதையின் நிலையை நுட்பமாக வருணிக்கிறான் — பிரிவு, கற்பு, அரசகுலப் பிறப்பு. ‘உன்னைத் தேவி என்று கருதவில்லை’ என்ற மறுப்பும் ஒரு புகழ்ச்சியே — அழகு தேவியுடையது போல, துயரமோ மானிடப் பெண்ணுடையது. இந்த முறையால் அவன் சீதையின் மனத்திலும் நம்பிக்கையை உண்டாக்குகிறான்; ஏனெனில் இவ்வளவு நுட்பமாகப் பார்ப்பவன் ராக்ஷசனைப் போலத் தோன்றுவதில்லை. ‘கேட்கும் எனக்கு’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் அறியும் ஆவலைப் பணிவுடன் வெளிப்படுத்துகிறான் — இது கட்டளை அல்ல, வேண்டுகோள்.

ராமனின் புகழ்ச்சியால் மகிழ்ந்த வைதேகி அவன் சொற்களைக் கேட்டு, மரத்தைச் சார்ந்து நின்ற அனுமனிடம் இவ்வாறு சொன்னாள்: பூமியில் அரசச் சிங்கங்களில் முதன்மையானவரும், தன்னை அறிந்தவரும், பகைவர் படையை அழிப்பவருமான தசரதனின் மருமகள் நான். வைதேக நாட்டரசரான மகாத்மா ஜனகரின் மகள், அறிவாளியான ராமனின் மனைவி; சீதை என்று அழைக்கப்படுபவள் நான். அவள் முதலில் மாமனாரையும், பிறகு தந்தையையும், இறுதியில் கணவனையும் பெயர் சொல்லி நினைக்கிறாள்; தன் பெயரை எல்லாருக்கும் பின்னரே சொல்கிறாள். அங்கே ராகவனின் மாளிகையில் பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் மானிட இன்பங்களை அனுபவித்து, எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறியவளாக வாழ்ந்தேன். பிறகு பதின்மூன்றாம் ஆண்டில், அரசர் தம் ஆசிரியர்களுடன் — வசிஷ்டர் முதலிய குருமார்களுடன் — இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விக்கும் ராமனை அரசில் முடிசூட்டத் தொடங்கினார். ராகவனின் முடிசூட்டுக்கு ஏற்பாடுகள் நடந்துகொண்டிருந்தபோது, பொருட்கள் சேகரிக்கப்பட்டுக்கொண்டிருந்தபோது, கைகேயி என்ற மனைவி கணவரிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னாள். பன்னிரண்டு ஆண்டு இன்பத்தின் வருணனை, துன்பத்துக்கு முன்பிருந்த இன்பத்தின் நினைவு — இதனால் இப்போதைய துயரம் இன்னும் கடுமையாகத் தோன்றுகிறது. சீதையின் சொல் எளிமையானது; கதை சொல்லும் முறை வரலாற்று முறை; அவள் புலம்பவில்லை, நிகழ்ச்சிகளை மட்டும் எடுத்துரைக்கிறாள். ‘நான் தசரதனின் மருமகள்’ என்ற முதல் சொல் தனிச்சிறப்புடையது — அவள் தன்னை ராவணனின் சிறைக்கைதி என்று அல்ல, ஒரு பெருமைமிக்க அரசகுலத்தின் மருமகள் என்றே அறிமுகப்படுத்துகிறாள். இது தன்மானத்தின் குரல். அயோத்தியா காண்டத்தின் கதை இங்கே சீதையின் பார்வையில் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — ராமனின் பார்வையிலோ லக்ஷ்மணனின் பார்வையிலோ அல்ல, வனத்தில் வாழ்ந்த மனைவியின் பார்வையில். ஆகவே பன்னிரண்டு ஆண்டு இன்பம் போன்ற சில பகுதிகள் இங்கேதான் சிறப்பாகச் சொல்லப்படுகின்றன. இவை அனைத்தையும் அனுமன் அறிந்துகொள்ள வேண்டும்; அப்போதுதான் அவன் சீதையுடனேயே பேசினான் என்பதற்கு ராமனிடம் சான்று தர முடியும்.

கைகேயி சொன்னாள்: இனி நான் நாள்தோறும் உணவைப் பருகவும் மாட்டேன், உண்ணவும் மாட்டேன்; ராமன் முடிசூட்டப்பட்டால், அதுவே என் வாழ்வின் முடிவு. அரசர்களில் சிறந்தவரே, நீர் அன்போடு சொன்ன சொல்லைப் பொய்யாக்கக் கூடாது என்றால், ராகவன் வனத்துக்குச் செல்லட்டும். சொன்ன சொல் தவறாத அந்த அரசர், தேவிக்குத் தாம் அளித்த வரத்தை நினைத்து, கைகேயியின் கொடிய, விரும்பத்தகாத சொல்லைக் கேட்டு மயங்கினார். பிறகு சத்திய தர்மத்தில் நிலைத்திருந்த அந்த முதிய அரசர், அழுதுகொண்டே புகழ்மிக்க தம் மூத்த மகனிடம் அரசை வேண்டினார் — ‘பரதனுக்கு அரசைக் கொடு’ என்று. சிறப்புமிக்க அவரோ தந்தையின் சொல்லை முடிசூட்டலைவிட மேலான அன்புக்குரியதாகக் கருதி, முதலில் மனத்தால் ஏற்று, பிறகு சொல்லாலும் ஏற்றுக்கொண்டார். உண்மையான வீரம் உடைய ராமன் கொடுப்பாரே தவிர வாங்கமாட்டார்; உண்மையே பேசுவார், உயிருக்காகவும் பொய் பேசமாட்டார். பெரும்புகழ் உடைய அவர் விலைமதிப்பற்ற மேலாடைகளைக் களைந்து, மனத்தால் அரசைத் துறந்து, என்னைத் தம் தாயிடம் ஒப்படைத்தார் — தாயின் பாதுகாப்பில் வைத்தார். ஆனால் நானோ விரைந்து, வனத்தில் திரிபவளாக அவருக்கு முன்னே புறப்பட்டேன்; ஏனெனில் அவர் இல்லாமல் சொர்க்கத்தில் வாழ்வதும் எனக்குப் பிடிக்காது. ‘தத்யாந்ந ப்ரதிக்ருஹ்ணீயாத்’ — ‘கொடுப்பார், வாங்கமாட்டார்’ — என்று சூத்திரம் போலச் சீதை ராமனின் குணத்தைச் சொல்கிறாள் — கொடை, வாய்மை, உயிர் போகும் நிலையிலும் பொய்யைத் துறத்தல். அவளுடைய சொந்த உறுதியும் அவ்வளவு திடமானது — ராமன் அவளைத் தாயிடம் விட்டுச் செல்ல விரும்பினார்; அவளோ அவருக்கு முன்னே வனத்துக்குப் புறப்பட்டாள். கைகேயியின் சொல்லில் ‘பருகமாட்டேன், உண்ணமாட்டேன்’ என்பது பிடிவாதத்தின் மிரட்டல்; தசரதனின் மயக்கத்தில் சத்தியத்தின் கட்டு — இவ்விரண்டின் மோதலே கதையின் மையம். ‘முதலில் மனத்தால் ஏற்று, பிறகு சொல்லால் ஏற்றார்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் உள்ளார்ந்த ஏற்பு காட்டப்படுகிறது — இது வெளியிலிருந்து வந்த நிர்ப்பந்தம் அல்ல, மனசாட்சியின் உடன்பாடு. தன் கணவர் எப்படிப்பட்டவர் என்பதை அனுமன் அறியும்படி, சீதை ராமனின் இந்தக் குணத்தைச் சிறப்பாக அவனிடம் சொல்கிறாள். ‘அவர் இல்லாமல் சொர்க்கத்தில் வாழ்வதும் எனக்குப் பிடிக்காது’ என்பதே கற்பின் சாரம். ‘என்னைத் தாயிடம் ஒப்படைத்தார்’ என்ற சொல்லில் மனைவியைக் காக்கும் ராமனின் அக்கறை தெரிகிறது; சீதை அவரைப் பின்தொடர்ந்ததோ அன்பின், திடமான உறுதியின் விளைவு.

நண்பர்களை மகிழ்விப்பவனும், பெரும் பேறு பெற்றவனுமான சௌமித்திரி, தமையனைப் பின்தொடர்வதற்காக, தர்ப்பையாலும் மரவுரியாலும் தன்னை அணிசெய்துகொண்டு, முன்னதாகவே — எங்களுக்கும் முன்பே — ஆயத்தமாகிவிட்டான். உறுதியான விரதம் உடைய நாங்கள் மூவரும், தலைவரான தசரதரின் ஆணையைப் பெரிதும் மதித்து, முன்பு கண்டிராத, ஆழ்ந்த தோற்றமுடைய வனத்துக்குள் புகுந்தோம். தண்டகாரண்யத்தில் வாழ்ந்துகொண்டிருந்தபோது, அளவற்ற ஆற்றல் உடைய அந்த ராமனின் மனைவியான நான் தீய உள்ளம் கொண்ட ராக்ஷசன் ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்டேன். அவன் என் உயிருக்கு இரண்டு மாதக் காலத்தைக் ‘கருணையாக’ அளித்திருக்கிறான்; இரண்டு மாதங்களுக்குப் பிறகு நான் உயிரை விட்டுவிடுவேன். சர்க்கத்தின் முடிவு மிகவும் இரக்கமூட்டுவது — சீதை தன் மரணத்தின் கெடுவை அச்சமின்றிச் சொல்கிறாள். ‘கருணை’ என்ற சொல் வஞ்சப்புகழ்ச்சி நிறைந்தது — ராவணனின் கொடுமையே ‘கருணை’ என்று சொல்லப்படுகிறது. இதைக் கேட்டதும் அனுமனின் பணியின் அவசரம் தெளிவாகிறது — காலம் குறைவு; விரைவில் ராமனிடம் தெரிவிக்க வேண்டும். பன்னிரண்டு ஆண்டு இன்பம், இரண்டு மாதக் கெடு — இவ்விரண்டின் முரண் சர்க்கத்தின் கருணைச் சுவையை வளர்க்கிறது. லக்ஷ்மணனின் தியாகமும் சொல்லப்படுகிறது — அவன் முன்னதாகவே தர்ப்பையும் மரவுரியும் அணிந்து ஆயத்தமானான்; தமையனுக்குச் சேவை செய்வதற்காகத் தன் இன்பத்தைப் புல்லைப் போலத் துறந்தான்.

ಹವಳದಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಆ ಮರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ವಿನೀತವೇಷದಿಂದ, ದೀನನಂತೆ ದೈನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಯ ಇಮ್ಮಡಿ — ವೇಷದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೂ. ಮೊದಲು ಅವನು ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಮಾಸಿದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟವಳೇ, ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು? ಬಿಳಿಯ ಕಮಲದ ದಳಗಳಿಂದ ಚೆಲ್ಲುವ ನೀರಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನೀರು ಏಕೆ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ?’ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಕಮಲದಳದಿಂದ ಬೀಳುವ ನೀರಹನಿಗಳಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು. ಮಾಸಿದ, ಕೊಳೆಯಾದ ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರ ಅವಳ ದೀರ್ಘದುಃಖದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅವಳು ಸೀತೆಯೇ ಎಂದು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ಅವಳ ಬಾಯಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಲಿ ಎಂದು. ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಮುಖವನ್ನು ಹವಳಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ್ದು, ಸೌಮ್ಯವಾದುದು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡ ರೂಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿನೀತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಶೋಭನೆಯೇ, ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ನಾಗರು, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು — ಇವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ? ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬಿನಿಯೇ, ರುದ್ರರು, ಮರುತ್ತರು, ವಸುಗಳು — ಇವರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾರು? ನನಗಂತೂ ನೀನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ. ಚಂದ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಬಿದ್ದ, ಸರ್ವಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಿಗಿಲಾದ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯೇ ನೀನು? ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ಕೋಪದಿಂದಲೋ ಮೋಹದಿಂದಲೋ ಪತಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಅರುಂಧತಿಯೇ ನೀನು? ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಮಗನೋ ತಂದೆಯೋ ಸಹೋದರನೋ ಪತಿಯೋ — ಯಾರು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಅಳುವುದರಿಂದಲೂ, ಅತಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದರಿಂದಲೂ, ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿರುವುದರಿಂದಲೂ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ನೆಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ನಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೂ ನೀನು ಒಬ್ಬ ಭೂಪಾಲನ ಪಟ್ಟದರಸಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರಿ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದ ಸೀತೆ ನೀನಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ನಿನ್ನ ದೈನ್ಯ, ಮಾನುಷಾತೀತವಾದ ರೂಪ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೇಷ — ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಾಮನ ಪಟ್ಟದರಸಿ.’ ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಕುಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಎಲ್ಲ ದೇವಯೋನಿಗಳು, ಅನಂತರ ಇಬ್ಬರು ದಿವ್ಯ ನಾರಿಯರು, ಅನಂತರ ದೇವಿತ್ವದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಕೊನೆಗೆ ರಾಜನ ಪಟ್ಟದರಸಿ, ರಾಮನ ಪಟ್ಟದರಸಿ. ಈ ಪದ್ಧತಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ, ಥಟ್ಟನೆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ — ಅವಳು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಆದರ್ಶ, ಸೀತೆಯೂ ಅಂಥವಳೇ. ರೋಹಿಣಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಸೀತೆ ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿರುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಯೋಗ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ರಾಜಕುಲೀನತೆ. ‘ದೇವೀಮಹಂ ನ ಮನ್ಯೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವೂ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ — ರೂಪ ದೇವತೆಯದು, ದುಃಖವಾದರೋ ಮಾನವಿಯದು. ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುವವನು ರಾಕ್ಷಸನಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೃಚ್ಛತಃ’ (ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಯಾಚನೆ.

ರಾಮನ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವೈದೇಹಿಯು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಸಿಂಹರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ದಶರಥನ ಸೊಸೆ ನಾನು. ವಿದೇಹದೇಶದ ಮಹಾತ್ಮ ಜನಕನ ಮಗಳು, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ, ಸೀತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು ನಾನು.’ ಅವಳು ಮೊದಲು ಮಾವನನ್ನು, ಅನಂತರ ತಂದೆಯನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತನ್ನ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೊನೆಗೆ. ‘ಅಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾನವ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದವಳಾಗಿ ನಾನು ವಾಸಿಸಿದೆನು. ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ — ವಸಿಷ್ಠರೇ ಮೊದಲಾದ ಗುರುಗಳೊಡನೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ಆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಪತಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.’ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸುಖದ ವರ್ಣನೆ ವಿಪತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ಸುಖದ ಸ್ಮರಣೆ — ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ದುಃಖ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಸರಳ, ಕಥನಕ್ರಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ; ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸ್ನುಷಾ ದಶರಥಸ್ಯಾಹಮ್’ (ನಾನು ದಶರಥನ ಸೊಸೆ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ರಾವಣನ ಸೆರೆಯಾಳೆಂದಲ್ಲ, ಮಹಾ ರಾಜಕುಲದ ಸೊಸೆಯೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಸ್ವರ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ವನವಾಸಿನಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸುಖದಂತಹ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ತಾನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೇ ಮಾತನಾಡಿದೆನು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ತಿನ್ನುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಕೊನೆ. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬಾರದೆಂದಿದ್ದರೆ, ರಾಘವನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಆ ರಾಜನು ದೇವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ವರವನ್ನು ನೆನೆದು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕ್ರೂರವಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಅನಂತರ ಸತ್ಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ವೃದ್ಧರಾಜನು ಅಳುತ್ತಾ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದನು — ‘ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅನಂತರ ಮಾತಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೊಡುವನೇ ಹೊರತು ಪಡೆಯನು; ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವನು, ಜೀವಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸುಳ್ಳನ್ನಾಡನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಉತ್ತರೀಯಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು — ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ನಾನು ಕೂಡಲೇ ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂದೆಯೇ ವನಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಹೊರಟೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸ ರುಚಿಸದು.’ ಸೀತೆಯು ರಾಮನ ಗುಣವನ್ನು ‘ದದ್ಯಾನ್ನ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ (ಕೊಡುವನು, ಪಡೆಯನು) ಎಂದು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ದಾನ, ಸತ್ಯ, ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಳ್ಳಿನ ತ್ಯಾಗ. ಅವಳ ಸ್ವಂತ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ದೃಢ — ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಇರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವಳು ಅವನಿಗಿಂತ ಮುಂದೆಯೇ ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟಳು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಹಠದ ಬೆದರಿಕೆ; ದಶರಥನ ಮೂರ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಬಂಧನ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ‘ಮನಸಾ ಪೂರ್ವಮಾಸಾದ್ಯ ವಾಚಾ ಪ್ರತಿಗೃಹೀತವಾನ್’ (ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅನಂತರ ಮಾತಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವೀಕೃತಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರಗಿನ ಒತ್ತಾಯವಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮ್ಮತಿ. ತನ್ನ ಪತಿ ಎಂಥವನು ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಸೀತೆ ರಾಮನ ಈ ಗುಣವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಹಿ ಮೇ ತೇನ ಹೀನಾಯಾಃ ವಾಸಃ ಸ್ವರ್ಗೇಽಪಿ ರೋಚತೇ’ (ಅವನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸ ರುಚಿಸದು) ಎಂಬುದು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಸಾರ. ‘ಜನನ್ಯೈ ಮಾಂ ಸಮಾದಿಶತ್’ (ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದುದಾದರೋ ಪ್ರೇಮದ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದ ಫಲ.

‘ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲೆಂದು ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮೊದಲೇ — ನಮಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆಯೇ — ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. ನಾವು ಮೂವರೂ ಒಡೆಯ ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಹಳ ಮನ್ನಿಸಿ, ದೃಢವ್ರತರಾಗಿ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ, ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅವನು ನನ್ನ ಜೀವಕ್ಕೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರ ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಸೀತೆ ತನ್ನ ಮರಣದ ಗಡುವನ್ನು ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನುಗ್ರಹ’ ಎಂಬ ಪದ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನ ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಅಲ್ಪ, ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸುಖ, ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು — ಇವೆರಡರ ವೈಷಮ್ಯವು ಸರ್ಗದ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಮೊದಲೇ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು; ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ತೊರೆದನು.

പവിഴംപോലെ ചുവന്ന മുഖമുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയുമായ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ ആ വൃക്ഷത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി, വിനീതവേഷത്തിൽ, ഒരു ദീനനെപ്പോലെ താഴ്മയോടെ നമസ്കരിച്ച്, അടുത്തുചെന്ന്, ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി, മധുരമായ വാക്കുകളിൽ സീതയോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ അവന്റെ വിനയം ഇരട്ടിയാണ് — വേഷത്തിലും വാക്കിലും. മുമ്പ് മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന് അവൻ കഥ കേൾപ്പിക്കുക മാത്രമാണു ചെയ്തത്; ഇപ്പോൾ അവൻ നേരിട്ടു മുന്നിൽ വരുന്നു. ‘താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളേ, മുഷിഞ്ഞ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചവളേ, നിന്ദിക്കാനരുതാത്തവളേ, മരത്തിന്റെ ശാഖ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന നീ ആരാണ്? താമരയിതളുകളിൽനിന്നു ചിതറിവീഴുന്ന വെള്ളംപോലെ, ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച കണ്ണുനീർ നിന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് എന്തിനാണ് ഒഴുകുന്നത്?’ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — താമരയിതളിൽനിന്നു വീഴുന്ന ജലബിന്ദുക്കൾപോലെ കണ്ണുനീർത്തുള്ളികൾ. മുഷിഞ്ഞു മലിനമായ പട്ടുവസ്ത്രം അവളുടെ ദീർഘദുഃഖത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. അവൾ സീതയാണെന്നു ഹനുമാന് അറിയാം; എങ്കിലും അവൻ ചോദിക്കുന്നു — അവൾ സ്വയം തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്താനും അവളുടെ സ്വന്തം വാക്കുകളിലൂടെ വിശ്വാസം ഉണ്ടാകാനും. കവി ഹനുമാന്റെ മുഖത്തെ പവിഴത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു — ചുവന്നതും സൗമ്യവും; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീതയ്ക്കു ഭയങ്കരമായി തോന്നിയ ആ രൂപംതന്നെ ഇവിടെ വിനീതമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ശോഭനേ, സുരന്മാർ, അസുരന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, രാക്ഷസർ, യക്ഷന്മാർ, കിന്നരന്മാർ — ഇവരിൽ ആരാണ് നീ? സുന്ദരമുഖീ, സുന്ദരാംഗീ, രുദ്രന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ, വസുക്കൾ — ഇവരിൽ ആരാണ് നീ? എനിക്കോ നീ ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ചന്ദ്രനിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞ്, ദേവലോകത്തുനിന്നു വീണുപോയ, സർവഗുണസമ്പന്നയും നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠയുമായ രോഹിണിയാണോ നീ? അല്ലെങ്കിൽ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ളവളേ, ക്രോധംകൊണ്ടോ മോഹംകൊണ്ടോ ഭർത്താവായ വസിഷ്ഠനെ കോപിപ്പിച്ചിട്ട് ഇവിടെ വന്ന കല്യാണിയായ അരുന്ധതിയാണോ? സുമധ്യമേ, നിന്റെ ഏതു പുത്രനോ പിതാവോ സഹോദരനോ ഭർത്താവോ ആണ് ഈ ലോകത്തുനിന്നു പരലോകത്തേക്കു പോയത്, ആരെയോർത്താണ് നീ ദുഃഖിക്കുന്നത്? കരച്ചിൽ, ദീർഘനിശ്വാസം, നിലത്തു തൊട്ടുനിൽക്കൽ — ഇവ കാരണം നീ ദേവിയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; കാരണം ദേവകൾ കരയുന്നില്ല, നെടുവീർപ്പിടുന്നില്ല, ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല. വീണ്ടും വീണ്ടും ഒരു രാജാവിന്റെ നാമം ഉച്ചരിക്കുന്നതിനാലും നിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാലും നീ ഒരു രാജാവിന്റെ മഹിഷിയും രാജകുമാരിയുമാണെന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. രാവണൻ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു ബലമായി അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന സീതയാണ് നീയെങ്കിൽ, നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ; ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് അതു പറഞ്ഞാലും. നിന്റെ ദൈന്യവും അതിമാനുഷമായ രൂപവും തപസ്സു നിറഞ്ഞ വേഷവും കാണുമ്പോൾ നീ തീർച്ചയായും രാമന്റെ മഹിഷിയാണ്.’ ഹനുമാന്റെ തർക്കം ക്രമത്തിൽ ചുരുങ്ങിവരുന്നു — ആദ്യം എല്ലാ ദേവയോനികളും, പിന്നെ രണ്ടു ദിവ്യനാരികൾ, പിന്നെ ദേവിത്വത്തിന്റെ നിരാസം, ഒടുവിൽ രാജമഹിഷി, രാമമഹിഷി. ഈ രീതി അവന്റെ ബുദ്ധിമത്ത കാണിക്കുന്നു — അനുമാനത്തിലൂടെ അവൻ സത്യത്തിലെത്തുന്നു, പെട്ടെന്നു തീരുമാനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല. ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു ഭദ്രം) എന്ന ആശീർവചനത്തിലൂടെ അവൻ വീണ്ടും സൗഹാർദം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ അരുന്ധതിയുടെ ഉദാഹരണം വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — അവൾ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആദർശമാണ്, സീതയും അങ്ങനെതന്നെ. രോഹിണിയുടെ ഉദാഹരണം ചന്ദ്രനിൽനിന്നുള്ള വിയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സീത രാമനിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞതുപോലെ. ഇങ്ങനെ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കുന്നു — വിയോഗം, പാതിവ്രത്യം, രാജകുലത്വം. ‘ദേവീമഹം ന മന്യേ’ (നീ ദേവിയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല) എന്ന നിഷേധവും പ്രശംസതന്നെയാണ് — രൂപം ദേവിയുടേതുപോലെ, ദുഃഖമോ മനുഷ്യസ്ത്രീയുടേത്. ഈ ക്രമത്തിലൂടെ അവൻ സീതയുടെ മനസ്സിലും വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം, ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായി കാണുന്നവൻ ഒരു രാക്ഷസനെപ്പോലെ തോന്നുന്നില്ല. ‘പൃച്ഛതഃ’ (ചോദിക്കുന്ന എന്നോട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ ജിജ്ഞാസ വിനയത്തോടെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — ആജ്ഞയല്ല, അപേക്ഷയാണ്.

രാമകീർത്തനം കേട്ട് ആഹ്ലാദിച്ച വൈദേഹി അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മരത്തിൽ ആശ്രയിച്ചുനിന്ന ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു. ‘ഭൂമിയിലെ രാജസിംഹന്മാരിൽ മുഖ്യനും ആത്മജ്ഞാനിയും ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനുമായ ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവാണ് ഞാൻ. വൈദേഹനായ മഹാത്മാവ് ജനകന്റെ മകളും ധീമാനായ രാമന്റെ ഭാര്യയുമായ ഞാൻ സീത എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.’ അവൾ ആദ്യം ഭർതൃപിതാവിനെയും പിന്നെ പിതാവിനെയും ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെയും പേരെടുത്തു സ്മരിക്കുന്നു; സ്വന്തം പേര് എല്ലാവർക്കും ശേഷം. ‘അവിടെ രാഘവന്റെ ഭവനത്തിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം മാനുഷികഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറി ഞാൻ വസിച്ചു. പിന്നെ പതിമൂന്നാം വർഷത്തിൽ രാജാവ് ഉപാധ്യായന്മാരോടൊപ്പം — വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഗുരുക്കന്മാരോടൊപ്പം — ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമനെ രാജ്യത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ ഒരുക്കം തുടങ്ങി. രാഘവന്റെ ആ അഭിഷേകത്തിനായി സാമഗ്രികൾ ശേഖരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, കൈകേയി എന്ന ഭാര്യ ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.’ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ സുഖത്തിന്റെ വർണന വിപത്തിനു മുമ്പുള്ള സുഖത്തിന്റെ ഓർമയാണ് — അതുവഴി ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖം കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ വാക്കുകൾ ലളിതമാണ്, കഥനക്രമം ചരിത്രപരവും; അവൾ വിലപിക്കുന്നില്ല, സംഭവങ്ങൾ അറിയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘സ്നുഷാ ദശരഥസ്യാഹം’ (ഞാൻ ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവാണ്) എന്ന ആദ്യവാക്യം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ തടവുകാരിയായല്ല, ഒരു മഹാരാജകുലത്തിന്റെ വധുവായാണ് അവൾ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നത്. ഇത് ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ സ്വരമാണ്. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ കഥ ഇവിടെ സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — രാമന്റെയോ ലക്ഷ്മണന്റെയോ ദൃഷ്ടിയിലല്ല, വനവാസിനിയായ പത്നിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ. അതിനാൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ സുഖം പോലുള്ള ചില ഭാഗങ്ങൾ ഇവിടെ മാത്രം വിശേഷിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം ഹനുമാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ടതാണ്; എങ്കിലേ താൻ സീതയോടുതന്നെയാണ് സംസാരിച്ചതെന്നതിനു രാമനു തെളിവു നൽകാൻ അവനു കഴിയൂ.

കൈകേയി പറഞ്ഞു — ‘രാമൻ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടാൽ ഇനി മുതൽ ഞാൻ ദിവസവുമുള്ള ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയോ വെള്ളം കുടിക്കുകയോ ഇല്ല; ഇതുതന്നെ എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യമായിരിക്കും. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, പ്രീതിയോടെ അങ്ങു തന്ന വാക്കു വ്യർഥമാക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിൽ, രാഘവൻ വനത്തിലേക്കു പോകട്ടെ.’ സത്യവാക്കായ ആ രാജാവ് ദേവിക്കു നൽകിയ വരം ഓർത്ത്, കൈകേയിയുടെ ക്രൂരവും അപ്രിയവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. പിന്നെ സത്യധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന വൃദ്ധനായ രാജാവ് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് യശസ്വിയായ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനോടു രാജ്യം യാചിച്ചു — ‘ഭരതനു രാജ്യം നൽകുക’ എന്ന്. ശ്രീമാനായ അവൻ പിതാവിന്റെ വാക്ക് അഭിഷേകത്തെക്കാളും പ്രിയമായി കരുതി, ആദ്യം മനസ്സുകൊണ്ടു സ്വീകരിച്ച്, പിന്നെ വാക്കുകൊണ്ട് അംഗീകരിച്ചു. സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ കൊടുക്കും, വാങ്ങില്ല; സത്യം പറയും, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായിപ്പോലും അസത്യം പറയില്ല. ആ മഹായശസ്വി വിലയേറിയ ഉത്തരീയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സുകൊണ്ടു രാജ്യം വിട്ടുകൊടുത്ത്, എന്നെ അമ്മയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഞാൻ വേഗം വനചാരിണിയായി അവന്റെ മുമ്പേ പുറപ്പെട്ടു; കാരണം, അവനില്ലാതെ സ്വർഗത്തിൽപ്പോലും വസിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല. ‘ദദ്യാന്ന പ്രതിഗൃഹ്ണീയാത്’ (കൊടുക്കും, വാങ്ങില്ല) എന്ന സൂത്രരൂപത്തിലാണ് സീത രാമന്റെ ഗുണം പറയുന്നത് — ദാനം, സത്യം, പ്രാണാപായത്തിലും അസത്യം ഉപേക്ഷിക്കൽ. അവളുടെ സ്വന്തം നിശ്ചയവും അത്രതന്നെ ദൃഢമാണ് — രാമൻ അവളെ അമ്മയുടെ അടുത്താക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അവളോ അവന്റെ മുമ്പേ വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. കൈകേയിയുടെ വാക്കിൽ ‘ന പിബേയം ന ഖാദേയം’ (കുടിക്കില്ല, തിന്നില്ല) എന്ന വാശിയുടെ ഭീഷണി; ദശരഥന്റെ മോഹത്തിൽ സത്യത്തിന്റെ ബന്ധനം — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഘർഷമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം. ‘മനസാ പൂർവമാസാദ്യ വാചാ പ്രതിഗൃഹീതവാൻ’ (ആദ്യം മനസ്സുകൊണ്ടു സ്വീകരിച്ച്, പിന്നെ വാക്കുകൊണ്ട് അംഗീകരിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ ആന്തരികമായ സ്വീകാരം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — പുറമേനിന്നുള്ള നിർബന്ധമല്ല, അന്തഃകരണത്തിന്റെ സമ്മതമാണ്. ഭർത്താവ് എങ്ങനെയുള്ളവനാണെന്നു ഹനുമാൻ അറിയാനായി സീത രാമന്റെ ഈ ഗുണം വിശേഷിച്ചും അവനോടു പറയുന്നു. ‘നഹി മേ തേന ഹീനായാഃ വാസഃ സ്വർഗേഽപി രോചതേ’ (അവനില്ലാതെ സ്വർഗവാസംപോലും എനിക്കിഷ്ടമല്ല) എന്നതു പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ സാരമാണ്. ‘ജനന്യൈ മാം സമാദിശത്’ (എന്നെ അമ്മയെ ഏൽപ്പിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽ പത്നിയുടെ സംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള രാമന്റെ ചിന്ത കാണാം; സീതയുടെ അനുഗമനമോ പ്രേമത്തിന്റെയും ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെയും ഫലമാണ്.

മിത്രങ്ങൾക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്ന മഹാഭാഗനായ സൗമിത്രി ജ്യേഷ്ഠനെ അനുഗമിക്കാനായി ദർഭയും മരവുരിയും ധരിച്ച് മുമ്പേതന്നെ — ഞങ്ങൾക്കും മുമ്പേ — ഒരുങ്ങിനിന്നു. ഞങ്ങൾ മൂന്നുപേരും ഭർത്താവായ ദശരഥന്റെ ആജ്ഞയെ ഏറെ മാനിച്ച്, ദൃഢവ്രതരായി, മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, ഗംഭീരമായി കാണപ്പെടുന്ന വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ അമിതതേജസ്വിയായ ആ രാമന്റെ ഭാര്യയായ എന്നെ ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസൻ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. അവൻ എനിക്കു ജീവിക്കാൻ രണ്ടു മാസത്തെ അനുഗ്രഹം — അവധി — നൽകിയിരിക്കുന്നു; രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ ജീവൻ വെടിയും. സർഗാന്ത്യം അത്യന്തം കരുണമാണ് — സീത തന്റെ മരണത്തിന്റെ അവധി സംശയലേശമില്ലാതെ പറയുന്നു. ‘അനുഗ്രഹം’ എന്ന വാക്കിൽ വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ക്രൂരതയെപ്പോലും അനുഗ്രഹമെന്നു വിളിക്കുന്നു. ഇതു കേൾക്കുന്നതോടെ ഹനുമാന്റെ ദൗത്യത്തിന്റെ അടിയന്തരത വ്യക്തമാകുന്നു — സമയം കുറവാണ്, വേഗം രാമനെ അറിയിക്കണം. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ സുഖവും രണ്ടു മാസത്തെ അവധിയും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വൈഷമ്യം സർഗത്തിലെ കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗവും പറയപ്പെടുന്നു — ദർഭയും മരവുരിയും ധരിച്ച് അവൻ മുമ്പേതന്നെ ഒരുങ്ങിനിന്നു; ജ്യേഷ്ഠന്റെ സേവയ്ക്കായി സ്വന്തം സുഖം പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു.

Then the mighty Hanumān, son of the Wind, his face like coral, came down from the tree. Humble in bearing, like a supplicant, he bowed low, came near, joined his palms above his head, and spoke to Sītā in a sweet voice. His humility was doubled, in his bearing and in his words. Before, hidden in the tree, he had only let her hear a story; now he came before her face to face. "Who are you, lady with eyes like lotus petals, wearing soiled silk, standing here holding a branch of this tree, blameless one? Why do tears of grief flow from your eyes, like water scattered from the petals of a white lotus?" The image is lovely: her tears like drops falling from a lotus petal. The soiled, crumpled silk was the mark of her long suffering. Hanumān knew perfectly well that she was Sītā, yet he asked, so that she would name herself and trust would arise from her own words. The poet compares his face to coral, red and gentle: the same form that had seemed fearsome to Sītā in the previous sarga is painted here as humble.

"Lovely lady, which are you among the gods and asuras, the nāgas, gandharvas and rākṣasas, the yakṣas and kiṃnaras? Fair-faced one, are you one of the Rudras, the Maruts or the Vasus? To me you seem a goddess. Are you Rohiṇī, best of the stars and foremost in every virtue, fallen from the home of the gods and parted from the moon? Or, dark-eyed lady, are you the blessed Arundhatī, come here after angering your husband Vasiṣṭha in a fit of wrath or folly? Slender-waisted lady, whose loss do you mourn? A son, a father, a brother or a husband, gone from this world to the next? But from your weeping, your deep sighs and your touching the ground, I do not take you for a goddess, for gods do not weep or sigh or touch the ground; and because you keep repeating the name of a king, and from the signs and marks I see on you, I judge you to be the chief queen of a ruler of the earth, and a king's daughter. If you are Sītā, carried off by force from Janasthāna by Rāvaṇa, blessings on you: tell me, for I ask. From your wretchedness, your more than human beauty and your ascetic's dress, you must surely be Rāma's queen." Hanumān's reasoning narrowed step by step: first all the divine races, then two heavenly women, then setting aside the thought of a goddess, and at last a king's chief queen, Rāma's queen. The method shows his intelligence: he reached the truth by inference and did not rush to announce a conclusion. With "blessings on you" he showed his goodwill once more. Arundhatī is a particularly fitting example, for she is the ideal of a faithful wife, and so was Sītā; Rohiṇī parted from the moon suggests Sītā parted from Rāma. So in his questions themselves Hanumān delicately described her state: separation, faithfulness and royal birth. Even "I do not take you for a goddess" is praise: her beauty was a goddess's, her sorrow a mortal woman's. In this way he built trust in Sītā's mind too, for one who noticed things so finely did not seem like a rākṣasa. "For I ask" put his curiosity humbly, as a request, not a command.

Delighted to hear Rāma praised, Vaidehī answered Hanumān, who stood by the tree: "I am the daughter-in-law of Daśaratha, foremost of the lion-like kings of the earth, a man of known wisdom who destroyed the armies of his enemies. I am the daughter of the great-souled Janaka of Videha and the wife of the wise Rāma, and my name is Sītā." She named her father-in-law first, then her father, then her husband, and her own name last of all. "For twelve years I lived in Rāghava's house enjoying human pleasures, with every wish fulfilled. Then in the thirteenth year the king, with his preceptors, Vasiṣṭha and the rest, began to make arrangements to consecrate Rāma, the delight of the Ikṣvākus, as king. While the things for Rāghava's consecration were being gathered, a queen named Kaikeyī spoke to her husband." Recalling the twelve years of happiness before the calamity makes the present sorrow seem sharper still. Sītā spoke simply and told events in order like a chronicle; she did not lament, she only reported. Her first words, "I am Daśaratha's daughter-in-law", are notable: she presented herself not as Rāvaṇa's captive but as the bride of a great royal house, and there is self-respect in the tone. The story of the Ayodhyā Kāṇḍa is told again here from Sītā's point of view, not Rāma's or Lakṣmaṇa's but that of a wife in exile, which is why some parts, like the twelve years of happiness, are mentioned only here. Hanumān needed to know all this so that he could give Rāma proof that he had truly spoken with Sītā.

"Kaikeyī said: 'I will neither drink nor eat my daily food. If Rāma is consecrated, that will be the end of my life. If the promise you made me in affection, best of kings, is not to be broken, let Rāghava go to the forest.' The king, true to his word, remembering the boons he had granted the queen, fainted when he heard Kaikeyī's cruel and hateful words. Then the aged king, standing firm in the dharma of truth, weeping, asked his glorious eldest son for the kingdom, to be given to Bharata. The glorious Rāma held his father's word dearer even than his consecration; he accepted it first in his mind and then consented in words. Rāma, truly valiant, would always give and never take; he would speak the truth and never a lie, not even to save his life. Setting aside his costly upper garments, that renowned prince gave up the kingdom in his mind and entrusted me to his mother. But I set out swiftly ahead of him to live in the forest, for without him even life in heaven holds no charm for me." Sītā put Rāma's character in a single maxim, "he would give and not take": generosity, truthfulness, and refusing a lie even at the cost of life. Her own resolve was just as firm: Rāma wanted to leave her with his mother, but she went into the forest ahead of him. In Kaikeyī's words lies the threat of a stubborn refusal to eat or drink; in Daśaratha's fainting, the bond of truth that held him. The clash of the two is the centre of the story. "First in his mind, then in words" shows that Rāma's acceptance was inward, not mere compliance with an outward demand but the consent of his heart. Sītā told Hanumān of this virtue especially so that he would know what kind of man her husband was. "Without him even heaven holds no charm" is the essence of a faithful wife's devotion. "He entrusted me to his mother" shows Rāma's care for his wife's protection, while Sītā's going with him was the fruit of her love and firm resolve.

"Even before us, the fortunate son of Sumitrā, who gladdens his friends, had dressed himself in kuśa grass and bark to follow his elder brother. Honouring the command of our lord Daśaratha, firm in our vows, the three of us entered the forest, a place we had never seen before, dreadful to behold. While that man of boundless might was living in the Daṇḍaka forest, I, his wife, was carried off by the evil-souled rākṣasa Rāvaṇa. He has granted me the favour of two months more to live; when those two months are over, I shall give up my life." The end of the sarga is deeply moving: Sītā speaks of the limit of her own life without flinching. "Favour" is full of irony, Rāvaṇa's cruelty called a kindness. Hearing this, Hanumān saw how urgent his task was: time was short, and Rāma must be told quickly. Twelve years of happiness set against a term of two months: the contrast feeds the pathos of the sarga. Lakṣmaṇa's sacrifice is told too: he was ready before them in kuśa grass and bark, casting away his own comfort like straw to serve his elder brother.