ततः शाखान्तरे लीनं, वेष्टितार्जुनवस्त्रं, अर्थात् श्वेतवस्त्रेण आवृतं, विद्युत्संघातवत् पिङ्गलवर्णं कपिं दृष्ट्वा सीता चलितमानसा अभवत्। सा तत्र प्रश्रितं विनीतं प्रियवादिनं, फुल्लाशोकपुष्पराशिवत् आभासमानं, तप्तसुवर्णसदृशनेत्रं कपिं ददर्श। विनीतवत् अवस्थितं तं हरिश्रेष्ठं दृष्ट्वा मैथिली परमं विस्मयं गता चिन्तयामास। ‘अहो, इदं वानरस्य सत्त्वं भीमं दुरासदं दुर्निरीक्ष्यं च’ इति मत्वा सा पुनः एव मुमोह। अत्र विरोधः द्रष्टव्यः — कपिः प्रियवादी विनीतः च, तथापि सीतायाः दृष्टौ सः भीमः। चिरं राक्षसीभिः परिवृता सा यत् किमपि अपरिचितं रूपं तत् भयजनकम् इति मन्यते। मधुरं वचनं श्रुत्वा अपि रूपं दृष्ट्वा भयम् — एषः मनोवैज्ञानिकः सूक्ष्मः भावः। कविः वानरस्य वर्णनं वर्णैः करोति — श्वेतं वस्त्रं, पिङ्गलः देहः, अरुणा कान्तिः, सुवर्णवर्णे नेत्रे — येन तस्य दर्शनं तेजस्वि अपि विस्मयकरं च भवति। ‘साथ दृष्ट्वा’ इति पदेन ‘सा अथ’ सूच्यते।

भयमोहिता दुःखार्ता भामिनी सीता ‘राम राम’ इति ‘लक्ष्मण’ इति च करुणं भृशं विललाप। सती सा मन्दमन्दस्वरा सहसा रुरोद। तदा विनीतवत् उपागतं हरिवरं दृष्ट्वा मैथिली ‘स्वप्नः अयम्’ इति चिन्तयामास। ततः सा पृथुभुग्नवक्त्रं, विशालं कुटिलमुखं, शाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य यथोक्तकारं, आज्ञापालकं, पिङ्गप्रवरं महार्हं बुद्धिमतां वरिष्ठं वातात्मजं वीक्षमाणा ददर्श। तं समीक्ष्य एव सा भृशं विपन्ना गतासुकल्पा इव, अर्थात् मृतप्राया इव, बभूव। चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य विशालनेत्रा सा एवं विचिन्तयामास। अत्र सीतायाः मनः द्विधा दोलायते — कदाचित् भयं, कदाचित् स्वप्नशङ्का, कदाचित् मूर्च्छा। सप्तमाष्टमौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन निबद्धौ; कविः भावस्य तीव्रतां वृत्तपरिवर्तनेन सूचयति। ‘बुद्धिमतां वरिष्ठम्’ इति कवेः वचनं, न सीतायाः; सा तु तदा भीता, कविः तु पाठकाय वानरस्य स्वरूपं स्मारयति। रामस्य नाम तस्याः मुखे स्वतः आगच्छति — भये अपि सा रामम् एव स्मरति, लक्ष्मणं च, न अन्यं कञ्चित्।

सा चिन्तयति — अद्य मया विकृतः स्वप्नः दृष्टः, यतः स्वप्ने शाखामृगस्य दर्शनं शास्त्रगणैः निषिद्धम्। तस्मात् रामाय सलक्ष्मणाय, मम पित्रे जनकाय राज्ञे च स्वस्ति अस्तु। किन्तु अयं स्वप्नः न भवितुम् अर्हति, यतः शोकेन दुःखेन च पीडितायाः मम निद्रा एव नास्ति। पूर्णचन्द्रप्रतिमाननेन तेन विहीनायाः मम सुखं नास्ति, सुखं विना च निद्रा न। अहं सदैव बुद्ध्या ‘राम राम’ इति चिन्तयन्ती वाचा च तम् एव ब्रुवती तस्य अनुरूपां तदर्थां कथां पश्यामि शृणोमि च। मनोभवेन सम्पीडिता, तद्गतसर्वभावा, सततं तम् एव चिन्तयन्ती अहं तथा एव पश्यामि शृणोमि च। ‘मनोरथः स्यात्’ इति चिन्तयामि, तथापि बुद्ध्या वितर्कयामि — मनोरथस्य रूपं नास्ति, अयं तु सुव्यक्तरूपः मां वदति। अतः सा निर्णयं विना एव प्रार्थनां करोति — वाचस्पतये बृहस्पतये, सवज्रिणे इन्द्राय, स्वयम्भुवे ब्रह्मणे, हुताशनाय अग्नये च नमः अस्तु; अनेन वनौकसा मम अग्रतः यत् उक्तं तत् तथा अस्तु, न अन्यथा। अत्र सीतायाः तर्कः क्रमबद्धः — स्वप्नः इति शङ्का, निद्राभावात् तस्याः निरासः, मनोरथः इति द्वितीया शङ्का, रूपवत्त्वात् तस्याः अपि निरासः। तर्केण निर्णयः न लभ्यते इति ज्ञात्वा सा श्रद्धायाम् आश्रयं गृह्णाति। वाचस्पतिः वाण्याः अधिपतिः, अतः वचनस्य सत्यत्वाय तस्य स्मरणम् उचितम्। एवं सर्गस्य अन्ते सन्देहः न निवृत्तः, किन्तु आशा उदिता।

తరువాత కొమ్మల మధ్య దాగి ఉన్న, ‘వేష్టితార్జునవస్త్రం’ — అంటే తెల్లని వస్త్రంతో ఆవరించబడిన — మెరుపుల గుంపులా పింగళవర్ణం గల కపిని చూసి సీత మనస్సు చలించింది. అక్కడ వినయంతో వంగి ఉన్న, వినీతుడైన, ప్రియంగా మాట్లాడే, విరబూసిన అశోకపుష్పాల రాశిలా ప్రకాశిస్తున్న, కాచిన బంగారంలాంటి కన్నులు గల కపిని ఆమె చూసింది. వినయంగా నిలిచి ఉన్న ఆ వానరశ్రేష్ఠుని చూసి మైథిలి పరమ విస్మయం చెంది ఆలోచించింది. ‘అయ్యో, ఈ వానరజీవి భయంకరమైనది, దగ్గరకు చేరరానిది, చూడ శక్యం కానిది’ అని భావించి ఆమె మళ్ళీ మూర్ఛపోయింది. ఇక్కడ విరోధం గమనించదగినది — కపి ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ వినీతుడూ, అయినా సీత దృష్టిలో అతడు భయంకరుడు. చాలాకాలం రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న ఆమె అపరిచితమైన ఏ రూపమైనా భయం కలిగించేదేనని భావిస్తుంది. మధురమైన మాట విన్నా రూపాన్ని చూసి భయం — ఇది సూక్ష్మమైన మనోవైజ్ఞానిక భావం. కవి వానరుని వర్ణనను రంగులతో చేస్తాడు — తెల్లని వస్త్రం, పింగళవర్ణ దేహం, అరుణకాంతి, బంగారు రంగు కన్నులు — దానివల్ల అతని దర్శనం తేజోమయమైనదీ ఆశ్చర్యకరమైనదీ అవుతుంది. ‘సాథ దృష్ట్వా’ అనే పదంలో ‘సా అథ’ (ఆమె తరువాత) అని సూచించబడుతుంది.

భయంతో మోహితురాలై, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న భామిని సీత ‘రామా రామా’ అనీ ‘లక్ష్మణా’ అనీ కరుణంగా తీవ్రంగా విలపించింది. ఆ సాధ్వి మెల్లమెల్లని స్వరంతో హఠాత్తుగా ఏడ్చింది. అప్పుడు వినయంగా దగ్గరకు వచ్చిన వానరశ్రేష్ఠుని చూసి మైథిలి ‘ఇది స్వప్నం’ అని అనుకుంది. తరువాత ఆమె విశాలమైన, వంగిన ముఖం గలవాడూ, శాఖామృగేంద్రుడైన సుగ్రీవుడు చెప్పినట్లు చేసేవాడూ — అంటే ఆజ్ఞాపాలకుడూ — పింగళవర్ణులలో శ్రేష్ఠుడూ, మహాగౌరవార్హుడూ, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన వాయుపుత్రుని పరికించి చూసింది. అతన్ని చూడగానే ఆమె తీవ్రంగా కలతచెంది ప్రాణం పోయినదానిలా — అంటే మృతప్రాయురాలిలా — అయిపోయింది. చాలాసేపటికి స్పృహ తిరిగి పొంది ఆ విశాలనేత్ర ఇలా ఆలోచించింది. ఇక్కడ సీత మనస్సు అటూ ఇటూ ఊగిసలాడుతుంది — ఒకసారి భయం, ఒకసారి స్వప్నమనే శంక, ఒకసారి మూర్ఛ. ఏడు, ఎనిమిది శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి; కవి భావతీవ్రతను వృత్తపరివర్తనతో సూచిస్తాడు. ‘బుద్ధిమతాం వరిష్ఠమ్’ (బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు) అనేది కవి మాట, సీతది కాదు; ఆమె అప్పుడు భయపడి ఉంది, కవి మాత్రం పాఠకునికి వానరుని స్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. రాముని పేరు ఆమె నోట అప్రయత్నంగా వస్తుంది — భయంలో కూడా ఆమె రాముడినే, లక్ష్మణుడినే స్మరిస్తుంది, మరెవరినీ కాదు.

ఆమె ఇలా ఆలోచిస్తుంది — ఈ రోజు నేను వికృతమైన స్వప్నం చూశాను, ఎందుకంటే స్వప్నంలో వానరుని దర్శనం శాస్త్రాలన్నీ నిషేధించాయి. కాబట్టి లక్ష్మణ సహితుడైన రామునికీ, నా తండ్రి జనకమహారాజుకీ శుభమగుగాక. కానీ ఇది స్వప్నం కాజాలదు, ఎందుకంటే శోకంతోనూ దుఃఖంతోనూ పీడించబడుతున్న నాకు నిద్రే లేదు. పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం గల అతనికి దూరమైన నాకు సుఖం లేదు, సుఖం లేకుండా నిద్ర రాదు. నేను ఎల్లప్పుడూ బుద్ధితో ‘రామా రామా’ అని తలచుకుంటూ, మాటతో కూడా అతని గురించే చెప్పుకుంటూ, దానికి తగిన, అతనికి సంబంధించిన కథనే చూస్తున్నాను, వింటున్నాను. మన్మథునిచేత పీడించబడి, నా భావాలన్నీ అతనిపైనే లగ్నమై, ఎల్లప్పుడూ అతన్నే తలచుకుంటూ ఉండటం వల్ల నేను అలాగే చూస్తున్నాను, వింటున్నాను. ‘ఇది మనోరథమేమో’ అని అనుకుంటాను, అయినా బుద్ధితో వితర్కిస్తాను — మనోరథానికి రూపం ఉండదు, కానీ ఇతడు స్పష్టమైన రూపంతో నాతో మాట్లాడుతున్నాడు. కాబట్టి ఆమె ఏ నిర్ణయానికీ రాకుండానే ప్రార్థిస్తుంది — వాచస్పతి అయిన బృహస్పతికీ, వజ్రధారి అయిన ఇంద్రునికీ, స్వయంభువు అయిన బ్రహ్మకూ, హుతాశనుడైన అగ్నికీ నమస్కారం; ఈ వనవాసి నా ఎదుట చెప్పినది అలాగే జరుగుగాక, వేరేవిధంగా కాకుండుగాక. ఇక్కడ సీత తర్కం క్రమబద్ధంగా ఉంది — స్వప్నమేమో అనే శంక, నిద్ర లేకపోవడం వల్ల దాని నిరాకరణ, మనోరథమేమో అనే రెండవ శంక, రూపం ఉండటం వల్ల దాని నిరాకరణ కూడా. తర్కంతో నిర్ణయం లభించదని తెలుసుకొని ఆమె శ్రద్ధను ఆశ్రయిస్తుంది. వాచస్పతి వాక్కుకు అధిపతి, కాబట్టి మాట సత్యం కావాలని కోరుతూ అతన్ని స్మరించడం ఉచితం. ఈ విధంగా సర్గ చివరకు సందేహం తీరలేదు, కానీ ఆశ ఉదయించింది.

பிறகு கிளைகளுக்கிடையே மறைந்திருந்த, வெண்ணிற ஆடை சுற்றியிருந்த — அதாவது வெள்ளை ஆடையால் மூடப்பட்ட — மின்னல்களின் திரள் போலப் பொன்மஞ்சள் நிறமுடைய வானரனைக் கண்டு சீதையின் மனம் கலங்கியது. அங்கே அடக்கமும் பணிவும் உடைய, இனிமையாகப் பேசும், மலர்ந்த அசோக மலர்க் குவியல் போல ஒளிரும், புடமிட்ட பொன் போன்ற கண்களுடைய வானரனை அவள் கண்டாள். பணிவுடன் நின்றிருந்த அந்த வானரச் சிறந்தோனைக் கண்ட மைதிலி பெரும் வியப்படைந்து சிந்தித்தாள். ‘ஐயோ, இந்த வானர உருவம் பயங்கரமானது, அணுக முடியாதது, பார்க்கவும் முடியாதது’ என்று எண்ணி அவள் மீண்டும் மயங்கினாள். இங்கே முரண்பாட்டைக் கவனிக்க வேண்டும் — வானரன் இனிமையாகப் பேசுபவன், பணிவுடையவன்; ஆயினும் சீதையின் பார்வையில் அவன் பயங்கரமானவன். நெடுங்காலம் ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டிருந்த அவள், பழக்கமில்லாத எந்த உருவத்தையும் அச்சம் தருவதாகவே கருதுகிறாள். இனிய சொல்லைக் கேட்டும் உருவத்தைக் கண்டு அச்சம் — இது நுட்பமான உளவியல் உணர்வு. கவிஞர் வானரனை வண்ணங்களால் வருணிக்கிறார் — வெள்ளை ஆடை, பொன்மஞ்சள் உடல், சிவந்த ஒளி, பொன்னிறக் கண்கள் — இதனால் அவனைக் காண்பது ஒளிமிக்கதாகவும் வியப்பூட்டுவதாகவும் ஆகிறது. மூலத்தில் உள்ள ‘ஸாத த்ருஷ்ட்வா’ என்ற சொல்லில் ‘ஸா அத’ — ‘அவள் பிறகு’ — என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

அச்சத்தால் மயங்கி, துயரத்தால் வருந்திய அழகிய சீதை ‘ராமா, ராமா’ என்றும் ‘லக்ஷ்மணா’ என்றும் இரக்கமாக மிகவும் புலம்பினாள். கற்புடைய அவள் மிக மெல்லிய குரலில் திடீரென்று அழுதாள். அப்போது பணிவுடன் அருகில் வந்த அந்த வானரச் சிறந்தோனைக் கண்ட மைதிலி ‘இது கனவு’ என்று எண்ணினாள். பிறகு அகன்று வளைந்த முகமுடைய, பெரிய, வளைந்த வாயுடைய, கிளைமான்களின் அரசனான சுக்ரீவனின் சொற்படி செய்பவனை — அதாவது அவன் ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிபவனை —, பொன்மஞ்சள் வானரர்களில் முதன்மையானவனை, பெருமதிப்புக்குரியவனை, அறிவாளிகளில் சிறந்தவனை, வாயுமைந்தனை அவள் உற்றுநோக்கிக் கண்டாள். அவனைப் பார்த்ததுமே அவள் மிகவும் துன்புற்று, உயிர் போனவள் போல — அதாவது ஏறக்குறைய இறந்தவள் போல — ஆனாள். நெடுநேரத்துக்குப் பின் நினைவு திரும்பப் பெற்ற அகன்ற கண்களுடைய அவள் இவ்வாறு சிந்திக்கலானாள். இங்கே சீதையின் மனம் இருபுறமும் ஊசலாடுகிறது — ஒரு கணம் அச்சம், ஒரு கணம் கனவோ என்ற ஐயம், ஒரு கணம் மயக்கம். ஏழாம், எட்டாம் சுலோகங்கள் உபஜாதி என்ற யாப்பில் அமைந்துள்ளன; யாப்பை மாற்றுவதன் மூலம் கவிஞர் உணர்வின் தீவிரத்தைச் சுட்டுகிறார். ‘அறிவாளிகளில் சிறந்தவன்’ என்பது கவிஞரின் சொல், சீதையுடையது அல்ல; அவள் அப்போது அஞ்சியிருக்கிறாள்; கவிஞரோ வாசகருக்கு வானரனின் உண்மை இயல்பை நினைவூட்டுகிறார். ராமனின் பெயர் அவள் வாயில் தானாக வருகிறது — அச்சத்திலும் அவள் ராமனையே நினைக்கிறாள், லக்ஷ்மணனையும் நினைக்கிறாள்; வேறு எவரையும் அல்ல.

அவள் சிந்திக்கிறாள்: இன்று நான் ஒரு விபரீதமான கனவு கண்டேன்; ஏனெனில் கனவில் கிளைமானை — வானரனை — காண்பது சாஸ்திரங்களால் விலக்கப்பட்டது. ஆகவே லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராமனுக்கும், என் தந்தையான ஜனக மன்னனுக்கும் நலம் உண்டாகட்டும். ஆனால் இது கனவாக இருக்க முடியாது; ஏனெனில் சோகத்தாலும் துயரத்தாலும் வாடும் எனக்கு உறக்கமே இல்லை. முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய அவரைப் பிரிந்த எனக்கு இன்பம் இல்லை; இன்பம் இல்லாமல் உறக்கமும் இல்லை. எப்போதும் மனத்தால் ‘ராமா, ராமா’ என்று எண்ணிக்கொண்டும், வாயால் அவரைப் பற்றியே பேசிக்கொண்டும் இருக்கும் நான், அவருக்குப் பொருந்திய, அவரைப் பற்றிய கதையையே காண்கிறேன், கேட்கிறேன். காதலால் வாட்டப்பட்டு, என் உணர்வுகள் அனைத்தும் அவரிடமே பதிந்து, எப்போதும் அவரையே நினைக்கும் நான் அப்படியே காண்கிறேன், கேட்கிறேன். ‘இது மனக்கற்பனையாக இருக்கலாம்’ என்று நினைக்கிறேன்; ஆயினும் அறிவால் ஆராய்கிறேன் — மனக்கற்பனைக்கு உருவம் இல்லை; இவனோ தெளிவான உருவத்துடன் என்னிடம் பேசுகிறான். ஆகவே எந்த முடிவுக்கும் வராமலேயே அவள் வேண்டிக்கொள்கிறாள்: சொல்லின் தலைவனான பிருகஸ்பதிக்கும், வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனுக்கும், சுயம்புவான பிரம்மனுக்கும், அவியை உண்ணும் அக்னிக்கும் வணக்கம்; வனத்தில் வாழும் இவன் என் முன்னே சொன்னது அப்படியே ஆகட்டும், வேறுவிதமாக அல்ல. இங்கே சீதையின் தர்க்கம் வரிசைப்படி அமைந்துள்ளது — கனவோ என்ற ஐயம், உறக்கமின்மையால் அதன் மறுப்பு; மனக்கற்பனையோ என்ற இரண்டாம் ஐயம், உருவம் இருப்பதால் அதன் மறுப்பும். தர்க்கத்தால் முடிவு கிடைக்காது என்று அறிந்து அவள் நம்பிக்கையில் அடைக்கலம் புகுகிறாள். வாசஸ்பதி சொல்லின் தலைவன்; ஆகவே சொல் உண்மையாக வேண்டி அவனை நினைப்பது பொருத்தமானது. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் முடிவில் ஐயம் நீங்கவில்லை; ஆனால் நம்பிக்கை உதித்துவிட்டது.

ಅನಂತರ ಕೊಂಬೆಗಳ ನಡುವೆ ಅಡಗಿದ್ದ, ‘ವೇಷ್ಟಿತಾರ್ಜುನವಸ್ತ್ರ’ — ಅಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆವೃತನಾದ — ಮಿಂಚಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಕದಡಿತು. ಅಲ್ಲಿ ವಿನಯಶೀಲನಾದ, ನಮ್ರನಾದ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ಅರಳಿದ ಅಶೋಕಪುಷ್ಪಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಕಪಿಯನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡಳು. ವಿನೀತನಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಮೈಥಿಲಿಯು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ವಾನರಜೀವಿ ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದುದು, ನೋಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾದುದು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆಹೋದಳು. ಇಲ್ಲಿನ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕಪಿಯು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ವಿನೀತನು; ಆದರೂ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಯಂಕರ. ಬಹುಕಾಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅವಳು ಯಾವುದೇ ಅಪರಿಚಿತ ರೂಪವನ್ನು ಭಯಜನಕವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯ — ಇದು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾವ. ಕವಿಯು ವಾನರನನ್ನು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ ದೇಹ, ಕೆಂಪಾದ ಕಾಂತಿ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ದರ್ಶನ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಾಥ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಎಂಬ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸಾ ಅಥ’ (ಅನಂತರ ಅವಳು) ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಭಯದಿಂದ ಮೂಢಳಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದ ಭಾಮಿನಿ ಸೀತೆಯು ‘ರಾಮಾ, ರಾಮಾ’ ಎಂದೂ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ’ ಎಂದೂ ಕರುಣವಾಗಿ ಬಹಳ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಆ ಸಾಧ್ವಿ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆಯ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಥಟ್ಟನೆ ಅತ್ತಳು. ಆಗ ವಿನೀತನಂತೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಮೈಥಿಲಿಯು ‘ಇದು ಸ್ವಪ್ನ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು, ಅಗಲವಾದ ಬಾಗಿದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ದೊಡ್ಡ ಡೊಂಕು ಮೂತಿಯ, ಕಪಿರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವ — ಅಂದರೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕನಾದ — ಕಂದುಬಣ್ಣದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಹಾ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಕಂಡಳು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಬಹಳ ವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣಹೋದವಳಂತೆ — ಅಂದರೆ ಸತ್ತವಳಂತೆ — ಆದಳು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಕಡೆ ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಭಯ, ಒಮ್ಮೆ ಸ್ವಪ್ನವೆಂಬ ಶಂಕೆ, ಒಮ್ಮೆ ಮೂರ್ಛೆ. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಕವಿಯು ಭಾವದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ವರಿಷ್ಠಮ್’ (ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಮಾತು, ಸೀತೆಯದಲ್ಲ; ಅವಳು ಆಗ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದಳು, ಕವಿಯಾದರೋ ಓದುಗನಿಗೆ ವಾನರನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಹೆಸರು ಅವಳ ಬಾಯಿಗೆ ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಭಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ; ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಅಲ್ಲ.

ಅವಳು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇಂದು ನಾನು ವಿಕಾರವಾದ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಅಶುಭವೆಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮೂಹಗಳು ನಿಷೇಧಿಸಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೂ ನನ್ನ ತಂದೆ ಜನಕರಾಜನಿಗೂ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಆದರೆ ಇದು ಸ್ವಪ್ನವಾಗಿರಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತಳಾದ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿರುವ ನನಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಸುಖವಿಲ್ಲದೆ ನಿದ್ರೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಸದಾ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ‘ರಾಮ ರಾಮ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಅದಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದ, ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ಸರ್ವಭಾವಗಳನ್ನೂ ಅವನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅವನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ‘ಇದು ಮನೋರಥವಿರಬಹುದು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿತರ್ಕಿಸುತ್ತೇನೆ — ಮನೋರಥಕ್ಕೆ ರೂಪವಿಲ್ಲ, ಇವನಾದರೋ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರೂಪದಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರದೆಯೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಾಚಸ್ಪತಿಯಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೂ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೂ, ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ, ಹುತಾಶನನಾದ ಅಗ್ನಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ; ಈ ವನವಾಸಿಯು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಏನು ಹೇಳಿದನೋ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ಬೇರೆಯಾಗದಿರಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತರ್ಕ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಸ್ವಪ್ನವೆಂಬ ಶಂಕೆ, ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನಿರಾಕರಣೆ; ಮನೋರಥವೆಂಬ ಎರಡನೆಯ ಶಂಕೆ, ರೂಪವಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ. ತರ್ಕದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ದೊರಕದು ಎಂದು ಅರಿತು ಅವಳು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಾಚಸ್ಪತಿ ವಾಣಿಯ ಅಧಿಪತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಗಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಉಚಿತ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ನೀಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆಶೆ ಉದಯಿಸಿದೆ.

പിന്നെ ശാഖകൾക്കിടയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന, വെളുത്ത വസ്ത്രം ചുറ്റിയ — അതായത് ശ്വേതവസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടിയ — മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെ പിംഗലവർണനായ കപിയെ കണ്ട് സീതയുടെ മനസ്സ് ഇളകി. വിനയമുള്ളവനും പ്രിയം പറയുന്നവനും വിടർന്ന അശോകപ്പൂക്കളുടെ കൂമ്പാരംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും ഉരുക്കിയ സ്വർണംപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ കപിയെ അവൾ അവിടെ കണ്ടു. വിനീതനായി നിൽക്കുന്ന ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് മൈഥിലി അത്യധികം വിസ്മയിച്ചു ചിന്തിച്ചു. ‘അയ്യോ, ഈ വാനരജീവി ഭയങ്കരനും സമീപിക്കാനാവാത്തവനും നോക്കാൻപോലും പ്രയാസമുള്ളവനുമാണ്’ എന്നു കരുതി അവൾ വീണ്ടും മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഒരു വൈരുധ്യം ശ്രദ്ധിക്കണം — കപി പ്രിയം പറയുന്നവനും വിനീതനുമാണ്, എങ്കിലും സീതയുടെ കണ്ണിൽ അവൻ ഭയങ്കരനാണ്. ഏറെക്കാലം രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന അവൾ, അപരിചിതമായ ഏതു രൂപവും ഭയജനകമാണെന്നു കരുതുന്നു. മധുരമായ വാക്കു കേട്ടിട്ടും രൂപം കണ്ടു ഭയപ്പെടുക — ഇതൊരു സൂക്ഷ്മമായ മനശ്ശാസ്ത്രഭാവമാണ്. കവി വാനരനെ നിറങ്ങളിലൂടെ വർണിക്കുന്നു — വെളുത്ത വസ്ത്രം, പിംഗലനിറമുള്ള ദേഹം, ചുവപ്പാർന്ന കാന്തി, സ്വർണനിറമുള്ള കണ്ണുകൾ — അതുവഴി അവനെ കാണുന്നത് തേജസ്സുറ്റതും വിസ്മയകരവുമാകുന്നു. ‘സാഥ ദൃഷ്ട്വാ’ എന്ന പദത്തിൽ ‘സാ അഥ’ (അവൾ പിന്നെ) എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്.

ഭയത്താൽ മോഹിതയും ദുഃഖാർത്തയുമായ ഭാമിനിയായ സീത ‘രാമാ, രാമാ’, ‘ലക്ഷ്മണാ’ എന്നു കരുണമായി ഏറെ വിലപിച്ചു. ആ സാധ്വി പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ പെട്ടെന്നു കരഞ്ഞു. അപ്പോൾ വിനീതനായി അടുത്തുവന്ന ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് മൈഥിലി ‘ഇതു സ്വപ്നമാണ്’ എന്നു ചിന്തിച്ചു. പിന്നെ, വീതിയേറിയതും വളഞ്ഞതുമായ മുഖമുള്ളവനും, വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ അതേപടി നിറവേറ്റുന്നവനും, പിംഗലവർണരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും, മഹാമാന്യനും, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വായുപുത്രനെ അവൾ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി. അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽ അവൾ ഏറെ തളർന്ന് ജീവൻ പോയതുപോലെ — അതായത് മൃതപ്രായയായി — ആയി. ഏറെനേരത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ആ വിശാലാക്ഷി ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു. ഇവിടെ സീതയുടെ മനസ്സ് രണ്ടുവഴിക്ക് ആടിയുലയുന്നു — ചിലപ്പോൾ ഭയം, ചിലപ്പോൾ സ്വപ്നശങ്ക, ചിലപ്പോൾ മൂർച്ഛ. ഏഴും എട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെ കവി ഭാവത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബുദ്ധിമതാം വരിഷ്ഠം’ (ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനെ) എന്നതു കവിയുടെ വാക്കാണ്, സീതയുടേതല്ല; അവൾ അപ്പോൾ ഭയന്നിരിക്കുകയാണ്; കവിയോ വായനക്കാരനെ വാനരന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ നാമം അവളുടെ വായിൽ സ്വയം വരുന്നു — ഭയത്തിലും അവൾ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും മാത്രമേ ഓർക്കുന്നുള്ളൂ, മറ്റാരെയുമല്ല.

അവൾ ചിന്തിക്കുന്നു — ഇന്നു ഞാൻ ഒരു വികൃതസ്വപ്നം കണ്ടിരിക്കുന്നു; കാരണം, സ്വപ്നത്തിൽ വാനരനെ കാണുന്നത് ശാസ്ത്രങ്ങൾ നിഷിദ്ധമായി പറയുന്നു. അതിനാൽ ലക്ഷ്മണസമേതനായ രാമനും എന്റെ പിതാവായ ജനകരാജാവിനും സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ. എന്നാൽ ഇതു സ്വപ്നമാകാൻ വഴിയില്ല; കാരണം, ശോകവും ദുഃഖവുംകൊണ്ടു പീഡിതയായ എനിക്ക് ഉറക്കമേയില്ല. പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള അവനില്ലാത്ത എനിക്കു സുഖമില്ല; സുഖമില്ലാതെ ഉറക്കവുമില്ല. എപ്പോഴും മനസ്സിൽ ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു ചിന്തിച്ചും വാക്കിൽ അവനെക്കുറിച്ചുതന്നെ പറഞ്ഞും കഴിയുന്ന ഞാൻ, അതിനു ചേർന്നതും അവനെക്കുറിച്ചുള്ളതുമായ കഥ കാണുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കാമദേവനാൽ പീഡിതയായി, എന്റെ ഭാവങ്ങളെല്ലാം അവനിൽ ലയിച്ച്, എപ്പോഴും അവനെത്തന്നെ ചിന്തിക്കുന്ന ഞാൻ അങ്ങനെതന്നെ കാണുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഇതൊരു മനോരഥം (മനസ്സിന്റെ സങ്കൽപ്പം) ആയിരിക്കാം’ എന്നു ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു; എങ്കിലും ബുദ്ധികൊണ്ടു വിതർക്കിക്കുന്നു — മനോരഥത്തിനു രൂപമില്ല, ഇവനോ വ്യക്തമായ രൂപത്തോടെ എന്നോടു സംസാരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു തീരുമാനത്തിലെത്താതെതന്നെ അവൾ പ്രാർഥിക്കുന്നു — വാചസ്പതിയായ ബൃഹസ്പതിക്കും വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിനും ഹുതാശനനായ അഗ്നിക്കും നമസ്കാരം; ഈ വനവാസി എന്റെ മുന്നിൽ പറഞ്ഞത് അങ്ങനെതന്നെ ആയിരിക്കട്ടെ, മറിച്ചാകാതിരിക്കട്ടെ. ഇവിടെ സീതയുടെ തർക്കം ക്രമബദ്ധമാണ് — സ്വപ്നമാണോ എന്ന ശങ്ക, ഉറക്കമില്ലാത്തതിനാൽ അതിന്റെ നിരാസം; മനോരഥമാണോ എന്ന രണ്ടാമത്തെ ശങ്ക, രൂപമുള്ളതിനാൽ അതിന്റെയും നിരാസം. തർക്കംകൊണ്ടു തീരുമാനം ലഭിക്കില്ലെന്നറിഞ്ഞ് അവൾ ശ്രദ്ധയിൽ (വിശ്വാസത്തിൽ) അഭയം തേടുന്നു. വാചസ്പതി വാക്കിന്റെ അധിപനാണ്; അതിനാൽ വാക്കിന്റെ സത്യത്തിനായി അവനെ സ്മരിക്കുന്നത് ഉചിതമാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ സന്ദേഹം നീങ്ങിയിട്ടില്ല, എന്നാൽ പ്രത്യാശ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.

Then Sītā saw him hidden among the branches, clad in white, tawny as a mass of lightning, and her mind was shaken. She saw a monkey there, courteous, humble and sweet of speech, glowing like a heap of blossoming aśoka flowers, with eyes like molten gold. Seeing that best of monkeys sitting there so humbly, Maithilī was filled with the greatest wonder and began to think: "Ah, this creature of the monkey kind is fearsome and hard to approach; one can hardly bear to look at it." And with that thought she fainted once more. The contrast is worth noticing: the monkey was sweet-spoken and humble, yet to Sītā he looked fearsome. Surrounded so long by rākṣasīs, she found any unfamiliar form frightening; to hear gentle words and yet fear the one who speaks them is a fine touch of the poet's insight into the mind. The poet paints the monkey in colours, white clothing, a tawny body, a glow like red aśoka blossom, golden eyes, so that the sight of him is both radiant and startling.

Overcome by fear and stricken with grief, the lovely Sītā cried out long and piteously, "Rāma! Rāma!" and "Lakṣmaṇa!" Suddenly the virtuous lady wept in a low, faint voice. Then, seeing that fine monkey come near so humbly, Maithilī thought, "This is a dream." She looked, and saw the son of the Wind, with his broad, crooked face, the one who carries out the orders of Sugrīva, lord of the monkeys, the foremost of the tawny ones, most worthy, the best of the wise. The moment she looked at him she was utterly overwhelmed and became as though lifeless. After a long while she came to her senses, and the large-eyed lady reflected. Her mind swung this way and that, now fear, now the suspicion of a dream, now a swoon, and the poet marks the intensity of her feeling by changing the metre in these verses. "The best of the wise" is the poet's description, not Sītā's: she was frightened, but the poet reminds the reader who this monkey really is. Rāma's name came to her lips unbidden; even in fear she remembered Rāma, and Lakṣmaṇa, and no one else.

"Today I have seen an ill-omened dream," she thought, "for the books of learning forbid dreaming of a monkey. May all be well with Rāma and Lakṣmaṇa, and with my father, King Janaka. Yet this cannot be a dream, for tormented by grief and sorrow I do not sleep at all. Parted from him whose face is like the full moon I have no happiness, and without happiness there is no sleep. I am always thinking 'Rāma, Rāma' in my mind and speaking of him alone, so I see and hear a tale that answers to him and is about him. Tormented by love, my whole being given to him, thinking only of him, that is just what I see and hear. I think it may be a fancy of my longing, but I reason with my mind too: a fancy has no form, and this one has a clear form and speaks to me." So, without reaching a decision, she prayed: "Homage to Bṛhaspati, the Lord of Speech, to Indra who wields the thunderbolt, to Brahmā the Self-born, and to Agni the Fire. What this forest-dweller has said before me, may it be so and not otherwise." Her reasoning went step by step: the suspicion that it was a dream, set aside because she did not sleep; the second suspicion that it was a fancy, set aside because this had form. Knowing that reason could not settle the matter, she took refuge in faith. The Lord of Speech rules over words, so it was fitting to remember him for the truth of what had been said. So by the end of the sarga her doubt had not gone, but hope had dawned.