बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महामतिः हनूमान् वैदेह्याः संश्रवे, अर्थात् यथा सा शृणुयात् तथा, मधुरं वाक्यम् उवाच। सः प्रत्यक्षं सम्बोधनं न करोति, केवलं कथां श्रावयति, येन सीता न उद्विजेत। कथायाः आरम्भः रामस्य पितुः वर्णनेन भवति। दशरथः नाम राजा रथैः कुञ्जरैः वाजिभिः च समृद्धः, पुण्यशीलः, महाकीर्तिः, इक्ष्वाकूणां महायशाः आसीत्। सः राजर्षीणां गुणैः श्रेष्ठः, तपसा ऋषिभिः समः, चक्रवर्तिनां कुले जातः, बले पुरन्दरेण इन्द्रेण समः च। अहिंसायां तस्य रतिः, सः अक्षुद्रः, घृणी दयालुः, सत्यपराक्रमः, इक्ष्वाकुवंशस्य मुख्यः, लक्ष्मीवान्, लक्ष्मीवर्धनः च। पार्थिवानां व्यञ्जनैः लक्षणैः युक्तः, पृथुश्रीः, पार्थिवेषु ऋषभः, चतुरन्तायां पृथिव्यां विश्रुतः, स्वयं सुखी परेषां सुखदः च सः आसीत्। एवं पितुः गौरवं प्रथमं स्थापयित्वा हनूमान् पुत्रस्य कथां सज्जीकरोति। सीता एतत् वंशवर्णनं श्रुत्वा एव जानीयात् यत् वक्ता तस्याः श्वशुरकुलं सम्यक् जानाति। मधुरेण परिचितेन वचनेन तस्याः भयं शनैः शनैः अपगच्छेत्। राजवर्णने धर्मः, तपः, बलं, दया, कीर्तिः इति सर्वे गुणाः एकत्र सङ्गृहीताः, येन पुत्रस्य गुणानां मूलं पितरि एव दृश्यते। कथायाः एषा शैली पौराणिकी — प्रथमं वंशः, ततः नायकः।

तस्य दशरथस्य प्रियः ज्येष्ठः पुत्रः ताराधिपनिभाननः, अर्थात् चन्द्रमुखः, रामः नाम विशेषज्ञः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः अस्ति। सः स्वस्य वृत्तस्य सदाचारस्य, स्वजनस्य, जीवलोकस्य, धर्मस्य च रक्षिता परन्तपः। अत्र ‘रक्षिता’ इति पदं चतुर्वारं पुनः पुनः आगच्छति, येन रामस्य रक्षकत्वम् एव प्रधानगुणः इति दृढीक्रियते। सत्याभिसन्धस्य वृद्धस्य पितुः वचनात् सः वीरः भार्यया भ्रात्रा च सह वनं प्रव्रजितः। तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता तेन बहवः कामरूपिणः शूराः राक्षसाः निहताः। जनस्थानस्य वधं खरदूषणयोः निधनं च श्रुत्वा रावणः अमर्षेण जानकीम् अपाहरत्। हनूमान् संक्षेपेण किन्तु क्रमशः कथां वदति — वनवासस्य कारणं पितुः सत्यम्, हरणस्य कारणं रावणस्य अमर्षः। एवं सीतायाः दुःखस्य मूलं रामस्य दोषः न, अपितु राक्षसस्य क्रोधः इति सूच्यते। सीता स्वस्य एव कथां परस्य मुखात् शृण्वती विस्मयं प्राप्नोति, यतः अस्मिन् निर्जने अशोकवने एतां कथां कः जानाति इति। पितुः वचनस्य पालनं, भार्यायाः भ्रातुः च सहगमनं, वने दुष्टानां निग्रहः — एतैः त्रिभिः वाक्यैः एव अयोध्याकाण्डस्य अरण्यकाण्डस्य च सारः सङ्क्षिप्तः। श्रोत्री सीता सर्वं जानाति, तथापि वक्तुः सत्यतां परीक्षितुं शक्नोति।

रावणः मृगरूपेण मायया रामं वने वञ्चयित्वा सीताम् अहरत्। ततः अनिन्दितां सीतां मार्गमाणः रामः वने सुग्रीवं नाम वानरं मित्रं आससाद। परपुरञ्जयः रामः वालिनं हत्वा महात्मने सुग्रीवाय कपिराज्यम् आयच्छत्, अर्थात् दत्तवान्। सुग्रीवेण अभिसन्दिष्टाः सहस्रशः कामरूपिणः हरयः तां देवीं विचिन्वन्तः सर्वासु दिक्षु प्रस्थिताः। अहं सम्पातेः वचनात् तस्याः विशालाक्ष्याः हेतोः शतयोजनायतं समुद्रं वेगवान् प्लुतः। यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मवतीं तां राघवात् अश्रौषम्, सा इयं मया आसादिता इति उक्त्वा वानरपुङ्गवः वाचं विरराम। अत्र हनूमान् स्वस्य नाम न कथयति, केवलं ‘अहम्’ इति वदति; तस्य उद्देशः परिचयः न, विश्वासः। अन्तिमं वाक्यं कथायाः समाप्तिः अपि, अन्वेषणस्य सिद्धिः अपि — दीर्घा यात्रा अत्र एव सफला जाता। रामेण कथितानि लक्षणानि मिलितानि इति कथनेन सः सीतायाः परिचयं निश्चिनोति, तया च स्वस्य रामदूतत्वं सूचयति। अत्र किष्किन्धाकाण्डस्य घटनाः सङ्क्षेपेण उक्ताः — मित्रलाभः, वालिवधः, राज्यदानं, दिक्षु प्रेषणं च। सुग्रीवस्य आज्ञया सहस्रशः वानराः गताः, तेषु एकः एव अहम् अत्र आगतः इति विनयेन सूच्यते। सम्पातेः नामग्रहणेन सः स्वस्य मार्गस्य प्रमाणं ददाति। ‘यथारूपां यथावर्णाम्’ इति वचनं विशेषतः हृदयङ्गमम्, यतः रामः स्वयं सीतायाः रूपं वानरेभ्यः वर्णितवान् इति सूच्यते — रामः तां न विस्मृतवान्।

तत् श्रुत्वा जानकी परमं विस्मयं गता। वक्रकेशान्ता सुकेशी भीरुः सा केशैः संवृतं वदनम् उन्नम्य शिंशपावृक्षं प्रति अन्ववैक्षत। कपेः वचनं निशम्य सा सर्वाः दिशः प्रदिशः च वीक्ष्य सर्वात्मना रामम् अनुस्मरन्ती स्वयं परमं प्रहर्षं जगाम। ततः तिर्यक् ऊर्ध्वम् अधस्तात् च निरीक्षमाणा सा अचिन्त्यबुद्धिं पिङ्गाधिपतेः सुग्रीवस्य अमात्यं वातात्मजं उदयाचलस्थं सूर्यम् इव ददर्श। उपमया हनूमतः तेजः तस्य आगमनस्य शुभत्वं च सूच्यते — यथा सूर्योदयः रात्रेः अन्तं करोति, तथा अस्य दर्शनं सीतायाः दुःखरात्रेः अन्तस्य आरम्भः। ‘सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती’ इति पदेन तस्याः हर्षस्य कारणं स्पष्टम् — वक्ता न, अपितु रामस्य स्मृतिः एव तां प्रहर्षयति। सा प्रथमं शब्दं, ततः दिशः, अन्ते वक्तारं पश्यति।

అనేకవిధాలుగా ఆలోచించిన మహామతి హనుమంతుడు వైదేహి వినేలా — అంటే ఆమె చెవిన పడేలా — మధురమైన మాటలు పలికాడు. అతడు ఆమెను ప్రత్యక్షంగా సంబోధించడు, కేవలం కథను వినిపిస్తాడు, దానివల్ల సీత భయపడదు. కథ రాముని తండ్రి వర్ణనతో ప్రారంభమవుతుంది. దశరథుడనే రాజు రథాలతోనూ ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ సమృద్ధుడు, పుణ్యశీలుడు, మహాకీర్తిమంతుడు, ఇక్ష్వాకులలో మహాయశస్వి. అతడు రాజర్షుల గుణాలలో శ్రేష్ఠుడు, తపస్సులో ఋషులతో సమానుడు, చక్రవర్తుల కులంలో జన్మించినవాడు, బలంలో పురందరుడైన ఇంద్రునితో సమానుడు. అతనికి అహింసయందు అనురక్తి; అతడు క్షుద్రుడు కాడు, కరుణామయుడు, దయాళువు, సత్యపరాక్రముడు, ఇక్ష్వాకువంశంలో ముఖ్యుడు, లక్ష్మీవంతుడు, లక్ష్మిని పెంపొందించేవాడు. రాజులకుండే చిహ్నాలూ లక్షణాలూ కలిగినవాడు, విపులమైన శ్రీ గలవాడు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడు, నాలుగు సముద్రాల సరిహద్దు గల భూమిపై ప్రఖ్యాతుడు, తాను సుఖంగా ఉంటూ ఇతరులకు సుఖాన్నిచ్చేవాడు. ఈ విధంగా మొదట తండ్రి గౌరవాన్ని స్థాపించి హనుమంతుడు కుమారుని కథకు రంగం సిద్ధం చేస్తాడు. ఈ వంశవర్ణన వినగానే వక్తకు తన అత్తవారి కులం బాగా తెలుసని సీత గ్రహిస్తుంది. మధురమైన, పరిచితమైన మాటలతో ఆమె భయం మెల్లమెల్లగా తొలగిపోతుంది. రాజవర్ణనలో ధర్మం, తపస్సు, బలం, దయ, కీర్తి అనే గుణాలన్నీ ఒకచోట కూర్చబడ్డాయి; దానివల్ల కుమారుని గుణాలకు మూలం తండ్రిలోనే కనిపిస్తుంది. కథలోని ఈ శైలి పౌరాణికమైనది — మొదట వంశం, తరువాత నాయకుడు.

ఆ దశరథుని ప్రియమైన జ్యేష్ఠపుత్రుడు, తారాధిపతిలాంటి ముఖం గలవాడు — అంటే చంద్రముఖుడు — రాముడనే పేరు గలవాడు, విశేషజ్ఞుడు, ధనుర్ధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడు. ఆ శత్రుతాపకుడు తన నడవడినీ సదాచారాన్నీ, తన జనాన్నీ, జీవలోకాన్నీ, ధర్మాన్నీ రక్షించేవాడు. ఇక్కడ ‘రక్షితా’ (రక్షించేవాడు) అనే పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది; దానివల్ల రక్షకత్వమే రాముని ప్రధానగుణమని దృఢపరచబడుతుంది. సత్యప్రతిజ్ఞుడైన వృద్ధుడైన తండ్రి మాటపై ఆ వీరుడు భార్యతోనూ సోదరునితోనూ కలిసి వనానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ మహారణ్యంలో వేట కోసం సంచరిస్తూ అతడు కామరూపులైన అనేకమంది శూరులైన రాక్షసులను సంహరించాడు. జనస్థానంలో జరిగిన సంహారాన్నీ ఖరదూషణుల మరణాన్నీ విని రావణుడు అసహనంతో జానకిని అపహరించాడు. హనుమంతుడు సంక్షిప్తంగా అయినా క్రమంగా కథ చెబుతాడు — వనవాసానికి కారణం తండ్రి సత్యం, అపహరణకు కారణం రావణుని అసహనం. ఈ విధంగా సీత దుఃఖానికి మూలం రాముని దోషం కాదు, రాక్షసుని క్రోధమే అని సూచించబడుతుంది. తన కథనే పరాయివాని నోట వింటూ సీత ఆశ్చర్యపోతుంది — ఈ నిర్జనమైన అశోకవనంలో ఈ కథ ఎవరికి తెలుసు అని. తండ్రి మాటను పాలించడం, భార్యా సోదరుడూ వెంట రావడం, వనంలో దుష్టులను నిగ్రహించడం — ఈ మూడు వాక్యాలలోనే అయోధ్యాకాండ, అరణ్యకాండల సారం సంక్షిప్తమైంది. వింటున్న సీతకు అంతా తెలుసు, అయినా వక్త సత్యాన్ని ఆమె పరీక్షించగలదు.

రావణుడు మృగరూపంతో మాయ చేసి వనంలో రాముని మోసగించి సీతను అపహరించాడు. తరువాత నిందారహితురాలైన సీతను వెదకుతూ రాముడు వనంలో సుగ్రీవుడనే వానరుని మిత్రునిగా పొందాడు. శత్రునగరాలను జయించే రాముడు వాలిని చంపి మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి కపిరాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు. సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాపించగా కామరూపులైన వేలాది వానరులు ఆ దేవిని వెదకుతూ అన్ని దిక్కులకూ బయలుదేరారు. సంపాతి మాటపై ఆ విశాలాక్షి కోసం నేను నూరు యోజనాల పొడవైన సముద్రాన్ని వేగంగా దూకి దాటాను. రాఘవుని నుండి ఆమె రూపం ఎలా ఉంటుందో, వర్ణం ఎలా ఉంటుందో, లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో విన్నానో, ఆమెనే నేను కనుగొన్నాను — అని చెప్పి వానరశ్రేష్ఠుడు మాట ఆపాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు తన పేరు చెప్పడు, కేవలం ‘నేను’ అంటాడు; అతని ఉద్దేశం పరిచయం కాదు, విశ్వాసం. చివరి వాక్యం కథకు ముగింపూ, అన్వేషణకు సిద్ధీ కూడా — సుదీర్ఘ యాత్ర ఇక్కడే సఫలమైంది. రాముడు చెప్పిన లక్షణాలు సరిపోయాయని చెప్పడం ద్వారా అతడు సీతను గుర్తించినట్లు నిశ్చయిస్తాడు, దాని ద్వారా తాను రామదూతనని సూచిస్తాడు. ఇక్కడ కిష్కింధాకాండ ఘటనలు సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి — మిత్రలాభం, వాలివధ, రాజ్యదానం, దిక్కులకు పంపడం. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో వేలాది వానరులు వెళ్ళారు, వారిలో నేనొక్కడినే ఇక్కడికి వచ్చాను అని వినయంతో సూచించబడుతుంది. సంపాతి పేరు చెప్పడం ద్వారా అతడు తాను వచ్చిన మార్గానికి ప్రమాణం ఇస్తాడు. ‘యథారూపాం యథావర్ణామ్’ (రూపం ఎలా ఉంటుందో, వర్ణం ఎలా ఉంటుందో) అనే మాట ప్రత్యేకంగా హృదయాన్ని తాకుతుంది, ఎందుకంటే రాముడు స్వయంగా సీత రూపాన్ని వానరులకు వర్ణించాడని సూచిస్తుంది — రాముడు ఆమెను మరచిపోలేదు.

అది విని జానకి పరమ విస్మయం చెందింది. వంకర తిరిగిన కేశాంతాలు గల, అందమైన కేశాలు గల, భీరువైన ఆమె కేశాలతో కప్పబడిన ముఖాన్ని పైకెత్తి శింశుపా వృక్షం వైపు చూసింది. కపి మాట విని ఆమె అన్ని దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ చూస్తూ, సర్వాత్మనా రాముని స్మరిస్తూ, తానే పరమహర్షం పొందింది. తరువాత అడ్డంగా, పైకి, కిందకు చూస్తూ ఆమె ఊహకందని బుద్ధి గలవాడూ, వానరాధిపతి సుగ్రీవుని మంత్రీ అయిన వాయుపుత్రుని ఉదయపర్వతంపై ఉన్న సూర్యునిలా చూసింది. ఈ ఉపమానంతో హనుమంతుని తేజస్సూ అతని రాకలోని శుభత్వమూ సూచించబడతాయి — సూర్యోదయం రాత్రికి అంతం పలికినట్లు, ఇతని దర్శనం సీత దుఃఖరాత్రి అంతానికి ఆరంభం. ‘సర్వాత్మనా రామమనుస్మరంతీ’ (సర్వాత్మనా రాముని స్మరిస్తూ) అనే పదంతో ఆమె హర్షానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది — వక్త కాదు, రాముని స్మృతే ఆమెను సంతోషపెడుతుంది. ఆమె మొదట శబ్దాన్ని, తరువాత దిక్కులను, చివరకు వక్తను చూస్తుంది.

பலவாறாகச் சிந்தித்த பேரறிவாளனான அனுமன், வைதேகி கேட்கும்படியாக — அதாவது அவள் காதில் விழும்படியாக — இனிய சொற்களைச் சொன்னான். அவன் அவளை நேரடியாக விளிக்கவில்லை; சீதை அஞ்சாமல் இருக்கும்படி வெறுமனே கதையைக் கேட்கச் செய்கிறான். கதை ராமனின் தந்தையைப் பற்றிய வருணனையுடன் தொடங்குகிறது. தசரதன் என்ற அரசன் இருந்தான்; அவன் தேர்களாலும் யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் செழித்தவன், புண்ணிய ஒழுக்கம் உடையவன், பெரும்புகழ் பெற்றவன், இக்ஷ்வாகுக்களில் மிகப் புகழ்மிக்கவன். அவன் ராஜரிஷிகளின் குணங்களில் சிறந்தவன், தவத்தில் ரிஷிகளுக்கு நிகரானவன், சக்கரவர்த்திகளின் குலத்தில் பிறந்தவன், வலிமையில் புரந்தரனான இந்திரனுக்கு நிகரானவன். அவன் அகிம்சையில் விருப்பமுடையவன், சிறுமையற்றவன், இரக்கமும் கருணையும் உடையவன், உண்மையான வீரம் உடையவன், இக்ஷ்வாகு குலத்தின் தலைவன், செல்வம் உடையவன், செல்வத்தைப் பெருக்குபவன். அரசர்களுக்குரிய அடையாளங்களும் இலக்கணங்களும் உடையவன், பெருஞ்செல்வம் உடையவன், அரசர்களில் காளை போன்றவன், நான்கு கடல்களால் சூழப்பட்ட பூமியில் புகழ்பெற்றவன், தானும் இன்புற்றுப் பிறருக்கும் இன்பம் தருபவனாக இருந்தான். இவ்வாறு முதலில் தந்தையின் பெருமையை நிலைநிறுத்தி, அனுமன் மகனின் கதைக்குக் களம் அமைக்கிறான். இந்தக் குல வருணனையைக் கேட்டதுமே, பேசுபவன் தன் மாமனார் குலத்தை நன்கு அறிந்தவன் என்பதைச் சீதை உணர்ந்துகொள்வாள். இனிய, பழக்கமான சொற்களால் அவளுடைய அச்சம் மெல்ல மெல்ல அகலும். அரசனின் வருணனையில் அறம், தவம், வலிமை, கருணை, புகழ் ஆகிய எல்லாக் குணங்களும் ஓரிடத்தில் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன; இதனால் மகனுடைய குணங்களின் வேர் தந்தையிடமே காணப்படுகிறது. கதை சொல்லும் இந்த முறை புராண மரபைச் சேர்ந்தது — முதலில் குலம், பிறகு கதைத்தலைவன்.

அந்தத் தசரதனின் அன்புக்குரிய மூத்த மகன், நட்சத்திரங்களின் தலைவனைப் போன்ற முகமுடையவன் — அதாவது சந்திரனைப் போன்ற முகமுடையவன் — ராமன் என்ற பெயருடையவன்; அவன் நுண்ணறிவு உடையவன், வில்லாளிகள் அனைவரிலும் சிறந்தவன். பகைவரை வாட்டும் அவன் தன் ஒழுக்கத்தையும் நன்னடத்தையையும், தன் மக்களையும், உயிருலகையும், அறத்தையும் காப்பவன். இங்கே ‘காப்பவன்’ என்ற சொல் நான்கு முறை திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; இதனால் ராமனின் காக்கும் தன்மையே அவருடைய முதன்மைக் குணம் என்பது உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. சொன்ன சொல் தவறாத, வயதான தந்தையின் சொல்லுக்காக அந்த வீரன் மனைவியுடனும் தம்பியுடனும் வனத்துக்குச் சென்றான். அங்கே பெருங்காட்டில் வேட்டையாடித் திரிந்த அவனால், விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் வீரர்களான ராக்ஷசர்கள் பலர் கொல்லப்பட்டனர். ஜனஸ்தானம் அழிக்கப்பட்டதையும், கரன், தூஷணன் இருவரும் கொல்லப்பட்டதையும் கேட்ட ராவணன் பொறாமையால் ஜானகியைக் கவர்ந்து சென்றான். அனுமன் சுருக்கமாக, ஆனால் வரிசைப்படி கதையைச் சொல்கிறான் — வனவாசத்துக்குக் காரணம் தந்தையின் சொல் தவறாமை; கவர்தலுக்குக் காரணம் ராவணனின் பொறாமைச் சினம். இவ்வாறு சீதையின் துயரத்துக்கு வேர் ராமனின் குறை அல்ல, ராக்ஷசனின் கோபமே என்று சுட்டப்படுகிறது. தன் சொந்தக் கதையையே வேறொருவர் வாயிலிருந்து கேட்கும் சீதை வியப்படைகிறாள் — ஆளரவமற்ற இந்த அசோகவனத்தில் இந்தக் கதையை யார் அறிவார்கள் என்று. தந்தையின் சொல்லைக் காத்தல், மனைவியும் தம்பியும் உடன் செல்லுதல், வனத்தில் தீயோரை அடக்குதல் — இந்த மூன்று வாக்கியங்களிலேயே அயோத்தியா காண்டம், ஆரண்ய காண்டம் இரண்டின் சாரமும் சுருக்கித் தரப்பட்டுள்ளது. கேட்கும் சீதை எல்லாவற்றையும் அறிந்தவள்; ஆகவே பேசுபவனின் உண்மைத்தன்மையை அவளால் சோதிக்க முடியும்.

ராவணன் மான் வடிவில் மாயையால் வனத்தில் ராமனை ஏமாற்றிச் சீதையைக் கவர்ந்தான். பிறகு குற்றமற்ற சீதையைத் தேடிக்கொண்டிருந்த ராமன் வனத்தில் சுக்ரீவன் என்ற வானரனை நண்பனாகப் பெற்றான். பகைவர் நகரங்களை வெல்லும் ராமன் வாலியைக் கொன்று, மகாத்மாவான சுக்ரீவனுக்கு வானர அரசைக் கொடுத்தான். சுக்ரீவனால் கட்டளையிடப்பட்ட, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் அந்தத் தேவியைத் தேடிக்கொண்டு எல்லாத் திசைகளுக்கும் புறப்பட்டனர். நான் சம்பாதியின் சொல்லைக் கேட்டு, அகன்ற கண்களுடைய அவளுக்காக நூறு யோஜனை நீளமுள்ள கடலை வேகமாகத் தாண்டினேன். ராகவனிடமிருந்து நான் கேட்டறிந்த அதே வடிவமும், அதே நிறமும், அதே அடையாளங்களும் உடைய அவள் இவளே; இவளை நான் கண்டடைந்துவிட்டேன் — என்று சொல்லி அந்த வானரச் சிறந்தோன் பேச்சை நிறுத்தினான். இங்கே அனுமன் தன் பெயரைச் சொல்லவில்லை; ‘நான்’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான்; அவனுடைய நோக்கம் தன்னை அறிமுகப்படுத்துவது அல்ல, நம்பிக்கையைப் பெறுவது. கடைசி வாக்கியம் கதையின் முடிவும் ஆகும், தேடலின் வெற்றியும் ஆகும் — நீண்ட பயணம் இங்கேதான் பலன் கண்டது. ராமன் சொன்ன அடையாளங்கள் பொருந்துகின்றன என்று சொல்வதன் மூலம் அவன் சீதையை உறுதிசெய்துகொள்கிறான்; அதனால் தான் ராமனின் தூதன் என்பதையும் சுட்டிக்காட்டுகிறான். இங்கே கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் நிகழ்ச்சிகள் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகின்றன — நண்பனைப் பெறுதல், வாலி வதம், அரசைக் கொடுத்தல், திசைகளுக்கு அனுப்புதல். சுக்ரீவனின் கட்டளைப்படி ஆயிரக்கணக்கான வானரர்கள் சென்றனர்; அவர்களில் ஒருவனான நானே இங்கு வந்தேன் என்று பணிவுடன் சுட்டப்படுகிறது. சம்பாதியின் பெயரைச் சொல்வதன் மூலம் அவன் தான் வந்த வழிக்குச் சான்று தருகிறான். ‘அதே வடிவமும் அதே நிறமும்’ என்ற சொல் குறிப்பாக நெஞ்சைத் தொடுவது; ராமனே சீதையின் வடிவை வானரர்களுக்கு வருணித்தார் என்பது இதனால் சுட்டப்படுகிறது — ராமன் அவளை மறக்கவில்லை.

அதைக் கேட்ட ஜானகி பெரும் வியப்படைந்தாள். சுருண்ட கூந்தல் ஓரங்களும் அழகிய கூந்தலும் உடைய அந்த அச்சமுற்ற பெண், கூந்தலால் மூடப்பட்டிருந்த முகத்தை உயர்த்தி, சிம்சுபா மரத்தை நோக்கிப் பார்த்தாள். வானரனின் சொற்களைக் கேட்டு, எல்லாத் திசைகளையும் இடைத்திசைகளையும் நோக்கி, முழு மனத்தோடு ராமனை நினைத்தபடி அவள் பேரானந்தம் அடைந்தாள். பிறகு குறுக்காகவும், மேலேயும், கீழேயும் நோக்கிய அவள், சிந்தைக்கு எட்டாத அறிவுடையவனும், வானரத் தலைவனான சுக்ரீவனின் அமைச்சனுமான வாயுமைந்தனை, உதயமலையில் நிற்கும் சூரியனைப் போலக் கண்டாள். இந்த உவமையால் அனுமனின் ஒளியும் அவனுடைய வருகையின் மங்கலத்தன்மையும் சுட்டப்படுகின்றன — சூரிய உதயம் இரவுக்கு முடிவு கட்டுவதுபோல, இவனைக் காண்பது சீதையின் துயர இரவின் முடிவுக்குத் தொடக்கம். ‘முழு மனத்தோடு ராமனை நினைத்தபடி’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய மகிழ்ச்சிக்குக் காரணம் தெளிவாகிறது — பேசுபவன் அல்ல, ராமனின் நினைவே அவளை மகிழ்விக்கிறது. அவள் முதலில் ஒலியையும், பிறகு திசைகளையும், இறுதியில் பேசுபவனையும் காண்கிறாள்.

ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ — ಅಂದರೆ ಅವಳು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ — ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಉದ್ವೇಗಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಥೆ ರಾಮನ ತಂದೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು — ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನು, ಪುಣ್ಯಶೀಲನು, ಮಹಾಕೀರ್ತಿವಂತನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ. ಅವನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಗುಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮನು, ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಬಲದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನು. ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಒಲವು; ಅವನು ಕ್ಷುದ್ರನಲ್ಲ, ಕರುಣಾಳು, ದಯಾಳು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನು, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನು, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನು. ರಾಜರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ವಿಪುಲ ಸಂಪತ್ತಿನವನು, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ನಾಲ್ಕು ಕಡಲುಗಳ ಎಲ್ಲೆಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ತಾನು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದು ಇತರರಿಗೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಆಗಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಮೊದಲು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಮಗನ ಕಥೆಗೆ ಅಣಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಂಶವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಮಾತನಾಡುವವನು ತನ್ನ ಮಾವನ ಕುಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಸೀತೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಮಧುರವಾದ, ಪರಿಚಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ಭಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದೂರವಾಗಬಹುದು. ರಾಜನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ತಪಸ್ಸು, ಬಲ, ದಯೆ, ಕೀರ್ತಿ — ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮಗನ ಗುಣಗಳ ಮೂಲವು ತಂದೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಈ ಶೈಲಿ ಪೌರಾಣಿಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ವಂಶ, ಅನಂತರ ನಾಯಕ.

ಆ ದಶರಥನ ಪ್ರಿಯನಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ತಾರಾಧಿಪನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು — ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರಮುಖನು — ರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ವಿಶೇಷಜ್ಞನು, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಅವನು ತನ್ನ ನಡತೆಯ — ಸದಾಚಾರದ — ತನ್ನ ಜನರ, ಜೀವಲೋಕದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಿತಾ’ (ರಕ್ಷಕ) ಎಂಬ ಪದವು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಕ್ಷಕತ್ವವೇ ರಾಮನ ಪ್ರಧಾನ ಗುಣ ಎಂಬುದು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಆ ವೀರನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಂದ ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಅನೇಕ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರವನ್ನೂ ಖರದೂಷಣರ ಮರಣವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯ, ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ರಾವಣನ ಅಸಹನೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದ ಮೂಲ ರಾಮನ ದೋಷವಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸನ ಕ್ರೋಧ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಗೆ ವಿಸ್ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ನಿರ್ಜನ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಯಾರು ಎಂದು. ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪಾಲನೆ, ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನ ಸಹಗಮನ, ವನದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರ ನಿಗ್ರಹ — ಈ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವಳು ಮಾತನಾಡುವವನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲಳು.

ರಾವಣನು ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿ ಪಡೆದನು. ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೊರಟರು. ನಾನು ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿದೆನು. ‘ಯಾವ ರೂಪದ, ಯಾವ ಬಣ್ಣದ, ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವಳೆಂದು ನಾನು ರಾಘವನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ, ಅವಳೇ ಇವಳು; ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮಾತನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ನಾನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಪರಿಚಯವಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ಕಥೆಯ ಮುಕ್ತಾಯವೂ ಹೌದು, ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಹೌದು — ದೀರ್ಘ ಯಾತ್ರೆ ಇಲ್ಲೇ ಸಫಲವಾಯಿತು. ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೊಂದಿಕೆಯಾದವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಗುರುತನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ತಾನು ರಾಮದೂತನೆಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮಿತ್ರಲಾಭ, ವಾಲಿವಧೆ, ರಾಜ್ಯದಾನ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಿಕೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಹೋದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ — ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಪಾತಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ತನ್ನ ದಾರಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾರೂಪಾಂ ಯಥಾವರ್ಣಾಮ್’ (ಯಾವ ರೂಪದ, ಯಾವ ಬಣ್ಣದ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯ ರೂಪವನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾನಕಿಯು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನಂಚುಗಳ, ಸುಂದರ ಕೇಶದ, ಭೀರುವಾದ ಅವಳು ಕೂದಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಮುಖವನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಶಿಂಶುಪಾವೃಕ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಳು. ಕಪಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು. ಅನಂತರ ಅಡ್ಡಡ್ಡಲಾಗಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಅಚಿಂತ್ಯಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಉದಯಾಚಲದಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡಳು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಅವನ ಆಗಮನದ ಶುಭತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಸೂರ್ಯೋದಯವು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ಇವನ ದರ್ಶನವು ಸೀತೆಯ ದುಃಖರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದ ಆರಂಭ. ‘ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ರಾಮಮನುಸ್ಮರಂತೀ’ (ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಹರ್ಷದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಾತನಾಡಿದವನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮೊದಲು ಶಬ್ದವನ್ನು, ಅನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಕೊನೆಗೆ ಮಾತನಾಡಿದವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.

പലവിധത്തിൽ ആലോചിച്ചശേഷം മഹാബുദ്ധിമാനായ ഹനുമാൻ വൈദേഹിക്കു കേൾക്കാവുന്നവിധം — അതായത് അവൾ കേൾക്കുന്ന തരത്തിൽ — മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അവൻ നേരിട്ട് അവളെ സംബോധന ചെയ്യുന്നില്ല, കഥ കേൾപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ സീത ഭയപ്പെടാതിരിക്കും. കഥ ആരംഭിക്കുന്നത് രാമന്റെ പിതാവിന്റെ വർണനയോടെയാണ്. ദശരഥൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു — രഥങ്ങളാലും ആനകളാലും കുതിരകളാലും സമൃദ്ധൻ, പുണ്യശീലൻ, മഹാകീർത്തിമാൻ, ഇക്ഷ്വാകുക്കളിൽ മഹായശസ്വി. രാജർഷിമാരുടെ ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, തപസ്സിൽ ഋഷിമാർക്കു തുല്യൻ, ചക്രവർത്തിമാരുടെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, ബലത്തിൽ പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രനു സമൻ. അഹിംസയിൽ താൽപര്യമുള്ളവൻ, ക്ഷുദ്രബുദ്ധിയില്ലാത്തവൻ, കരുണാമയൻ, സത്യപരാക്രമൻ, ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ മുഖ്യൻ, ലക്ഷ്മീവാൻ, ഐശ്വര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ. രാജലക്ഷണങ്ങളെല്ലാം തികഞ്ഞവൻ, വിപുലമായ ഐശ്വര്യമുള്ളവൻ, രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, നാലു സമുദ്രങ്ങൾ അതിരിടുന്ന ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധൻ, സ്വയം സുഖിയും മറ്റുള്ളവർക്കു സുഖം നൽകുന്നവനുമായിരുന്നു അവൻ. ഇങ്ങനെ പിതാവിന്റെ മഹിമ ആദ്യം സ്ഥാപിച്ചിട്ട് ഹനുമാൻ പുത്രന്റെ കഥയ്ക്കു വേദിയൊരുക്കുന്നു. ഈ വംശവർണന കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ, വക്താവിനു തന്റെ ഭർതൃകുലത്തെക്കുറിച്ചു നന്നായി അറിയാമെന്നു സീത മനസ്സിലാക്കും. മധുരവും പരിചിതവുമായ വാക്കുകളാൽ അവളുടെ ഭയം പതുക്കെപ്പതുക്കെ അകലും. രാജവർണനയിൽ ധർമം, തപസ്സ്, ബലം, ദയ, കീർത്തി എന്നീ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഒരുമിച്ചു ശേഖരിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുവഴി പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ മൂലം പിതാവിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു. കഥ പറയുന്ന ഈ ശൈലി പൗരാണികമാണ് — ആദ്യം വംശം, പിന്നെ നായകൻ.

ആ ദശരഥന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ് താരാധിപനെപ്പോലെ — അതായത് ചന്ദ്രനെപ്പോലെ — മുഖമുള്ള രാമൻ; അവൻ വിശേഷജ്ഞനും എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. തന്റെ സദാചാരത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും ജീവലോകത്തിന്റെയും ധർമത്തിന്റെയും രക്ഷകനാണ് ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവൻ. ഇവിടെ ‘രക്ഷിതാ’ (രക്ഷകൻ) എന്ന പദം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി രക്ഷകത്വമാണ് രാമന്റെ പ്രധാനഗുണം എന്നു ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. സത്യപ്രതിജ്ഞനായ വൃദ്ധപിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ആ വീരൻ ഭാര്യയോടും സഹോദരനോടുംകൂടി വനത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ മഹാവനത്തിൽ മൃഗയാർഥം ഓടിനടന്ന അവൻ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ശൂരന്മാരായ അനേകം രാക്ഷസരെ വധിച്ചു. ജനസ്ഥാനത്തിലെ സംഹാരവും ഖരദൂഷണന്മാരുടെ മരണവും കേട്ട് രാവണൻ അമർഷത്തോടെ ജാനകിയെ അപഹരിച്ചു. ഹനുമാൻ ചുരുക്കിയെങ്കിലും ക്രമമായി കഥ പറയുന്നു — വനവാസത്തിനു കാരണം പിതാവിന്റെ സത്യം, അപഹരണത്തിനു കാരണം രാവണന്റെ അമർഷം. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലം രാമന്റെ ദോഷമല്ല, രാക്ഷസന്റെ ക്രോധമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തന്റെതന്നെ കഥ മറ്റൊരാളുടെ വായിൽനിന്നു കേൾക്കുന്ന സീത വിസ്മയിക്കുന്നു — ആളൊഴിഞ്ഞ ഈ അശോകവനത്തിൽ ഈ കഥ ആർക്കാണറിയുക? പിതാവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കൽ, ഭാര്യയും സഹോദരനും ഒപ്പം പോകൽ, വനത്തിൽ ദുഷ്ടന്മാരെ നിഗ്രഹിക്കൽ — ഈ മൂന്നു വാക്യങ്ങളിൽത്തന്നെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെയും ആരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെയും സാരം സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. കേൾക്കുന്ന സീതയ്ക്ക് എല്ലാം അറിയാം; എന്നിരുന്നാലും വക്താവിന്റെ സത്യസന്ധത പരീക്ഷിക്കാൻ അവൾക്കു കഴിയും.

മൃഗരൂപംകൊണ്ടുള്ള മായയാൽ വനത്തിൽ രാമനെ വഞ്ചിച്ച് രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ചു. പിന്നെ നിന്ദിക്കാനരുതാത്ത സീതയെ തിരഞ്ഞുനടന്ന രാമൻ വനത്തിൽ സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനെ മിത്രമായി നേടി. ശത്രുനഗരങ്ങൾ ജയിക്കുന്ന രാമൻ ബാലിയെ വധിച്ച് മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനു കപിരാജ്യം നൽകി. സുഗ്രീവനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ ആ ദേവിയെ തിരഞ്ഞ് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു. ഞാൻ സമ്പാതിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച്, ആ വിശാലാക്ഷിക്കുവേണ്ടി, നൂറു യോജന നീളമുള്ള സമുദ്രം വേഗത്തിൽ ചാടിക്കടന്നു. ഏതു രൂപവും ഏതു നിറവും ഏതു ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ളവളെന്നു രാഘവനിൽനിന്നു ഞാൻ കേട്ടിരുന്നുവോ, അവളെ ഇതാ ഞാൻ കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സംസാരം നിർത്തി. ഇവിടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പേരു പറയുന്നില്ല, ‘ഞാൻ’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു; പരിചയപ്പെടുത്തലല്ല, വിശ്വാസമാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. അവസാനവാക്യം കഥയുടെ സമാപ്തിയും അന്വേഷണത്തിന്റെ സിദ്ധിയുമാണ് — ദീർഘമായ യാത്ര ഇവിടെ സഫലമായി. രാമൻ പറഞ്ഞ ലക്ഷണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്നു എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ സീതയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞത് ഉറപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി താൻ രാമദൂതനാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മിത്രലാഭം, ബാലിവധം, രാജ്യദാനം, ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള നിയോഗം. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയാൽ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാർ പോയി, അവരിൽ ഒരുവൻ മാത്രമായ ഞാൻ ഇവിടെയെത്തി എന്നു വിനയത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമ്പാതിയുടെ പേരു പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ തന്റെ വഴിയുടെ പ്രമാണം നൽകുന്നു. ‘യഥാരൂപാം യഥാവർണാം’ (ഏതു രൂപവും ഏതു നിറവുമുള്ളവളെന്ന്) എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ്; കാരണം, രാമൻ സ്വയം സീതയുടെ രൂപം വാനരന്മാർക്കു വർണിച്ചുകൊടുത്തു എന്ന് അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ അവളെ മറന്നിട്ടില്ല.

അതു കേട്ട് ജാനകി അത്യധികം വിസ്മയിച്ചു. ചുരുണ്ട കേശാന്തമുള്ള, സുന്ദരമായ മുടിയുള്ള ആ ഭീരു, മുടികൊണ്ടു മൂടിയ മുഖം ഉയർത്തി ശിംശപാവൃക്ഷത്തിലേക്കു നോക്കി. കപിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഉപദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി, മനസ്സുമുഴുവൻ രാമനെ ഓർത്തുകൊണ്ട് അവൾ അത്യധികം ആഹ്ലാദിച്ചു. പിന്നെ വശങ്ങളിലേക്കും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന അവൾ, അചിന്ത്യമായ ബുദ്ധിയുള്ളവനും വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയുമായ വായുപുത്രനെ, ഉദയപർവതത്തിൽ നിൽക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ കണ്ടു. ഉപമയിലൂടെ ഹനുമാന്റെ തേജസ്സും അവന്റെ വരവിന്റെ ശുഭത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യോദയം രാത്രിക്ക് അന്ത്യം കുറിക്കുന്നതുപോലെ, ഇവനെ കാണുന്നത് സീതയുടെ ദുഃഖരാത്രിയുടെ അന്ത്യത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. ‘സർവാത്മനാ രാമമനുസ്മരന്തീ’ (മനസ്സുമുഴുവൻ രാമനെ ഓർത്തുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഹർഷത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ് — വക്താവല്ല, രാമന്റെ ഓർമതന്നെയാണ് അവളെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നത്. അവൾ ആദ്യം ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു, പിന്നെ ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കുന്നു, ഒടുവിൽ വക്താവിനെ കാണുന്നു.

Having thought it over in many ways, the wise Hanumān spoke sweet words where Vaidehī could hear them. He did not address her directly; he simply told a story within her hearing, so that she would not be alarmed. He began with Rāma's father. "There was a king named Daśaratha, rich in chariots, elephants and horses, virtuous in conduct, of great renown and glory among the Ikṣvākus. Foremost in the virtues of the royal sages, equal to the seers in austerity, born in a line of universal monarchs, he was like Indra in strength. He delighted in non-violence; he was free of meanness, compassionate and truly valiant, chief of the Ikṣvāku line, prosperous and a bringer of prosperity. He bore the marks of a king, his splendour was ample, he was a bull among kings, famed across the whole earth to its four boundaries, and he was happy himself and gave happiness to others." By first establishing the father's greatness, Hanumān prepared the ground for the son's story. From this account of the dynasty alone Sītā would know that the speaker knew her husband's family well, and his sweet and familiar words would slowly take away her fear. In the portrait of the king, dharma, austerity, strength, compassion and fame are gathered together, so that the root of the son's virtues is seen in the father.

"His dear eldest son, whose face is like the moon, lord of the stars, is named Rāma, a man of discernment and the best of all bowmen. He is the protector of his own good conduct and of his kin, the protector of the world of the living and of dharma, a scorcher of his enemies." The word "protector" comes four times, affirming that protecting is Rāma's chief quality. "At the word of his aged father, who was true to his promise, that hero went into the forest with his wife and his brother. Ranging after game in the great forest, he killed many valiant rākṣasas who could take any form they pleased. Hearing of the slaughter at Janasthāna and the deaths of Khara and Dūṣaṇa, Rāvaṇa in his anger carried off Jānakī." Hanumān told the story briefly but in order: the reason for the exile was the father's truthfulness, and the reason for the abduction was Rāvaṇa's anger, which implies that the root of Sītā's sorrow was not any fault of Rāma's but the rākṣasa's rage. Hearing her own story from another's mouth, Sītā was astonished: who, here in this lonely aśoka grove, could know it? Keeping a father's word, the wife and brother who went with him, the punishment of the wicked in the forest: in these few sentences the substance of the Ayodhyā and Araṇya Kāṇḍas is summed up. Sītā, listening, knew all of it, and so she could test whether the speaker was telling the truth.

"Rāvaṇa deceived Rāma in the forest by a trick, through a creature in the form of a deer, and carried off Sītā. Searching for that blameless lady, Rāma met in the forest a monkey named Sugrīva and made him his friend. Then Rāma, conqueror of enemy cities, killed Vālin and gave the kingdom of the monkeys to the great-souled Sugrīva. At Sugrīva's command, monkeys who can take any form they like have gone out by the thousand in every direction, searching for that lady. On the word of Sampāti I leapt swiftly across the ocean, a hundred yojanas wide, for the sake of that large-eyed lady. Her form, her colouring and her marks, just as I heard them described by Rāghava, I have found in her." Having said this much, that bull among monkeys fell silent. Hanumān did not give his name; he only said "I", for his aim was not to introduce himself but to win her trust. His last words were both the end of the story and the success of the search; the long journey had borne fruit here. By saying that the marks Rāma had described matched her, he confirmed who she was and at the same time hinted that he was Rāma's messenger. The events of the Kiṣkindhā Kāṇḍa are summed up here: the friendship won, the killing of Vālin, the gift of the kingdom and the sending out of the search parties. Thousands of monkeys had gone out at Sugrīva's command, and he was humbly one among them who had come here. And "her form, her colouring" is especially touching, for it implies that Rāma himself had described Sītā's looks to the monkeys: Rāma had not forgotten her.

Hearing this, Jānakī was filled with the greatest wonder. The timid lady with her lovely curling hair lifted her face, which her hair had covered, and looked up into the śiṃśapā tree. Hearing the monkey's words, she looked around at all the quarters and the points between, and remembering Rāma with her whole being, she was filled with the greatest joy. Looking sideways, upwards and below, she saw him: the minister of Sugrīva, lord of the tawny monkeys, the son of the Wind, whose wisdom is beyond imagining, like the sun standing on the eastern mountain. The image suggests Hanumān's splendour and the good fortune of his coming: as sunrise ends the night, so the sight of him was the beginning of the end of Sītā's night of sorrow. "Remembering Rāma with her whole being" makes the cause of her joy plain: not the speaker but the memory of Rāma gladdened her. She first heard the voice, then searched the quarters, and at last saw the speaker.