विक्रान्तः हनूमान् अपि सीतायाः त्रिजटायाः राक्षसीनां च तर्जितं सर्वं तत्त्वतः शुश्राव। नन्दने देवताम् इव तां देवीम् अवेक्षमाणः सः वानरः बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास — ‘यां कपीनां सहस्राणि सुबहूनि अयुतानि च सर्वासु दिक्षु मार्गन्ते, सा इयं मया आसादिता। शत्रोः शक्तिम् अवेक्षता सुयुक्तेन गूढेन चारेण चरता मया तावत् इदम् अवेक्षितम् — राक्षसानां विशेषः, इयं पुरी, अस्य राक्षसाधिपतेः रावणस्य प्रभावः च निरीक्षितः।’ अत्र हनुमतः दूतधर्मः स्पष्टः — सः न केवलं सीतां अन्विष्टवान्, अपितु शत्रोः बलं, नगरस्य रचनां, राज्ञः प्रभावं च गुप्तचरवत् अवेक्षितवान्। सहस्राणि अयुतानि च वानराः अन्विष्यन्ति, किन्तु तेन एव एकेन सा लब्धा — एषः तस्य सन्तोषः, न तु गर्वः। नन्दनवनस्य देवतायाः उपमा सीतायाः दिव्यत्वं, अशोकवनस्य रमणीयतां च युगपत् सूचयति। हनूमान् प्रथमं ‘सर्वं शुश्राव’ — सः कार्यात् पूर्वं स्थितिं सम्यक् जानाति, एषः बुद्धिमतः लक्षणम्। हनुमतः दृष्टिः द्विविधा — एकतः सीतायाः दुःखं करुणया पश्यति, अपरतः राक्षसानां शक्तिं विवेकेन मापयति। एषः संयोगः आदर्शदूतस्य लक्षणम्। त्रिजटायाः स्वप्नं श्रुत्वा अपि सः न उत्सिक्तः; सः स्वप्नात् न, स्वकर्मणः एव फलम् अपेक्षते। अस्मिन् सर्गे समग्रः अपि हनुमतः आत्मसंवादः, बाह्यघटना नास्ति — कविः दूतस्य मनः अन्तःस्थं प्रकाशयति। अस्य श्रवणस्य फलम् अपि — सः सीतायाः प्राणत्यागसङ्कल्पं श्रुतवान्, अतः तस्य त्वरा वर्धते।

‘अप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः तस्य रामस्य पतिदर्शनकाङ्क्षिणीं भार्यां समाश्वासयितुं युक्तम्। पूर्णचन्द्रनिभाननाम् अदृष्टदुःखां दुःखस्य अन्तं न अधिगच्छतीम् एनाम् अहम् आश्वासयामि। यदि शोकोपहतचेतनाम् इमां सतीम् अनाश्वास्य गमिष्यामि, तर्हि गमनं दोषवत् भवेत्; मयि गते परित्राणम् अपश्यन्ती यशस्विनी राजपुत्री जानकी जीवितं त्यजेत्। यथा च सः महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः सीतादर्शनलालसः रामः समाश्वासयितुं न्याय्यः।’ ततः सः कठिनताम् अपि पश्यति — ‘निशाचरीणां प्रत्यक्षं अभिभाषितम् अक्षमम्; कथं नु खलु कर्तव्यम् इदम्? कृच्छ्रगतः हि अहम्। अनेन रात्रिशेषेण यदि मया न आश्वास्यते, तर्हि सर्वथा सा जीवितं परित्यक्ष्यति, नास्ति संदेहः। यदि रामः मां पृच्छेत् — “सीता मां प्रति किं वचः अब्रवीत्”, तदा सुमध्यमाम् असम्भाष्य अहं तं किं प्रतिब्रूयाम्? सीतासंदेशरहितं त्वरया इतः गतं मां काकुत्स्थः क्रोधतीव्रेण चक्षुषा निर्दहेत् अपि। यदि रामकारणात् भर्तारं सुग्रीवम् उद्योजयिष्यामि, तस्य ससैन्यस्य आगमनं व्यर्थं भविष्यति। अतः राक्षसीनाम् अन्तरं प्राप्य अवस्थितः अहं संतापबहुलाम् इमां शनैः अद्य आश्वासयामि।’ हनुमतः चिन्तायाः द्वौ पक्षौ — सीतायाः जीवनरक्षा, रामस्य प्रति उत्तरदायित्वं च। रात्रिशेषः इति कालस्य सङ्कोचः तस्य त्वरां वर्धयति। ‘दोषवत् गमनम्’ इति पदं हनुमतः कर्तव्यबुद्धेः परिचायकम् — कार्यं सिद्धम् अपि अपूर्णम् एव, यदि सीता न आश्वास्यते। ‘रामः किं पृच्छेत्’ इति चिन्ता तस्य स्वामिभक्तिं दर्शयति; सः रामस्य दृष्टिकोणात् स्वकार्यं मूल्याङ्कयति। सुग्रीवस्य सैन्यस्य व्यर्थागमनम् इति चिन्ता अपि महत्त्वपूर्णा — सीता जीवति इति प्रमाणं विना सर्वं युद्धोद्यमः निरर्थकः। एवं सः त्रीन् पक्षान् — सीतां, रामं, सुग्रीवं — युगपत् चिन्तयति। ‘शनैः’ इति पदं तस्य उपायस्य सारः — सहसा प्रकटीभवनं भयं जनयेत्, शनैः आश्वासनं विश्वासं जनयेत्। राक्षसीनाम् ‘अन्तरम्’ — ताः निद्रिताः अन्यत्र गताः वा यदा — तत् कालं सः प्रतीक्षते।

‘अहं हि अतितनुः, विशेषतः वानरः च; इह मानुषीं संस्कृतां वाचम् उदाहरिष्यामि। यदि द्विजातिः इव संस्कृतां वाचं प्रदास्यामि, तर्हि सीता मां रावणं मन्यमाना भीता भविष्यति। अतः अवश्यम् एव मानुषम् अर्थवत् वाक्यं वक्तव्यम्; अन्यथा इयम् अनिन्दिता मया सान्त्वयितुं न शक्या।’ अत्र भाषायाः सूक्ष्मः विचारः — द्विजातीनां परिष्कृता संस्कृता वाक् रावणस्य अपि वाक्, सः ब्राह्मणवंशजः विद्वान् च; अतः तादृशी वाक् सीतायाः मनसि रावणस्य स्मृतिं जनयेत्। ‘मानुषं वाक्यम्’ इति हिन्दीभाष्यम् अयोध्यायाः समीपवर्तिनां जनानां सामान्यभाषाम् इति व्याचष्टे। हनुमतः वाक्पटुत्वं श्रोतुः मनोविज्ञानं च अत्र स्पष्टम् — वक्ता श्रोतारं दृष्ट्वा भाषां चिनोति। ‘अतितनुः’ इति स्वस्य लघुरूपस्य स्मरणम्; सः वृक्षे लघुरूपेण एव निलीनः। अस्मिन् श्लोकत्रये वाल्मीकिः भाषायाः सामाजिकं पक्षम् अपि सूचयति — संस्कृतस्य परिष्कृतं रूपं द्विजानां, लोकव्यवहारस्य सामान्यं रूपं जनानाम्। हनूमान् उभयं जानाति, यत् तस्य पाण्डित्यं दर्शयति; किष्किन्धाकाण्डे अपि रामः तस्य वाक्पटुतां प्रशशंस। वानरस्य मुखात् मनुष्यभाषा एव स्वयं विस्मयकारिणी, अतः सः सावधानः। ‘अर्थवत्’ इति विशेषणं वाक्यस्य सार्थकतां सूचयति — केवलं मधुरं न, अपितु प्रयोजनवत्। एवं भाषायाः चयनम् अपि दूतकर्मणः अङ्गम्, न तु गौणः विषयः।

‘मम रूपं भाषितं च आलोक्य पूर्वं रक्षोभिः त्रासिता सा जानकी भूयः त्रासम् उपैष्यति। ततः जातपरित्रासा विशालाक्षी मनस्विनी मां कामरूपिणं रावणं जानाना शब्दं कुर्यात्। सीतया कृते शब्दे नानाप्रहरणः घोरः अन्तकोपमः राक्षसीगणः सहसा समेयात्। ततः विकृताननाः महाबलाः ताः सर्वतः मां सम्परिक्षिप्य वधे ग्रहणे च यत्नं कुर्युः। उत्तमशाखिनां शाखाः प्रशाखाः स्कन्धान् च परिधावन्तं मां दृष्ट्वा ताः परिशङ्किताः भवेयुः। वने विचरतः मम महत् रूपं सम्प्रेक्ष्य भयवित्रस्ताः राक्षस्यः विकृतस्वराः भवेयुः। ततः राक्षसेन्द्रनिवेशने राक्षसेन्द्रनियुक्तानां रक्षसाम् अपि समाह्वानं कुर्युः। ते शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः उद्वेगकारणात् अस्मिन् विमर्दे वेगेन आपतेयुः। तैः परितः संरुद्धः अहं राक्षसं बलं विधमेयं, किन्तु महोदधेः परं पारं सम्प्राप्तुं न शक्नुयाम्। बहवः शीघ्रकारिणः आवृत्य मां गृह्णीयुः वा; ततः इयं च अगृहीतार्था स्यात्, मम च ग्रहणं भवेत्। हिंसाभिरुचयः ते इमां जनकात्मजां हिंस्युः वा; ततः रामसुग्रीवयोः इदं कार्यं विपन्नं स्यात्।’ हनुमतः दीर्घदृष्टिः अत्र स्पष्टा — सः घटनानां श्रृङ्खलां क्रमेण कल्पयति: सीतायाः भयं, कोलाहलः, राक्षसीनाम् आगमनं, सैन्यस्य आह्वानं, युद्धं, ग्रहणं, सीतायाः हिंसा च। एकस्य दोषस्य फलम् अनेकेषु रूपेषु प्रसरति इति सः जानाति। स्वस्य बलस्य विषये सः न संशयति — राक्षसबलं विधमेयम् इति; किन्तु विजयः अपि निष्फलः स्यात्, यदि सः प्रत्यागन्तुं न शक्नुयात्। ‘परिधावन्तम्’ इति पदं वानरस्वभावं स्मारयति — भयकाले वृक्षेषु इतस्ततः धावनम्। सः स्वस्य स्वभावम् अपि परिस्थितेः अङ्गत्वेन गणयति। एतत् चिन्तनं भीरुतायाः न, अपितु दूरदर्शितायाः फलम्; अग्रे सः एव अशोकवनं भङ्क्त्वा राक्षसान् हनिष्यति, किन्तु सीतया सह सम्भाषणस्य अनन्तरम् एव, यदा कार्यस्य मुख्यः अंशः सिद्धः। सः राक्षसीनां स्वभावम् अपि जानाति — ताः विकृतस्वराः शीघ्रं कोलाहलं कुर्वन्ति, रावणस्य भवने नियुक्तान् राक्षसान् आह्वयन्ति। एवं सः शत्रोः व्यवस्थां पूर्वम् एव अवगतवान्, यत् चतुर्थे श्लोके उक्तस्य गूढचारस्य फलम्।

‘राक्षसैः परिवारिते सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते नष्टमार्गे अस्मिन् उद्देशे जानकी वसति। संयुगे रक्षोभिः मयि विशस्ते गृहीते वा रामस्य कार्यसाधने अन्यं सहायं न पश्यामि। विमृशन् अपि तादृशं वानरं न पश्यामि, यः मयि हते शतयोजनविस्तीर्णं महोदधिं लङ्घयेत्। कामं रक्षसां सहस्राणि अपि हन्तुं समर्थः अस्मि, किन्तु महोदधेः परं पारं प्राप्तुं न शक्ष्यामि। युद्धानि असत्यानि, संशयः मे न रोचते; कः प्राज्ञः निःसंशयं कार्यं ससंशयं कुर्यात्? सीताभिभाषणे मम महान् दोषः स्यात्, अनभिभाषणे च वैदेह्याः प्राणत्यागः भवेत्।’ अत्र हनूमान् स्वस्य अनन्यत्वं जानाति — सः एव एकः सेतुः रामसीतयोः मध्ये। युद्धस्य फलम् अनिश्चितम् इति सः सम्यक् जानाति; वीरः अपि विवेकी। द्वयोः पक्षयोः दोषः — एषा एव तस्य धर्मसङ्कटस्य स्थितिः, या अग्रिमेषु श्लोकेषु समाधीयते। ‘नष्टमार्गः’ इति स्थानस्य दुर्गमत्वं सूचयति। ‘असत्यानि युद्धानि’ इति सूक्तिः राजनीतेः प्रसिद्धं तत्त्वम् — युद्धस्य फलं कदापि निश्चितं न। अतः बुद्धिमान् निश्चितं कार्यं युद्धस्य अनिश्चिततायां न स्थापयति। हनुमतः एषः विचारः तस्य बलस्य सह बुद्धेः अपि उत्कर्षं दर्शयति; अतः एव सः ‘बुद्धिमतां वरिष्ठः’ इति प्रसिद्धः। समुद्रलङ्घनस्य सामर्थ्यं केवलं तस्य एव, अतः तस्य जीवनं रामकार्याय अमूल्यम्। हनूमान् स्वस्य मरणं न भयात् परिहर्तुम् इच्छति, अपितु कार्यस्य हानेः भयात्। सः आत्मानं रामकार्यस्य साधनम् एव मन्यते। ‘सम्भाषणे दोषः, असम्भाषणे प्राणत्यागः’ — इति द्विधा दोषः तं मध्यमं मार्गं अन्वेष्टुं प्रेरयति: गुप्तस्थानात् रामकथाकथनम्, येन न कोलाहलः, न भयं, न च सीतायाः निराशा।

‘देशकालविरोधिताः भूताः अर्थाः अपि विक्लवं दूतम् आसाद्य सूर्योदये तमः इव विरुध्यन्ति। अर्थानर्थान्तरे निश्चिता अपि बुद्धिः न शोभते; पण्डितमानिनः दूताः कार्याणि घातयन्ति। कथं कार्यं न विनश्येत्, कथं मम वैक्लव्यं न भवेत्, कथं नु समुद्रस्य लङ्घनं वृथा न भवेत्? कथं नु खलु सा मे वाक्यं शृणुयात्, न च उद्विजेत?’ इति संचिन्त्य मतिमान् हनूमान् मतिं चकार — ‘अक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुं रामम् अनुकीर्तयन् तद्बन्धुगतचेतनाम् एनां न उद्वेजयिष्यामि। इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य विदितात्मनः रामस्य शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् मधुरां गिरं प्रब्रुवन् सर्वाणि श्रावयिष्यामि; यथा सीता श्रद्धास्यति तथा सर्वं समादधे।’ इति सः महाप्रभावः हनूमान् जगतिपतेः प्रमदाम् अवेक्षमाणः द्रुमविटपान्तरम् आस्थितः बहुविधं मधुरम् अवितथं वाक्यं जगाद। अत्र दूतलक्षणम् उपदिश्यते — विक्लवः दूतः सिद्धम् अपि कार्यं नाशयति, पण्डितमानी च स्वबुद्ध्या कार्यं विनाशयति। हनुमतः उपायः सरलः सूक्ष्मः च — रामस्य नाम एव सीतायाः विश्वासस्य कुञ्जिका। सः प्रथमं स्वम् अदर्शयित्वा रामकथां श्रावयिष्यति, येन भयं विना विश्वासः जायेत। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते, अग्रिमस्य सर्गस्य रामकथायाः भूमिकारूपः। सूर्योदये तमः इव इति उपमा सूक्ष्मा — यथा सूर्ये उदिते तमः नश्यति, तथा विक्लवे दूते प्राप्ते अर्थाः नश्यन्ति। ‘श्रद्धास्यति’ इति पदं हनुमतः लक्ष्यं स्पष्टयति — सूचनायाः अपेक्षया विश्वासः प्रधानः। सीता पूर्वं मायामृगेण परिव्राजकवेषेण रावणेन च वञ्चिता, अतः तस्याः विश्वासः सुलभः न। ‘सुबन्धुम्’ इति रामस्य विशेषणं सीतायाः सह तस्य आत्मीयं सम्बन्धं सूचयति। हनुमतः पद्धतिः — प्रथमं श्रवणं, ततः चिन्तनं, ततः निर्णयः, अन्ते कर्म — आदर्शस्य कार्यकर्तुः क्रमः। अन्तिमे श्लोके ‘जगतिपतेः प्रमदाम्’ इति रामस्य जगत्पतित्वं, ‘अवितथम्’ इति च वाक्यस्य सत्यत्वं निर्दिश्यते — हनुमतः वचनं न केवलं मधुरं, सत्यम् अपि।

విక్రమశాలి అయిన హనుమంతుడు కూడా సీత మాటలనూ, త్రిజట మాటలనూ, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులనూ అన్నింటినీ యథాతథంగా విన్నాడు. నందనవనంలోని దేవతలా ఉన్న ఆ దేవిని చూస్తూ ఆ వానరుడు అనేకవిధాలుగా ఆలోచించాడు — ‘ఎన్నో వేలమంది, పదివేలమంది వానరులు అన్ని దిక్కులలోనూ ఎవరిని వెదకుతున్నారో, ఆమెను నేను కనుగొన్నాను. శత్రువు శక్తిని పరిశీలిస్తూ, చక్కగా యుక్తితో రహస్యంగా గూఢచారిలా సంచరిస్తూ నేను ఇప్పటివరకు ఇదంతా పరిశీలించాను — రాక్షసుల విశేషాలనూ, ఈ నగరాన్నీ, ఈ రాక్షసాధిపతి రావణుని ప్రభావాన్నీ పరీక్షించి చూశాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుని దూతధర్మం స్పష్టమవుతుంది — అతడు కేవలం సీతను వెదకడమే కాక, శత్రువు బలాన్నీ, నగర నిర్మాణాన్నీ, రాజు ప్రభావాన్నీ గూఢచారిలా పరిశీలించాడు. వేలాది, పదివేలాది వానరులు వెదకుతున్నారు, కానీ ఆమె అతనొక్కనికే దొరికింది — ఇది అతని సంతోషం, గర్వం కాదు. నందనవన దేవత ఉపమానం సీత దివ్యత్వాన్నీ అశోకవనపు రమణీయతనూ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు మొదట ‘సర్వం శుశ్రావ’ (అంతా విన్నాడు) — పని చేయడానికి ముందు అతడు పరిస్థితిని చక్కగా తెలుసుకుంటాడు; ఇది బుద్ధిమంతుని లక్షణం. హనుమంతుని దృష్టి రెండు విధాలు — ఒకవైపు సీత దుఃఖాన్ని కరుణతో చూస్తాడు, మరొకవైపు రాక్షసుల శక్తిని వివేకంతో అంచనా వేస్తాడు. ఈ సంయోగం ఆదర్శదూత లక్షణం. త్రిజట స్వప్నం విన్నా అతడు ఉప్పొంగిపోలేదు; అతడు స్వప్నం నుండి కాక తన కర్మ నుండే ఫలాన్ని ఆశిస్తాడు. ఈ సర్గ అంతా హనుమంతుని ఆత్మసంభాషణే, బాహ్యఘటన ఏదీ లేదు — కవి దూత అంతరంగాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు. ఈ శ్రవణానికి ఒక ఫలం కూడా ఉంది — సీత ప్రాణత్యాగ సంకల్పాన్ని అతడు విన్నాడు, కాబట్టి అతని తొందర పెరుగుతుంది.

‘అప్రమేయుడూ, సర్వప్రాణులపట్ల దయ గలవాడూ అయిన ఆ రాముని భార్య, భర్తను చూడాలని కోరుకుంటున్నది; ఆమెను ఊరడించడం యుక్తం. పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం గల, ఇంతకుముందు దుఃఖమెరుగని, దుఃఖానికి అంతు కానరాని ఈమెను నేను ఊరడిస్తాను. శోకంతో చైతన్యం దెబ్బతిన్న ఈ సాధ్విని ఊరడించకుండా నేను వెళ్ళిపోతే, ఆ వెళ్ళడం దోషభరితమవుతుంది; నేను వెళ్ళిపోయాక రక్షణ కానరాక యశస్విని అయిన రాజపుత్రి జానకి ప్రాణాలు విడిచిపెట్టవచ్చు. అలాగే, సీతను చూడాలని తపిస్తున్న పూర్ణచంద్రముఖుడైన ఆ మహాబాహువు రాముని కూడా ఊరడించడం న్యాయం.’ తరువాత అతడు కష్టాన్ని కూడా చూస్తాడు — ‘నిశాచరస్త్రీల ఎదుట మాట్లాడటం సాధ్యం కాదు; ఇది ఎలా చేయాలి? నేను నిజంగా సంకటంలో పడ్డాను. మిగిలిన ఈ రాత్రిలోనే నేను ఆమెను ఊరడించకపోతే, ఆమె అన్నివిధాలా ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది, సందేహం లేదు. “సీత నా గురించి ఏమి మాట చెప్పింది” అని రాముడు నన్ను అడిగితే, ఆ సన్నని నడుము గలామెతో మాట్లాడకుండా నేను అతనికి ఏమి జవాబు చెప్పగలను? సీత సందేశం లేకుండా తొందరగా ఇక్కడి నుండి వెళ్ళిన నన్ను కాకుత్స్థుడు కోపంతో తీవ్రమైన చూపుతో కాల్చివేసినా వేయవచ్చు. రాముని కోసం నేను నా ప్రభువు సుగ్రీవుని ప్రేరేపిస్తే, సైన్యంతో సహా అతని రాక వ్యర్థమవుతుంది. కాబట్టి రాక్షసస్త్రీలు ఏమరుపాటుగా ఉండే సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఇక్కడే ఉండి, తాపంతో నిండిన ఈమెను ఈ రోజు మెల్లగా ఊరడిస్తాను.’ హనుమంతుని చింతకు రెండు పక్షాలు — సీత ప్రాణరక్షణ, రామునిపట్ల బాధ్యత. ‘రాత్రిశేషః’ (మిగిలిన రాత్రి) అనే మాటలోని కాలపు సంకోచం అతని తొందరను పెంచుతుంది. ‘దోషవత్ గమనమ్’ (దోషభరితమైన వెళ్ళడం) అనే పదం హనుమంతుని కర్తవ్యబుద్ధికి పరిచాయకం — సీతను ఊరడించకపోతే సాధించిన పని కూడా అసంపూర్ణమే. ‘రాముడు ఏమి అడుగుతాడు’ అనే చింత అతని స్వామిభక్తిని చూపుతుంది; అతడు రాముని దృష్టికోణం నుండి తన పనిని అంచనా వేసుకుంటాడు. సుగ్రీవుని సైన్యం వ్యర్థంగా వస్తుందనే చింత కూడా ముఖ్యమైనది — సీత బ్రతికి ఉందనే ప్రమాణం లేకుండా యుద్ధప్రయత్నమంతా నిరర్థకం. ఈ విధంగా అతడు మూడు పక్షాలను — సీత, రాముడు, సుగ్రీవుడు — ఒకేసారి ఆలోచిస్తాడు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదం అతని ఉపాయపు సారం — హఠాత్తుగా ప్రత్యక్షమైతే భయం కలుగుతుంది, మెల్లగా ఊరడిస్తే విశ్వాసం కలుగుతుంది. రాక్షసస్త్రీల ‘అంతరమ్’ — వారు నిద్రపోయినప్పుడో వేరేచోటికి వెళ్ళినప్పుడో — ఆ సమయం కోసం అతడు ఎదురుచూస్తాడు.

‘నేను మిక్కిలి చిన్న రూపంలో ఉన్నాను, అందులోనూ వానరుణ్ణి; ఇక్కడ నేను మానుషమైన సంస్కృతవాక్కును పలుకుతాను. ద్విజునిలా సంస్కృతవాక్కును పలికితే సీత నన్ను రావణుడని భావించి భయపడుతుంది. కాబట్టి తప్పక మానుషమైన, అర్థవంతమైన వాక్యమే పలకాలి; లేకపోతే నిందారహితురాలైన ఈమెను నేను ఊరడించలేను.’ ఇక్కడ భాష గురించిన సూక్ష్మమైన ఆలోచన ఉంది — ద్విజుల పరిష్కృతమైన సంస్కృతవాక్కు రావణుని వాక్కు కూడా, ఎందుకంటే అతడు బ్రాహ్మణవంశంలో పుట్టినవాడు, విద్వాంసుడు; కాబట్టి అలాంటి వాక్కు సీత మనస్సులో రావణుని జ్ఞాపకాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘మానుషం వాక్యమ్’ అంటే అయోధ్య సమీపంలోని ప్రజల సామాన్య భాష అని హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది. హనుమంతుని వాక్పటుత్వమూ శ్రోత మనోవిజ్ఞానంపై అతని అవగాహనా ఇక్కడ స్పష్టమవుతాయి — వక్త శ్రోతను చూసి భాషను ఎంచుకుంటాడు. ‘అతితనుః’ (మిక్కిలి చిన్నవాడు) అనేది తన లఘురూపపు స్మరణ; అతడు చెట్టుపై చిన్న రూపంలోనే దాగి ఉన్నాడు. ఈ మూడు శ్లోకాలలో వాల్మీకి భాషకున్న సామాజిక పక్షాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — సంస్కృతపు పరిష్కృతరూపం ద్విజులది, లోకవ్యవహారపు సామాన్యరూపం జనులది. హనుమంతునికి రెండూ తెలుసు, ఇది అతని పాండిత్యాన్ని చూపుతుంది; కిష్కింధాకాండలో కూడా రాముడు అతని వాక్పటుత్వాన్ని ప్రశంసించాడు. వానరుని నోటి నుండి మనుష్యభాష రావడమే ఆశ్చర్యకరం, కాబట్టి అతడు జాగ్రత్తగా ఉన్నాడు. ‘అర్థవత్’ (అర్థవంతమైన) అనే విశేషణం వాక్యపు సార్థకతను సూచిస్తుంది — కేవలం మధురమైనదే కాదు, ప్రయోజనకరమైనది కూడా. ఈ విధంగా భాషను ఎంచుకోవడం కూడా దూతకర్మలో ఒక అంగం, గౌణమైన విషయం కాదు.

‘నా రూపాన్నీ మాటనూ చూసి, ఇంతకుముందే రాక్షసులచేత భయపెట్టబడిన ఆ జానకి మళ్ళీ భయపడుతుంది. అప్పుడు భయపడిన ఆ విశాలాక్షి, మనస్విని నన్ను కామరూపి అయిన రావణుడని భావించి కేకలు వేయవచ్చు. సీత కేక వేయగానే నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన, యమునిలాంటి ఘోరమైన రాక్షసస్త్రీల గుంపు హఠాత్తుగా వచ్చి చేరవచ్చు. అప్పుడు వికృత ముఖాలు గల ఆ మహాబలవతులు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ చుట్టుముట్టి చంపడానికో పట్టుకోవడానికో ప్రయత్నించవచ్చు. ఉత్తమ వృక్షాల కొమ్మలూ ఉపకొమ్మలూ బోదెలూ మీదుగా అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్న నన్ను చూసి వారు శంకించవచ్చు. వనంలో సంచరిస్తున్న నా మహారూపాన్ని చూసి భయంతో వణికిపోయిన రాక్షసస్త్రీలు వికృతస్వరాలతో అరవవచ్చు. అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని భవనంలో రాక్షసేంద్రుడు నియమించిన రాక్షసులను కూడా పిలవవచ్చు. శూలాలూ బాణాలూ ఖడ్గాలూ వివిధ ఆయుధాలూ చేతబట్టిన వారు కలవరంతో ఈ కలహంలోకి వేగంగా వచ్చిపడవచ్చు. వారు నన్ను నాలుగువైపులా అడ్డగిస్తే నేను రాక్షససైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేయగలను, కానీ మహాసముద్రపు ఆవలి తీరాన్ని చేరలేకపోవచ్చు. లేదా వేగంగా పనిచేసే అనేకులు నన్ను చుట్టుముట్టి పట్టుకోవచ్చు; అప్పుడు ఈమెకు విషయం తెలియకుండానే పోతుంది, నేను కూడా పట్టుబడతాను. లేదా హింసను ఇష్టపడే వారు ఈ జనకాత్మజను హింసించవచ్చు; అప్పుడు రామసుగ్రీవుల ఈ కార్యం విఫలమవుతుంది.’ హనుమంతుని దీర్ఘదృష్టి ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది — అతడు ఘటనల శృంఖలను క్రమంగా ఊహిస్తాడు: సీత భయం, కోలాహలం, రాక్షసస్త్రీల రాక, సైన్యాన్ని పిలవడం, యుద్ధం, పట్టుబడటం, సీతకు హింస. ఒక్క దోషపు ఫలం అనేక రూపాలలో వ్యాపిస్తుందని అతనికి తెలుసు. తన బలం విషయంలో అతనికి సందేహం లేదు — రాక్షససైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేయగలనని; కానీ తిరిగి వెళ్ళలేకపోతే విజయం కూడా నిష్ఫలమే. ‘పరిధావంతమ్’ (అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్న) అనే పదం వానరస్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — భయసమయంలో చెట్లమీద అటూ ఇటూ పరుగెత్తడం. అతడు తన స్వభావాన్ని కూడా పరిస్థితిలో ఒక అంగంగా లెక్కిస్తాడు. ఈ ఆలోచన పిరికితనపు ఫలం కాదు, దూరదృష్టి ఫలం; ముందు అతడే అశోకవనాన్ని భగ్నం చేసి రాక్షసులను చంపుతాడు, కానీ సీతతో సంభాషించిన తరువాతనే, కార్యంలోని ముఖ్యభాగం సిద్ధించినప్పుడే. రాక్షసస్త్రీల స్వభావం కూడా అతనికి తెలుసు — వారు వికృతస్వరాలతో త్వరగా కోలాహలం చేస్తారు, రావణుని భవనంలో నియమించబడిన రాక్షసులను పిలుస్తారు. ఈ విధంగా అతడు శత్రువు వ్యవస్థను ముందుగానే అర్థం చేసుకున్నాడు; ఇది నాల్గవ శ్లోకంలో చెప్పిన గూఢచర్యపు ఫలం.

‘రాక్షసులచేత చుట్టుముట్టబడిన, సముద్రంతో ఆవరించబడిన, రహస్యమైన, దారి కానరాని ఈ ప్రదేశంలో జానకి నివసిస్తోంది. యుద్ధంలో రాక్షసులు నన్ను చంపినా పట్టుకున్నా, రాముని కార్యాన్ని సాధించడానికి మరొక సహాయుడు నాకు కనిపించడం లేదు. ఎంత ఆలోచించినా, నేను హతుడనైతే నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల మహాసముద్రాన్ని దాటగలిగే వానరుడు నాకు కనిపించడం లేదు. వేలాది రాక్షసులను కూడా చంపగల సమర్థుడినే, కానీ మహాసముద్రపు ఆవలి తీరాన్ని చేరలేను. యుద్ధాల ఫలితం అనిశ్చితం, సంశయం నాకు నచ్చదు; నిస్సంశయమైన పనిని ఏ ప్రాజ్ఞుడు సంశయాస్పదం చేస్తాడు? సీతతో మాట్లాడితే నాకు మహాదోషం కలగవచ్చు, మాట్లాడకపోతే వైదేహి ప్రాణత్యాగం చేయవచ్చు.’ ఇక్కడ హనుమంతునికి తన అనన్యత తెలుసు — రామసీతల మధ్య అతనొక్కడే వారధి. యుద్ధఫలం అనిశ్చితమని అతనికి బాగా తెలుసు; వీరుడైనా వివేకి. రెండు పక్షాలలోనూ దోషం — ఇదే అతని ధర్మసంకట స్థితి, ఇది తరువాతి శ్లోకాలలో పరిష్కారమవుతుంది. ‘నష్టమార్గః’ (దారి కానరానిది) అనే పదం ప్రదేశపు దుర్గమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అసత్యాని యుద్ధాని’ (యుద్ధాల ఫలితం అనిశ్చితం) అనే సూక్తి రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైన తత్త్వం — యుద్ధఫలం ఎప్పుడూ నిశ్చితం కాదు. కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు నిశ్చితమైన కార్యాన్ని యుద్ధపు అనిశ్చితత్వంలో పెట్టడు. హనుమంతుని ఈ ఆలోచన అతని బలంతో పాటు బుద్ధి ఉత్కర్షను కూడా చూపుతుంది; అందుకే అతడు ‘బుద్ధిమతాం వరిష్ఠః’ (బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు) అని ప్రసిద్ధుడు. సముద్రాన్ని దాటే సామర్థ్యం అతనికొక్కనికే ఉంది, కాబట్టి అతని జీవితం రామకార్యానికి అమూల్యమైనది. హనుమంతుడు తన మరణాన్ని భయంతో కాదు, కార్యహాని భయంతో తప్పించుకోవాలనుకుంటాడు. అతడు తనను రామకార్యానికి ఒక సాధనంగానే భావిస్తాడు. ‘మాట్లాడితే దోషం, మాట్లాడకపోతే ప్రాణత్యాగం’ — ఈ రెండువైపుల దోషం అతన్ని ఒక మధ్యేమార్గం వెదకడానికి ప్రేరేపిస్తుంది: రహస్యస్థానం నుండి రామకథను చెప్పడం; దానివల్ల కోలాహలమూ ఉండదు, భయమూ ఉండదు, సీతకు నిరాశా ఉండదు.

‘దేశకాలాలకు అనుకూలంగా సిద్ధమైన ప్రయోజనాలు కూడా కలవరపడే దూతను చేరుకుంటే, సూర్యోదయంలో చీకటిలా నశించిపోతాయి. కార్యాకార్యాల విషయంలో నిశ్చయించుకున్న బుద్ధి కూడా శోభించదు; తాము పండితులమని భావించుకునే దూతలు కార్యాలను చెడగొడతారు. పని ఎలా చెడిపోకుండా ఉంటుంది, నాలో కలవరం ఎలా కలగకుండా ఉంటుంది, సముద్రాన్ని దాటడం ఎలా వ్యర్థం కాకుండా ఉంటుంది? ఆమె నా మాట ఎలా వింటుంది, ఎలా భయపడకుండా ఉంటుంది?’ అని ఆలోచించి మతిమంతుడైన హనుమంతుడు ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాడు — ‘క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే, మంచి బంధువైన రాముని కీర్తిస్తూ, అతనిపైనే మనస్సు లగ్నమైన ఈమెను భయపెట్టను. ఇక్ష్వాకులలో శ్రేష్ఠుడూ ఆత్మజ్ఞానీ అయిన రాముని శుభమైన, ధర్మయుక్తమైన మాటలను సమర్పిస్తూ, మధురంగా పలుకుతూ అన్నీ వినిపిస్తాను; సీత ఎలా నమ్ముతుందో అలా అంతా కూర్చి చెబుతాను.’ ఇలా ఆ మహాప్రభావుడైన హనుమంతుడు జగత్పతి ప్రియురాలిని చూస్తూ, చెట్టు కొమ్మల మధ్య కూర్చొని అనేకవిధాలైన మధురమైన, సత్యమైన మాటలు పలికాడు. ఇక్కడ దూతలక్షణం ఉపదేశించబడుతుంది — కలవరపడే దూత సిద్ధమైన కార్యాన్ని కూడా నాశనం చేస్తాడు, పండితుడనని భావించుకునేవాడు తన బుద్ధితోనే కార్యాన్ని చెడగొడతాడు. హనుమంతుని ఉపాయం సరళమైనదీ సూక్ష్మమైనదీ — రాముని పేరే సీత విశ్వాసానికి తాళంచెవి. అతడు మొదట తనను తాను చూపించుకోకుండా రామకథను వినిపిస్తాడు, దానివల్ల భయం లేకుండా విశ్వాసం కలుగుతుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో ఉంది, అది తరువాతి సర్గలోని రామకథకు భూమిక. సూర్యోదయంలో చీకటి అనే ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — సూర్యుడు ఉదయించగానే చీకటి నశించినట్లు, కలవరపడే దూత చేతికి వస్తే ప్రయోజనాలు నశిస్తాయి. ‘శ్రద్ధాస్యతి’ (నమ్ముతుంది) అనే పదం హనుమంతుని లక్ష్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — సమాచారం కంటే విశ్వాసమే ప్రధానం. సీత ఇంతకుముందు మాయామృగం చేతా, పరివ్రాజక వేషంలోని రావణుని చేతా మోసపోయింది, కాబట్టి ఆమె విశ్వాసం సులభంగా దొరకదు. ‘సుబంధుమ్’ (మంచి బంధువు) అనే రాముని విశేషణం సీతతో అతనికున్న ఆత్మీయ సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుని పద్ధతి — మొదట వినడం, తరువాత ఆలోచించడం, తరువాత నిర్ణయం, చివరకు కర్మ — ఇది ఆదర్శ కార్యకర్త క్రమం. చివరి శ్లోకంలో ‘జగతిపతేః ప్రమదామ్’ (జగత్పతి ప్రియురాలు) అనే మాటతో రాముని జగత్పతిత్వమూ, ‘అవితథమ్’ (సత్యమైనది) అనే మాటతో వాక్యపు సత్యత్వమూ నిర్దేశించబడతాయి — హనుమంతుని మాట కేవలం మధురమైనదే కాదు, సత్యమైనది కూడా.

வீரனான அனுமனும் சீதையின் சொற்களையும், திரிஜடையின் கனவையும், ராக்ஷசிகளின் மிரட்டல்களையும் எல்லாம் உள்ளபடியே கேட்டான். நந்தனவனத்தில் இருக்கும் தேவதையைப் போல இருந்த அந்தத் தேவியை நோக்கியபடி அந்த வானரன் பலவாறாகச் சிந்திக்கலானான்: ‘ஆயிரக்கணக்கான, பல பல்லாயிரக்கணக்கான வானரர்கள் எல்லாத் திசைகளிலும் தேடிக்கொண்டிருக்கும் அவளை நான் கண்டடைந்துவிட்டேன். பகைவனின் வலிமையை அறிய முனைந்து, நன்கு கவனத்துடன், மறைந்து திரியும் ஒற்றனாகச் சுற்றிவந்த நான் இவற்றை எல்லாம் பார்த்துவிட்டேன் — ராக்ஷசர்களின் தனித்தன்மைகள், இந்த நகரம், ராக்ஷசர்களின் தலைவனான இந்த ராவணனின் ஆற்றல் ஆகியவற்றை ஆராய்ந்துவிட்டேன்.’ இங்கே அனுமனின் தூதுக் கடமை தெளிவாகிறது — அவன் சீதையைத் தேடியது மட்டுமல்ல, பகைவனின் படைபலம், நகரத்தின் அமைப்பு, அரசனின் ஆற்றல் ஆகியவற்றையும் ஒற்றனைப் போல ஆராய்ந்தான். ஆயிரக்கணக்கான, பல்லாயிரக்கணக்கான வானரர்கள் தேடுகிறார்கள்; ஆனால் அவன் ஒருவனே அவளைக் கண்டடைந்தான் — இது அவனுடைய மனநிறைவு, கர்வம் அல்ல. நந்தனவனத்துத் தேவதை என்ற உவமை சீதையின் தெய்வீகத் தன்மையையும் அசோகவனத்தின் அழகையும் ஒருசேரக் குறிக்கிறது. அனுமன் முதலில் ‘எல்லாவற்றையும் கேட்டான்’ — செயலில் இறங்குவதற்கு முன் அவன் சூழ்நிலையை நன்கு அறிந்துகொள்கிறான்; இதுவே அறிவாளியின் அடையாளம். அனுமனின் பார்வை இருவகையானது — ஒருபுறம் சீதையின் துயரத்தைக் கருணையோடு பார்க்கிறான்; மறுபுறம் ராக்ஷசர்களின் வலிமையை விவேகத்தோடு அளவிடுகிறான். இந்த இணைவே சிறந்த தூதனின் இலக்கணம். திரிஜடையின் கனவைக் கேட்டபின்னும் அவன் இறுமாப்புக் கொள்ளவில்லை; கனவிலிருந்து அல்ல, தன் செயலிலிருந்தே பலனை எதிர்பார்க்கிறான். இந்தச் சர்க்கம் முழுவதும் அனுமனின் தன்னுடனான உரையாடலே; வெளி நிகழ்ச்சி எதுவும் இல்லை — கவிஞர் தூதனின் உள்மனத்தை வெளிச்சத்துக்குக் கொண்டுவருகிறார். இந்தக் கேட்டலுக்கு ஒரு பலனும் உண்டு — சீதை உயிரை விடத் தீர்மானித்ததை அவன் கேட்டுவிட்டான்; ஆகவே அவனுடைய பரபரப்பு அதிகரிக்கிறது.

‘அளவிட முடியாதவரும், எல்லா உயிர்களிடத்தும் கருணை உடையவருமான அந்த ராமனின் மனைவி, கணவனைக் காண ஏங்கிக்கொண்டிருக்கிறாள்; அவளை ஆறுதல்படுத்துவதே தகுந்தது. முழுநிலவு போன்ற முகமுடையவளும், முன்பு துயரம் அறியாதவளும், இப்போது துயரத்தின் முடிவைக் காணாதவளுமான இவளை நான் ஆறுதல்படுத்துவேன். சோகத்தால் உணர்வு குலைந்திருக்கும் இந்தக் கற்புடையவளை ஆறுதல்படுத்தாமல் நான் சென்றால், என் பயணம் குறையுடையதாகும்; நான் சென்றபின் தப்பும் வழி காணாத புகழ்மிக்க அரசகுமாரி ஜானகி உயிரை விட்டுவிடக்கூடும். அதுபோலவே, சீதையைக் காண ஏங்கும், முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய, நீண்ட கைகளுடைய ராமனையும் ஆறுதல்படுத்துவது முறையானது.’ பிறகு அவன் இடர்ப்பாட்டையும் காண்கிறான்: ‘இரவில் திரியும் ராக்ஷசிகளின் கண்முன்னே பேசுவது இயலாது; இதை எப்படித்தான் செய்வது? நான் உண்மையில் இக்கட்டில் சிக்கியிருக்கிறேன். எஞ்சியிருக்கும் இந்த இரவுக்குள் நான் அவளை ஆறுதல்படுத்தாவிட்டால், அவள் நிச்சயமாக உயிரை விட்டுவிடுவாள்; இதில் ஐயமே இல்லை. “சீதை என்னைப் பற்றி என்ன சொன்னாள்?” என்று ராமன் என்னைக் கேட்டால், அழகிய இடையுடைய அவளிடம் பேசாமல் வந்த நான் அவருக்கு என்ன பதில் சொல்வேன்? சீதையின் செய்தி இல்லாமல் இங்கிருந்து அவசரமாகத் திரும்பிய என்னைக் காகுத்ஸ்தன் கடும் கோபம் நிறைந்த பார்வையால் எரித்தும் விடக்கூடும். ராமனுக்காக என் தலைவன் சுக்ரீவனைப் படையெடுக்கத் தூண்டினால், படையுடன் அவன் வருவது வீணாகிவிடும். ஆகவே, ராக்ஷசிகள் விலகியிருக்கும் இடைவேளையைப் பெற்று இங்கேயே இருந்து, மிகுந்த துயரத்தில் ஆழ்ந்திருக்கும் இவளை இன்றே மெல்ல மெல்ல ஆறுதல்படுத்துவேன்.’ அனுமனின் கவலைக்கு இரண்டு பக்கங்கள் — சீதையின் உயிரைக் காப்பது, ராமனுக்குப் பதில் சொல்லும் பொறுப்பு. ‘எஞ்சிய இரவு’ என்பது நேரம் குறுகிவிட்டதைக் காட்டுகிறது; இது அவனுடைய பரபரப்பை அதிகரிக்கிறது. ‘குறையுடைய பயணம்’ என்ற சொல் அனுமனின் கடமையுணர்வைக் காட்டுகிறது — சீதை ஆறுதல்படுத்தப்படாவிட்டால், நிறைவேறிய செயலும் முழுமையடையாததே. ‘ராமன் என்ன கேட்பார்’ என்ற கவலை அவனுடைய தலைவன்பால் உள்ள பக்தியைக் காட்டுகிறது; அவன் தன் செயலை ராமனின் கண்ணோட்டத்திலிருந்து மதிப்பிடுகிறான். சுக்ரீவனின் படை வீணாக வரும் என்ற கவலையும் முக்கியமானது — சீதை உயிரோடிருக்கிறாள் என்ற சான்று இல்லாமல் போர் முயற்சி முழுவதுமே பொருளற்றது. இவ்வாறு அவன் சீதை, ராமன், சுக்ரீவன் என்ற மூன்று பக்கங்களையும் ஒருசேரச் சிந்திக்கிறான். ‘மெல்ல மெல்ல’ என்ற சொல்லே அவனுடைய உபாயத்தின் சாரம் — திடீரென்று வெளிப்படுவது அச்சத்தை உண்டாக்கும்; மெல்லிய ஆறுதல் நம்பிக்கையை உண்டாக்கும். ராக்ஷசிகளின் ‘இடைவேளை’ — அவர்கள் உறங்கும்போதோ வேறிடம் சென்றிருக்கும்போதோ — அந்த நேரத்தை அவன் எதிர்பார்க்கிறான்.

‘நான் மிகச் சிறிய உருவில் இருக்கிறேன்; அதிலும் வானரன். இங்கே மனிதர்களின் மொழியில், சம்ஸ்கிருதத்தில், பேசுவேன். ஆனால் இருபிறப்பாளனைப் போலத் திருத்தமான சம்ஸ்கிருதத்தில் பேசினால், சீதை என்னை ராவணன் என்று எண்ணி அஞ்சுவாள். ஆகவே, பொருள் நிறைந்த மனிதப் பேச்சையே கட்டாயம் பேச வேண்டும்; இல்லையெனில் குற்றமற்ற இவளை என்னால் ஆறுதல்படுத்த முடியாது.’ இங்கே மொழியைப் பற்றிய நுட்பமான சிந்தனை இருக்கிறது — இருபிறப்பாளர்களின் திருத்தமான சம்ஸ்கிருதப் பேச்சு ராவணனின் பேச்சும் ஆகும்; அவன் பிராமண குலத்தில் பிறந்தவன், கற்றவன்; ஆகவே அத்தகைய பேச்சு சீதையின் மனத்தில் ராவணனின் நினைவை எழுப்பும். ‘மனிதப் பேச்சு’ என்பதை அயோத்திக்கு அருகில் வாழும் மக்களின் பொதுமொழி என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. அனுமனின் சொல்வன்மையும், கேட்பவரின் மனநிலையைப் புரிந்துகொள்ளும் திறனும் இங்கே தெளிவாகின்றன — பேசுபவன் கேட்பவரைப் பார்த்தே மொழியைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். ‘மிகச் சிறிய உருவம்’ என்பது தன் சிறிய வடிவத்தை நினைவுகூர்வது; அவன் மரத்தில் சிறிய வடிவிலேயே மறைந்திருக்கிறான். இந்த மூன்று சுலோகங்களில் வால்மீகி மொழியின் சமூகப் பக்கத்தையும் சுட்டுகிறார் — சம்ஸ்கிருதத்தின் திருத்தமான வடிவம் இருபிறப்பாளர்களுடையது; அன்றாட வழக்கின் பொதுவடிவம் மக்களுடையது. அனுமன் இரண்டையும் அறிவான்; இது அவனுடைய புலமையைக் காட்டுகிறது; கிஷ்கிந்தா காண்டத்திலும் ராமன் அவனுடைய சொல்வன்மையைப் புகழ்ந்தார். வானரனின் வாயிலிருந்து மனிதப் பேச்சு வருவதே வியப்பை உண்டாக்கும்; ஆகவே அவன் எச்சரிக்கையாக இருக்கிறான். ‘பொருள் நிறைந்த’ என்ற அடைமொழி பேச்சின் பயனுடைமையைக் குறிக்கிறது — வெறும் இனிமை அல்ல, நோக்கம் உடையது. இவ்வாறு மொழியைத் தேர்ந்தெடுப்பதும் தூதுப் பணியின் ஓர் அங்கமே; அது இரண்டாம் பட்சமான விஷயம் அல்ல.

‘என் உருவத்தையும் பேச்சையும் கண்டு, ஏற்கனவே ராக்ஷசர்களால் அச்சுறுத்தப்பட்ட அந்த ஜானகி மேலும் அச்சமடைவாள். பிறகு அச்சம் கொண்ட அகன்ற கண்களுடைய, மனவுறுதி மிக்க அவள், என்னை விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ராவணன் என்று எண்ணிக் கூச்சலிடக்கூடும். சீதை கூச்சலிட்டதும், பலவகை ஆயுதங்களை ஏந்திய, யமனைப் போன்ற கொடிய ராக்ஷசிக் கூட்டம் உடனே ஒன்றுகூடும். பிறகு கோரமான முகங்களும் பெரும் வலிமையும் உடைய அவர்கள் என்னை எல்லாப் பக்கங்களிலும் சூழ்ந்து, என்னைக் கொல்லவோ பிடிக்கவோ முயல்வார்கள். சிறந்த மரங்களின் கிளைகளிலும் உட்கிளைகளிலும் அடிமரங்களிலும் நான் ஓடித் திரிவதைக் கண்டு அவர்கள் ஐயம் கொள்வார்கள். வனத்தில் திரியும் என் பெரிய உருவத்தைக் கண்டு அச்சத்தால் நடுங்கும் ராக்ஷசிகள் கோரமான குரலில் கூச்சலிடுவார்கள். பிறகு ராக்ஷசர்களின் அரசனுடைய மாளிகையில் அவனால் நியமிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்களையும் அழைப்பார்கள். சூலம், அம்பு, வாள் முதலிய பலவகை ஆயுதங்களைக் கைகளில் ஏந்திய அவர்கள், கலக்கத்தால் இந்தக் கைகலப்பில் வேகமாக வந்து பாய்வார்கள். அவர்களால் நாலாபுறமும் சூழப்பட்ட நான் ராக்ஷசப் படையை அழித்துவிடலாம்; ஆனால் பெருங்கடலின் அக்கரையை அடைய முடியாமல் போகலாம். அல்லது விரைந்து செயல்படும் பலர் என்னைச் சூழ்ந்து பிடித்துவிடலாம்; அப்போது இவளுக்கும் நோக்கம் நிறைவேறாது, நானும் பிடிபட்டுவிடுவேன். அல்லது கொலையில் விருப்பமுடைய அவர்கள் ஜனகனின் மகளான இவளைக் கொன்றுவிடலாம்; அப்போது ராமன், சுக்ரீவன் இருவருடைய இந்தச் செயலும் பாழாகிவிடும்.’ அனுமனின் தொலைநோக்கு இங்கே தெளிவாகிறது — அவன் நிகழ்ச்சிகளின் சங்கிலியை வரிசையாகக் கற்பனை செய்கிறான்: சீதையின் அச்சம், கூச்சல், ராக்ஷசிகளின் வருகை, படையை அழைத்தல், போர், பிடிபடுதல், சீதை கொல்லப்படுதல். ஒரு தவறின் விளைவு பல வடிவங்களில் பரவும் என்பதை அவன் அறிவான். தன் வலிமையைப் பற்றி அவனுக்கு ஐயமில்லை — ‘ராக்ஷசப் படையை அழித்துவிடுவேன்’ என்கிறான்; ஆனால் திரும்பிச் செல்ல முடியாவிட்டால் வெற்றியும் பயனற்றதாகும். ‘ஓடித் திரிதல்’ என்ற சொல் வானர இயல்பை நினைவூட்டுகிறது — அச்சம் வந்தால் மரங்களில் இங்குமங்கும் ஓடுவது. தன் இயல்பையும் அவன் சூழ்நிலையின் ஓர் அங்கமாகக் கணக்கிடுகிறான். இந்தச் சிந்தனை கோழைத்தனத்தின் விளைவு அல்ல, தொலைநோக்கின் விளைவு; பின்னர் அவனே அசோகவனத்தை அழித்து ராக்ஷசர்களைக் கொல்லப்போகிறான் — ஆனால் சீதையுடன் பேசிய பிறகே, செயலின் முக்கியப் பகுதி நிறைவேறிய பிறகே. ராக்ஷசிகளின் இயல்பையும் அவன் அறிவான் — கோரக் குரலுடைய அவர்கள் விரைவில் கூச்சல் எழுப்புவார்கள், ராவணனின் மாளிகையில் நியமிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்களை அழைப்பார்கள். இவ்வாறு பகைவனின் ஏற்பாட்டை அவன் முன்பே அறிந்திருக்கிறான்; இது நான்காம் சுலோகத்தில் சொல்லப்பட்ட மறைமுக ஒற்றாடலின் பலன்.

‘ராக்ஷசர்களால் சூழப்பட்ட, கடலால் வளைக்கப்பட்ட, காவல் மிகுந்த, வழிகள் தெரியாத இந்த இடத்தில் ஜானகி வசிக்கிறாள். போரில் ராக்ஷசர்களால் நான் கொல்லப்பட்டாலோ பிடிபட்டாலோ, ராமனின் செயலை நிறைவேற்ற வேறு துணை எவரையும் நான் காணவில்லை. எவ்வளவு ஆராய்ந்தாலும், நான் கொல்லப்பட்டால் நூறு யோஜனை அகலமுள்ள பெருங்கடலைத் தாண்டக்கூடிய வானரன் எவனையும் நான் காணவில்லை. ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்களைக் கொல்லவும் எனக்கு ஆற்றல் உண்டுதான்; ஆனால் பெருங்கடலின் அக்கரையை அடைய முடியாமல் போகும். போர்களின் முடிவு நிச்சயமற்றது; ஐயத்துக்கு இடமானதை நான் விரும்பவில்லை; ஐயமின்றி முடியக்கூடிய செயலை எந்த அறிவாளி ஐயத்துக்குரியதாக்குவான்? சீதையிடம் பேசினால் எனக்குப் பெரும் இடர் வரலாம்; பேசாவிட்டாலோ வைதேகி உயிரை விட்டுவிடுவாள்.’ இங்கே அனுமன் தன்னைத் தவிர வேறு எவரும் இல்லை என்பதை அறிகிறான் — ராமனுக்கும் சீதைக்கும் இடையே அவன் ஒருவனே பாலம். போரின் முடிவு நிச்சயமற்றது என்பதை அவன் நன்கு அறிவான்; வீரனும் விவேகியாக இருக்கிறான். இரண்டு பக்கத்திலும் குறை — இதுவே அவனுடைய தர்மசங்கட நிலை; அது அடுத்த சுலோகங்களில் தீர்க்கப்படுகிறது. ‘வழிகள் தெரியாத’ என்பது அந்த இடத்தை அடைவதன் அருமையைக் குறிக்கிறது. ‘போர்கள் நிச்சயமற்றவை’ என்ற சொல் அரசியல் நூலின் புகழ்பெற்ற உண்மை — போரின் முடிவு ஒருபோதும் நிச்சயமானது அல்ல. ஆகவே அறிவாளி நிச்சயமான செயலைப் போரின் நிச்சயமின்மையில் வைக்க மாட்டான். அனுமனின் இந்தச் சிந்தனை அவனுடைய வலிமையோடு அறிவின் மேன்மையையும் காட்டுகிறது; ஆகவேதான் அவன் ‘அறிவாளிகளில் சிறந்தவன்’ என்று புகழ்பெற்றவன். கடலைத் தாண்டும் ஆற்றல் அவனுக்கு மட்டுமே உண்டு; ஆகவே ராமனின் செயலுக்கு அவனுடைய உயிர் விலைமதிப்பற்றது. அனுமன் தன் மரணத்தை அச்சத்தால் தவிர்க்க விரும்பவில்லை; செயல் கெட்டுவிடுமோ என்ற அச்சத்தாலேயே தவிர்க்க விரும்புகிறான். அவன் தன்னை ராமனின் செயலுக்கான கருவியாகவே கருதுகிறான். ‘பேசினால் இடர், பேசாவிட்டால் உயிர்த்தியாகம்’ — இந்த இருமுனைச் சிக்கல் அவனை ஒரு நடுவழியைத் தேடத் தூண்டுகிறது: மறைவிடத்திலிருந்தே ராமனின் கதையைச் சொல்வது; அதனால் கூச்சலும் இல்லை, அச்சமும் இல்லை, சீதைக்கு நம்பிக்கையிழப்பும் இல்லை.

‘இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் முரண்படாத செயல்களும், கலக்கமுற்ற தூதனைச் சார்ந்தால், சூரியன் உதிக்கும்போது இருள் போல அழிந்துவிடுகின்றன. செய்யத் தக்கது, தகாதது என்பதில் உறுதியான முடிவும் அப்போது பயனளிக்காது; தங்களை அறிஞர்கள் என்று எண்ணிக்கொள்ளும் தூதர்கள் செயல்களைக் கெடுத்துவிடுகிறார்கள். செயல் எப்படிக் கெடாமல் இருக்கும்? எனக்குக் கலக்கம் எப்படி வராமல் இருக்கும்? கடலைத் தாண்டியது எப்படி வீணாகாமல் இருக்கும்? அவள் எப்படி என் சொல்லைக் கேட்பாள், அஞ்சாமல் இருப்பாள்?’ என்று நன்கு சிந்தித்த அறிவாளியான அனுமன் ஒரு முடிவுக்கு வந்தான்: ‘களைப்பின்றிச் செயலாற்றுபவரும், நல்ல உறவினருமான ராமனைப் புகழ்ந்து பேசினால், அவர்மீதே மனம் பதிந்திருக்கும் இவளை நான் அச்சுறுத்தமாட்டேன். இக்ஷ்வாகுக்களில் சிறந்தவரும், தன்னை அறிந்தவருமான ராமனின் மங்கலமான, அறம் நிறைந்த சொற்களை அளித்து, இனிய மொழியில் பேசி, எல்லாவற்றையும் அவளுக்குக் கேட்கச் செய்வேன்; சீதை நம்பும்படி எல்லாவற்றையும் ஒழுங்குபடுத்துவேன்.’ இவ்வாறு பெரும் ஆற்றல் உடைய அனுமன், உலகத்தின் தலைவனுடைய மனைவியை நோக்கியபடி, மரக்கிளைகளுக்கு இடையே இருந்துகொண்டு, பலவகையான, இனிய, உண்மையான சொற்களைச் சொன்னான். இங்கே தூதனின் இலக்கணம் போதிக்கப்படுகிறது — கலக்கமுற்ற தூதன் நிறைவேறிய செயலையும் அழித்துவிடுவான்; தன்னை அறிஞனாக எண்ணுபவன் தன் சொந்த அறிவால் செயலைக் கெடுத்துவிடுவான். அனுமனின் உபாயம் எளிமையானதும் நுட்பமானதும் ஆகும் — ராமனின் பெயரே சீதையின் நம்பிக்கைக்குத் திறவுகோல். முதலில் தன்னைக் காட்டிக்கொள்ளாமல் ராமனின் கதையைக் கேட்கச் செய்வான்; அதனால் அச்சமின்றி நம்பிக்கை பிறக்கும். கடைசி சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா என்ற யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அடுத்த சர்க்கத்தின் ராமகதைக்கு அது முன்னுரை போல இருக்கிறது. ‘சூரியன் உதிக்கும்போது இருள் போல’ என்ற உவமை நுட்பமானது — சூரியன் உதித்ததும் இருள் அழிவதுபோல, கலக்கமுற்ற தூதனைச் சார்ந்ததும் செயல்கள் அழிகின்றன. ‘நம்புவாள்’ என்ற சொல் அனுமனின் இலக்கைத் தெளிவுபடுத்துகிறது — தகவலைவிட நம்பிக்கையே முதன்மையானது. முன்பு மாயமானாலும், துறவி வேடம் பூண்ட ராவணனாலும் சீதை ஏமாற்றப்பட்டவள்; ஆகவே அவளுடைய நம்பிக்கையைப் பெறுவது எளிதல்ல. ‘நல்ல உறவினர்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி சீதையுடன் அவருக்குள்ள நெருங்கிய உறவைக் குறிக்கிறது. அனுமனின் முறை — முதலில் கேட்டல், பிறகு சிந்தித்தல், பிறகு முடிவெடுத்தல், இறுதியில் செயல் — இதுவே சிறந்த செயல்வீரனின் வரிசைமுறை. கடைசி சுலோகத்தில் ‘உலகத்தின் தலைவனுடைய மனைவி’ என்பதால் ராமன் உலகின் தலைவர் என்பதும், ‘உண்மையான’ என்பதால் சொல்லின் வாய்மையும் சுட்டப்படுகின்றன — அனுமனின் சொல் இனிமையானது மட்டுமல்ல, உண்மையானதும் கூட.

ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನೂ ಸೀತೆಯ, ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ನಂದನವನದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಯಂತೆ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ವಾನರನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಸಾವಿರಾರು, ಹತ್ತುಸಾವಿರಾರು ಕಪಿಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಅವಳನ್ನು ನಾನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದೇನೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಜಿತನಾದ ಗೂಢಚಾರನಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದೇನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ, ಈ ನಗರಿ, ಈ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಭಾವ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೂತಧರ್ಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ನಗರದ ರಚನೆಯನ್ನೂ ರಾಜನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಗುಪ್ತಚರನಂತೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ಸಾವಿರಾರು, ಹತ್ತುಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನೊಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಅವಳು ದೊರಕಿದಳು — ಇದು ಅವನ ಸಂತೋಷ, ಗರ್ವವಲ್ಲ. ನಂದನವನದ ದೇವತೆಯ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಅಶೋಕವನದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು’ — ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನು ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಬುದ್ಧಿವಂತನ ಲಕ್ಷಣ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಯೋಗವೇ ಆದರ್ಶ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅವನು ಉಬ್ಬಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸ್ವಪ್ನದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಫಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮಸಂವಾದ, ಬಾಹ್ಯ ಘಟನೆಯಿಲ್ಲ — ಕವಿಯು ದೂತನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೇಳುವಿಕೆಗೆ ಒಂದು ಫಲವೂ ಇದೆ — ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆತುರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

‘ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ, ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ದಯೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಮನ, ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದ, ದುಃಖದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿರುವ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಚೇತನವು ಕುಗ್ಗಿದ ಈ ಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದೆ ನಾನು ಹೊರಟುಹೋದರೆ, ಆ ಹೋಗುವಿಕೆ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗುವುದು; ನಾನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಜಾನಕಿಯು ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಮುಖನಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಷ್ಟವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ನಾನು ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದೇನೆ. ಉಳಿದಿರುವ ಈ ರಾತ್ರಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯುವಳು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. “ಸೀತೆ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದಳು” ಎಂದು ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ, ಆ ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡದ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಏನು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿ? ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಆತುರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಲೂಬಹುದು. ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಒಡೆಯ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾದ ಅವನ ಆಗಮನವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾದು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಸಂತಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಇವಳನ್ನು ಇಂದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆಗೆ ಎರಡು ಮುಖಗಳು — ಸೀತೆಯ ಜೀವರಕ್ಷಣೆ, ರಾಮನ ಬಗೆಗಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ. ‘ರಾತ್ರಿಶೇಷ’ ಎಂಬ ಕಾಲದ ಸಂಕೋಚವು ಅವನ ಆತುರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೋಷಯುಕ್ತವಾದ ಹೋಗುವಿಕೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಚಾಯಕ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಸಿದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯವೂ ಅಪೂರ್ಣವೇ. ‘ರಾಮನು ಏನು ಕೇಳುವನು’ ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಅವನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಸೈನ್ಯದ ಆಗಮನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧೋದ್ಯಮವೆಲ್ಲವೂ ನಿರರ್ಥಕ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮೂರು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು — ಸೀತೆ, ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವ — ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಉಪಾಯದ ಸಾರ — ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ನಿಧಾನವಾದ ಸಮಾಧಾನವು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ‘ಅಂತರ’ — ಅವರು ನಿದ್ರಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ — ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನಾದರೋ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ದೇಹದವನು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರ; ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವೆನು. ಆದರೆ ದ್ವಿಜನಂತೆ ಪರಿಷ್ಕೃತವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರೆ ಸೀತೆಯು ನನ್ನನ್ನು ರಾವಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮನುಷ್ಯಭಾಷೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಅನಿಂದಿತೆಯನ್ನು ನಾನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಚಾರವಿದೆ — ದ್ವಿಜರ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಣಿ ರಾವಣನದೂ ಹೌದು; ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಂಶದವನು, ವಿದ್ವಾಂಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನೆನಪನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು. ‘ಮಾನುಷಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತು) ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜನರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಾಕ್ಪಟುತ್ವ ಮತ್ತು ಕೇಳುಗನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ವಕ್ತೃವು ಕೇಳುಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅತಿತನುಃ’ (ಅತಿ ಸಣ್ಣ ದೇಹದವನು) ಎಂಬುದು ತನ್ನ ಕಿರುರೂಪದ ಸ್ಮರಣೆ; ಅವನು ಮರದಲ್ಲಿ ಕಿರುರೂಪದಿಂದಲೇ ಅಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಭಾಷೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮುಖವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪರಿಷ್ಕೃತ ರೂಪ ದ್ವಿಜರದು, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರದು. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಎರಡೂ ತಿಳಿದಿವೆ; ಇದು ಅವನ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಅವನ ವಾಕ್ಪಟುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದನು. ವಾನರನ ಬಾಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯಭಾಷೆಯೇ ತಾನಾಗಿ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅರ್ಥವತ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಮಾತಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ಮಧುರವಲ್ಲ, ಪ್ರಯೋಜನವುಳ್ಳದ್ದು. ಹೀಗೆ ಭಾಷೆಯ ಆಯ್ಕೆಯೂ ದೂತಕಾರ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗ, ಗೌಣ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

‘ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನೂ ಮಾತನ್ನೂ ಕಂಡು, ಮೊದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡಿರುವ ಆ ಜಾನಕಿಯು ಮತ್ತೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುವಳು. ಆಗ ಭಯಗೊಂಡ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಮನಸ್ವಿನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ರಾವಣನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸೀತೆ ಕೂಗಿದರೆ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಯಮನಂತೆ ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪು ಥಟ್ಟನೆ ಒಟ್ಟುಸೇರಬಹುದು. ಆಗ ವಿಕಾರಮುಖಿಯರಾದ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿನಿಯರು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ಮತ್ತು ಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಉತ್ತಮ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆ, ಉಪಕೊಂಬೆ, ಕಾಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಸಂಶಯಪಡಬಹುದು. ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ವಿಕಾರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕಿರುಚಬಹುದು. ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ನಿಯಮಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕರೆಯಬಹುದು. ಶೂಲ, ಬಾಣ, ಖಡ್ಗ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅವರು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಈ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗಬಹುದು. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಲಾರೆನು. ಅಥವಾ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಗಳಾದ ಅನೇಕರು ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಡಿಯಬಹುದು; ಆಗ ಇವಳ ಉದ್ದೇಶವೂ ಈಡೇರದು, ನಾನೂ ಸೆರೆಯಾಗುವೆನು. ಅಥವಾ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅವರು ಈ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಹುದು; ಆಗ ರಾಮಸುಗ್ರೀವರ ಈ ಕಾರ್ಯವು ವಿಫಲವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೀರ್ಘದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಘಟನೆಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ: ಸೀತೆಯ ಭಯ, ಕೋಲಾಹಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆಗಮನ, ಸೈನ್ಯದ ಕರೆ, ಯುದ್ಧ, ಸೆರೆ, ಸೀತೆಯ ಹತ್ಯೆ. ಒಂದು ತಪ್ಪಿನ ಫಲ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ತನ್ನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ — ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ವಿಜಯವೂ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಪರಿಧಾವಂತಮ್’ (ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದವು ವಾನರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುವುದು. ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಅವನು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಚಿಂತನೆ ಹೇಡಿತನದ್ದಲ್ಲ, ದೂರದರ್ಶಿತ್ವದ ಫಲ; ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಅಶೋಕವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು — ಆದರೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದ ನಂತರವೇ, ಕಾರ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸ್ವಭಾವವೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಅವರು ವಿಕಾರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾವಣನ ಭವನದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅವನು ಮೊದಲೇ ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ; ಇದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಗೂಢಚರ್ಯೆಯ ಫಲ.

‘ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಗುಪ್ತವಾದ, ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕರೆ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬೇರೆ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಎಷ್ಟು ವಿಚಾರಿಸಿದರೂ, ನಾನು ಸತ್ತರೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲ ಅಂತಹ ವಾನರನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನೇ ಸರಿ; ಆದರೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಲಾರೆನು. ಯುದ್ಧಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತ, ಸಂಶಯ ನನಗೆ ಹಿಡಿಸದು; ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಾಜ್ಞನು ಸಂಶಯಾಸ್ಪದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು? ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದರೆ ನನ್ನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಾಗಬಹುದು; ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ — ರಾಮಸೀತೆಯರ ನಡುವೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸೇತುವೆ. ಯುದ್ಧದ ಫಲವು ಅನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು; ವೀರನಾದರೂ ವಿವೇಕಿ. ಎರಡೂ ಕಡೆ ದೋಷ — ಇದೇ ಅವನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಸ್ಥಿತಿ; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಷ್ಟಮಾರ್ಗ’ (ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ) ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳದ ದುರ್ಗಮತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯುದ್ಧಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತ’ ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿಯು ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವ — ಯುದ್ಧದ ಫಲ ಎಂದಿಗೂ ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗೆ ಒಡ್ಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಈ ವಿಚಾರವು ಅವನ ಬಲದೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ‘ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ವರಿಷ್ಠಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವನೊಬ್ಬನದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಜೀವನವು ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಮೂಲ್ಯ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಹಾನಿಯ ಭಯದಿಂದ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಸಾಧನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾತನಾಡಿದರೆ ದೋಷ, ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ’ — ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯ ದೋಷವು ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತದೆ: ಅಡಗಿದ ಸ್ಥಳದಿಂದಲೇ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು; ಇದರಿಂದ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಇಲ್ಲ, ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ನಿರಾಶೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

‘ದೇಶಕಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನನ್ನು ಸೇರಿದರೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಲಾಭನಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಆಗ ಶೋಭಿಸದು; ತಾವೇ ಪಂಡಿತರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ದೂತರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾರ್ಯವು ಹೇಗೆ ಕೆಡದಿರಬೇಕು, ನನಗೆ ಕಳವಳ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗದಿರಬೇಕು, ಸಮುದ್ರಲಂಘನವು ಹೇಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಬೇಕು? ಅವಳು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳುವಳು, ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗಗೊಳ್ಳದಿರುವಳು?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಮತಿವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು — ‘ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ, ಉತ್ತಮ ಬಂಧುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಬಂಧುವಿನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟಿರುವ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನ ಶುಭವಾದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ವಚನಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವಳಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವೆನು; ಸೀತೆಯು ನಂಬುವಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೊಂದಿಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಜಗತ್ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳ ನಡುವೆ ಕುಳಿತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಧುರವಾದ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೂತಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನು ಸಿದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತಾನೇ ಪಂಡಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಉಪಾಯ ಸರಳವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಆಗಿದೆ — ರಾಮನ ಹೆಸರೇ ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸದ ಕೀಲಿಕೈ. ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಸುವನು; ಇದರಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುವುದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಾಮಕಥೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯಂತಿದೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಕತ್ತಲೆ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ದೂತನ ಕೈಸೇರಿದಾಗ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಶ್ರದ್ಧಾಸ್ಯತಿ’ (ನಂಬುವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಹನುಮಂತನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದೇ ಪ್ರಧಾನ. ಸೀತೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಯಾಮೃಗದಿಂದಲೂ ಸಂನ್ಯಾಸಿವೇಷದ ರಾವಣನಿಂದಲೂ ವಂಚಿತಳಾಗಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ‘ಸುಬಂಧುಮ್’ (ಉತ್ತಮ ಬಂಧು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅವನ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪದ್ಧತಿ — ಮೊದಲು ಕೇಳುವುದು, ಅನಂತರ ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಅನಂತರ ನಿರ್ಣಯ, ಕೊನೆಗೆ ಕರ್ಮ — ಇದು ಆದರ್ಶ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನ ಕ್ರಮ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜಗತಿಪತೇಃ ಪ್ರಮದಾಮ್’ (ಜಗತ್ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ಜಗತ್ಪತಿತ್ವವೂ, ‘ಅವಿತಥಮ್’ (ಸತ್ಯವಾದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯೂ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ — ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಮಧುರವಲ್ಲ, ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು.

പരാക്രമിയായ ഹനുമാനും സീതയും ത്രിജടയും രാക്ഷസിമാരും തമ്മിൽ നടന്ന ഭീഷണിപ്പെടുത്തലുകളെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ കേട്ടു. നന്ദനവനത്തിലെ ദേവതയെപ്പോലെ ആ ദേവിയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ആ വാനരൻ പലവിധത്തിൽ ചിന്തിച്ചു — ‘ആയിരക്കണക്കിനും പതിനായിരക്കണക്കിനും കപികൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ആരെ തിരയുന്നുവോ, അവളെ ഇതാ ഞാൻ കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു. ശത്രുവിന്റെ ശക്തി നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, നന്നായി സജ്ജനായ ഒരു ഗൂഢചാരനായി സഞ്ചരിച്ച ഞാൻ ഇതുവരെ ഇതെല്ലാം കണ്ടറിഞ്ഞു — രാക്ഷസരുടെ സവിശേഷതകൾ, ഈ നഗരം, ഈ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണന്റെ പ്രഭാവം എന്നിവയെല്ലാം ഞാൻ നിരീക്ഷിച്ചു.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ദൂതധർമം വ്യക്തമാണ് — അവൻ സീതയെ തിരഞ്ഞുകണ്ടെത്തുക മാത്രമല്ല, ശത്രുവിന്റെ ബലവും നഗരത്തിന്റെ ഘടനയും രാജാവിന്റെ പ്രഭാവവും ഒരു ഗുപ്തചരനെപ്പോലെ നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. ആയിരക്കണക്കിനും പതിനായിരക്കണക്കിനും വാനരന്മാർ തിരയുന്നു, എന്നാൽ അവൻ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് അവളെ കണ്ടെത്തിയത് — ഇത് അവന്റെ സന്തോഷമാണ്, ഗർവമല്ല. നന്ദനവനത്തിലെ ദേവതയുടെ ഉപമ സീതയുടെ ദിവ്യത്വവും അശോകവനത്തിന്റെ രമണീയതയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം ‘എല്ലാം കേട്ടു’ — കർമത്തിനു മുമ്പ് അവൻ സ്ഥിതി നന്നായി മനസ്സിലാക്കുന്നു; ഇതു ബുദ്ധിമാന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരു വശത്ത് സീതയുടെ ദുഃഖം കരുണയോടെ കാണുന്നു, മറുവശത്ത് രാക്ഷസരുടെ ശക്തി വിവേകത്തോടെ അളക്കുന്നു. ഈ സംയോജനമാണ് ആദർശദൂതന്റെ ലക്ഷണം. ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം കേട്ടിട്ടും അവൻ അഹങ്കരിച്ചില്ല; സ്വപ്നത്തിൽനിന്നല്ല, സ്വന്തം കർമത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അവൻ ഫലം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്. ഈ സർഗം മുഴുവനും ഹനുമാന്റെ ആത്മസംവാദമാണ്, ബാഹ്യസംഭവങ്ങളില്ല — ദൂതന്റെ ഉള്ളിലെ മനസ്സിനെ കവി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ കേൾവിക്ക് ഒരു ഫലംകൂടിയുണ്ട് — സീതയുടെ പ്രാണത്യാഗസങ്കൽപ്പം അവൻ കേട്ടു; അതിനാൽ അവന്റെ തിടുക്കം വർധിക്കുന്നു.

‘അപ്രമേയനും സർവജീവികളോടും ദയയുള്ളവനുമായ ആ രാമന്റെ, പതിയെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന ഭാര്യയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവളും മുമ്പൊരിക്കലും ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവളും ഇപ്പോൾ ദുഃഖത്തിന്റെ അറ്റം കാണാത്തവളുമായ ഇവളെ ഞാൻ ആശ്വസിപ്പിക്കും. ശോകത്താൽ ബോധം തളർന്ന ഈ സാധ്വിയെ ആശ്വസിപ്പിക്കാതെ ഞാൻ പോയാൽ ആ പോക്ക് ദോഷകരമാകും; ഞാൻ പോയിക്കഴിഞ്ഞാൽ രക്ഷയുടെ ഒരു വഴിയും കാണാതെ യശസ്വിനിയായ രാജപുത്രി ജാനകി ജീവൻ വെടിഞ്ഞേക്കാം. അതുപോലെതന്നെ, സീതയെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള ആ മഹാബാഹുവായ രാമനെയും ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതു ന്യായമാണ്.’ പിന്നെ അവൻ പ്രയാസവും കാണുന്നു — ‘രാക്ഷസിമാർ കാൺകെ സംസാരിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല; ഇത് എങ്ങനെ ചെയ്യും? ഞാൻ വലിയ വിഷമത്തിലായിരിക്കുന്നു. ബാക്കിയുള്ള ഈ രാത്രിക്കുള്ളിൽ ഞാൻ അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചില്ലെങ്കിൽ, അവൾ എന്തായാലും ജീവൻ വെടിയും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. “സീത എന്നെക്കുറിച്ച് എന്തു പറഞ്ഞു” എന്നു രാമൻ എന്നോടു ചോദിച്ചാൽ, ആ സുമധ്യമയോടു സംസാരിക്കാതെ ഞാൻ അവനോട് എന്തു മറുപടി പറയും? സീതയുടെ സന്ദേശമില്ലാതെ തിടുക്കത്തിൽ ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങിയെത്തുന്ന എന്നെ കാകുത്സ്ഥൻ ക്രോധംകൊണ്ടു തീവ്രമായ കണ്ണുകളാൽ ദഹിപ്പിച്ചുകളഞ്ഞേക്കാം. രാമനുവേണ്ടി ഞാൻ എന്റെ സ്വാമിയായ സുഗ്രീവനെ ഉദ്യമത്തിനു പ്രേരിപ്പിച്ചാൽ, സൈന്യസമേതം അവന്റെ വരവു വ്യർഥമാകും. അതിനാൽ രാക്ഷസിമാരുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാത്ത ഒരു ഇടവേള കിട്ടുമ്പോൾ, ഇവിടെ ഇരുന്നുകൊണ്ട്, ഏറെ സന്താപമുള്ള ഇവളെ ഇന്നു ഞാൻ പതുക്കെ ആശ്വസിപ്പിക്കും.’ ഹനുമാന്റെ ചിന്തയ്ക്കു രണ്ടു വശങ്ങളുണ്ട് — സീതയുടെ ജീവരക്ഷ, രാമനോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം. ‘രാത്രിശേഷം’ എന്ന സമയത്തിന്റെ ഞെരുക്കം അവന്റെ തിടുക്കം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദോഷവത് ഗമനം’ (ദോഷകരമായ പോക്ക്) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ കർത്തവ്യബോധം വെളിവാക്കുന്നു — സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചില്ലെങ്കിൽ, സിദ്ധിച്ച കാര്യവും അപൂർണംതന്നെ. ‘രാമൻ എന്തു ചോദിക്കും’ എന്ന ചിന്ത അവന്റെ സ്വാമിഭക്തി കാണിക്കുന്നു; രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നാണ് അവൻ തന്റെ കർമത്തെ വിലയിരുത്തുന്നത്. സുഗ്രീവന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വ്യർഥമായ വരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും പ്രധാനമാണ് — സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന തെളിവില്ലാതെ യുദ്ധോദ്യമമെല്ലാം നിരർഥകമാണ്. ഇങ്ങനെ അവൻ സീത, രാമൻ, സുഗ്രീവൻ എന്നീ മൂന്നു പക്ഷങ്ങളെയും ഒരേസമയം ചിന്തിക്കുന്നു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദമാണ് അവന്റെ ഉപായത്തിന്റെ സാരം — പെട്ടെന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാൽ ഭയമുണ്ടാകും, പതുക്കെയുള്ള ആശ്വാസനം വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കും. രാക്ഷസിമാരുടെ ‘അന്തരം’ — അവർ ഉറങ്ങുകയോ മറ്റെവിടെയെങ്കിലും പോകുകയോ ചെയ്യുന്ന സമയം — അതിനായി അവൻ കാത്തിരിക്കുന്നു.

‘ഞാനോ വളരെ ചെറിയ ശരീരമുള്ളവൻ, വിശേഷിച്ചും ഒരു വാനരൻ; ഇവിടെ ഞാൻ മനുഷ്യരുടെ സംസ്കൃതവാക്ക് ഉച്ചരിക്കും. എന്നാൽ ഒരു ദ്വിജനെപ്പോലെ പരിഷ്കൃതമായ സംസ്കൃതവാക്കു പറഞ്ഞാൽ, സീത എന്നെ രാവണനെന്നു കരുതി ഭയപ്പെടും. അതിനാൽ സാധാരണ മനുഷ്യരുടേതായ, അർഥവത്തായ വാക്യംതന്നെ പറയണം; അല്ലാതെ നിന്ദിക്കാനരുതാത്ത ഇവളെ എനിക്കു സാന്ത്വനപ്പെടുത്താനാവില്ല.’ ഇവിടെ ഭാഷയെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ചിന്തയുണ്ട് — ദ്വിജന്മാരുടെ പരിഷ്കൃതമായ സംസ്കൃതവാക്ക് രാവണന്റെയും വാക്കാണ്, കാരണം അവൻ ബ്രാഹ്മണവംശജനും വിദ്വാനുമാണ്; അതിനാൽ അത്തരം വാക്ക് സീതയുടെ മനസ്സിൽ രാവണന്റെ ഓർമ ഉണർത്തിയേക്കാം. ‘മാനുഷം വാക്യം’ എന്നതിനെ അയോധ്യയുടെ സമീപപ്രദേശങ്ങളിലെ ജനങ്ങളുടെ സാധാരണഭാഷ എന്നാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. ഹനുമാന്റെ വാക്ചാതുര്യവും ശ്രോതാവിന്റെ മനശ്ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ശ്രോതാവിനെ കണ്ടറിഞ്ഞാണ് വക്താവു ഭാഷ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. ‘അതിതനുഃ’ (വളരെ ചെറിയവൻ) എന്നത് തന്റെ ചെറിയ രൂപത്തിന്റെ ഓർമയാണ്; ചെറിയ രൂപത്തിലാണ് അവൻ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാല്മീകി ഭാഷയുടെ സാമൂഹികവശവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സംസ്കൃതത്തിന്റെ പരിഷ്കൃതരൂപം ദ്വിജന്മാരുടേത്, ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ സാധാരണരൂപം ജനങ്ങളുടേത്. ഹനുമാന് ഇവ രണ്ടും അറിയാം; അത് അവന്റെ പാണ്ഡിത്യം കാണിക്കുന്നു; കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലും രാമൻ അവന്റെ വാക്ചാതുര്യത്തെ പ്രശംസിച്ചിരുന്നു. ഒരു വാനരന്റെ വായിൽനിന്നുള്ള മനുഷ്യഭാഷതന്നെ സ്വയം വിസ്മയകരമാണ്; അതിനാൽ അവൻ ജാഗ്രത പുലർത്തുന്നു. ‘അർഥവത്’ എന്ന വിശേഷണം വാക്യത്തിന്റെ സാർഥകത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മധുരം മാത്രമല്ല, പ്രയോജനമുള്ളതും. ഇങ്ങനെ ഭാഷയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും ദൂതകർമത്തിന്റെ ഒരു അംഗമാണ്, നിസ്സാരവിഷയമല്ല.

‘മുമ്പുതന്നെ രാക്ഷസരാൽ ഭയപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ ജാനകി എന്റെ രൂപവും സംസാരവും കണ്ട് വീണ്ടും ഭയപ്പെടും. പിന്നെ ഭയം ജനിച്ച ആ വിശാലാക്ഷിയായ മനസ്വിനി, ഞാൻ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാവണനാണെന്നു കരുതി നിലവിളിച്ചേക്കാം. സീത നിലവിളിച്ചാൽ പലതരം ആയുധങ്ങളേന്തിയ, അന്തകനെപ്പോലെ ഘോരമായ രാക്ഷസിക്കൂട്ടം പെട്ടെന്ന് ഒത്തുകൂടും. പിന്നെ വികൃതമുഖികളും മഹാബലകളുമായ അവർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും എന്നെ വളഞ്ഞ് എന്നെ കൊല്ലാനോ പിടിക്കാനോ ശ്രമിക്കും. ഉത്തമവൃക്ഷങ്ങളുടെ ശാഖകളിലും ഉപശാഖകളിലും തടികളിലും ഓടിനടക്കുന്ന എന്നെ കണ്ട് അവർ സംശയാലുക്കളാകും. വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എന്റെ വലിയ രൂപം കണ്ട് ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസിമാർ വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറും. പിന്നെ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിൽ അവനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസരെയും അവർ വിളിച്ചുവരുത്തും. ശൂലവും ശരവും വാളും മറ്റു പലതരം ആയുധങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ അവർ പരിഭ്രമംകൊണ്ട് ഈ സംഘർഷത്തിലേക്കു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തും. അവരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വളയപ്പെട്ട ഞാൻ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ തകർത്തേക്കാം; എന്നാൽ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലെത്താൻ എനിക്കു കഴിഞ്ഞെന്നുവരില്ല. അല്ലെങ്കിൽ വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അനേകർ എന്നെ വളഞ്ഞു പിടിച്ചേക്കാം; അപ്പോൾ ഇവൾക്കു വിവരം ലഭിക്കാതെ പോകും, ഞാനോ പിടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും. അല്ലെങ്കിൽ ഹിംസയിൽ താൽപര്യമുള്ള അവർ ഈ ജനകാത്മജയെ ഹിംസിച്ചേക്കാം; അപ്പോൾ രാമന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും ഈ ദൗത്യം പരാജയപ്പെടും.’ ഹനുമാന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖല അവൻ ക്രമത്തിൽ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു: സീതയുടെ ഭയം, നിലവിളി, രാക്ഷസിമാരുടെ വരവ്, സൈന്യത്തെ വിളിക്കൽ, യുദ്ധം, പിടിക്കപ്പെടൽ, സീതയ്ക്കു നേരെയുള്ള ഹിംസ. ഒരു പിഴവിന്റെ ഫലം പല രൂപങ്ങളിൽ പടരുമെന്ന് അവനറിയാം. സ്വന്തം ബലത്തെക്കുറിച്ച് അവനു സംശയമില്ല — രാക്ഷസസൈന്യത്തെ തകർത്തേക്കാം എന്ന് അവൻ പറയുന്നു; എന്നാൽ മടങ്ങിച്ചെല്ലാൻ കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ വിജയംപോലും നിഷ്ഫലമാകും. ‘പരിധാവന്തം’ (ഓടിനടക്കുന്നവനെ) എന്ന പദം വാനരസ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഭയമുള്ള സമയത്ത് മരങ്ങളിൽ അങ്ങുമിങ്ങും ഓടൽ. തന്റെ സ്വഭാവത്തെയും അവൻ സാഹചര്യത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമായി കണക്കിലെടുക്കുന്നു. ഈ ചിന്ത ഭീരുത്വത്തിന്റെയല്ല, ദീർഘദർശിത്വത്തിന്റെ ഫലമാണ്; മുന്നോട്ട് അവൻതന്നെ അശോകവനം തകർത്ത് രാക്ഷസരെ കൊല്ലും, എന്നാൽ സീതയുമായി സംസാരിച്ചശേഷം മാത്രം, ദൗത്യത്തിന്റെ മുഖ്യഭാഗം സിദ്ധിച്ചുകഴിഞ്ഞശേഷം. രാക്ഷസിമാരുടെ സ്വഭാവവും അവനറിയാം — വികൃതസ്വരമുള്ള അവർ വേഗം ബഹളമുണ്ടാക്കും, രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസരെ വിളിച്ചുവരുത്തും. ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ വ്യവസ്ഥ അവൻ മുമ്പേതന്നെ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു; ഇതു നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞ ഗൂഢചാരവൃത്തിയുടെ ഫലമാണ്.

‘രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും സമുദ്രത്താൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ടതും സുരക്ഷിതവും വഴികളില്ലാത്തതുമായ ഈ സ്ഥലത്താണ് ജാനകി വസിക്കുന്നത്. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരാൽ ഞാൻ വധിക്കപ്പെടുകയോ പിടിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ രാമന്റെ ദൗത്യം സാധിക്കാൻ മറ്റൊരു സഹായിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഞാൻ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള മഹാസമുദ്രം കടക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു വാനരനെ, എത്ര ആലോചിച്ചിട്ടും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസരെ കൊല്ലാൻ എനിക്കു കഴിവുണ്ടെന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലെത്താൻ എനിക്കു കഴിഞ്ഞെന്നുവരില്ല. യുദ്ധങ്ങളുടെ ഫലം അനിശ്ചിതമാണ്; സംശയകരമായ വഴി എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല. നിശ്ചിതമായ കാര്യത്തെ ഏതു വിവേകിയാണ് സംശയകരമാക്കുക? സീതയോടു സംസാരിച്ചാൽ എനിക്കു വലിയ ദോഷം വന്നേക്കാം; സംസാരിക്കാതിരുന്നാലോ വൈദേഹി പ്രാണൻ വെടിയും.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ തന്റെ അനന്യത തിരിച്ചറിയുന്നു — രാമനും സീതയ്ക്കുമിടയിലുള്ള ഏക സേതു അവനാണ്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം അനിശ്ചിതമാണെന്ന് അവനു നന്നായറിയാം; വീരനെങ്കിലും വിവേകിയാണ് അവൻ. രണ്ടു വഴിയിലും ദോഷം — ഇതാണ് അവന്റെ ധർമസങ്കടത്തിന്റെ അവസ്ഥ; അതിനു പരിഹാരം അടുത്ത ശ്ലോകങ്ങളിൽ കാണാം. ‘നഷ്ടമാർഗം’ എന്നത് സ്ഥലത്തിന്റെ ദുർഗമത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യുദ്ധങ്ങൾ അസത്യങ്ങൾ (അനിശ്ചിതഫലങ്ങൾ)’ എന്ന സൂക്തി രാജനീതിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു തത്ത്വമാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം ഒരിക്കലും നിശ്ചിതമല്ല. അതിനാൽ ബുദ്ധിമാൻ നിശ്ചിതമായ കാര്യത്തെ യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ കൊണ്ടുവയ്ക്കുന്നില്ല. ഹനുമാന്റെ ഈ ചിന്ത അവന്റെ ബലത്തോടൊപ്പം ബുദ്ധിയുടെയും ഉൽക്കർഷം കാണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ‘ബുദ്ധിമതാം വരിഷ്ഠൻ’ (ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നു പ്രസിദ്ധനായത്. സമുദ്രം കടക്കാനുള്ള സാമർഥ്യം അവനു മാത്രമേയുള്ളൂ; അതിനാൽ അവന്റെ ജീവൻ രാമകാര്യത്തിന് അമൂല്യമാണ്. ഭയംകൊണ്ടല്ല, ദൗത്യം നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന ഭയംകൊണ്ടാണ് ഹനുമാൻ തന്റെ മരണം ഒഴിവാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. അവൻ തന്നെത്തന്നെ രാമകാര്യത്തിന്റെ ഒരു ഉപകരണമായി മാത്രം കരുതുന്നു. ‘സംസാരിച്ചാൽ ദോഷം, സംസാരിക്കാതിരുന്നാൽ പ്രാണത്യാഗം’ — ഈ ഇരട്ടദോഷം ഒരു മധ്യമാർഗം കണ്ടെത്താൻ അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു: ഒളിയിടത്തിൽനിന്നുകൊണ്ടു രാമകഥ പറയുക; അതുവഴി ബഹളമില്ല, ഭയമില്ല, സീതയ്ക്കു നിരാശയുമില്ല.

‘ദേശത്തിനും കാലത്തിനും ചേരാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പരിഭ്രാന്തനായ ദൂതന്റെ കൈയിലെത്തുമ്പോൾ, സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾപോലും സൂര്യോദയത്തിൽ ഇരുട്ടെന്നപോലെ നശിച്ചുപോകും. കാര്യത്തെയും അകാര്യത്തെയും കുറിച്ചു നിശ്ചയിച്ചുറച്ച ബുദ്ധിയും (ദൂതന്റെ കൈയിൽ) ശോഭിക്കുന്നില്ല; പണ്ഡിതരെന്നു സ്വയം ഭാവിക്കുന്ന ദൂതന്മാർ കാര്യങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. കാര്യം എങ്ങനെ നശിക്കാതിരിക്കും, എനിക്ക് എങ്ങനെ പരിഭ്രമമുണ്ടാകാതിരിക്കും, സമുദ്രലംഘനം എങ്ങനെ വ്യർഥമാകാതിരിക്കും? അവൾ എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുകയും ഭയപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് എങ്ങനെയായിരിക്കും?’ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് ബുദ്ധിമാനായ ഹനുമാൻ തീരുമാനിച്ചു — ‘അനായാസം മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനും ഇവളുടെ ഉറ്റബന്ധുവുമായ രാമനെ കീർത്തിച്ചുകൊണ്ട്, അവനിൽ മനസ്സു ലയിച്ചിരിക്കുന്ന ഇവളെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുത്താതിരിക്കും. ഇക്ഷ്വാകുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ആത്മജ്ഞാനിയുമായ രാമന്റെ ശുഭവും ധർമയുക്തവുമായ വചനങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മധുരമായ വാക്കിൽ എല്ലാം ഞാൻ കേൾപ്പിക്കും; സീത വിശ്വസിക്കുംവിധം എല്ലാം ഞാൻ ക്രമപ്പെടുത്തും.’ ഇങ്ങനെ മഹാപ്രഭാവനായ ഹനുമാൻ ജഗത്പതിയുടെ പ്രിയതമയെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, മരക്കൊമ്പുകൾക്കിടയിൽ ഇരുന്ന്, പലവിധത്തിലുള്ള മധുരവും സത്യവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ദൂതലക്ഷണം ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു — പരിഭ്രാന്തനായ ദൂതൻ സാധിച്ച കാര്യംപോലും നശിപ്പിക്കുന്നു; പണ്ഡിതനെന്നു ഭാവിക്കുന്നവൻ സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ടു കാര്യം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഉപായം ലളിതവും സൂക്ഷ്മവുമാണ് — രാമന്റെ നാമംതന്നെയാണ് സീതയുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ താക്കോൽ. ആദ്യം തന്നെ കാണിക്കാതെ അവൻ രാമകഥ കേൾപ്പിക്കും; അതുവഴി ഭയമില്ലാതെ വിശ്വാസം ജനിക്കും. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അത് അടുത്ത സർഗത്തിലെ രാമകഥയ്ക്കു ഭൂമികയാണ്. ‘സൂര്യോദയത്തിൽ ഇരുട്ടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — സൂര്യനുദിക്കുമ്പോൾ ഇരുട്ടു നശിക്കുന്നതുപോലെ, പരിഭ്രാന്തനായ ദൂതന്റെ കൈയിലെത്തുമ്പോൾ കാര്യങ്ങൾ നശിക്കുന്നു. ‘ശ്രദ്ധാസ്യതി’ (വിശ്വസിക്കും) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു — വിവരം നൽകുന്നതിനെക്കാൾ പ്രധാനം വിശ്വാസമാണ്. മുമ്പ് മായാമൃഗത്താലും പരിവ്രാജകവേഷം ധരിച്ച രാവണനാലും സീത വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവളുടെ വിശ്വാസം നേടുക എളുപ്പമല്ല. ‘സുബന്ധു’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം സീതയുമായുള്ള അവന്റെ ആത്മബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ രീതി — ആദ്യം ശ്രവണം, പിന്നെ ചിന്തനം, പിന്നെ തീരുമാനം, ഒടുവിൽ കർമം — ആദർശകാര്യകർത്താവിന്റെ ക്രമമാണ്. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ‘ജഗതിപതേഃ പ്രമദാം’ (ജഗത്പതിയുടെ പ്രിയതമയെ) എന്നതിലൂടെ രാമന്റെ ജഗത്പതിത്വവും ‘അവിതഥം’ (അസത്യമല്ലാത്തത്) എന്നതിലൂടെ വാക്കുകളുടെ സത്യതയും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ഹനുമാന്റെ വാക്കുകൾ മധുരം മാത്രമല്ല, സത്യവുമാണ്.

Valiant Hanumān, meanwhile, had heard everything exactly as it happened: Sītā's words, Trijaṭā's dream and the threats of the rākṣasīs. Gazing at the lady, who was like a goddess in Indra's Nandana garden, the monkey turned over many thoughts in his mind. "She whom many thousands, even tens of thousands, of monkeys are searching for in every quarter, here she is, and I have found her. Moving about in disguise like a well-trained spy weighing up the enemy's strength, I have so far surveyed all this: the particular features of the rākṣasas, this city, and the power of Rāvaṇa, their lord." Here Hanumān's duty as an envoy is plain: he had not only searched out Sītā but, like a spy, taken the measure of the enemy's strength, the layout of the city and the power of its king. Thousands upon thousands of monkeys were searching, yet he alone had found her; this was satisfaction, not pride. The image of a goddess in Nandana suggests both Sītā's divinity and the loveliness of the aśoka grove. Hanumān first "heard it all": before acting he understood the situation fully, the mark of a wise man. His gaze was twofold: with compassion he saw Sītā's sorrow, and with discernment he measured the rākṣasas' strength, the combination that makes an ideal envoy. Even after hearing Trijaṭā's dream he was not carried away; he looked for results from his own deeds, not from dreams. The whole sarga is Hanumān talking to himself; nothing happens outside, and the poet lays open the envoy's mind. What he heard had its effect too: he had heard Sītā resolve to end her life, and so his urgency grew.

"It is right to comfort the wife of that immeasurable Rāma, who is compassionate to all creatures, for she longs to see her husband. I will comfort her, whose face is like the full moon, who had never known sorrow before and now can find no end to it. If I go away without comforting this faithful lady, her mind stricken with grief, my going will be at fault, for once I am gone the illustrious princess Jānakī, seeing no way of rescue, may give up her life. And just as the mighty-armed Rāma, whose face is like the full moon and who longs to see Sītā, ought to be consoled with a message from her, so she too should be consoled." Then he saw the difficulty: "But to speak to her in front of these night-roaming women is impossible. How is it to be done? I am in real difficulty. If I do not comfort her in what is left of this night, there is no doubt she will give up her life altogether. And if Rāma asks me, 'What did Sītā say to me?', what could I answer him if I have not spoken to that slender-waisted lady? If I hurry back from here without a message from Sītā, Kākutstha may burn me up with eyes fierce with anger. And if I were to rouse Sugrīva to action for Rāma's sake, his coming with his army would be in vain. So I shall wait here for an opening among the rākṣasīs, and gently comfort her today in her great anguish." His thinking had two sides: saving Sītā's life and his duty to Rāma. "What is left of this night" shows how little time remained and adds to his urgency. That his going would be "at fault" reveals his sense of duty: even an achieved task was incomplete if Sītā was not comforted. Wondering what Rāma would ask shows his devotion to his master, for he judged his work from Rāma's point of view. The thought that Sugrīva's army might march in vain matters too: without proof that Sītā was alive, all the preparation for war would be pointless. So he held three concerns in mind at once, Sītā, Rāma and Sugrīva. "Gently" is the heart of his plan: to appear suddenly would cause fear, while slow comfort would build trust. And he waited for an "opening" among the rākṣasīs, a moment when they were asleep or elsewhere.

"I am very small, and above all a monkey. I shall speak human speech, refined speech; yet if I speak refined speech like a brahmin, Sītā will take me for Rāvaṇa and be frightened. I must certainly speak meaningful words in the ordinary human tongue; otherwise I cannot console this blameless lady." Here is a subtle thought about language: the polished speech of the twice-born was also Rāvaṇa's speech, for he was of priestly descent and learned, and such speech would bring Rāvaṇa to Sītā's mind. Hanumān's skill with words and his understanding of his listener are plain here: a speaker chooses his language by looking at his hearer. "Very small" recalls that he was hiding in the tree in a tiny form. In these three verses Vālmīki also touches on the social side of language: the refined form belonged to the twice-born, the plain form to ordinary people's dealings. Hanumān knew both, which shows his learning; in the Kiṣkindhā Kāṇḍa Rāma had praised his eloquence. Human speech from a monkey's mouth would itself be astonishing, so he was careful. "Meaningful" means that his words were to carry purpose, not merely be sweet; even the choice of language was part of an envoy's work, not a minor matter.

"Seeing my form and hearing my speech, Jānakī, already terrified by the rākṣasas, will be terrified all over again. Then in her fright the high-minded, wide-eyed lady may cry out, taking me for Rāvaṇa, who can take any form he likes. When Sītā cries out, the dreadful troop of rākṣasīs, armed with all kinds of weapons, will suddenly gather like Death himself. Then those mighty creatures with hideous faces will surround me on every side and try to kill or capture me. Seeing me running over the branches, twigs and trunks of the great trees, they will grow alarmed, and seeing my huge form as I range through the grove, they will shriek in terror. Then they will summon the rākṣasas too, those posted by their lord in his palace, and those rākṣasas, with pikes, arrows, swords and weapons of every kind, will come rushing into the fray in their agitation. Hemmed in by them on every side, I could scatter the rākṣasa army, but I might not be able to reach the far shore of the great ocean. Or many of them, quick to act, may surround and seize me; then she would never learn why I came, and I would be a captive. Or those lovers of violence may kill Janaka's daughter, and then the whole undertaking of Rāma and Sugrīva would come to ruin." Hanumān's foresight is plain here: he pictured the chain of events one after another, Sītā's fear, the outcry, the rākṣasīs gathering, the soldiers summoned, the fight, his capture, and harm to Sītā. He knew that the consequence of one mistake spreads in many forms. He had no doubt of his strength, "I could scatter the rākṣasa army", but even victory would be fruitless if he could not get back. "Running over the branches" recalls a monkey's nature, to dart about the trees when alarmed; he counted even his own nature as part of the situation. This thinking came from foresight, not cowardice: later he would himself wreck the aśoka grove and kill rākṣasas, but only after speaking with Sītā, once the main part of his task was done. He knew the rākṣasīs' ways too, how quickly they would raise a clamour and call the rākṣasas posted in Rāvaṇa's palace; he had already grasped the enemy's arrangements, the fruit of the spying he spoke of at the start.

"Jānakī lives in a hidden place, whose paths are lost, surrounded by rākṣasas and encircled by the ocean. If I am killed or captured by the rākṣasas in battle, I see no one else to help Rāma accomplish his task. Think as I may, I can see no monkey who could leap across the great ocean, a hundred leagues wide, if I were killed. I am certainly able to kill thousands of rākṣasas, but I might not be able to reach the far shore of the great ocean. Battles are uncertain, and I do not like to take chances; what wise man would turn a sure undertaking into an unsure one? There is great danger in my speaking to Sītā, and if I do not speak to her, Vaidehī may give up her life." Hanumān knew he was indispensable, the one bridge between Rāma and Sītā. He knew well that the outcome of a fight is never certain; the hero was also a man of judgement. Danger on both sides: this was his dilemma, resolved in the verses that follow. "Paths are lost" speaks of how hard the place was to reach. "Battles are uncertain" is a well-known maxim of statecraft, and so a wise man does not stake a certain task on the uncertainty of battle. This reasoning shows his intelligence as much as his strength, which is why he is famed as the foremost of the wise. Only he could cross the ocean, so his life was priceless to Rāma's cause; he wished to avoid death not out of fear but out of fear for the task, for he thought of himself only as the instrument of Rāma's work. Danger in speaking, her death in not speaking: this double danger drove him to find a middle way, telling Rāma's story from his hiding place, so that there would be no clamour, no fear and no despair for Sītā.

"Even matters well in hand come to nothing when they fall to a flustered messenger who ignores time and place, as darkness vanishes at sunrise. In such a messenger even a settled judgement of what should and should not be done does not shine; messengers who think themselves clever ruin their tasks. How is this undertaking not to fail? How am I not to lose my nerve? How is my leap across the ocean not to be in vain? How can she hear my words without being alarmed?" Having pondered in this way, the wise Hanumān made up his mind: "By praising Rāma, whose deeds are done without effort, her own dear kinsman, I shall not alarm her, for her heart is fixed on him. I shall offer the auspicious and righteous words of Rāma, best of the Ikṣvākus, who knows himself; speaking sweetly, I shall make her hear everything, and I shall arrange it all so that Sītā will believe." So the mighty Hanumān, gazing at the wife of the lord of the world from where he sat hidden among the branches of the tree, spoke many words, sweet and true. Here the qualities of an envoy are taught: a flustered envoy ruins even an achieved task, and one who thinks himself clever ruins it by his own cleverness. Hanumān's plan was simple and subtle: Rāma's name was the key to Sītā's trust. Without showing himself first, he would let her hear Rāma's story, so that trust could arise without fear. The closing verse, in a different metre, serves as the prelude to the account of Rāma in the next sarga. The image of darkness at sunrise is apt: as darkness vanishes when the sun rises, so matters vanish when they reach a flustered envoy. "So that she will believe" makes his aim clear: trust mattered more than information. Sītā had been deceived before, by the magic deer and by Rāvaṇa in the guise of a wandering ascetic, so her trust would not come easily. Calling Rāma "her own dear kinsman" points to the intimacy between them. Hanumān's way, first listening, then thinking, then deciding, and finally acting, is the order of an ideal worker. In the last verse Rāma is "lord of the world" and Hanumān's words are "true": not only sweet, but true.