राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य तत् अप्रियं वचनं निशम्य अप्रियार्ता सीता वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या इव वितत्रास। राक्षसीमध्यगता भीरुः वाग्भिः भृशं रावणेन तर्जिता च सा कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बाला कन्या इव विललाप। द्वे उपमे तस्याः असहायतां वर्णयतः — सिंहग्रस्ता करिणीशिशुः, अरण्ये त्यक्ता बालिका च। उभयत्र बाल्यस्य दौर्बल्यस्य च सूचना। पूर्वसर्गे त्रिजटायाः स्वप्नः आशां दत्तवान्, किन्तु रावणस्य भर्त्सनस्य स्मृतिः पुनः तां भयेन व्याप्नोति। अयं सर्गः सम्पूर्णः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, येन विलापस्य गेयता गाम्भीर्यं च वर्धते। ‘बाला’ ‘कन्या’ इति पदाभ्यां कविः सीतायाः कोमलत्वं पुनः पुनः प्रकाशयति।

‘सन्तः लोके सत्यम् एतत् वदन्ति यत् अकालमृत्युः न भवति, यस्मात् एवं परिभर्त्स्यमाना अपुण्या अहं क्षणम् अपि जीवामि। सुखात् विहीनं बहुदुःखपूर्णम् इदं मम हृदयं नूनं स्थिरं, यत् वज्राहतम् अचलस्य शृङ्गम् इव अद्य सहस्रधा न विदीर्यते। अत्र मम दोषः नास्ति — अस्य अप्रियदर्शनस्य अहं वध्या; यथा द्विजः अद्विजाय मन्त्रं न ददाति, तथा अहम् अस्मै भावं अनुप्रदातुं न अलम्। लोकनाथे तस्मिन् अनागच्छति अनार्यः राक्षसेन्द्रः शितैः शस्त्रैः मम अङ्गानि अचिरात् छेत्स्यति, यथा शल्यकृन्तः गर्भस्थजन्तोः। दुःखिताया मम इदं दुःखं — चिराय अभिगमिष्यतः द्वौ मासौ अपि शीघ्रम् एष्यतः, यथा राजापराधात् बद्धस्य वध्यस्य तस्करस्य निशान्ते।’ अत्र पञ्चविंशसर्गस्य लोकप्रवादः पुनः आवर्तते। मन्त्रस्य उपमा सीतायाः भावस्य पवित्रतां सूचयति — तस्याः हृदयं रामाय एव, अनधिकारिणे न देयम्। शल्यकृन्तः शल्यचिकित्सकः; हिन्दीभाष्यम् इन्द्रेण दितेः गर्भस्य छेदनम् अपि स्मारयति। तस्करस्य उपमा प्रतीक्षायाः यातनां दर्शयति — मृत्युः निश्चितः, केवलं कालः अवशिष्टः। अत्र मुद्रणे षष्ठस्य श्लोकस्य अर्धे समीक्षितक्रमात् विपरीतक्रमेण स्तः।

‘हा राम, हा लक्ष्मण, हा सुमित्रे, हा राममातः कौसल्ये, हा मम जनन्यः — एषा अल्पभाग्या अहं मूढवाता महार्णवे नौः इव विपद्ये। मृगस्य रूपं धारयता सत्त्वेन तौ तरस्विनौ मनुजेन्द्रपुत्रौ मम कारणात् वैद्युतेन सिंहर्षभौ इव नूनं विशस्तौ। नूनं सः कालः एव मृगरूपधारी तदानीं माम् अल्पभाग्यां लुलुभे, यत्र मूढा अहं रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं च आर्यपुत्रौ विससर्ज। हा सत्यव्रत दीर्घबाहो, हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र, हा जीवलोकस्य हितः प्रियः च, राक्षसानां वध्यां मां न वेत्सि।’ अत्र सीता मारीचस्य प्रसङ्गं स्वस्य मूढतां च स्मृत्वा आत्मानं निन्दति। मृगः कालस्य एव रूपम् इति तस्याः व्याख्या — दैवस्य प्रबलता। ‘जनन्यः’ इति बहुवचनं दशरथस्य सर्वाः पत्नीः स्मारयति। वैद्युतेन हतौ सिंहौ इति उपमा आकस्मिकस्य विनाशस्य सूचिका।

‘अनन्यदेवत्वं, क्षमा, भूमौ शय्या, धर्मे नियमः, पतिव्रतात्वं च — एतत् मम सर्वं कृतघ्नेषु मानुषाणां कृतम् इव विफलम्। मया चरितः अयं धर्मः मोघः, इदम् एकपत्नीत्वं निरर्थकम्, यतः कृशा विवर्णा त्वया हीना संगमने निराशा अहं त्वां न पश्यामि। पितुः निदेशं नियमेन कृत्वा चरितव्रतः वनात् निवृत्तः त्वं वीतभयः कृतार्थः विपुलेक्षणाभिः स्त्रीभिः संरंस्यसे इति मन्ये। अहं तु राम, त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा; तपः व्रतं च मोघं चरित्वा अल्पभाग्यं धिग्जीवितं त्यक्ष्यामि।’ अत्र सीतायाः निराशा पराकाष्ठां गच्छति — धर्मस्य फलम् अपि सा संशयेन पश्यति। किन्तु रामे क्रोधः नास्ति; सा तस्य सुखम् एव कल्पयति। ‘विनाशाय निबद्धभावा’ इति पदं करुणम् — प्रेम एव तस्याः विनाशस्य कारणम् इति सा मन्यते। अनन्यदेवत्वादीनि पञ्च व्रतानि पतिव्रतायाः धर्मस्य सारः; तेषां नैष्फल्यचिन्ता तस्याः श्रद्धायाः परीक्षा। किन्तु सा एतानि त्यक्तुं न इच्छति, केवलं जीवितम् एव त्यक्तुम्।

‘विषेण शितेन शस्त्रेण वा अहं क्षिप्रं जीवितं त्यजेयं, किन्तु अस्य राक्षसस्य वेश्मनि विषस्य शस्त्रस्य वा दाता मम कश्चित् नास्ति।’ बहुधा विचिन्त्य शोकाभितप्ता सीता वेणीग्रथनं गृहीत्वा ‘वेण्युद्ग्रथनेन उद्बद्ध्य अहं शीघ्रं यमस्य मूलं गमिष्यामि’ इति निश्चितवती। मृदुसर्वगात्री सा तस्य नगस्य शाखां गृहीत्वा उपस्थिता। रामं रामानुजं स्वं कुलं च परिचिन्तयन्त्याः तस्याः शुभाङ्ग्याः समक्षं तदा बहूनि विशोकानि धैर्यार्जितानि लोके प्रवराणि पुरा अपि सिद्धानि उपलक्षितानि निमित्तानि प्रादुर्बभूवुः। वेणी — या रामवियोगात् न विमुक्ता — सा एव मृत्योः साधनं भवितुम् उद्यता; एतत् करुणस्य चरमं बिन्दुः। किन्तु तस्मिन् एव क्षणे शुभनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति, येन कथा पुनः आशां प्रति वलते। समीक्षितसंस्करणे अत्र एकः अधिकः श्लोकः (‘इतीव सीता बहुधा विलप्य…’) अस्ति, यः मुद्रणे नास्ति। अग्रिमः सर्गः एतानि निमित्तानि विस्तरेण वर्णयिष्यति।

రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని ఆ అప్రియవచనం విని, అప్రియంతో బాధపడుతున్న సీత అడవి అంచున సింహం దాడి చేసిన గజరాజు కూనలా భయంతో వణికిపోయింది. రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న, భీరువైన, రావణుని మాటలతో తీవ్రంగా బెదిరించబడిన ఆమె కీకారణ్యం మధ్యలో నిర్జనప్రదేశంలో విడిచిపెట్టబడిన చిన్నారి బాలికలా విలపించింది. ఈ రెండు ఉపమానాలు ఆమె అసహాయతను వర్ణిస్తాయి — సింహం పట్టుకున్న ఆడేనుగు పిల్ల, అడవిలో విడిచిపెట్టబడిన బాలిక. రెండింటిలోనూ పసితనమూ దుర్బలత్వమూ సూచించబడతాయి. పూర్వసర్గలో త్రిజట స్వప్నం ఆశను కలిగించింది, కానీ రావణుని బెదిరింపుల జ్ఞాపకం మళ్ళీ ఆమెను భయంతో ఆవరిస్తుంది. ఈ సర్గ అంతా ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది; దానివల్ల విలాపపు గేయతా గాంభీర్యమూ పెరుగుతాయి. ‘బాలా’, ‘కన్యా’ అనే పదాలతో కవి సీత కోమలత్వాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రకాశింపజేస్తాడు.

‘అకాలమృత్యువు సంభవించదని లోకంలో సత్పురుషులు చెప్పేది నిజమే; ఎందుకంటే ఇలా బెదిరింపులకు గురవుతున్నా, పుణ్యం లేని నేను ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతికే ఉన్నాను. సుఖం లేని, ఎంతో దుఃఖంతో నిండిన నా ఈ హృదయం నిశ్చయంగా స్థిరమైనది; అందుకే పిడుగుపాటుకు గురైన పర్వతశిఖరంలా ఈ రోజు వేయి ముక్కలుగా బద్దలు కావడం లేదు. ఇందులో నా దోషం లేదు — చూడ అసహ్యమైన ఈ రావణునికి నేను వధ్యురాలిని; ద్విజుడు ద్విజుడు కానివానికి మంత్రం ఇవ్వనట్లే, నేను కూడా ఇతనికి నా హృదయభావాన్ని ఇవ్వలేను. లోకనాథుడైన ఆ రాముడు రాకపోతే, అనార్యుడైన రాక్షసేంద్రుడు శల్యచికిత్సకుడు గర్భంలోని జంతువును ఛేదించినట్లు, పదునైన శస్త్రాలతో త్వరలోనే నా అవయవాలను ఛేదిస్తాడు. దుఃఖిస్తున్న నాకు ఇదే దుఃఖం — రాజాపరాధం వల్ల బంధించబడి వధకు సిద్ధంగా ఉన్న దొంగకు తెల్లవారుజాము త్వరగా వచ్చినట్లు, చాలాకాలం పట్టేవనుకున్న ఆ రెండు నెలలూ త్వరగానే వచ్చేస్తాయి.’ ఇక్కడ ఇరవై అయిదవ సర్గలోని లోకప్రవాదం మళ్ళీ పునరావృతమవుతుంది. మంత్రం ఉపమానం సీత భావపు పవిత్రతను సూచిస్తుంది — ఆమె హృదయం రామునికే, అనధికారికి ఇవ్వతగినది కాదు. ‘శల్యకృంతః’ అంటే శల్యచికిత్సకుడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇంద్రుడు దితి గర్భాన్ని ఛేదించిన కథను కూడా గుర్తుచేస్తుంది. దొంగ ఉపమానం నిరీక్షణలోని యాతనను చూపుతుంది — మృత్యువు నిశ్చితం, కాలం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ఇక్కడ ముద్రణలో ఆరవ శ్లోకపు రెండు అర్ధాలూ సమీక్షిత క్రమానికి విపరీతక్రమంలో ఉన్నాయి.

‘హా రామా, హా లక్ష్మణా, హా సుమిత్రా, హా రామమాతా కౌసల్యా, హా నా తల్లులారా — అల్పభాగ్యురాలినైన నేను మహాసముద్రంలో తుఫానుగాలికి చిక్కుకున్న నావలా నశించిపోతున్నాను. మృగరూపం ధరించిన ఆ జీవి కారణంగా వేగవంతులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులూ, పిడుగుపాటుకు గురైన రెండు శ్రేష్ఠసింహాలవలె, నా కోసం నిశ్చయంగా హతులై ఉంటారు. నిశ్చయంగా ఆ సమయంలో మృగరూపం ధరించిన కాలుడే అల్పభాగ్యురాలినైన నన్ను ప్రలోభపెట్టాడు; అప్పుడు మూఢురాలినైన నేను రాముని తమ్ముడినీ, లక్ష్మణుని అన్ననూ — ఆ ఇద్దరు ఆర్యపుత్రులనూ — దూరంగా పంపివేశాను. హా సత్యవ్రతా, దీర్ఘబాహూ, హా పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం గలవాడా, హా జీవలోకానికి హితుడవూ ప్రియుడవూ అయినవాడా, రాక్షసులకు వధ్యురాలినైన నా గురించి నీకు తెలియదు.’ ఇక్కడ సీత మారీచుని ప్రసంగాన్నీ తన మూఢత్వాన్నీ స్మరించి తనను తాను నిందించుకుంటుంది. మృగం కాలుని రూపమే అనేది ఆమె వ్యాఖ్యానం — దైవపు ప్రాబల్యం. ‘జనన్యః’ (తల్లులారా) అనే బహువచనం దశరథుని భార్యలందరినీ గుర్తుచేస్తుంది. పిడుగుపాటుకు గురైన రెండు సింహాలు అనే ఉపమానం ఆకస్మిక వినాశాన్ని సూచిస్తుంది.

‘అనన్యదైవత్వం (భర్తను తప్ప మరో దైవాన్ని ఎరుగకపోవడం), క్షమ, నేలమీద పడుకోవడం, ధర్మనియమం, పాతివ్రత్యం — నేను చేసిన ఇదంతా కృతఘ్నులైన మనుష్యులకు చేసిన ఉపకారంలా వ్యర్థమైపోయింది. నేను ఆచరించిన ఈ ధర్మం నిష్ఫలమైంది, ఈ ఏకపత్నీత్వం నిరర్థకమైంది; ఎందుకంటే చిక్కిపోయి, కాంతి కోల్పోయి, నీకు దూరమై, నిన్ను కలుసుకుంటాననే ఆశ లేక నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. తండ్రి ఆజ్ఞను నియమంగా పాలించి, వ్రతాన్ని పూర్తిచేసుకొని, వనం నుండి తిరిగి వెళ్ళిన నీవు భయం తొలగి, కృతార్థుడవై, విశాలనేత్రాలు గల స్త్రీలతో సుఖిస్తావని అనుకుంటున్నాను. కానీ రామా, నేను మాత్రం నీపై అనురాగం కలిగి, చిరకాలం నా వినాశానికే ఈ భావబంధం కట్టుకున్నాను; తపస్సూ వ్రతమూ వ్యర్థంగా ఆచరించి, అల్పభాగ్యం గల ఈ ధిక్కారయోగ్యమైన జీవితాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ఇక్కడ సీత నిరాశ పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — ధర్మఫలాన్ని కూడా ఆమె సందేహంతో చూస్తుంది. కానీ రామునిపై క్రోధం లేదు; ఆమె అతని సుఖాన్నే ఊహిస్తుంది. ‘వినాశాయ నిబద్ధభావా’ (వినాశం కోసమే భావబంధం కట్టుకున్నది) అనే పదం కరుణాభరితం — ప్రేమే తన వినాశానికి కారణమని ఆమె భావిస్తుంది. అనన్యదైవత్వం మొదలైన అయిదు వ్రతాలు పతివ్రతాధర్మపు సారం; అవి నిష్ఫలమయ్యాయనే చింత ఆమె శ్రద్ధకు పరీక్ష. కానీ ఆమె వాటిని విడిచిపెట్టాలనుకోదు, జీవితాన్ని మాత్రమే విడిచిపెట్టాలనుకుంటుంది.

‘విషంతో గానీ, పదునైన శస్త్రంతో గానీ నేను త్వరగా ప్రాణాలు విడవగలను, కానీ ఈ రాక్షసుని ఇంట్లో నాకు విషమో శస్త్రమో ఇచ్చేవారెవరూ లేరు.’ ఎన్నోవిధాల ఆలోచించి, శోకంతో తపించిపోయిన సీత తన జడను పట్టుకొని ‘ఈ జడతో ఉరి వేసుకొని నేను త్వరగా యముని సన్నిధికి వెళ్తాను’ అని నిశ్చయించుకుంది. సర్వాంగాలూ మృదువైన ఆమె ఆ చెట్టు కొమ్మను పట్టుకొని నిలిచింది. రాముడినీ, రాముని తమ్ముడినీ, తన కులాన్నీ స్మరిస్తున్న ఆ శుభాంగి ఎదుట అప్పుడు శోకాన్ని తొలగించే, ధైర్యాన్ని కలిగించే, లోకంలో శ్రేష్ఠమైన, ఇంతకుముందు కూడా ఫలించిన అనేక నిమిత్తాలు ప్రాదుర్భవించాయి. రాముని వియోగం వల్ల విప్పబడని ఆ జడే మృత్యుసాధనం కావడానికి సిద్ధమైంది; ఇది కరుణరసపు చరమబిందువు. కానీ అదే క్షణంలో శుభనిమిత్తాలు ప్రాదుర్భవిస్తాయి; దానివల్ల కథ మళ్ళీ ఆశ వైపు మలుపు తిరుగుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ అదనంగా ఒక శ్లోకం (‘ఇతీవ సీతా బహుధా విలప్య…’) ఉంది, అది ముద్రణలో లేదు. తరువాతి సర్గ ఈ నిమిత్తాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది.

ராக்ஷசேந்திரனான ராவணனின் அந்த விரும்பத்தகாத சொல்லைக் கேட்டு, அந்தத் துன்பத்தால் வாடிய சீதை, காட்டின் நடுவே சிங்கத்தால் தாக்கப்பட்ட யானையரசனின் இளம் பெண்குட்டியைப் போல நடுநடுங்கினாள். ராக்ஷசிகளின் நடுவே இருந்த அந்த அச்சமுடையவள், ராவணனால் சொற்களால் கடுமையாக மிரட்டப்பட்டு, ஆளரவமற்ற அடர்காட்டின் நடுவே கைவிடப்பட்ட ஒரு சிறுமியைப் போலப் புலம்பினாள். இரண்டு உவமைகளும் அவளுடைய ஆதரவற்ற நிலையை வருணிக்கின்றன — சிங்கத்தின் பிடியில் சிக்கிய பெண்யானைக் குட்டி, காட்டில் கைவிடப்பட்ட சிறுமி. இரண்டிலும் இளமையும் வலிமையின்மையும் சுட்டப்படுகின்றன. முந்தைய சர்க்கத்தில் திரிஜடையின் கனவு நம்பிக்கை அளித்தது; ஆனால் ராவணனின் மிரட்டலின் நினைவு மீண்டும் அவளை அச்சத்தால் சூழ்ந்துகொள்கிறது. இந்தச் சர்க்கம் முழுவதும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; இதனால் புலம்பலின் இசைத்தன்மையும் ஆழமும் கூடுகின்றன. ‘பாலா’ (இளம்பெண்), ‘கன்யா’ (சிறுமி) என்ற சொற்களால் கவிஞர் சீதையின் மென்மையை மீண்டும் மீண்டும் வெளிப்படுத்துகிறார்.

‘காலமல்லாத காலத்தில் மரணம் வருவதில்லை என்று உலகில் சான்றோர் சொல்வது உண்மையே; ஏனெனில் இவ்வாறு மிரட்டப்படும் புண்ணியமற்ற நான் ஒரு கணமேனும் உயிர் வாழ்கிறேன். இன்பம் இழந்து, பல துன்பங்களால் நிறைந்த என் இந்த இதயம் நிச்சயமாகத் திண்மையானது; ஆகவேதான் இடியால் தாக்கப்பட்ட மலைச்சிகரம் போல இன்று இது ஆயிரம் துண்டுகளாகச் சிதறவில்லை. இதில் என் குற்றம் இல்லை — காண்பதற்கு வெறுப்பூட்டும் இவனால் நான் கொல்லப்படத்தக்கவள்; இருபிறப்பாளன் இருபிறப்பாளன் அல்லாதவனுக்கு மந்திரத்தை வழங்காததுபோல, நானும் இவனுக்கு என் அன்பை வழங்க இயலாதவள். உலகத்தின் தலைவரான அவர் வராவிட்டால், பண்பற்ற ராக்ஷசேந்திரன், கருவில் இருக்கும் உயிரை அறுவை மருத்துவன் அறுப்பதுபோல, கூரிய ஆயுதங்களால் என் அங்கங்களை விரைவிலேயே வெட்டிவிடுவான். துயருற்றிருக்கும் எனக்கு இதுவே துன்பம் — அரசனுக்குச் செய்த குற்றத்துக்காகக் கட்டப்பட்டு, கொல்லப்படவிருக்கும் திருடனுக்கு இரவின் முடிவு விரைவில் வருவதுபோல, நீண்டதாகத் தோன்றிய இரண்டு மாதங்களும் விரைவில் வந்துவிடும்.’ இங்கே இருபத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் வந்த உலக வழக்கு மீண்டும் வருகிறது. மந்திரத்தின் உவமை சீதையின் அன்பின் புனிதத்தைச் சுட்டுகிறது — அவளுடைய இதயம் ராமனுக்கு மட்டுமே உரியது, தகுதியற்றவனுக்குக் கொடுக்கத்தக்கதன்று. ‘ஶல்யக்ருந்தன்’ என்பவன் அறுவை மருத்துவன்; இந்தி உரை, திதியின் கருவை இந்திரன் வெட்டியதையும் நினைவூட்டுகிறது. திருடனின் உவமை காத்திருப்பின் வேதனையைக் காட்டுகிறது — மரணம் உறுதி, காலம் மட்டுமே எஞ்சியிருக்கிறது. இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் ஆறாம் சுலோகத்தின் இரு பாதிகளும் செம்மைப் பதிப்பின் வரிசைக்கு மாறான வரிசையில் உள்ளன.

‘ஹா ராமா, ஹா லக்ஷ்மணா, ஹா சுமித்திரையே, ஹா ராமனின் தாயே கௌசல்யையே, ஹா என் தாய்மார்களே — பேரலைக்காற்றில் சிக்கிய கப்பல் பெருங்கடலில் மூழ்குவதுபோல, நல்வினை குறைந்த நான் அழிகிறேன். மானின் உருவம் தாங்கிய அந்த உயிரினத்தால், வேகமிக்க அந்த இரு அரசகுமாரர்களும், மின்னலால் தாக்கப்பட்ட இரு சிறந்த சிங்கங்களைப் போல, என் காரணமாக நிச்சயமாகக் கொல்லப்பட்டிருப்பார்கள். மான் உருவம் தாங்கிய அது காலனே போலும்; அப்போது நல்வினை குறைந்த என்னை அது ஆசைகாட்டி மயக்கியது; மதிகெட்ட நான் ராமனின் தம்பியையும், லக்ஷ்மணனின் அண்ணனையும் — என் போற்றுதற்குரிய இருவரையும் — அனுப்பிவைத்தேன். ஹா, சத்திய விரதம் உடையவரே, நீண்ட கைகளை உடையவரே, முழுநிலவு போன்ற முகமுடையவரே, உயிருலகத்துக்கு நன்மை செய்பவரே, அன்புக்குரியவரே, ராக்ஷசர்களால் கொல்லப்படவிருக்கும் என்னை நீர் அறியவில்லையே.’ இங்கே சீதை மாரீசனின் நிகழ்ச்சியையும் தன் மதியீனத்தையும் நினைத்துத் தன்னையே நிந்திக்கிறாள். மான் காலனின் உருவமே என்பது அவளுடைய விளக்கம் — விதியின் வலிமை. ‘தாய்மார்களே’ என்ற பன்மை தசரதனின் மனைவியர் அனைவரையும் நினைவூட்டுகிறது. மின்னலால் தாக்கப்பட்ட சிங்கங்கள் என்ற உவமை திடீரென்று வரும் அழிவைச் சுட்டுகிறது.

‘வேறு தெய்வத்தை வணங்காமை, பொறுமை, தரையில் படுத்தல், தர்மத்தில் கட்டுப்பாடு, கணவனையே தெய்வமாகக் கொள்ளும் கற்பு — நான் செய்த இவை அனைத்தும், நன்றிகெட்டவர்களுக்கு மனிதர்கள் செய்யும் உதவியைப் போல, பயனற்றுப்போயின. நான் கடைப்பிடித்த இந்தத் தர்மம் வீணாயிற்று; ஒருவனையே கணவனாகக் கொள்ளும் இந்த நெறி பொருளற்றுப்போயிற்று; ஏனெனில் மெலிந்து, நிறம் இழந்து, உம்மைப் பிரிந்து, மீண்டும் சேரும் நம்பிக்கை இழந்த நான் உம்மைக் காணாமல் இருக்கிறேன். தந்தையின் ஆணையை நெறிப்படி நிறைவேற்றி, விரதத்தை முடித்துக் காட்டிலிருந்து திரும்பிய நீர், அச்சம் நீங்கி, நோக்கம் நிறைவேறியவராக, அகன்ற கண்களுடைய பெண்களோடு இன்புற்றிருப்பீர் என்று எண்ணுகிறேன். ராமா, நானோ உம்மிடம் ஆசை கொண்டு, நெடுங்காலமாக அழிவுக்கே என் உள்ளத்தைப் பிணைத்துக்கொண்டவளாக, தவத்தையும் விரதத்தையும் வீணாகக் கடைப்பிடித்து, நல்வினை குறைந்த, நிந்திக்கத்தக்க இந்த உயிரைத் துறப்பேன்.’ இங்கே சீதையின் நம்பிக்கையின்மை உச்சத்தை அடைகிறது — தர்மத்தின் பலனையும் அவள் ஐயத்துடன் பார்க்கிறாள். ஆனால் ராமன் மீது அவளுக்குச் சினமில்லை; அவருடைய இன்பத்தையே அவள் கற்பனை செய்கிறாள். ‘அழிவுக்கே உள்ளத்தைப் பிணைத்துக்கொண்டவள்’ என்ற சொல் உருக்கமானது — அன்பே தன் அழிவுக்குக் காரணம் என்று அவள் எண்ணுகிறாள். வேறு தெய்வத்தை வணங்காமை முதலான ஐந்து விரதங்களும் கற்புடைய மனைவியின் தர்மத்தின் சாரம்; அவை பயனற்றுப்போயினவோ என்ற எண்ணம் அவளுடைய நம்பிக்கைக்கு ஒரு சோதனை. ஆனால் அவற்றைக் கைவிட அவள் விரும்பவில்லை; உயிரை மட்டுமே துறக்க விரும்புகிறாள்.

‘நஞ்சாலோ கூரிய ஆயுதத்தாலோ விரைவில் உயிரைத் துறப்பேன்; ஆனால் இந்த ராக்ஷசனின் மாளிகையில் எனக்கு நஞ்சையோ ஆயுதத்தையோ தருபவர் எவரும் இல்லை.’ பலவாறு சிந்தித்துத் துயரத்தால் வெந்த சீதை, தன் சடைப்பின்னலைப் பற்றிக்கொண்டு, ‘இந்தச் சடைப்பின்னலால் கழுத்தைச் சுருக்கிட்டுக்கொண்டு விரைவில் யமனிடம் செல்வேன்’ என்று முடிவு செய்தாள். உடல் முழுவதும் மென்மையான அவள் அந்த மரத்தின் கிளையைப் பற்றிக்கொண்டு அருகே நின்றாள். ராமனையும், ராமனின் தம்பியையும், தன் குலத்தையும் நினைத்துக்கொண்டிருந்த அந்த அழகிய அங்கங்களுடையவளின் முன்னே அப்போது, துயரைப் போக்கும், மன உறுதியை வளர்க்கும், உலகில் சிறந்தவையாக, முன்பும் பலித்தவையாக அறியப்பட்ட பல சகுனங்கள் தோன்றின. ராமனைப் பிரிந்ததுமுதல் அவிழ்க்கப்படாத அந்தச் சடைப்பின்னலே மரணத்தின் கருவியாக ஆயத்தமாகிறது; இதுவே உருக்கத்தின் உச்சப் புள்ளி. ஆனால் அதே கணத்தில் நற்சகுனங்கள் தோன்றுகின்றன; இதனால் கதை மீண்டும் நம்பிக்கையை நோக்கித் திரும்புகிறது. செம்மைப் பதிப்பில் இங்கே கூடுதலாக ஒரு சுலோகம் (‘இதீவ ஸீதா பஹுதா விலப்ய…’ — இவ்வாறு சீதை பலவாறு புலம்பி…) உள்ளது; அது அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. அடுத்த சர்க்கம் இந்தச் சகுனங்களை விரிவாக வருணிக்கும்.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಪ್ರಿಯದಿಂದ ನೊಂದ ಸೀತೆಯು, ಕಾಡಿನಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಗಜರಾಜನ ಮರಿಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ನಡುಗಿದಳು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿ, ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಭೀರುವು, ನಿರ್ಜನವಾದ ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಎಳೆಯ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ — ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಮರಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಲಕಿ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬಾಲ್ಯದ ಮತ್ತು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವು ಆಶೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು; ಆದರೆ ರಾವಣನ ಹೀಯಾಳಿಕೆಯ ನೆನಪು ಮತ್ತೆ ಅವಳನ್ನು ಭಯದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಗೇಯತೆಯೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ‘ಬಾಲಾ’, ‘ಕನ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ಹೇಳುವುದು ಸತ್ಯವೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಹೀಯಾಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪುಣ್ಯಹೀನಳಾದ ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ. ಸುಖವಿಲ್ಲದ, ಬಹುದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದುದು; ವಜ್ರದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಇಂದು ಅದು ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಅಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು; ದ್ವಿಜನು ದ್ವಿಜನಲ್ಲದವನಿಗೆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಡದಂತೆ, ನಾನು ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ. ಲೋಕನಾಥನಾದ ಅವನು ಬಾರದಿದ್ದರೆ, ಶಲ್ಯವೈದ್ಯನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂತೆ, ಅನಾರ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವನು. ದುಃಖಿತಳಾದ ನನಗೆ ಇದೇ ದುಃಖ — ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಬರಲಿವೆ ಎನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳೂ ಬೇಗನೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ — ರಾಜಾಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ವಧೆಗೆ ಗುರಿಯಾದ ಕಳ್ಳನಿಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆ ಬೇಗನೆ ಬರುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರದ ಉಪಮೆಯು ಸೀತೆಯ ಭಾವದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಹೃದಯ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತ್ರ; ಅನಧಿಕಾರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕೊಡಲಾಗದು. ‘ಶಲ್ಯಕೃಂತ’ ಎಂದರೆ ಶಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಕ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಳ್ಳನ ಉಪಮೆಯು ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಯಾತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ, ಕೇವಲ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ.

‘ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹಾ ಸುಮಿತ್ರೆ, ಹಾ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಹಾ ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರೇ — ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನಾನು ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ದೋಣಿಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಜೀವಿಯಿಂದ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರೂ ಮಿಂಚಿನ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಲನೇ; ಅದೇ ಆಗ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿತು; ಆಗ ಮೂಢಳಾದ ನಾನು ರಾಮನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ — ಆ ಇಬ್ಬರು ಆರ್ಯಪುತ್ರರನ್ನೂ — ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ. ಹಾ ಸತ್ಯವ್ರತನೇ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವೇ, ಹಾ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನೇ, ಹಾ ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿತನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದವನೇ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಮಾರೀಚನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೂಢತನವನ್ನೂ ನೆನೆದು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಜಿಂಕೆ ಕಾಲನದೇ ರೂಪ ಎಂಬುದು ಅವಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ — ದೈವದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ. ‘ಜನನ್ಯಃ’ (ತಾಯಂದಿರೇ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನವು ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಹತವಾದ ಸಿಂಹಗಳೆಂಬ ಉಪಮೆಯು ಆಕಸ್ಮಿಕ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕ.

‘ಅನ್ಯ ದೇವತೆಯನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವುದು, ಕ್ಷಮೆ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯಮ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ — ನನ್ನ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೃತಘ್ನರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದಂತೆ ವಿಫಲವಾದವು. ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ ಈ ಧರ್ಮವು ವ್ಯರ್ಥ, ಈ ಏಕಪತಿನಿಷ್ಠೆ ನಿರರ್ಥಕ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೃಶಳಾಗಿ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟು, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ, ಮಿಲನದ ಆಶೆಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿಯಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ, ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿದ ನೀನು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ರಮಿಸುವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ರಾಮಾ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಾವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವಳು; ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯವಾದ ಈ ಧಿಕ್ಕಾರಯೋಗ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಶೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೂ ಅವಳು ಸಂಶಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಕೋಪವಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಅವನ ಸುಖವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿನಾಶಾಯ ನಿಬದ್ಧಭಾವಾ’ (ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಾವವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ — ಪ್ರೇಮವೇ ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನನ್ಯದೇವತ್ವವೇ ಮೊದಲಾದ ಐದು ವ್ರತಗಳು ಪತಿವ್ರತೆಯ ಧರ್ಮದ ಸಾರ; ಅವು ನಿಷ್ಫಲವಾದವೆಂಬ ಚಿಂತೆ ಅವಳ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಇವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಜೀವನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ವಿಷದಿಂದಲೋ ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲೋ ನಾನು ಬೇಗನೆ ಜೀವವನ್ನು ತೊರೆಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವಿಷವನ್ನಾಗಲಿ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಡುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಸೀತೆಯು ತನ್ನ ಜಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ‘ಜಡೆಯಿಂದ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ನಾನು ಬೇಗನೆ ಯಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಳು. ಸರ್ವಾಂಗಗಳೂ ಮೃದುವಾದ ಅವಳು ಆ ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಳು. ರಾಮನನ್ನೂ ರಾಮನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶುಭಾಂಗಿಯ ಎದುರು ಆಗ ಶೋಕವನ್ನು ನೀಗುವ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬುವ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಹಿಂದೆಯೂ ಫಲಿಸಿದ್ದ ಅನೇಕ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಜಡೆ — ರಾಮವಿಯೋಗದಿಂದ ಬಿಚ್ಚದೆ ಉಳಿದಿದ್ದುದು — ಅದೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಾಧನವಾಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಇದು ಕರುಣರಸದ ಪರಮಬಿಂದು. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಆಶೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ಲೋಕ (‘ಇತೀವ ಸೀತಾ ಬಹುಧಾ ವಿಲಪ್ಯ…’) ಇದೆ; ಅದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವು ಈ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು.

രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ആ അപ്രിയവാക്കുകൾ കേട്ട്, അപ്രിയത്താൽ വേദനിച്ച സീത, കാട്ടിനുള്ളിൽ സിംഹം പിടികൂടിയ ഗജരാജന്റെ കുഞ്ഞിനെപ്പോലെ ഭയന്നുവിറച്ചു. രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ അകപ്പെട്ട്, വാക്കുകൾകൊണ്ടു രാവണനാൽ കഠിനമായി ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ ഭീരുവായ സീത, ആളൊഴിഞ്ഞ ഘോരവനത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരു ബാലികയെപ്പോലെ വിലപിച്ചു. രണ്ട് ഉപമകൾ അവളുടെ നിസ്സഹായത വർണിക്കുന്നു — സിംഹം പിടികൂടിയ പിടിയാനക്കുട്ടിയും കാട്ടിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ബാലികയും. രണ്ടിലും ബാല്യത്തിന്റെയും ദൗർബല്യത്തിന്റെയും സൂചനയുണ്ട്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം പ്രത്യാശ നൽകിയിരുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ ഭർത്സനത്തിന്റെ ഓർമ വീണ്ടും അവളെ ഭയത്തിൽ ആഴ്ത്തുന്നു. ഈ സർഗം മുഴുവനും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ടു വിലാപത്തിന്റെ ഗേയതയും ഗാംഭീര്യവും വർധിക്കുന്നു. ‘ബാലാ’ (ബാലിക), ‘കന്യാ’ (കന്യക) എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ കവി സീതയുടെ കോമളത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

‘അകാലമൃത്യു ഉണ്ടാകുന്നില്ല എന്നു ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങൾ പറയുന്നതു സത്യംതന്നെ; കാരണം, ഇങ്ങനെ ഭർത്സിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പുണ്യഹീനയായ ഞാൻ ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. സുഖമില്ലാത്തതും ഏറെ ദുഃഖം നിറഞ്ഞതുമായ എന്റെ ഈ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കഠിനമാണ്; വജ്രമേറ്റ പർവതശൃംഗംപോലെ ഇന്ന് അത് ആയിരം കഷണങ്ങളായി പിളരുന്നില്ലല്ലോ. ഇതിൽ എന്റെ ദോഷമില്ല — ഈ അപ്രിയദർശനന്റെ കൈയാൽ ഞാൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ്; ദ്വിജൻ ദ്വിജനല്ലാത്തവനു മന്ത്രം നൽകാത്തതുപോലെ, ഞാൻ ഇവന് എന്റെ ഹൃദയഭാവം നൽകാൻ ശക്തയല്ല. ലോകനാഥനായ അവൻ വരാതിരുന്നാൽ, അനാര്യനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് എന്റെ അവയവങ്ങൾ വൈകാതെ മുറിച്ചെടുക്കും — ശല്യകൃന്തൻ ഗർഭസ്ഥജീവിയുടെ അവയവങ്ങൾ മുറിക്കുന്നതുപോലെ. ദുഃഖിതയായ എനിക്ക് ഇതാണ് ദുഃഖം — ഏറെക്കാലംകൊണ്ടു കടന്നുപോകേണ്ട രണ്ടു മാസവും വേഗംതന്നെ വന്നെത്തും, രാജാപരാധത്തിനു ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, വധിക്കപ്പെടാൻ വിധിക്കപ്പെട്ട കള്ളന് രാത്രിയുടെ അവസാനം വന്നെത്തുന്നതുപോലെ.’ ഇവിടെ ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിലെ ലോകപ്രവാദം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. മന്ത്രത്തിന്റെ ഉപമ സീതയുടെ ഹൃദയഭാവത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവളുടെ ഹൃദയം രാമനു മാത്രമുള്ളതാണ്, അനധികാരിക്കു നൽകാവുന്നതല്ല. ശല്യകൃന്തൻ എന്നാൽ ശല്യചികിത്സകൻ (ശസ്ത്രക്രിയാവിദഗ്ധൻ); ഇന്ദ്രൻ ദിതിയുടെ ഗർഭം ഛേദിച്ച കഥയും ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കള്ളന്റെ ഉപമ കാത്തിരിപ്പിന്റെ യാതന കാണിക്കുന്നു — മരണം നിശ്ചിതമാണ്, സമയം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. ഇവിടെ ഈ മുദ്രണത്തിൽ ആറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടു പകുതികൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ക്രമത്തിനു വിപരീതക്രമത്തിലാണ്.

‘ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഹാ സുമിത്രേ, ഹാ രാമമാതാവായ കൗസല്യേ, ഹാ എന്റെ അമ്മമാരേ — ഭാഗ്യഹീനയായ ഞാൻ, കൊടുങ്കാറ്റിൽപ്പെട്ട് മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന തോണിപോലെ നശിക്കുന്നു. മൃഗത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച ആ ജീവി കാരണം, എന്റെ നിമിത്തം, കരുത്തരായ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും ഇടിമിന്നലേറ്റ രണ്ടു സിംഹശ്രേഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ തീർച്ചയായും വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കും. മൃഗരൂപം ധരിച്ച കാലംതന്നെയായിരിക്കണം അന്നു ഭാഗ്യഹീനയായ എന്നെ മോഹിപ്പിച്ചത്; അതിനാലാണല്ലോ മൂഢയായ ഞാൻ രാമനെയും അവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണനെയും — ആ രണ്ട് ആര്യപുത്രന്മാരെയും — പറഞ്ഞയച്ചത്. ഹാ സത്യവ്രതനായ ദീർഘബാഹോ, ഹാ പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ മുഖമുള്ളവനേ, ഹാ ജീവലോകത്തിനു ഹിതനും പ്രിയനുമായവനേ, രാക്ഷസരാൽ വധിക്കപ്പെടാൻ പോകുന്ന എന്നെ നീ അറിയുന്നില്ലല്ലോ.’ ഇവിടെ സീത മാരീചന്റെ സംഭവവും തന്റെ മൂഢതയും ഓർത്ത് സ്വയം നിന്ദിക്കുന്നു. മൃഗം കാലത്തിന്റെതന്നെ രൂപമായിരുന്നു എന്നതാണ് അവളുടെ വ്യാഖ്യാനം — ദൈവത്തിന്റെ (വിധിയുടെ) പ്രാബല്യം. ‘ജനന്യഃ’ (അമ്മമാരേ) എന്ന ബഹുവചനം ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇടിമിന്നലേറ്റു മരിച്ച സിംഹങ്ങളുടെ ഉപമ ആകസ്മികമായ വിനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അനന്യദേവത്വം (ഭർത്താവിനെയല്ലാതെ മറ്റൊരു ദൈവത്തെ ആരാധിക്കാതിരിക്കൽ), ക്ഷമ, നിലത്തു കിടക്കൽ, ധർമത്തിലുള്ള നിയമനിഷ്ഠ, പാതിവ്രത്യം — ഇതെല്ലാം നന്ദികെട്ടവർക്കു മനുഷ്യർ ചെയ്ത ഉപകാരംപോലെ എനിക്കു വിഫലമായിരിക്കുന്നു. ഞാൻ ആചരിച്ച ഈ ധർമം വ്യർഥമാണ്, ഈ ഏകപതിവ്രതം നിരർഥകമാണ്; കാരണം, നീയില്ലാതെ മെലിഞ്ഞ്, നിറംമങ്ങി, നിന്നോടു ചേരാമെന്ന പ്രതീക്ഷ നഷ്ടപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല. അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ നിഷ്ഠയോടെ നിറവേറ്റി, വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി, കാട്ടിൽനിന്നു മടങ്ങിയെത്തുന്ന നീ ഭയമകന്ന് കൃതാർഥനായി വിശാലാക്ഷികളായ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം രമിക്കും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. രാമാ, ഞാനോ നിന്നിൽ അനുരാഗംപൂണ്ട്, എന്റെ വിനാശത്തിനായിത്തന്നെ നിന്നിൽ ഹൃദയം ഏറെക്കാലം ബന്ധിച്ചവളായി; വ്യർഥമായി തപസ്സും വ്രതവും ആചരിച്ച ഞാൻ, ഭാഗ്യഹീനമായ ഈ നിന്ദ്യജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഇവിടെ സീതയുടെ നിരാശ പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — ധർമത്തിന്റെ ഫലത്തെപ്പോലും അവൾ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു. എങ്കിലും രാമനോട് അവൾക്കു ക്രോധമില്ല; അവന്റെ സുഖംമാത്രമാണ് അവൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്. ‘വിനാശായ നിബദ്ധഭാവാ’ (വിനാശത്തിനായി ഹൃദയം ബന്ധിച്ചവൾ) എന്ന പദം കരുണാർദ്രമാണ് — പ്രേമംതന്നെയാണ് തന്റെ വിനാശത്തിനു കാരണം എന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. അനന്യദേവത്വം മുതലായ അഞ്ചു വ്രതങ്ങൾ പതിവ്രതയുടെ ധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്; അവ നിഷ്ഫലമായോ എന്ന ചിന്ത അവളുടെ ശ്രദ്ധയുടെ പരീക്ഷണമാണ്. എന്നാൽ അവ ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ജീവിതംമാത്രം ഉപേക്ഷിക്കാനേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ.

‘വിഷംകൊണ്ടോ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രംകൊണ്ടോ ഞാൻ വേഗം ജീവൻ വെടിഞ്ഞേനെ; എന്നാൽ ഈ രാക്ഷസന്റെ ഭവനത്തിൽ എനിക്കു വിഷമോ ശസ്ത്രമോ തരാൻ ആരുമില്ല.’ പലവിധത്തിൽ ആലോചിച്ച്, ശോകത്താൽ തപിച്ച സീത തന്റെ മുടിപ്പിന്നൽ കൈയിലെടുത്ത്, ‘ഈ വേണികൊണ്ടു കെട്ടിത്തൂങ്ങി ഞാൻ വേഗം യമന്റെ സന്നിധിയിലെത്തും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു. സർവാംഗങ്ങളും മൃദുവായ അവൾ ആ വൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖ പിടിച്ചുകൊണ്ട് അടുത്തുനിന്നു. രാമനെയും രാമാനുജനെയും തന്റെ കുലത്തെയും കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ശുഭാംഗിയുടെ മുന്നിൽ അപ്പോൾ ശോകമകറ്റുന്നതും ധൈര്യം പകരുന്നതും ലോകത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമായി കരുതപ്പെടുന്നതും മുമ്പും ഫലിച്ചിട്ടുള്ളതുമായ അനേകം നിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. രാമവിയോഗം കാരണം അഴിക്കാതിരുന്ന വേണി — അതുതന്നെ മരണത്തിന്റെ ഉപകരണമാകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു; ഇതാണ് കരുണരസത്തിന്റെ പരമബിന്ദു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അതോടെ കഥ വീണ്ടും പ്രത്യാശയിലേക്കു തിരിയുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകം (‘ഇതീവ സീതാ ബഹുധാ വിലപ്യ…’ — ഇങ്ങനെ സീത പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ച്…) അധികമായുണ്ട്; അത് ഈ മുദ്രണത്തിലില്ല. അടുത്ത സർഗം ഈ നിമിത്തങ്ങളെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കും.

Remembering those hateful words of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, Sītā, stricken by what she loathed, trembled like a young cow-elephant seized by a lion at the edge of the forest. Sitting among the rākṣasīs, timid, sorely threatened by Rāvaṇa's words, she lamented like a young girl abandoned in a lonely wilderness. The two images, a young elephant in a lion's grip and a girl left alone in the wild, both speak of her helplessness, and both of youth and weakness. Trijaṭā's dream had given her hope, but the memory of Rāvaṇa's threats filled her with fear once more, and the poet keeps calling her young, a girl, to show her tenderness.

"True indeed is what the good say in the world, that there is no death before its time, for here I am, without merit, threatened like this, and still I live even for a moment. Surely this heart of mine, robbed of happiness and full of sorrows, must be hard, since it does not burst today into a thousand pieces like a mountain peak struck by a thunderbolt. No fault of mine lies in this: I am to be killed by this hateful creature, and I cannot give him my heart, just as a twice-born man will not give a sacred mantra to one who is not twice-born. Since the lord of the world does not come, that ignoble lord of the rākṣasas will soon cut my limbs apart with sharp weapons, as a surgeon cuts up a child in the womb. Alas, in my misery, these two months that seemed so long in coming will soon be over, as the night ends for a thief bound and condemned, held at the king's pleasure." The saying of the wise she had quoted in the twenty-fifth sarga returns here. The image of the mantra speaks of the sanctity of her heart: it belonged to Rāma alone and could not be given to one with no right to it. The thief waiting for dawn shows the torment of waiting: death was certain, only the hour remained.

"Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Sumitrā! Ah Kausalyā, Rāma's mother, and all my mothers! Unlucky as I am, I am perishing like a ship caught by a whirlwind on the great ocean. Surely those two swift sons of the lord of men have been killed because of me by that creature who took the form of a deer, as two great lions might be struck down by lightning. Surely it was Time himself who took the form of a deer and tempted me, unlucky as I am, in that hour when in my folly I sent away the two noble princes, Rāma's younger brother and Lakṣmaṇa's elder. Ah Rāma, true to your vows, long-armed, with your face like the full moon, friend and beloved of all living things, you do not know that I am to be killed by the rākṣasas." Remembering the episode of Mārīca and her own folly, Sītā reproached herself. Her explanation that the deer was Time itself in disguise speaks of the power of fate.

"Worshipping no god but you, patience, sleeping on the bare ground, discipline in dharma, devotion to my husband: all this has proved as fruitless as a kindness done to ungrateful men. The dharma I have practised is in vain, and this faithfulness to one husband meaningless, since I do not see you, and I am thin and pale, parted from you, without hope of being with you again. I think that once you have faithfully carried out your father's command and come back from the forest with your vow fulfilled, free from fear and with your purpose achieved, you will take your pleasure with wide-eyed women. But I, Rāma, who love you and long ago bound my heart to you to my own undoing, having practised austerity and vows for nothing, will give up this wretched life. A curse on me, so unlucky!" Here her despair reached its height: she looked even on the fruit of dharma with doubt. Yet she felt no anger against Rāma; she imagined only his happiness. "Bound my heart to my own undoing" is moving: she thought her love itself was the cause of her ruin. Worshipping no god but her husband and the other four vows are the essence of a faithful wife's dharma, and her fear that they were fruitless was a test of her faith.

"I would quickly end my life with poison or a sharp weapon, but in this rākṣasa's house there is no one to give me poison or a weapon." Burning with grief, after turning it over in many ways, Sītā took hold of her braided hair and resolved: "I will hang myself with this braid and quickly go to the abode of Yama." Soft in every limb, she stood there holding a branch of the tree. The braid, which she had not unbound since she was parted from Rāma, was now to become the instrument of her death; this is the lowest point of the tragedy. But as she stood thinking of Rāma, of his younger brother and of her own family, at that very moment many omens appeared before the lovely lady, omens that drive away grief, the best in the world, that bring courage and had proved true before. So the story turns once more towards hope; the next sarga describes these omens in detail.