सीतया एवं घोरम् उक्ताः क्रोधमूर्च्छिताः राक्षस्यः — काश्चित् दुरात्मनः रावणस्य आख्यातुं जग्मुः। अन्याः भीमदर्शनाः सीताम् उपागम्य पुनः परुषम् एकार्थम् अनर्थार्थं वचनम् अब्रुवन् — ‘अनार्ये पापविनिश्चये सीते, अद्य इदानीम् एव राक्षस्यः तव एतत् मांसं यथासुखं भक्षयिष्यन्ति।’ ताभिः अनार्याभिः संतर्जितां सीतां दृष्ट्वा वृद्धा राक्षसी त्रिजटा प्रबुद्धा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अनार्याः, आत्मानं खादत, न तु सीतां भक्षयिष्यथ; सा जनकस्य इष्टा सुता, दशरथस्य स्नुषा। मया अद्य दारुणः रोमहर्षणः स्वप्नः दृष्टः, यः राक्षसानाम् अभावाय अस्याः भर्तुः भवाय च।’ त्रिजटा निद्रातः उत्थिता एव वदति, अतः तस्याः वचनं स्वप्नस्य सद्यःस्मृतिः। ‘आत्मानं खादत’ इति तस्याः प्रतिवचनं राक्षसीनां तर्जनां ताभ्यः एव प्रत्यावर्तयति। सा सीतायाः कुलं स्मारयति — जनकस्य सुता, दशरथस्य स्नुषा — येन सा राजकुलस्य गौरवं रक्षितव्यम् इति सूचयति। त्रिजटा राक्षसी अपि विवेकिनी, तस्याः वृद्धत्वं अनुभवं ज्ञानं च सूचयति। स्वप्नस्य फलम् आदौ एव उक्तम् — राक्षसानाम् अभावः, रामस्य च भवः। राक्षसीनां वचनेषु ‘एकार्थम् अनर्थार्थम्’ इति कविः निर्दिशति — ताः पुनः पुनः एकम् एव वदन्ति, सीतायाः भक्षणम्। किन्तु तासु एव एका विवेकिनी अस्ति, या स्वप्नबलेन अन्याः निवारयति। एवं राक्षसीसमूहे अपि भेदः दृश्यते; सर्वे राक्षसाः समानाः न इति कविः सूचयति। त्रिजटायाः प्रवेशः कथायाः दिशां परिवर्तयति — भयात् आशां प्रति। सीता अद्यापि मौना, केवलं श्रोत्री। सा अग्रे एव वक्ष्यति। ‘अद्य’ इति पदेन स्वप्नस्य नूतनत्वं, प्रातःकाले दृष्टस्य स्वप्नस्य शीघ्रफलत्वं च सूच्यते, यतः प्रभातस्वप्नः सत्यफलः इति लोकविश्वासः।

त्रिजटया एवम् उक्ताः क्रोधमूर्च्छिताः राक्षस्यः भीताः सत्यः सर्वाः तां पृष्टवत्यः — ‘त्वया निशि कीदृशः स्वप्नः दृष्टः, कथय।’ तासां मुखोद्गतं वचनं श्रुत्वा त्रिजटा काले स्वप्नसंश्रितं वचनम् उवाच — ‘राघवः वाजिसहस्रेण युक्तां गजदन्तमयीं दिव्याम् अन्तरिक्षगां शिबिकां स्वयम् आस्थाय शुक्लमाल्याम्बरधरः लक्ष्मणेन सह आगतः। अद्य स्वप्ने सीता शुक्लाम्बरावृता सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतम् आस्थिता, रामेण संगता, यथा भास्करेण प्रभा। पुनः राघवः शैलसंकाशं चतुर्दन्तं महागजम् आरूढः सहलक्ष्मणः चकास। ततः सूर्यसंकाशौ स्वतेजसा दीप्यमानौ शुक्लमाल्याम्बरधरौ तौ जानकीं पर्युपस्थितौ। तस्य आकाशस्थस्य दन्तिनः अग्रे भर्त्रा परिगृहीता जानकी तस्य स्कन्धम् आश्रिता, भर्तुः अङ्कात् समुत्पत्य सा कमललोचना चन्द्रसूर्यौ पाणिभ्यां परिमार्जती मया दृष्टा। ततः ताभ्यां कुमाराभ्यां विशालाक्ष्या सीतया च आस्थितः सः गजोत्तमः लङ्कायाः उपरि स्थितः। पाण्डुरर्षभयुक्तेन अष्टयुजा रथेन काकुत्स्थः सीतया सह इह उपयातः।’ स्वप्नशास्त्रे शुक्लवर्णः, गजारोहणं, पर्वतारोहणं, चन्द्रसूर्यस्पर्शः च शुभफलदायकानि इति प्रसिद्धम्। चन्द्रसूर्ययोः परिमार्जनं राज्यलाभस्य सूचकम् — मुद्रणे अत्र पादटिप्पण्यां गोविन्दराजस्य रामायणभूषणात् एतस्य प्रमाणं उद्धृतम्। सर्वत्र शुक्लवर्णस्य आवृत्तिः — माल्यम्, अम्बरं, पर्वतः — शुद्धेः विजयस्य च प्रतीकम्। राक्षसीनां ‘भीताः’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — स्वप्नस्य नाममात्रेण ताः भयं गताः, यतः ताः अपि स्वप्नफलेषु विश्वसन्ति। गजदन्तमयी शिबिका, सहस्रं वाजिनः, श्वेतपर्वतः, सागरः — सर्वम् ऐश्वर्यस्य विजयस्य च चित्रम्। रामः अत्र न केवलं योद्धा, अपितु राजा इव दृश्यते। सीता भास्करेण प्रभा इव रामेण संगता — अविभाज्यत्वस्य उपमा। चतुर्दन्तः गजः ऐरावतम् इव इन्द्रस्य वाहनं स्मारयति, येन रामस्य इन्द्रसमं स्थानं सूच्यते। गजः लङ्कायाः उपरि स्थितः इति लङ्कायाः विजयस्य स्पष्टं चिह्नम्। अष्टयुजा रथः पाण्डुरर्षभयुक्तः इति अपि शुभम्। स्वप्नस्य एषः भागः क्रमेण वर्धते — प्रथमं शिबिका, ततः पर्वतः, ततः गजः, ततः आकाशम्, अन्ते लङ्कायाः उपरि स्थितिः। एवं रामसीतयोः उत्कर्षः सोपानक्रमेण दर्शितः, यथा विजयः अपि क्रमशः आगमिष्यति। त्रिजटा प्रत्येकं दृश्यं ‘मया दृष्टम्’ इति वदति, येन तस्याः साक्ष्यस्य प्रामाण्यं दृढीक्रियते।

‘ततः अन्यत्र मया सत्यपराक्रमः वीर्यवान् रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह शुक्लमाल्याम्बरधरः दृष्टः। सः सूर्यसंनिभं दिव्यं पुष्पकं विमानम् आरुह्य उत्तरां दिशम् आलोच्य प्रस्थितः। एवं विष्णुपराक्रमः रामः लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया भार्यया च सह मया स्वप्ने दृष्टः।’ ततः त्रिजटा निष्कर्षं वदति — ‘महातेजाः रामः सुरासुरैः राक्षसैः अन्यैः वा जेतुं न शक्यः, यथा पापजनैः स्वर्गः न जीयते।’ पुष्पकं रावणस्य विमानम्; तत् रामेण आरूढम् इति रावणस्य ऐश्वर्यस्य रामं प्रति सङ्क्रमणं सूचयति। उत्तरा दिक् अयोध्यायाः दिक् — प्रत्यागमनस्य विजयस्य च सूचिका। एते श्लोकाः (१८.२–२२.१) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटमात्राः; तत्र स्वप्नः एतावान् विस्तृतः नास्ति। ‘विष्णुपराक्रमः’ इति विशेषणं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति। स्वर्गः पापजनैः न जीयते इति उपमा धर्मस्य अजेयत्वं दर्शयति। त्रिजटा स्वप्नं वर्णयित्वा तस्य अर्थम् अपि स्वयं व्याख्याति, यत् तस्याः बुद्धिमत्तां दर्शयति। रामस्य अजेयत्वं सा न केवलं स्वप्नात्, अपितु तस्य धर्मात् अपि अनुमिनोति — पापिनः स्वर्गं न जयन्ति, तथा अधर्मिणः धर्मिणं न जयन्ति। एवं स्वप्नः नीतिवाक्ये परिणमति। पुष्पकं पूर्वं कुबेरस्य, ततः रावणेन अपहृतम्; अग्रे रामः तत् आरुह्य अयोध्यां प्रतिनिवर्तिष्यते, पश्चात् च कुबेराय प्रत्यर्पयिष्यति। अतः स्वप्ने पुष्पकारोहणं युद्धकाण्डस्य अन्तिमघटनायाः स्पष्टं पूर्वदर्शनम्। सीतालक्ष्मणसहितः रामः इति समग्रः परिवारः पुनः संयुक्तः दृश्यते।

‘रावणः च मया मुण्डः तैलसमुक्षितः दृष्टः; रक्तवासाः मत्तः पिबन् करवीरकृतस्रजः सः अद्य पुष्पकात् विमानात् क्षितौ पतितः। पुनः सः मुण्डः कृष्णाम्बरः स्त्रिया कृष्यमाणः दृष्टः। खरयुक्तेन रथेन रक्तमाल्यानुलेपनः तैलं पिबन् हसन् नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः सः गर्दभेन शीघ्रं दक्षिणां दिशम् आस्थितः ययौ। पुनः सः राक्षसेश्वरः भयमोहितः गर्दभात् अवाक्शिराः भूमौ पतितः। सहसा उत्थाय सम्भ्रान्तः भयार्तः मदविह्वलः उन्मत्तरूपः दिग्वासाः सः बहु दुर्वाक्यं प्रलपन् दुर्गन्धं दुःसहं घोरं तिमिरं नरकोपमं मलपङ्कं प्रविश्य तत्र मग्नः। दक्षिणाम् आशां प्रस्थितः सः अकर्दमं ह्रदं प्रविष्टः; रक्तवासिनी कर्दमलिप्ताङ्गी काली प्रमदा दशग्रीवं कण्ठे बद्ध्वा याम्यां दिशं प्रकर्षति।’ स्वप्नशास्त्रे मुण्डनं, तैलाभ्यङ्गः, रक्तवस्त्रं, गर्दभारोहणं, दक्षिणदिग्गमनं च मरणस्य सूचकानि। दक्षिणा दिक् यमस्य दिक्। काली प्रमदा मृत्युदेवता एव, या तं कण्ठे बद्ध्वा कर्षति। रामस्य शुक्लवर्णस्य विपरीतं रावणस्य रक्तकृष्णवर्णौ कविना सचेतनं योजितौ। अत्रापि २२–२८ श्लोकानां बहवः अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः। रावणस्य पतनं पुष्पकात् आरभते — यत् विमानं रामः अग्रे आरोक्ष्यति, ततः एव रावणः पतति। एवं द्वयोः विपरीतगती एकस्मिन् एव प्रतीके सम्मिलिते। मद्यं, नग्नता, दुर्वाक्यं, मलपङ्कः — एते रावणस्य नैतिकपतनम् अपि सूचयन्ति, न केवलं शारीरिकं मरणम्। गर्दभः अशुभवाहनम्, यत् राजस्य गौरवस्य अत्यन्तं विपरीतम्। स्त्रिया कृष्यमाणः इति — यः स्त्रियं बलात् आनीतवान्, सः स्त्रिया एव कृष्यते — इति काव्यन्यायः। अस्य भागस्य दीर्घता विशेषतः वुल्गेटे वर्धिता — रावणस्य पतनस्य अनेकानि दृश्यानि क्रमशः आयान्ति, प्रत्येकं पूर्वस्मात् अधिकम् अपमानजनकम्। पुष्पकात् पतनं, गर्दभात् पतनं, मलपङ्के मज्जनं, कालीकर्षणं च — चतुर्धा पतनम्। अकर्दमः ह्रदः इति विचित्रं दृश्यम् — स्वप्नस्य असम्बद्धता एव तस्य विशेषता।

‘एवं तत्र मया महाबलः कुम्भकर्णः दृष्टः। रावणस्य सर्वे सुताः मुण्डाः तैलसमुक्षिताः; दशग्रीवः वराहेण, इन्द्रजित् शिशुमारेण, कुम्भकर्णः उष्ट्रेण दक्षिणां दिशं प्रयातः। तत्र एकः विभीषणः मया श्वेतच्छत्रः शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः दृष्टः, शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः नृत्तगीतैः अलंकृतः। सः शैलसंकाशं मेघस्तनितनिःस्वनं दिव्यं चतुर्दन्तं गजम् आरुह्य चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसम् उपस्थितः। रक्तमाल्यानां रक्तवाससां रक्षसां पिबतां गीतवादित्रनिःस्वनः महान् समाजः च वृत्तः।’ विभीषणः रामस्य इव शुक्लवर्णेन चित्रितः — तस्य राज्याभिषेकः सूच्यते। श्वेतच्छत्रं राजचिह्नम्। चत्वारः सचिवाः विभीषणेन सह रामं शरणं गमिष्यन्ति इति युद्धकाण्डस्य घटना अत्र पूर्वम् एव दृश्यते। पञ्चत्रिंशः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः। राक्षसानां समाजः मद्यपानं रक्तवेषश्च — एतत् अपि विनाशस्य पूर्वरूपम्। प्रत्येकं राक्षसः भिन्नेन अशुभवाहनेन दक्षिणां दिशं गच्छति — वराहः, शिशुमारः, उष्ट्रः — एते सर्वे स्वप्ने मृत्योः वाहनानि। केवलं विभीषणः गजे आकाशे स्थितः, यः उत्कर्षस्य चिह्नम्। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः नृत्तगीते च राज्याभिषेकस्य उत्सवं सूचयन्ति। एवं रावणकुलस्य एकः एव धर्मनिष्ठः जीविष्यति, राज्यं च प्राप्स्यति। समाजः महान् वृत्तः इति — राक्षसानां पानगोष्ठी — अपि स्वप्ने दृष्टा; सा तेषां अन्तिमं उत्सवम् इव, यस्य अनन्तरं विनाशः। रक्तमाल्याः रक्तवाससः राक्षसाः रावणस्य वेषम् अनुसरन्ति, अतः तस्य भाग्यम् अपि अनुभविष्यन्ति।

‘रम्या सवाजिरथकुञ्जरा इयं लङ्का पुरी भग्नगोपुरतोरणा सागरे पतिता दृष्टा। रावणेन अभिरक्षिता लङ्का रामस्य दूतेन तरस्विना वानरेण दग्धा इति मया स्वप्ने दृष्टम्। भस्मरूक्षायां लङ्कायां सर्वाः राक्षसयोषितः तैलं पीत्वा प्रमत्ताः महास्वनाः प्रहसन्त्यः दृष्टाः। कुम्भकर्णादयः इमे सर्वे राक्षसपुंगवाः रक्तं निवसनं गृह्य गोमयह्रदं प्रविष्टाः।’ अष्टत्रिंशे श्लोके त्रिजटा अज्ञातसारं भविष्यं वदति — हनूमान् एव सः ‘रामस्य दूतः वानरः’, यः अस्मिन् एव वृक्षे निलीनः एतत् शृणोति; अग्रे सः लङ्कां दहिष्यति। अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति। तैलपानं, हासः, गोमयह्रदप्रवेशः इति सर्वाणि अशुभानि स्वप्नलक्षणानि। कथायाः अन्तर्गता विडम्बना — श्रोता एव स्वप्नस्य नायकः। सागरे पतिता लङ्का इति चित्रं नगरस्य सम्पूर्णविनाशं दर्शयति — यत् समुद्रेण रक्षितं, तत् समुद्रे एव निमज्जति। राक्षसयोषितां तैलपानं हासः च उन्मादस्य शोकस्य च मिश्रणम्। रक्तवस्त्रं गृहीत्वा गोमयह्रदप्रवेशः अपि मरणसूचकः। रावणेन अभिरक्षिता इति विशेषणं विडम्बनाम् अधिकां करोति — महाबलेन रक्षिता अपि पुरी एकेन वानरेण दग्धा भविष्यति। त्रिजटायाः स्वप्नः एवं सुन्दरकाण्डस्य एव अग्रिमां घटनां पूर्वं सूचयति।

‘अपगच्छत, पश्यध्वं — राघवः सीताम् आप्नोति। परमामर्षी सः युष्मान् राक्षसैः सार्धं घातयेत्। प्रियां बहुमतां वनवासम् अनुव्रतां भार्यां भर्त्सितां तर्जितां वा राघवः न अनुमंस्यति। तत् क्रूरवाक्यैः अलं, सान्त्वम् एव अभिधीयताम्; वैदेहीम् अभियाचाम — एतत् हि मम रोचते। यस्याः दुःखितायाः एवंविधः स्वप्नः प्रदृश्यते, सा बहुभिः दुःखैः मुक्ता अनुत्तमं प्रियं प्राप्नोति। भर्त्सिताम् अपि ताम् याचध्वं, राक्षस्यः, विवक्षया किम्? राघवात् राक्षसानां घोरं भयम् उपस्थितम्। प्रणिपातप्रसन्ना मैथिली जनकात्मजा महतः भयात् युष्मान् परित्रातुम् अलम्।’ अत्र त्रिजटायाः व्यावहारिकी बुद्धिः — स्वप्नेन भविष्यं ज्ञात्वा सा तत्क्षणं पक्षं परिवर्तयति। प्रणिपातेन प्रसीदति इति सीतायाः दयालुतायाः स्तुतिः; अग्रे युद्धानन्तरं सीता एव राक्षसीः हनुमतः रक्षिष्यति, यत् अत्र पूर्वं सूचितम्। ‘विवक्षया किम्’ इति प्रश्नेन निरर्थकस्य वादस्य निषेधः। त्रिजटायाः वचने ‘मम रोचते’ इति पदं तस्याः स्वतन्त्रनिर्णयं दर्शयति। सा रावणस्य आज्ञां न अनुसरति, अपितु स्वप्नस्य सत्यम्। ‘भर्त्सितामपि याचध्वम्’ — यां पूर्वं भर्त्सितवत्यः, ताम् एव इदानीं याचध्वम् इति — अयं विपर्ययः राक्षसीनां भयस्य गम्भीरतां सूचयति। रामस्य भार्यायाः अपमानं सः न क्षमिष्यते, अतः आत्मरक्षायै एव सीतायाः प्रसादः आवश्यकः। त्रिजटा सीतां ‘मैथिली जनकात्मजा’ इति द्विवारं कुलनाम्ना निर्दिशति, येन तस्याः राजकुलीनत्वं करुणाशीलत्वं च युगपत् स्मर्यते।

‘अपि च अस्याः विशालाक्ष्याः अङ्गेषु सुसूक्ष्मम् अपि विरूपं लक्षणं किंचित् न उपलक्षये। छायावैगुण्यमात्रं तु दुःखम् उपस्थितं शङ्के; अदुःखार्हाम् इमां देवीं वैहायसम् उपस्थितां पश्यामि। वैदेह्याः अर्थसिद्धिं, राक्षसेन्द्रस्य विनाशं, राघवस्य विजयं च उपस्थितं पश्यामि। अस्याः महत् प्रियं श्रोतुं निमित्तभूतम् एतत् — पद्मपत्रम् इव आयतं चक्षुः स्फुरत् दृश्यते। दक्षिणायाः अस्याः अदक्षिणः एकः बाहुः अकस्मात् ईषत् हृषितः प्रकम्पते। करेणुहस्तप्रतिमः अनुत्तमः सव्यः ऊरुः वेपन् राघवं पुरतः स्थितं कथयति इव। शाखानिलयं प्रविष्टः पक्षी पुनः पुनः उत्तमसान्त्ववादी सुस्वागतां वाचम् उदीरयन् हृष्टः पुनः पुनः चोदयति इव।’ ततः भर्तुः विजयेन हर्षिता ह्रीमती बाला सीता अवोचत् — ‘यदि तत् तथ्यं भवेत्, अहं वः शरणं भवेयम्।’ स्त्रीणां वामाङ्गस्फुरणं शुभम् इति शकुनशास्त्रम् — नेत्रं, बाहुः, ऊरुः इति क्रमेण वामाङ्गानि स्फुरन्ति। पक्षिणः मधुरस्वरः अपि शुभशकुनः। त्रिपञ्चाशः श्लोकः दीर्घवृत्तेन (उपजात्या) निबद्धः। अन्तिमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — तत्र सीतायाः उदारता प्रकटा: या तां भर्त्सितवत्यः, तासाम् अपि सा शरणं भवितुं सिद्धा। त्रिजटा सीतायाः शरीरे दुःखस्य कारणं न पश्यति — केवलं छायायाः वैगुण्यम्, अर्थात् तात्कालिकी म्लानता, न तु भाग्यदोषः। तस्याः लक्षणज्ञानं सामुद्रिकशास्त्रस्य परिचयं सूचयति। सीतायाः अन्तिमं वचनं लज्जया हर्षेण च युक्तम्; ‘ह्रीमती’ इति विशेषणं तस्याः शालीनताम् उत्कर्षति। ‘भवेयं शरणं हि वः’ इति तस्याः क्षमाशीलतायाः उद्घोषः, यः युद्धकाण्डस्य अन्ते साक्षात् दृश्यते। पक्षी शाखानिलयं प्रविष्टः ‘सुस्वागतम्’ इव वदति — स्वागतस्य वचनं पतिसमागमस्य सूचकम्। अस्मिन् सर्गे स्वप्नः शकुनानि च मिलित्वा सीतायाः निराशां आशायां परिवर्तयन्ति, यद्यपि अग्रिमे सर्गे पुनः सा निराशा भविष्यति।

సీత ఇలా ఘోరంగా పలికినప్పుడు క్రోధంతో మూర్ఛిల్లిన రాక్షసస్త్రీలలో కొందరు దురాత్ముడైన రావణునికి చెప్పడానికి వెళ్ళారు. భయంకరంగా కనిపించే మరికొందరు సీత దగ్గరకు వచ్చి మళ్ళీ అదే అర్థం గల, అనర్థకరమైన కఠినవచనం పలికారు — ‘అనార్యురాలా, పాపనిశ్చయం గల సీతా, ఈ రోజే, ఇప్పుడే రాక్షసస్త్రీలు నీ ఈ మాంసాన్ని తమ ఇష్టం వచ్చినట్లు తింటారు.’ ఆ అనార్యస్త్రీలు సీతను బెదిరిస్తూ ఉండటం చూసి, వృద్ధ రాక్షసి త్రిజట నిద్రనుండి లేచి ఇలా అన్నది — ‘అనార్యులారా, మిమ్మల్ని మీరే తినండి, సీతను మాత్రం తినరు; ఆమె జనకుని ప్రియపుత్రిక, దశరథుని కోడలు. నేను ఈ రోజు దారుణమైన, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే స్వప్నం చూశాను; అది రాక్షసుల నాశనాన్నీ, ఈమె భర్త అభ్యుదయాన్నీ సూచిస్తుంది.’ త్రిజట నిద్రనుండి లేచిన వెంటనే మాట్లాడుతుంది, కాబట్టి ఆమె మాటలు స్వప్నపు తాజా జ్ఞాపకం. ‘మిమ్మల్ని మీరే తినండి’ అనే ఆమె ప్రత్యుత్తరం రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపును వారికే తిప్పికొడుతుంది. ఆమె సీత కులాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — జనకుని కుమార్తె, దశరథుని కోడలు — దానివల్ల రాజకుల గౌరవాన్ని కాపాడాలని సూచిస్తుంది. త్రిజట రాక్షసి అయినా వివేకవంతురాలు; ఆమె వృద్ధాప్యం అనుభవాన్నీ జ్ఞానాన్నీ సూచిస్తుంది. స్వప్నఫలం మొదట్లోనే చెప్పబడింది — రాక్షసుల నాశనం, రాముని అభ్యుదయం. రాక్షసస్త్రీల మాటల గురించి కవి ‘ఏకార్థమ్ అనర్థార్థమ్’ (ఒకే అర్థం గలది, అనర్థకరమైనది) అని నిర్దేశిస్తాడు — వారు మళ్ళీ మళ్ళీ ఒకే మాట అంటారు, సీతను తినడం గురించి. కానీ వారిలోనే ఒక వివేకవంతురాలు ఉంది, ఆమె స్వప్నబలంతో మిగిలినవారిని వారిస్తుంది. ఈ విధంగా రాక్షసస్త్రీల సమూహంలో కూడా భేదం కనిపిస్తుంది; రాక్షసులందరూ ఒకేలా ఉండరని కవి సూచిస్తాడు. త్రిజట ప్రవేశం కథ దిశను మారుస్తుంది — భయం నుండి ఆశ వైపు. సీత ఇంకా మౌనంగానే ఉంది, కేవలం వింటోంది. ఆమె ముందు మాట్లాడుతుంది. ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదంతో స్వప్నపు నూతనత్వమూ, తెల్లవారుజామున చూసిన స్వప్నం త్వరగా ఫలిస్తుందనే విషయమూ సూచించబడతాయి, ఎందుకంటే ప్రభాతస్వప్నం సత్యంగా ఫలిస్తుందని లోకవిశ్వాసం.

త్రిజట ఇలా అనగానే క్రోధంతో మూర్ఛిల్లిన రాక్షసస్త్రీలందరూ భయపడి ఆమెను అడిగారు — ‘రాత్రి నువ్వు ఎలాంటి స్వప్నం చూశావు, చెప్పు.’ వారి నోటి నుండి వచ్చిన మాట విని త్రిజట సమయోచితంగా స్వప్నానికి సంబంధించిన మాటలు చెప్పింది — ‘రాఘవుడు వెయ్యి గుర్రాలు పూన్చిన, ఏనుగుదంతంతో చేసిన, దివ్యమైన, ఆకాశంలో సంచరించే పల్లకిలో స్వయంగా కూర్చొని, తెల్లని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి లక్ష్మణునితో కలిసి వచ్చాడు. ఈ రోజు స్వప్నంలో సీత తెల్లని వస్త్రం ధరించి, సముద్రం చుట్టూ ఉన్న తెల్లని పర్వతంపై నిలిచి, సూర్యునితో కాంతి కలిసినట్లు రామునితో కలిసి ఉంది. మళ్ళీ రాఘవుడు పర్వతంలాంటి నాలుగు దంతాల మహాగజాన్ని ఎక్కి లక్ష్మణునితో కలిసి ప్రకాశించాడు. తరువాత సూర్యునిలా తమ తేజస్సుతో వెలుగుతూ, తెల్లని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించిన ఆ ఇద్దరూ జానకి దగ్గరకు వచ్చి నిలిచారు. ఆకాశంలో ఉన్న ఆ ఏనుగు ముందుభాగంలో, భర్త పట్టుకొని ఉండగా జానకి దాని మూపును ఆశ్రయించింది; భర్త ఒడి నుండి పైకి లేచి ఆ కమలలోచన చంద్రసూర్యులను చేతులతో నిమురుతూ ఉండటం నేను చూశాను. తరువాత ఆ ఇద్దరు కుమారులూ విశాలాక్షి సీతా ఎక్కి ఉన్న ఆ గజోత్తమం లంక పైన నిలిచింది. తెల్లని ఎనిమిది వృషభాలు పూన్చిన రథంలో కాకుత్స్థుడు సీతతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చాడు.’ స్వప్నశాస్త్రంలో తెల్లని రంగు, ఏనుగు ఎక్కడం, పర్వతం ఎక్కడం, చంద్రసూర్యులను తాకడం శుభఫలాన్నిస్తాయని ప్రసిద్ధి. చంద్రసూర్యులను నిమరడం రాజ్యలాభానికి సూచకం — ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణిలో గోవిందరాజుల ‘రామాయణభూషణం’ నుండి దీనికి ప్రమాణం ఉదహరించబడింది. అంతటా తెల్లని రంగు పునరావృతమవుతుంది — మాల, వస్త్రం, పర్వతం — ఇది శుద్ధికీ విజయానికీ ప్రతీక. రాక్షసస్త్రీలకు ‘భీతాః’ (భయపడినవారు) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — స్వప్నం పేరు వినగానే వారు భయపడ్డారు, ఎందుకంటే వారు కూడా స్వప్నఫలాలను నమ్ముతారు. ఏనుగుదంతపు పల్లకి, వెయ్యి గుర్రాలు, తెల్లని పర్వతం, సముద్రం — అంతా ఐశ్వర్యానికీ విజయానికీ చిత్రం. ఇక్కడ రాముడు కేవలం యోధుడిగా కాక రాజులా కనిపిస్తాడు. సూర్యునితో కాంతిలా సీత రామునితో కలిసి ఉంది — ఇది విడదీయలేనితనానికి ఉపమానం. నాలుగు దంతాల ఏనుగు ఇంద్రుని వాహనమైన ఐరావతాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; దానివల్ల రామునికి ఇంద్రునితో సమానమైన స్థానం సూచించబడుతుంది. ఏనుగు లంక పైన నిలిచిందనేది లంకావిజయానికి స్పష్టమైన చిహ్నం. తెల్లని వృషభాలు పూన్చిన ఎనిమిది జతల రథం కూడా శుభమే. స్వప్నంలోని ఈ భాగం క్రమంగా పెరుగుతూ పోతుంది — మొదట పల్లకి, తరువాత పర్వతం, తరువాత ఏనుగు, తరువాత ఆకాశం, చివరకు లంక పైన నిలవడం. ఈ విధంగా సీతారాముల ఉత్కర్ష మెట్టుమెట్టుగా చూపబడుతుంది, విజయం కూడా క్రమంగా వస్తుందన్నట్లు. త్రిజట ప్రతి దృశ్యాన్నీ ‘నేను చూశాను’ అని చెబుతుంది; దానివల్ల ఆమె సాక్ష్యపు ప్రామాణికత దృఢమవుతుంది.

‘తరువాత మరొకచోట సత్యపరాక్రముడూ వీర్యవంతుడూ అయిన రాముడు సోదరుడు లక్ష్మణునితోనూ సీతతోనూ కలిసి, తెల్లని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి ఉండటం నేను చూశాను. అతడు సూర్యునిలా ప్రకాశించే దివ్యమైన పుష్పక విమానాన్ని ఎక్కి ఉత్తరదిశ వైపు చూసి బయలుదేరాడు. ఈ విధంగా విష్ణుపరాక్రముడైన రాముడు సోదరుడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య సీతతోనూ కలిసి నా స్వప్నంలో కనిపించాడు.’ తరువాత త్రిజట తన నిర్ణయం చెబుతుంది — ‘పాపజనులు స్వర్గాన్ని జయించలేనట్లే, మహాతేజస్వి అయిన రాముని సురాసురులు గానీ, రాక్షసులు గానీ, మరెవరు గానీ జయించలేరు.’ పుష్పకం రావణుని విమానం; దాన్ని రాముడు ఎక్కాడనేది రావణుని ఐశ్వర్యం రామునికి సంక్రమించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఉత్తరదిశ అయోధ్య దిశ — తిరిగి రావడానికీ విజయానికీ సూచిక. ఈ శ్లోకాలు (18.2–22.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ స్వప్నం ఇంత విస్తారంగా లేదు. ‘విష్ణుపరాక్రమః’ అనే విశేషణం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. పాపజనులు స్వర్గాన్ని జయించలేరనే ఉపమానం ధర్మం అజేయమని చూపుతుంది. త్రిజట స్వప్నాన్ని వర్ణించి దాని అర్థాన్ని కూడా తానే వివరిస్తుంది, ఇది ఆమె బుద్ధిమత్తను చూపుతుంది. రాముని అజేయత్వాన్ని ఆమె కేవలం స్వప్నం నుండే కాక అతని ధర్మం నుండి కూడా ఊహిస్తుంది — పాపులు స్వర్గాన్ని జయించనట్లే అధర్మపరులు ధర్మపరుని జయించలేరు. ఈ విధంగా స్వప్నం నీతివాక్యంగా పరిణమిస్తుంది. పుష్పకం ఇంతకుముందు కుబేరునిది, తరువాత రావణుడు దాన్ని అపహరించాడు; ముందు రాముడు దాన్ని ఎక్కి అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తాడు, ఆ తరువాత కుబేరునికి తిరిగి అప్పగిస్తాడు. కాబట్టి స్వప్నంలో పుష్పకారోహణం యుద్ధకాండలోని చివరి ఘటనకు స్పష్టమైన పూర్వదర్శనం. సీతాలక్ష్మణ సహితుడైన రాముడు — సమస్త కుటుంబం మళ్ళీ కలిసినట్లు కనిపిస్తుంది.

‘రావణుని కూడా నేను గుండుతో, ఒంటినిండా నూనె పూసుకొని ఉండటం చూశాను; ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించి, మత్తెక్కి, తాగుతూ, గన్నేరుపూల మాలలు ధరించిన అతడు ఈ రోజు పుష్పక విమానం నుండి నేలమీద పడిపోయాడు. మళ్ళీ గుండుతో, నల్లని వస్త్రంతో ఉన్న అతన్ని ఒక స్త్రీ ఈడ్చుకుపోవడం చూశాను. గాడిదలు పూన్చిన రథంలో, ఎర్రని మాలలూ లేపనాలూ ధరించి, నూనె తాగుతూ, నవ్వుతూ, నాట్యం చేస్తూ, భ్రాంతచిత్తంతో ఇంద్రియాలు కలతపడి అతడు గాడిద మీద వేగంగా దక్షిణదిశ వైపు వెళ్ళాడు. మళ్ళీ ఆ రాక్షసేశ్వరుడు భయంతో మోహితుడై గాడిద మీద నుండి తలక్రిందులుగా నేలమీద పడ్డాడు. హఠాత్తుగా లేచి, కలవరపడి, భయార్తుడై, మదంతో విహ్వలుడై, ఉన్మత్తుని రూపంతో, దిగంబరుడై అతడు ఎన్నో దుర్వాక్యాలు ప్రలపిస్తూ, దుర్గంధం గల, భరించలేని, ఘోరమైన, చీకటిమయమైన, నరకంలాంటి మలపంకంలో ప్రవేశించి అందులో మునిగిపోయాడు. దక్షిణదిశకు బయలుదేరిన అతడు బురద లేని మడుగులో ప్రవేశించాడు; ఎర్రని వస్త్రం ధరించి, ఒంటినిండా బురద పూసుకున్న నల్లని స్త్రీ ఒకతె దశగ్రీవుని మెడకు కట్టి యముని దిశ వైపు ఈడ్చుకుపోతోంది.’ స్వప్నశాస్త్రంలో గుండు చేయడం, నూనె పూసుకోవడం, ఎర్రని వస్త్రం, గాడిదనెక్కడం, దక్షిణదిశకు వెళ్ళడం మరణానికి సూచకాలు. దక్షిణదిశ యముని దిశ. నల్లని స్త్రీ మృత్యుదేవతే, ఆమె అతన్ని మెడకు కట్టి ఈడ్చుకుపోతుంది. రాముని తెల్లని రంగుకు విరుద్ధంగా రావణునికి ఎరుపూ నలుపూ రంగులను కవి సచేతనంగా కూర్చాడు. ఇక్కడ కూడా 22–28 శ్లోకాలలోని చాలా అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. రావణుని పతనం పుష్పకం నుండి ప్రారంభమవుతుంది — రాముడు ముందు ఏ విమానాన్ని ఎక్కబోతాడో, దాని నుండే రావణుడు పడిపోతాడు. ఈ విధంగా ఇద్దరి విరుద్ధగమనాలు ఒకే ప్రతీకలో కలిసిపోయాయి. మద్యం, నగ్నత్వం, దుర్వాక్యం, మలపంకం — ఇవి కేవలం శారీరక మరణాన్నే కాక రావణుని నైతిక పతనాన్ని కూడా సూచిస్తాయి. గాడిద అశుభవాహనం, అది రాజగౌరవానికి పూర్తిగా విరుద్ధం. స్త్రీ చేత ఈడ్వబడటం — స్త్రీని బలవంతంగా తెచ్చినవాడు స్త్రీ చేతనే ఈడ్వబడతాడు — ఇది కావ్యన్యాయం. ఈ భాగపు నిడివి ముఖ్యంగా వల్గేట్‌లో పెరిగింది — రావణుని పతనానికి సంబంధించిన అనేక దృశ్యాలు క్రమంగా వస్తాయి, ప్రతి ఒక్కటీ దాని ముందుదాని కంటే ఎక్కువ అవమానకరం. పుష్పకం నుండి పతనం, గాడిద మీద నుండి పతనం, మలపంకంలో మునగడం, నల్లని స్త్రీ ఈడ్చుకుపోవడం — ఇలా నాలుగు విధాల పతనం. బురద లేని మడుగు అనేది విచిత్రమైన దృశ్యం — స్వప్నంలోని అసంబద్ధతే దాని ప్రత్యేకత.

‘అలాగే అక్కడ మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని కూడా నేను చూశాను. రావణుని కుమారులందరూ గుండుతో, ఒంటినిండా నూనె పూసుకొని ఉన్నారు; దశగ్రీవుడు పందిమీద, ఇంద్రజిత్తు మొసలిమీద, కుంభకర్ణుడు ఒంటెమీద దక్షిణదిశకు వెళ్ళారు. అక్కడ విభీషణుడు ఒక్కడే తెల్లని గొడుగుతో, తెల్లని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి, తెల్లని గంధం పూసుకొని, శంఖదుందుభి ధ్వనులతోనూ నృత్యగీతాలతోనూ అలంకృతుడై ఉండటం నేను చూశాను. అతడు పర్వతంలాంటి, మేఘగర్జనలాంటి ధ్వని గల, దివ్యమైన నాలుగు దంతాల ఏనుగును ఎక్కి నలుగురు మంత్రులతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచాడు. ఎర్రని మాలలూ ఎర్రని వస్త్రాలూ ధరించి తాగుతున్న రాక్షసుల మహాసమాజం గీతవాద్యధ్వనులతో జరిగింది.’ విభీషణుడు రామునిలాగే తెల్లని రంగుతో చిత్రించబడ్డాడు — అతని రాజ్యాభిషేకం సూచించబడుతుంది. తెల్లని గొడుగు రాజచిహ్నం. నలుగురు మంత్రులు విభీషణునితో కలిసి రాముని శరణు పొందుతారనే యుద్ధకాండ ఘటన ఇక్కడ ముందుగానే కనిపిస్తుంది. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధంతోనే కూర్చబడింది. రాక్షసుల సమాజం, మద్యపానం, ఎర్రని వేషం — ఇది కూడా వినాశానికి పూర్వరూపం. ప్రతి రాక్షసుడూ వేరువేరు అశుభవాహనంపై దక్షిణదిశకు వెళ్తాడు — పంది, మొసలి, ఒంటె — ఇవన్నీ స్వప్నంలో మృత్యువాహనాలు. విభీషణుడు ఒక్కడే ఏనుగుపై ఆకాశంలో నిలిచాడు, ఇది ఉత్కర్షకు చిహ్నం. శంఖదుందుభి ధ్వనులూ నృత్యగీతాలూ రాజ్యాభిషేకోత్సవాన్ని సూచిస్తాయి. ఈ విధంగా రావణకులంలో ధర్మనిష్ఠుడైన ఒక్కడే బ్రతుకుతాడు, రాజ్యాన్ని కూడా పొందుతాడు. మహాసమాజం జరిగిందనేది — రాక్షసుల పానగోష్ఠి — కూడా స్వప్నంలో కనిపించింది; అది వారి చివరి ఉత్సవం వంటిది, దాని తరువాత వినాశం. ఎర్రని మాలలూ ఎర్రని వస్త్రాలూ ధరించిన రాక్షసులు రావణుని వేషాన్నే అనుసరిస్తారు, కాబట్టి అతని భాగ్యాన్నే అనుభవిస్తారు.

‘గుర్రాలూ రథాలూ ఏనుగులతో కూడిన రమ్యమైన ఈ లంకానగరం గోపురాలూ తోరణాలూ విరిగి సముద్రంలో పడిపోయినట్లు చూశాను. రావణుడు రక్షిస్తున్న లంకను రాముని దూత అయిన వేగవంతుడైన ఒక వానరుడు కాల్చివేసినట్లు నేను స్వప్నంలో చూశాను. బూడిదతో రూక్షమైన లంకలో రాక్షసస్త్రీలందరూ నూనె తాగి మత్తెక్కి, పెద్దగా అరుస్తూ, పకపకా నవ్వుతూ ఉండటం చూశాను. కుంభకర్ణుడు మొదలైన ఈ రాక్షసవీరులందరూ ఎర్రని వస్త్రం ధరించి పేడమడుగులో ప్రవేశించారు.’ ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో త్రిజట తనకు సారం తెలియని భవిష్యత్తును చెబుతుంది — ‘రాముని దూత అయిన వానరుడు’ హనుమంతుడే, అతడు ఇదే చెట్టుపై దాగి ఇదంతా వింటున్నాడు; ముందు అతడు లంకను కాలుస్తాడు. ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. నూనె తాగడం, నవ్వు, పేడమడుగులో ప్రవేశం — ఇవన్నీ అశుభ స్వప్నలక్షణాలు. కథలోని అంతర్గత వ్యంగ్యం — వింటున్నవాడే స్వప్నంలోని నాయకుడు. సముద్రంలో పడిపోయిన లంక అనే చిత్రం నగరపు సంపూర్ణ వినాశాన్ని చూపుతుంది — సముద్రం రక్షించినదే సముద్రంలో మునిగిపోతుంది. రాక్షసస్త్రీలు నూనె తాగడం, నవ్వడం ఉన్మాదమూ శోకమూ కలగలిసిన స్థితి. ఎర్రని వస్త్రం ధరించి పేడమడుగులో ప్రవేశించడం కూడా మరణసూచకం. ‘రావణుడు రక్షిస్తున్న’ అనే విశేషణం వ్యంగ్యాన్ని మరింత పెంచుతుంది — మహాబలుడు రక్షిస్తున్నా ఆ నగరం ఒక్క వానరుని చేత కాలిపోతుంది. ఈ విధంగా త్రిజట స్వప్నం సుందరకాండలోనే రాబోయే ఘటనను ముందుగా సూచిస్తుంది.

‘పోండి, చూడండి — రాఘవుడు సీతను పొందుతాడు. మిక్కిలి అసహనశీలుడైన అతడు రాక్షసులతో పాటు మిమ్మల్ని కూడా చంపిస్తాడు. తనకు ప్రియమైన, ఎంతో గౌరవించే, వనవాసంలో తనను అనుసరించిన భార్యను బెదిరించడాన్నీ భయపెట్టడాన్నీ రాఘవుడు సహించడు. కాబట్టి క్రూరవాక్యాలు చాలు, సాంత్వనవచనాలే పలకండి; వైదేహిని ప్రార్థిద్దాం — నాకు ఇదే నచ్చుతోంది. దుఃఖిస్తున్న ఎవరికి ఇలాంటి స్వప్నం కనిపిస్తుందో, ఆమె అనేక దుఃఖాల నుండి విముక్తురాలై సర్వోత్తమమైన ప్రియాన్ని పొందుతుంది. రాక్షసస్త్రీలారా, మీరు బెదిరించిన ఆమెనే ప్రార్థించండి, వాదించడం వల్ల ఏమి లాభం? రాఘవుని వల్ల రాక్షసులకు ఘోరమైన భయం దాపురించింది. ప్రణామంతో ప్రసన్నురాలయ్యే మైథిలి, జనకాత్మజ, మహాభయం నుండి మిమ్మల్ని కాపాడగలదు.’ ఇక్కడ త్రిజట వ్యావహారిక బుద్ధి కనిపిస్తుంది — స్వప్నం ద్వారా భవిష్యత్తు తెలుసుకొని ఆమె వెంటనే పక్షం మార్చుకుంటుంది. ప్రణామంతో ప్రసన్నురాలవుతుందనేది సీత దయాళుత్వానికి స్తుతి; ముందు యుద్ధానంతరం సీతే రాక్షసస్త్రీలను హనుమంతుని నుండి కాపాడుతుంది, అది ఇక్కడ ముందుగానే సూచించబడింది. ‘వివక్షయా కిమ్’ (వాదించడం వల్ల ఏమి లాభం) అనే ప్రశ్నతో నిరర్థకమైన వాదం నిషేధించబడుతుంది. త్రిజట మాటలలో ‘మమ రోచతే’ (నాకు నచ్చుతోంది) అనే పదం ఆమె స్వతంత్ర నిర్ణయాన్ని చూపుతుంది. ఆమె రావణుని ఆజ్ఞను కాక స్వప్నపు సత్యాన్ని అనుసరిస్తుంది. ‘భర్త్సితామపి యాచధ్వమ్’ — ఇంతకుముందు మీరు ఎవరిని బెదిరించారో ఆమెనే ఇప్పుడు ప్రార్థించండి — ఈ విపర్యయం రాక్షసస్త్రీల భయంలోని గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది. రాముడు తన భార్యకు జరిగిన అవమానాన్ని క్షమించడు, కాబట్టి ఆత్మరక్షణ కోసమే సీత అనుగ్రహం అవసరం. త్రిజట సీతను ‘మైథిలి జనకాత్మజ’ అని రెండుసార్లు కులనామంతో నిర్దేశిస్తుంది; దానివల్ల ఆమె రాజకులీనత్వమూ కరుణాశీలతా ఒకేసారి స్మరించబడతాయి.

‘అంతేకాదు, విశాలాక్షి అయిన ఈమె అవయవాలలో అతిసూక్ష్మమైనదైనా వికృతమైన లక్షణం ఏదీ నాకు కనిపించడం లేదు. కేవలం ఛాయలోని వైగుణ్యం వల్లనే ఈ దుఃఖం దాపురించిందని శంకిస్తున్నాను; దుఃఖానికి తగని ఈ దేవి ఆకాశంలో నిలిచి ఉన్నట్లు చూస్తున్నాను. వైదేహి ప్రయోజనసిద్ధీ, రాక్షసేంద్రుని వినాశమూ, రాఘవుని విజయమూ సమీపించినట్లు చూస్తున్నాను. ఈమె మహాప్రియాన్ని వినబోతోందనడానికి ఇదే నిమిత్తం — తామరరేకులా విశాలమైన ఈమె కన్ను అదరడం కనిపిస్తోంది. ఉదారురాలైన ఈమె ఎడమ బాహువు ఒక్కటీ హఠాత్తుగా కొద్దిగా పులకించి కంపిస్తోంది. ఆడేనుగు తొండంలాంటి సర్వోత్తమమైన ఈమె ఎడమ తొడ అదురుతూ రాఘవుడు ఎదుట నిలిచి ఉన్నాడని చెబుతున్నట్లుంది. కొమ్మల్లోని గూటిలో ప్రవేశించిన పక్షి మళ్ళీ మళ్ళీ మధురమైన సాంత్వనస్వరంతో ‘సుస్వాగతం’ అనే మాట పలుకుతూ, సంతోషంగా మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రేరేపిస్తున్నట్లుంది.’ అప్పుడు భర్త విజయవార్తతో సంతోషించిన, లజ్జాశీలి అయిన బాల సీత ఇలా అన్నది — ‘అది నిజమైతే నేను మీకు శరణు అవుతాను.’ స్త్రీలకు ఎడమ అవయవాలు అదరడం శుభమని శకునశాస్త్రం — కన్ను, బాహువు, తొడ — ఈ క్రమంలో ఎడమ అవయవాలు అదురుతాయి. పక్షి మధురస్వరం కూడా శుభశకునం. యాభై మూడవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో (ఉపజాతిలో) కూర్చబడింది. చివరి శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది — అందులో సీత ఉదారత్వం ప్రకటమవుతుంది: తనను బెదిరించినవారికి కూడా శరణు ఇవ్వడానికి ఆమె సిద్ధంగా ఉంది. త్రిజట సీత శరీరంలో దుఃఖానికి కారణం చూడదు — కేవలం ఛాయలోని వైగుణ్యం, అంటే తాత్కాలికమైన మ్లానత, భాగ్యదోషం కాదు. ఆమె లక్షణజ్ఞానం సాముద్రికశాస్త్రంతో ఆమెకున్న పరిచయాన్ని సూచిస్తుంది. సీత చివరి మాట లజ్జతోనూ హర్షంతోనూ కూడినది; ‘హ్రీమతీ’ (లజ్జాశీలి) అనే విశేషణం ఆమె శాలీనతను ఉన్నతపరుస్తుంది. ‘భవేయం శరణం హి వః’ (నేను మీకు శరణు అవుతాను) అనేది ఆమె క్షమాశీలతకు ఉద్ఘోషణ, ఇది యుద్ధకాండ చివరలో ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది. కొమ్మల గూటిలో ప్రవేశించిన పక్షి ‘సుస్వాగతం’ అన్నట్లు పలుకుతుంది — స్వాగతవచనం పతిసమాగమానికి సూచకం. ఈ సర్గలో స్వప్నమూ శకునాలూ కలిసి సీత నిరాశను ఆశగా మారుస్తాయి, అయితే తరువాతి సర్గలో ఆమె మళ్ళీ నిరాశలో పడుతుంది.

சீதை இவ்வாறு கடுமையாகப் பேசியதைக் கேட்டுச் சினத்தால் தம்மை மறந்த ராக்ஷசிகளில் சிலர், தீய மனமுடைய ராவணனிடம் தெரிவிக்கச் சென்றனர். அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய மற்றவர்கள் சீதையை அணுகி, ஒரே பொருளுடைய, கேடு விளைவிக்கும் கடுஞ்சொற்களை மீண்டும் சொன்னார்கள்: ‘பண்பற்றவளே, பாவத்திலேயே மனம் உறுதிகொண்ட சீதையே, இன்று இப்போதே ராக்ஷசிகள் உன் இந்த ஊனை விருப்பம்போலத் தின்னப்போகிறார்கள்.’ பண்பற்ற அவர்களால் மிரட்டப்படும் சீதையைக் கண்டு, முதிய ராக்ஷசியான திரிஜடை உறக்கத்திலிருந்து விழித்தெழுந்து சொன்னாள்: ‘பண்பற்றவர்களே, உங்களையே தின்னுங்கள்; சீதையை நீங்கள் தின்ன மாட்டீர்கள். அவள் ஜனகனின் அன்பு மகள், தசரதனின் மருமகள். இன்று நான் மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கொடிய கனவு ஒன்றைக் கண்டேன்; அது ராக்ஷசர்களின் அழிவையும் இவளுடைய கணவனின் உயர்வையும் குறிக்கிறது.’ திரிஜடை உறக்கத்திலிருந்து எழுந்தவுடனேயே பேசுகிறாள்; ஆகவே அவள் சொல் கனவின் உடனடி நினைவு. ‘உங்களையே தின்னுங்கள்’ என்ற அவளுடைய பதில் ராக்ஷசிகளின் மிரட்டலை அவர்களிடமே திருப்பிவிடுகிறது. அவள் சீதையின் குலத்தை நினைவூட்டுகிறாள் — ஜனகனின் மகள், தசரதனின் மருமகள் — இதனால் அரச குலத்தின் பெருமை காக்கப்பட வேண்டும் என்று சுட்டுகிறாள். திரிஜடை ராக்ஷசியாக இருந்தும் பகுத்தறிவுடையவள்; அவளுடைய முதுமை அனுபவத்தையும் அறிவையும் சுட்டுகிறது. கனவின் பலன் தொடக்கத்திலேயே சொல்லப்பட்டுவிடுகிறது — ராக்ஷசர்களின் அழிவும் ராமனின் உயர்வும். ராக்ஷசிகளின் சொற்களை ‘ஒரே பொருளுடைய, கேடு விளைவிக்கும்’ என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார் — அவர்கள் திரும்பத் திரும்ப ஒன்றையே சொல்கிறார்கள்: சீதையைத் தின்பது. ஆனால் அவர்களிடையேயே பகுத்தறிவுடைய ஒருத்தி இருக்கிறாள்; அவள் கனவின் வலிமையால் மற்றவர்களைத் தடுக்கிறாள். இவ்வாறு ராக்ஷசிகளின் கூட்டத்திலும் வேறுபாடு தென்படுகிறது; ராக்ஷசர்கள் எல்லாரும் ஒரே மாதிரி அல்லர் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். திரிஜடையின் வருகை கதையின் திசையை மாற்றுகிறது — அச்சத்திலிருந்து நம்பிக்கையை நோக்கி. சீதை இன்னும் மௌனமாகவே இருக்கிறாள், கேட்பவளாக மட்டுமே. அவள் பின்னரே பேசுவாள். ‘இன்று’ என்ற சொல்லால் கனவின் புதுமையும், விடியற்காலையில் கண்ட கனவு விரைவில் பலிக்கும் என்பதும் சுட்டப்படுகின்றன; ஏனெனில் விடியற்காலைக் கனவு உண்மையாகப் பலிக்கும் என்பது உலக நம்பிக்கை.

திரிஜடை இவ்வாறு சொன்னதும், சினத்தால் தம்மை மறந்திருந்த ராக்ஷசிகள் அனைவரும் அஞ்சியவர்களாக அவளிடம் கேட்டனர்: ‘இரவில் நீ கண்ட கனவு எத்தகையது? சொல்.’ அவர்களுடைய வாயிலிருந்து வந்த சொல்லைக் கேட்ட திரிஜடை, தக்க நேரத்தில், கனவைப் பற்றிய செய்தியைச் சொன்னாள்: ‘ஆயிரம் குதிரைகள் பூட்டிய, தந்தத்தால் ஆன, வானில் செல்லும் தெய்வீகப் பல்லக்கில் ராகவன் தாமே அமர்ந்து, வெண்மையான மாலையும் ஆடையும் அணிந்து, லக்ஷ்மணனுடன் வந்தார். இன்று கனவில் சீதை வெண்ணாடை உடுத்து, கடலால் சூழப்பட்ட ஒரு வெண்மலையின் மீது இருந்து, கதிரவனோடு அவனுடைய ஒளி இணைந்திருப்பதுபோல ராமனோடு இணைந்திருந்தாள். மீண்டும், மலைபோன்ற நான்கு தந்தங்களுடைய பெரும் யானையின் மீது ஏறி, லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராகவன் ஒளிர்ந்தார். பிறகு கதிரவனைப் போன்ற, தம் ஒளியால் சுடர்விடும், வெண்மாலையும் வெண்ணாடையும் அணிந்த அவ்விருவரும் ஜானகியை அணுகினர். வானில் நின்ற அந்த யானையின் முன்பகுதியில், கணவனால் அணைத்துப் பற்றப்பட்ட ஜானகி அதன் தோளில் அமர்ந்திருந்தாள்; கணவனின் மடியிலிருந்து எழும்பி, தாமரைக் கண்ணுடைய அவள் தன் கைகளால் சந்திரனையும் சூரியனையும் தடவிக்கொண்டிருப்பதை நான் கண்டேன். பிறகு அந்த இரு இளவரசர்களும் அகன்ற கண்ணுடைய சீதையும் அமர்ந்திருந்த அந்தச் சிறந்த யானை இலங்கையின் மேல் வந்து நின்றது. வெண்ணிறக் காளைகள் எட்டுப் பூட்டிய தேரில் காகுத்ஸ்தன் சீதையுடன் இங்கே வந்தார்.’ கனவு நூலில் வெண்ணிறம், யானை மீது ஏறுதல், மலை மீது ஏறுதல், சந்திர சூரியரைத் தொடுதல் ஆகியவை நற்பலன் தருவன என்பது புகழ்பெற்றது. சந்திர சூரியரைத் தடவுதல் அரசுரிமை பெறுவதைக் குறிக்கும் — அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே அடிக்குறிப்பில் கோவிந்தராஜரின் ‘ராமாயண பூஷணம்’ உரையிலிருந்து இதற்குச் சான்று மேற்கோள் காட்டப்பட்டுள்ளது. எங்கும் வெண்ணிறம் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது — மாலை, ஆடை, மலை — இது தூய்மைக்கும் வெற்றிக்கும் அடையாளம். ராக்ஷசிகளுக்கு ‘அஞ்சியவர்கள்’ என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — கனவு என்ற பெயரைக் கேட்டதுமே அவர்கள் அஞ்சினார்கள்; ஏனெனில் அவர்களும் கனவுப் பலன்களை நம்புகிறார்கள். தந்தப் பல்லக்கு, ஆயிரம் குதிரைகள், வெண்மலை, கடல் — எல்லாமே செல்வச் சிறப்பின், வெற்றியின் சித்திரம். ராமன் இங்கே வெறும் போர்வீரனாக மட்டுமன்றி, அரசனாகவும் தோன்றுகிறார். கதிரவனோடு ஒளிபோல ராமனோடு சீதை இணைந்திருக்கிறாள் — இது பிரிக்கவியலாமையின் உவமை. நான்கு தந்தங்களுடைய யானை இந்திரனின் ஊர்தியான ஐராவதத்தை நினைவூட்டுகிறது; இதனால் ராமனுக்கு இந்திரனுக்கு இணையான நிலை சுட்டப்படுகிறது. யானை இலங்கையின் மேல் நின்றது என்பது இலங்கையின் மீதான வெற்றியின் தெளிவான அடையாளம். வெண்ணிறக் காளைகள் பூட்டிய எட்டு இணைகொண்ட தேரும் மங்கலமானதே. கனவின் இந்தப் பகுதி படிப்படியாக வளர்கிறது — முதலில் பல்லக்கு, பிறகு மலை, பிறகு யானை, பிறகு வானம், இறுதியில் இலங்கையின் மேல் நிற்றல். இவ்வாறு ராம சீதையரின் உயர்வு படிக்கட்டு வரிசையில் காட்டப்படுகிறது; வெற்றியும் அதுபோலவே படிப்படியாக வரும். திரிஜடை ஒவ்வொரு காட்சியையும் ‘நான் கண்டேன்’ என்று சொல்கிறாள்; இதனால் அவள் சாட்சியின் நம்பகத்தன்மை உறுதிப்படுகிறது.

‘பிறகு வேறோர் இடத்தில், சத்தியமான வீரமுடைய வலிமைமிக்க ராமனைத் தம் தம்பி லக்ஷ்மணனுடனும் சீதையுடனும் வெண்மாலையும் வெண்ணாடையும் அணிந்தவராக நான் கண்டேன். அவர் கதிரவனைப் போன்ற தெய்வீகமான புஷ்பக விமானத்தில் ஏறி, வடதிசையை நோக்கிப் புறப்பட்டார். இவ்வாறு விஷ்ணுவைப் போன்ற வீரமுடைய ராமனைத் தம்பி லக்ஷ்மணனுடனும் மனைவி சீதையுடனும் நான் கனவில் கண்டேன்.’ பிறகு திரிஜடை முடிவைச் சொல்கிறாள்: ‘பாவிகளால் சுவர்க்கத்தை வெல்ல முடியாததுபோல, பேரொளி படைத்த ராமனைத் தேவர்களாலோ அசுரர்களாலோ ராக்ஷசர்களாலோ மற்றவர்களாலோ வெல்ல முடியாது.’ புஷ்பகம் ராவணனின் விமானம்; ராமன் அதில் ஏறுகிறார் என்பது ராவணனின் செல்வச் சிறப்பு ராமனிடம் கைமாறுவதைச் சுட்டுகிறது. வடதிசை அயோத்தியின் திசை — திரும்பிச் செல்லுதலையும் வெற்றியையும் குறிப்பது. இந்தச் சுலோகங்கள் (18.2–22.1) செம்மைப் பதிப்பில் இல்லை, வழக்குப் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன; அங்கே கனவு இவ்வளவு விரிவாக இல்லை. ‘விஷ்ணுவைப் போன்ற வீரமுடையவர்’ என்ற அடைமொழி ராமனின் தெய்வத்தன்மையைச் சுட்டுகிறது. பாவிகளால் சுவர்க்கத்தை வெல்ல முடியாது என்ற உவமை தர்மம் வெல்லப்பட முடியாதது என்பதைக் காட்டுகிறது. திரிஜடை கனவை வருணித்ததோடு அதன் பொருளையும் தானே விளக்குகிறாள்; இது அவளுடைய அறிவுக்கூர்மையைக் காட்டுகிறது. ராமன் வெல்லப்பட முடியாதவர் என்பதை அவள் கனவிலிருந்து மட்டுமன்றி, அவருடைய தர்மத்திலிருந்தும் ஊகிக்கிறாள் — பாவிகள் சுவர்க்கத்தை வெல்ல மாட்டார்கள்; அதுபோல அதர்மிகள் தர்மவானை வெல்ல மாட்டார்கள். இவ்வாறு கனவு ஒரு நீதிமொழியாக மாறுகிறது. புஷ்பகம் முன்பு குபேரனுடையது, பிறகு ராவணனால் பறிக்கப்பட்டது; பின்னர் ராமன் அதில் ஏறி அயோத்திக்குத் திரும்புவார், அதன்பின் அதைக் குபேரனிடமே திருப்பிக் கொடுப்பார். ஆகவே கனவில் புஷ்பகத்தில் ஏறுதல் யுத்த காண்டத்தின் இறுதி நிகழ்ச்சியின் தெளிவான முன்காட்சி. சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் கூடிய ராமன் — இவ்வாறு குடும்பம் முழுவதும் மீண்டும் ஒன்றுசேர்ந்ததாகக் காணப்படுகிறது.

‘ராவணனையோ நான் மொட்டைத் தலையுடன், எண்ணெய் பூசப்பட்டவனாகக் கண்டேன்; சிவப்பு ஆடை உடுத்து, மதுவுண்டு மயங்கி, இன்னும் குடித்துக்கொண்டு, அலரிப்பூ மாலை அணிந்த அவன் இன்று புஷ்பக விமானத்திலிருந்து தரையில் விழுந்தான். மீண்டும், மொட்டைத் தலையுடன் கருப்பு ஆடை அணிந்த அவன் ஒரு பெண்ணால் இழுத்துச் செல்லப்படுவதைக் கண்டேன். கழுதைகள் பூட்டிய தேரில், சிவப்பு மாலையும் சிவப்புப் பூச்சும் கொண்டு, எண்ணெய் குடித்துக்கொண்டு, சிரித்துக்கொண்டு, ஆடிக்கொண்டு, மனம் குழம்பிப் புலன்கள் கலங்கியவனாக, அவன் ஒரு கழுதையின் மீது விரைவாகத் தெற்குத் திசையை நோக்கிச் சென்றான். மீண்டும் அந்த ராக்ஷசேசுவரன் அச்சத்தால் மயங்கிக் கழுதையிலிருந்து தலைகீழாகத் தரையில் விழுந்தான். திடீரென்று எழுந்து, பதறி, அச்சத்தால் வாடி, மதத்தால் தள்ளாடி, பித்தன் போன்ற தோற்றத்துடன், ஆடையின்றி, பல தீய சொற்களைப் பிதற்றிக்கொண்டு, துர்நாற்றம் வீசும், தாங்க முடியாத, கொடிய, இருள் நிறைந்த, நரகம் போன்ற மலச் சேற்றுக்குள் புகுந்து அதில் மூழ்கினான். தெற்குத் திசையை நோக்கிப் புறப்பட்ட அவன் சேறில்லாத ஒரு மடுவுக்குள் புகுந்தான்; சிவப்பு ஆடை உடுத்த, உடலெங்கும் சேறு பூசிய கருநிறப் பெண் ஒருத்தி பத்துத் தலையனின் கழுத்தில் கயிறு கட்டி யமனின் திசையை நோக்கி இழுத்துச் செல்கிறாள்.’ கனவு நூலில் மொட்டையடித்தல், எண்ணெய் பூசுதல், சிவப்பு ஆடை, கழுதை மீது ஏறுதல், தெற்குத் திசைக்குச் செல்லுதல் ஆகியவை மரணத்தைக் குறிப்பவை. தெற்குத் திசை யமனின் திசை. அந்தக் கருநிறப் பெண் மரணதேவதையே; அவள் அவனைக் கழுத்தில் கட்டி இழுக்கிறாள். ராமனின் வெண்ணிறத்துக்கு எதிராக ராவணனின் சிவப்பும் கருப்பும் கவிஞரால் வேண்டுமென்றே அமைக்கப்பட்டுள்ளன. இங்கும் 22–28 சுலோகங்களின் பல அரைச் சுலோகங்கள் வழக்குப் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன. ராவணனின் வீழ்ச்சி புஷ்பகத்திலிருந்தே தொடங்குகிறது — பின்னர் ராமன் ஏறப்போகும் அதே விமானத்திலிருந்துதான் ராவணன் விழுகிறான். இவ்வாறு இருவரின் எதிரெதிரான போக்குகளும் ஒரே அடையாளத்தில் ஒன்றிணைகின்றன. மது, நிர்வாணம், தீய சொல், மலச் சேறு — இவை வெறும் உடல் மரணத்தை மட்டுமன்றி, ராவணனின் ஒழுக்க வீழ்ச்சியையும் சுட்டுகின்றன. கழுதை அமங்கலமான ஊர்தி; அது அரசனின் பெருமைக்கு முற்றிலும் எதிரானது. பெண்ணால் இழுக்கப்படுகிறான் — ஒரு பெண்ணைப் பலவந்தமாகக் கொண்டுவந்தவன் ஒரு பெண்ணாலேயே இழுக்கப்படுகிறான் — இது கவிதை நீதி. இந்தப் பகுதியின் நீளம் குறிப்பாக வழக்குப் பதிப்பில் பெருகியுள்ளது — ராவணனின் வீழ்ச்சியின் பல காட்சிகள் வரிசையாக வருகின்றன, ஒவ்வொன்றும் முந்தையதைவிட அதிக அவமானம் தருவது. புஷ்பகத்திலிருந்து விழுதல், கழுதையிலிருந்து விழுதல், மலச் சேற்றில் மூழ்குதல், கருநிறப் பெண்ணால் இழுக்கப்படுதல் — நான்கு வகை வீழ்ச்சி. சேறில்லாத மடு என்பது விசித்திரமான காட்சி — தொடர்பின்மையே கனவின் தனித்தன்மை.

‘இவ்வாறே அங்கே பெருவலிமையுடைய கும்பகர்ணனையும் நான் கண்டேன். ராவணனின் மகன்கள் அனைவரும் மொட்டைத் தலையுடன் எண்ணெய் பூசப்பட்டிருந்தனர்; பத்துத் தலையன் பன்றியின் மீதும், இந்திரஜித் முதலையின் மீதும், கும்பகர்ணன் ஒட்டகத்தின் மீதும் தெற்குத் திசைக்குச் சென்றனர். அங்கே விபீஷணன் ஒருவனை மட்டும் வெண்குடையுடன், வெண்மாலையும் வெண்ணாடையும் அணிந்து, வெண்ணிற நறுமணப் பூச்சுப் பூசியவனாக, சங்கு, துந்துபி முழக்கங்களாலும் ஆடல் பாடல்களாலும் சிறப்பிக்கப்பட்டவனாக நான் கண்டேன். அவன் மலைபோன்ற, மேகம்போல் முழங்கும், நான்கு தந்தங்களுடைய தெய்வீக யானையின் மீது ஏறி, நான்கு அமைச்சர்களுடன் வானில் நின்றான். சிவப்பு மாலையும் சிவப்பு ஆடையும் அணிந்து குடித்துக்கொண்டிருக்கும் ராக்ஷசர்களின், பாடலும் இசைக்கருவி முழக்கமும் நிறைந்த பெரும் கூடுகையும் நடந்தது.’ விபீஷணன் ராமனைப் போலவே வெண்ணிறத்தால் சித்திரிக்கப்படுகிறான் — அவனுடைய முடிசூட்டு விழா சுட்டப்படுகிறது. வெண்குடை அரசச் சின்னம். நான்கு அமைச்சர்கள் விபீஷணனுடன் சேர்ந்து ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுவார்கள் என்ற யுத்த காண்டத்தின் நிகழ்ச்சி இங்கே முன்னதாகவே காணப்படுகிறது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் ஒரே பாதியால் அமைந்தது. ராக்ஷசர்களின் கூடுகை, மதுவருந்துதல், சிவப்பு வேடம் — இதுவும் அழிவின் முன்னறிகுறி. ஒவ்வொரு ராக்ஷசனும் வெவ்வேறு அமங்கல ஊர்தியில் தெற்குத் திசைக்குச் செல்கிறான் — பன்றி, முதலை, ஒட்டகம் — இவை அனைத்தும் கனவில் மரணத்தின் ஊர்திகள். விபீஷணன் ஒருவன் மட்டுமே யானையின் மீது வானில் நிற்கிறான்; அது உயர்வின் அடையாளம். சங்கு, துந்துபி முழக்கமும் ஆடல் பாடல்களும் முடிசூட்டு விழாவின் கொண்டாட்டத்தைச் சுட்டுகின்றன. இவ்வாறு ராவணனின் குலத்தில் தர்மத்தில் நிலைத்த ஒருவன் மட்டுமே உயிர்வாழ்வான், அரசையும் பெறுவான். பெரும் கூடுகை நடந்தது — ராக்ஷசர்களின் மதுக் கூடுகை — அதுவும் கனவில் காணப்பட்டது; அது அவர்களுடைய கடைசிக் கொண்டாட்டம் போன்றது, அதன் பின் அழிவே. சிவப்பு மாலையும் சிவப்பு ஆடையும் அணிந்த ராக்ஷசர்கள் ராவணனின் வேடத்தைப் பின்பற்றுகிறார்கள்; ஆகவே அவனுடைய விதியையும் அனுபவிப்பார்கள்.

‘குதிரைகளும் தேர்களும் யானைகளும் நிறைந்த எழில்மிக்க இந்த இலங்கை நகரம், கோபுரங்களும் தோரண வாயில்களும் உடைந்து கடலில் விழுந்ததாகக் கண்டேன். ராவணனால் காக்கப்படும் இலங்கை, ராமனின் தூதனான வேகமிக்க ஒரு வானரனால் எரிக்கப்பட்டதாக நான் கனவில் கண்டேன். சாம்பலால் வறண்ட இலங்கையில் ராக்ஷசப் பெண்கள் அனைவரும் எண்ணெய் குடித்து மயங்கி, பெருங்குரலெழுப்பிச் சிரித்துக்கொண்டிருப்பதைக் கண்டேன். கும்பகர்ணன் முதலான இந்த ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்கள் அனைவரும் சிவப்பு ஆடையை எடுத்து அணிந்துகொண்டு சாணக் குளத்துக்குள் புகுந்தனர்.’ முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் திரிஜடை தான் அறியாத உண்மையுடைய எதிர்காலத்தைச் சொல்கிறாள் — ‘ராமனின் தூதனான வானரன்’ அனுமனே; இதே மரத்தில் ஒளிந்திருந்து அவன் இதைக் கேட்டுக்கொண்டிருக்கிறான்; பின்னர் அவனே இலங்கையை எரிப்பான். இந்தச் சுலோகம் செம்மைப் பதிப்பில் இல்லை. எண்ணெய் குடித்தல், சிரிப்பு, சாணக் குளத்தில் புகுதல் ஆகிய அனைத்தும் அமங்கலமான கனவு அடையாளங்கள். கதைக்குள்ளேயே ஒரு நயமான முரண் — கேட்பவனே கனவின் நாயகன். கடலில் விழுந்த இலங்கை என்ற சித்திரம் நகரத்தின் முழுமையான அழிவைக் காட்டுகிறது — கடலால் காக்கப்பட்டது கடலிலேயே மூழ்குகிறது. ராக்ஷசப் பெண்களின் எண்ணெய் குடித்தலும் சிரிப்பும் பித்தும் துயரமும் கலந்த நிலை. சிவப்பு ஆடை அணிந்து சாணக் குளத்தில் புகுதலும் மரணத்தைக் குறிப்பதே. ‘ராவணனால் காக்கப்படும்’ என்ற அடைமொழி அந்த முரணை மேலும் கூர்மையாக்குகிறது — பெருவலிமையுடையவனால் காக்கப்பட்டாலும் நகரம் ஒரே ஒரு வானரனால் எரிக்கப்படும். இவ்வாறு திரிஜடையின் கனவு சுந்தர காண்டத்திலேயே அடுத்து நிகழப்போகும் நிகழ்ச்சியை முன்னதாகச் சுட்டுகிறது.

‘விலகிப் போங்கள், பாருங்கள் — ராகவன் சீதையை அடையப்போகிறார். கடுஞ்சினம் கொண்ட அவர் ராக்ஷசர்களோடு சேர்த்து உங்களையும் கொன்றுவிடக்கூடும். தம் அன்புக்குரிய, தம்மால் பெரிதும் மதிக்கப்படும், வனவாசத்தில் தம்மைப் பின்தொடர்ந்து வந்த மனைவி திட்டப்படுவதையோ மிரட்டப்படுவதையோ ராகவன் பொறுக்க மாட்டார். ஆகவே கடுஞ்சொற்கள் போதும்; இனிய சொற்களையே சொல்லுங்கள்; வைதேகியிடம் வேண்டிக்கொள்வோம் — அதுவே எனக்கு உகந்தது. துயருற்றிருக்கும் எவளைப் பற்றி இத்தகைய கனவு காணப்படுகிறதோ, அவள் பல துன்பங்களிலிருந்தும் விடுபட்டு மிக உயர்ந்த இன்பத்தை அடைவாள். ராக்ஷசிகளே, நீங்கள் திட்டியவளாக இருந்தாலும் அவளிடம் வேண்டிக்கொள்ளுங்கள்; வீண் பேச்சால் என்ன பயன்? ராகவனிடமிருந்து ராக்ஷசர்களுக்குக் கொடிய அச்சம் வந்திருக்கிறது. ஜனகன் மகளான மைதிலி வணங்கினால் மனம் கனிவாள்; பெரும் அச்சத்திலிருந்து உங்களைக் காக்க அவள் வல்லவள்.’ இங்கே திரிஜடையின் நடைமுறை அறிவு தெரிகிறது — கனவால் எதிர்காலத்தை அறிந்ததும் அவள் உடனே பக்கம் மாறுகிறாள். வணங்கினால் கனிவாள் என்பது சீதையின் இரக்கத்துக்கான புகழ்ச்சி; பின்னர் போருக்குப் பிறகு சீதையே ராக்ஷசிகளை அனுமனிடமிருந்து காப்பாள் — அது இங்கே முன்னதாகச் சுட்டப்படுகிறது. ‘வீண் பேச்சால் என்ன பயன்’ என்ற கேள்வியால் பொருளற்ற வாதம் தடுக்கப்படுகிறது. திரிஜடையின் சொல்லில் ‘எனக்கு உகந்தது’ என்ற சொல் அவளுடைய சுயமான முடிவைக் காட்டுகிறது. அவள் ராவணனின் ஆணையைப் பின்பற்றவில்லை; கனவின் உண்மையையே பின்பற்றுகிறாள். ‘திட்டியவளாக இருந்தாலும் வேண்டிக்கொள்ளுங்கள்’ — முன்பு எவளைத் திட்டினீர்களோ அவளிடமே இப்போது வேண்டுங்கள் — இந்தத் தலைகீழ் மாற்றம் ராக்ஷசிகளின் அச்சத்தின் ஆழத்தைச் சுட்டுகிறது. ராமன் தம் மனைவிக்கு நேர்ந்த அவமானத்தை மன்னிக்க மாட்டார்; ஆகவே தங்களைக் காத்துக்கொள்ளவே சீதையின் அருள் தேவை. திரிஜடை சீதையை ‘மைதிலி’, ‘ஜனகன் மகள்’ என்று இருமுறை குலப்பெயரால் குறிப்பிடுகிறாள்; இதனால் அவளுடைய அரசகுலப் பிறப்பும் இரக்க இயல்பும் ஒருசேர நினைவுகூரப்படுகின்றன.

‘மேலும், அகன்ற கண்களுடைய இவளுடைய அங்கங்களில் மிக நுண்ணிய அளவிலும் விகாரமான அடையாளம் எதையும் நான் காணவில்லை. நிழலின் குறைபாட்டால் மட்டுமே இவளுக்குத் துன்பம் வந்திருக்கிறது என்று எண்ணுகிறேன்; துன்பத்துக்குத் தகாத இந்தத் தேவியை வானில் நிற்பவளாகக் காண்கிறேன். வைதேகியின் நோக்கம் நிறைவேறுவதையும், ராக்ஷசேந்திரனின் அழிவையும், ராகவனின் வெற்றியையும் அண்மையில் வந்துவிட்டதாகக் காண்கிறேன். இவள் பெரும் இன்பச் செய்தி கேட்கப்போவதற்கு இதுவே அறிகுறி — தாமரை இதழ் போல நீண்ட இவளுடைய கண் துடிப்பது தெரிகிறது. நல்லியல்புடைய இவளுடைய இடது கை ஒன்று திடீரென்று சற்றே சிலிர்த்து நடுங்குகிறது. பெண்யானையின் துதிக்கை போன்ற, மிகச் சிறந்த இவளுடைய இடது தொடை நடுங்கி, ராகவன் முன்னே வந்து நிற்கிறார் என்று சொல்வதுபோல் இருக்கிறது. கிளையிலுள்ள தன் கூட்டுக்குள் புகுந்த ஒரு பறவை, மிக இனிமையாக ஆறுதல் கூறுவதுபோல, ‘நல்வரவு’ என்ற சொல்லை மீண்டும் மீண்டும் எழுப்பி, மகிழ்ந்து, மீண்டும் மீண்டும் தூண்டுவதுபோல் இருக்கிறது.’ பிறகு கணவனின் வெற்றியால் மகிழ்ந்த, நாணமுடைய இளம்பெண் சீதை சொன்னாள்: ‘அது உண்மையானால், நான் உங்களுக்கு அடைக்கலமாவேன்.’ பெண்களுக்கு இடப்பக்க அங்கங்கள் துடிப்பது நற்சகுனம் என்பது சகுன நூல் — கண், கை, தொடை என்று வரிசையாக இடப்பக்க அங்கங்கள் துடிக்கின்றன. பறவையின் இனிய குரலும் நற்சகுனமே. ஐம்பத்து மூன்றாம் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் (உபஜாதி) அமைந்தது. இறுதிச் சுலோகம் வழக்குப் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளது — அங்கே சீதையின் பெருந்தன்மை வெளிப்படுகிறது: தன்னைத் திட்டியவர்களுக்கும் அடைக்கலமாக அவள் ஆயத்தமாக இருக்கிறாள். சீதையின் உடலில் துன்பத்துக்கான காரணத்தைத் திரிஜடை காணவில்லை — நிழலின் குறைபாடு மட்டுமே, அதாவது தற்காலிகமான வாட்டம், விதியின் குறைபாடன்று. அவளுடைய அங்க இலக்கண அறிவு அவளுக்குச் சாமுத்திரிக சாஸ்திரத்தில் உள்ள பழக்கத்தைச் சுட்டுகிறது. சீதையின் இறுதிச் சொல் நாணமும் மகிழ்ச்சியும் கலந்தது; ‘நாணமுடையவள்’ என்ற அடைமொழி அவளுடைய பண்பின் மேன்மையை உயர்த்துகிறது. ‘நான் உங்களுக்கு அடைக்கலமாவேன்’ என்பது அவளுடைய பொறுமைப் பண்பின் அறிவிப்பு; அது யுத்த காண்டத்தின் இறுதியில் நேரடியாகக் காணப்படுகிறது. கிளைக் கூட்டுக்குள் புகுந்த பறவை ‘நல்வரவு’ என்று சொல்வதுபோல் இருக்கிறது — வரவேற்பின் சொல் கணவனுடன் சேர்வதைக் குறிக்கிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கனவும் சகுனங்களும் இணைந்து சீதையின் நம்பிக்கையின்மையை நம்பிக்கையாக மாற்றுகின்றன; ஆயினும் அடுத்த சர்க்கத்தில் அவள் மீண்டும் நம்பிக்கை இழப்பாள்.

ಸೀತೆಯು ಹೀಗೆ ಘೋರವಾಗಿ ನುಡಿಯಲು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಹೋದರು. ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಇತರರು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಅರ್ಥದ, ಅನರ್ಥಕರವಾದ ಕಠಿಣ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರು — ‘ಅನಾರ್ಯಳೇ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಸೀತೆಯೇ, ಇಂದು ಈಗಲೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನಿನ್ನ ಈ ಮಾಂಸವನ್ನು ಮನಸೋ ಇಚ್ಛೆ ತಿನ್ನುವರು.’ ಆ ಅನಾರ್ಯೆಯರಿಂದ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಆಗತಾನೇ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ವೃದ್ಧ ರಾಕ್ಷಸಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅನಾರ್ಯೆಯರೇ, ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ನೀವು ತಿನ್ನಿರಿ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೀವು ತಿನ್ನಲಾರಿರಿ. ಅವಳು ಜನಕನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ. ಇಂದು ನಾನು ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಳಿವಿಗೂ ಇವಳ ಪತಿಯ ಏಳಿಗೆಗೂ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ.’ ತ್ರಿಜಟೆಯು ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಸ್ವಪ್ನದ ತಾಜಾ ನೆನಪು. ‘ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ತಿನ್ನಿರಿ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಅವರತ್ತಲೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಜನಕನ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಜಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತ್ರಿಜಟೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾದರೂ ವಿವೇಕಿನಿ; ಅವಳ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವು ಅನುಭವವನ್ನೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದ ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಅಳಿವು, ರಾಮನ ಏಳಿಗೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕವಿಯು ‘ಏಕಾರ್ಥಮ್ ಅನರ್ಥಾರ್ಥಮ್’ (ಒಂದೇ ಅರ್ಥದ, ಅನರ್ಥಕರವಾದ) ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿನ್ನುವುದನ್ನು. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬಳು ವಿವೇಕಿನಿ ಇದ್ದಾಳೆ, ಅವಳು ಸ್ವಪ್ನದ ಬಲದಿಂದ ಇತರರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯವರಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಪ್ರವೇಶವು ಕಥೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದ ಆಶೆಯ ಕಡೆಗೆ. ಸೀತೆ ಇನ್ನೂ ಮೌನಿ, ಕೇವಲ ಕೇಳುವವಳು; ಅವಳು ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡುವಳು. ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದ ಹೊಸತನವೂ, ಮುಂಜಾನೆ ಕಂಡ ಸ್ವಪ್ನವು ಬೇಗನೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ ಸ್ವಪ್ನ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕದ ನಂಬಿಕೆ.

ತ್ರಿಜಟೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೈಮರೆತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಭಯಗೊಂಡು ಅವಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ರಾತ್ರಿ ನೀನು ಎಂತಹ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡೆ, ಹೇಳು.’ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು ಹೂಡಿದ, ದಂತನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ದಿವ್ಯ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಕುಳಿತು, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದನು. ಇಂದು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ ಸೀತೆಯು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ವೇತಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು, ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ, ರಾಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೆ ರಾಘವನು ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಮಹಾಗಜವನ್ನು ಏರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಜಾನಕಿಯ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತರು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಆನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅದರ ಹೆಗಲನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯು, ಪತಿಯ ತೊಡೆಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು, ಆ ಕಮಲಲೋಚನೆ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಸವರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರೂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆಯೂ ಏರಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಜವು ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು. ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಎಂಟು ನೊಗಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು.’ ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ, ಆನೆಯನ್ನೇರುವುದು, ಪರ್ವತವನ್ನೇರುವುದು, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಸ್ಪರ್ಶ — ಇವು ಶುಭಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸವರುವುದು ರಾಜ್ಯಲಾಭದ ಸೂಚಕ — ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದರಾಜರ ‘ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ’ದಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ — ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ಪರ್ವತ — ಶುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಭೀತಾಃ’ (ಭಯಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸ್ವಪ್ನದ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಅವರು ಭಯಗೊಂಡರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೂ ಸ್ವಪ್ನಫಲಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟವರು. ದಂತದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಶ್ವೇತಪರ್ವತ, ಸಮುದ್ರ — ಎಲ್ಲವೂ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಚಿತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ರಾಜನಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಸೀತೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದಾಳೆ — ಇದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದಿರುವಿಕೆಯ ಉಪಮೆ. ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಆನೆಯು ಇಂದ್ರನ ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆನೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು ಎಂಬುದು ಲಂಕಾವಿಜಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಹ್ನೆ. ಎಂಟು ನೊಗಗಳ ರಥಕ್ಕೆ ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೂಡಿರುವುದೂ ಶುಭವೇ. ಸ್ವಪ್ನದ ಈ ಭಾಗವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವತ, ಆಮೇಲೆ ಆನೆ, ಆಮೇಲೆ ಆಕಾಶ, ಕೊನೆಗೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಿತಿ. ಹೀಗೆ ರಾಮಸೀತೆಯರ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿಲುಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಜಯವೂ ಹಂತಹಂತವಾಗಿಯೇ ಬರಲಿದೆ ಎಂಬಂತೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೃಶ್ಯವನ್ನೂ ‘ನಾನು ಕಂಡೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಬೇರೊಂದೆಡೆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದವನಾಗಿ ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೋಡಿ ಹೊರಟನು. ಹೀಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು.’ ಅನಂತರ ತ್ರಿಜಟೆಯು ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪಾಪಿಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದಂತೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸುರಾಸುರರಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಇತರರಾಗಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು.’ ಪುಷ್ಪಕವು ರಾವಣನ ವಿಮಾನ; ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಏರಿದನು ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ರಾಮನಿಗೆ ವರ್ಗವಾಗುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಿಕ್ಕು — ಮರಳುವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಸೂಚಕ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು (18.2–22.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನವು ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷ್ಣುಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಪಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಧರ್ಮದ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ತಾನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಅಜೇಯತ್ವವನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪಾಪಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆಲ್ಲದಂತೆ ಅಧರ್ಮಿಗಳು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು. ಹೀಗೆ ಸ್ವಪ್ನವು ನೀತಿವಾಕ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕವು ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನದಾಗಿತ್ತು, ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನೇರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವನು, ಬಳಿಕ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರುವುದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಘಟನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪೂರ್ವದರ್ಶನ. ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಇರುವ ರಾಮ — ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಪರಿವಾರವು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ರಾವಣನನ್ನೂ ನಾನು ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡವನಾಗಿ, ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆದವನಾಗಿ ಕಂಡೆನು; ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಮತ್ತನಾಗಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಕಣಗಿಲೆ ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಇಂದು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡು ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ನಗುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಾ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕದಡಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಕತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಮತ್ತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಭಯದಿಂದ ಮೂಢನಾಗಿ ಕತ್ತೆಯಿಂದ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಭಯಾರ್ತನಾಗಿ, ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ, ಹುಚ್ಚನಂತೆ ದಿಗಂಬರನಾಗಿ, ಬಹಳ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ದುರ್ಗಂಧಮಯವಾದ, ಸಹಿಸಲಾಗದ, ಘೋರವಾದ, ಕತ್ತಲೆ ತುಂಬಿದ, ನರಕದಂತಿರುವ ಮಲದ ಕೆಸರನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟ ಅವನು ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಮಡುವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು; ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟ, ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ ಕಪ್ಪು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ದಶಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಯಮನ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಸ್ವಪ್ನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಲೆ ಬೋಳಿಸುವುದು, ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ಕತ್ತೆಯನ್ನೇರುವುದು, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುವುದು — ಇವು ಮರಣದ ಸೂಚಕಗಳು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ಯಮನ ದಿಕ್ಕು. ಆ ಕಪ್ಪು ಹೆಣ್ಣು ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯೇ; ಅವಳು ಅವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಎಳೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ 22–28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ರಾವಣನ ಪತನವು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಏರಲಿರುವ ವಿಮಾನದಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಗತಿಗಳು ಒಂದೇ ಪ್ರತೀಕದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಮದ್ಯ, ನಗ್ನತೆ, ಕೆಟ್ಟ ಮಾತು, ಮಲದ ಕೆಸರು — ಇವು ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ಮರಣವನ್ನಲ್ಲ, ರಾವಣನ ನೈತಿಕ ಪತನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಕತ್ತೆ ಅಶುಭ ವಾಹನ, ರಾಜನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಹೆಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವುದು — ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಎಳೆತಂದವನು ಹೆಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ಈ ಭಾಗದ ಉದ್ದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ — ರಾವಣನ ಪತನದ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಬರುತ್ತವೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅವಮಾನಕರ. ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಬೀಳುವುದು, ಕತ್ತೆಯಿಂದ ಬೀಳುವುದು, ಮಲದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು, ಕಪ್ಪು ಹೆಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವುದು — ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಪತನ. ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ಮಡು ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರ ದೃಶ್ಯ — ಸ್ವಪ್ನದ ಅಸಂಬದ್ಧತೆಯೇ ಅದರ ವಿಶೇಷತೆ.

‘ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ ನಾನು ಕಂಡೆನು. ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರೂ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆದಿದ್ದರು; ದಶಗ್ರೀವನು ಹಂದಿಯ ಮೇಲೆ, ಇಂದ್ರಜಿತುವು ಮೊಸಳೆಯ ಮೇಲೆ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ಒಂಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ನಾನು ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆಯೊಡನೆ, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಯನ್ನೂ ವಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಬಿಳಿಯ ಗಂಧವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡವನಾಗಿ ಕಂಡೆನು; ಶಂಖ ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ ನೃತ್ಯಗೀತಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಘೀಳಿಡುವ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ದಿವ್ಯಗಜವನ್ನೇರಿ ಅವನು ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಕೆಂಪು ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ, ಗೀತವಾದ್ಯಗಳ ಸದ್ದು ತುಂಬಿದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯೂ ನಡೆಯಿತು.’ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಮನಂತೆಯೇ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ ರಾಜಚಿಹ್ನೆ. ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವರು ಎಂಬ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಘಟನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಸಭೆ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೆಂಪು ವೇಷ — ಇದೂ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವರೂಪ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಶುಭ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಹಂದಿ, ಮೊಸಳೆ, ಒಂಟೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಾಹನಗಳು. ವಿಭೀಷಣನೊಬ್ಬನೇ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಅದು ಉತ್ಕರ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆ. ಶಂಖದುಂದುಭಿಘೋಷ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗೀತಗಳು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ಒಬ್ಬನೇ ಬದುಕುಳಿಯುವನು, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವನು. ದೊಡ್ಡ ಸಭೆ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬುದು — ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾನಗೋಷ್ಠಿ — ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿತು; ಅದು ಅವರ ಕೊನೆಯ ಉತ್ಸವದಂತೆ, ಅದರ ಅನಂತರ ವಿನಾಶ. ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾವಣನ ವೇಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗತಿಯನ್ನೂ ಅವರು ಅನುಭವಿಸುವರು.

‘ಕುದುರೆ, ರಥ, ಆನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯು ಗೋಪುರತೋರಣಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ರಾಮನ ದೂತನಾದ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರನೊಬ್ಬನು ಸುಟ್ಟನು ಎಂದು ನಾನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಡೆನು. ಬೂದಿಯಿಂದ ಒಣಗಿ ಬರಡಾದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿದು ಮತ್ತರಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗಹಗಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಕುಂಭಕರ್ಣನೇ ಮೊದಲಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು.’ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯು ತನಗೇ ತಿಳಿಯದ ಮರ್ಮವುಳ್ಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ — ಆ ‘ರಾಮನ ದೂತನಾದ ವಾನರ’ ಹನುಮಂತನೇ; ಅವನು ಇದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಡುವನು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು, ನಗು, ಸಗಣಿಯ ಮಡುವನ್ನು ಹೊಗುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಶುಭ ಸ್ವಪ್ನಲಕ್ಷಣಗಳು. ಕಥೆಯೊಳಗಿನ ವಿಡಂಬನೆ ಇದು — ಕೇಳುವವನೇ ಸ್ವಪ್ನದ ನಾಯಕ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ನಗರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದುದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಗು ಉನ್ಮಾದ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವನ್ನು ಹೊಗುವುದೂ ಮರಣಸೂಚಕ. ‘ರಾವಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಗರಿಯೂ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನವು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲೇ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ದೂರ ಸರಿಯಿರಿ, ನೋಡಿರಿ — ರಾಘವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ತನಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ, ಬಹುಮಾನ್ಯಳಾದ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ಬೆದರಿಸಿದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ರಾಘವನು ಸಹಿಸನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೂರ ಮಾತುಗಳು ಸಾಕು, ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡೋಣ; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ — ಇದೇ ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ದುಃಖಿತಳಾದ ಯಾರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸ್ವಪ್ನವು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೋ, ಅವಳು ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ನೀವು ಹೀಯಾಳಿಸಿದವಳಾದರೂ ಅವಳನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ; ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ರಾಘವನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಘೋರ ಭಯವು ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುವ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮೈಥಿಲಿಯು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಸಮರ್ಥಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಜಟೆಯ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ದಯಾಳುತ್ವದ ಸ್ತುತಿ; ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಾನಂತರ ಸೀತೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಳು — ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿವಕ್ಷಯಾ ಕಿಮ್’ (ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡಿ ಏನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ನಿರರ್ಥಕ ವಾದವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಜಟೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ರೋಚತೇ’ (ನನಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಪ್ನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಭರ್ತ್ಸಿತಾಮಪಿ ಯಾಚಧ್ವಮ್’ — ಹಿಂದೆ ಯಾರನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದಿರೋ ಅವಳನ್ನೇ ಈಗ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ — ಈ ತಿರುವು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಸಾದ ಅಗತ್ಯ. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಮೈಥಿಲೀ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಕುಲನಾಮದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ರಾಜಕುಲೀನತೆ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಶೀಲತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇದಲ್ಲದೆ, ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿರೂಪಲಕ್ಷಣವನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಛಾಯೆಯ ಮಸುಕಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಇವಳಿಗೆ ದುಃಖವು ಒದಗಿದೆ ಎಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದ ಈ ದೇವಿಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ವೈದೇಹಿಯ ಉದ್ದೇಶಸಿದ್ಧಿಯೂ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ವಿನಾಶವೂ, ರಾಘವನ ವಿಜಯವೂ ಸಮೀಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ಇವಳು ಮಹಾಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಲಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿದೆ — ಕಮಲದಳದಂತೆ ನೀಳವಾದ ಇವಳ ಕಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣೆಯಾದ (ಸರಳಸ್ವಭಾವದ) ಇವಳ ಎಡತೋಳು ಒಂದೇ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಕೊಂಚ ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿರುವ ಅನುಪಮವಾದ ಇವಳ ಎಡತೊಡೆಯು ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ, ರಾಘವನು ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಕೊಂಬೆಯ ಮೇಲಿನ ಗೂಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಪಕ್ಷಿಯೊಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ತಮ ಸಾಂತ್ವನದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ‘ಸುಸ್ವಾಗತ’ವೆಂಬಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ.’ ಆಗ ಪತಿಯ ವಿಜಯದ ಸುದ್ದಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆಯಾದ ಬಾಲೆ ಸೀತೆಯು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅದು ನಿಜವಾದರೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಶರಣು ನೀಡುವವಳಾಗುವೆನು.’ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುವುದು ಶುಭ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರ — ಕಣ್ಣು, ತೋಳು, ತೊಡೆ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಯ ಮಧುರಸ್ವರವೂ ಶುಭಶಕುನ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ (ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉದಾರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ: ತನ್ನನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸಿದವರಿಗೂ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲು ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ತ್ರಿಜಟೆಯು ಸೀತೆಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಛಾಯೆಯ ಮಸುಕು, ಅಂದರೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಾಡುವಿಕೆ, ಭಾಗ್ಯದೋಷವಲ್ಲ. ಅವಳ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನವು ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ‘ಹ್ರೀಮತೀ’ (ಲಜ್ಜಾಶೀಲೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವಳ ಶಾಲೀನತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭವೇಯಂ ಶರಣಂ ಹಿ ವಃ’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುವೆನು) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಕ್ಷಮಾಶೀಲತೆಯ ಉದ್ಘೋಷ; ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊಂಬೆಯ ಗೂಡನ್ನು ಹೊಕ್ಕ ಪಕ್ಷಿಯು ‘ಸುಸ್ವಾಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ — ಸ್ವಾಗತದ ಮಾತು ಪತಿಸಮಾಗಮದ ಸೂಚಕ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಶಕುನಗಳು ಸೇರಿ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಆಶೆಯಾಗಿ ಬದಲಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನಿರಾಶಳಾಗುವಳು.

സീത ഇങ്ങനെ ഘോരമായി പറഞ്ഞതുകേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാക്ഷസിമാരിൽ ചിലർ ദുരാത്മാവായ രാവണനെ അറിയിക്കാൻ പോയി. ഭീകരരൂപിണികളായ മറ്റുചിലർ സീതയുടെ അടുത്തെത്തി, വീണ്ടും ഒരേ കാര്യംതന്നെ ഉന്നംവെക്കുന്ന, അനർഥകരമായ പരുഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യേ, പാപനിശ്ചയമുള്ള സീതേ, ഇന്ന് ഇപ്പോൾത്തന്നെ രാക്ഷസിമാർ നിന്റെ ഈ മാംസം ഇഷ്ടംപോലെ തിന്നും.’ ആ അനാര്യകളാൽ ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്ന സീതയെ കണ്ട്, ഉറക്കമുണർന്ന വൃദ്ധരാക്ഷസിയായ ത്രിജട ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യകളേ, നിങ്ങൾ നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുകൊള്ളുക; സീതയെ നിങ്ങൾ തിന്നുകയില്ല. അവൾ ജനകന്റെ പ്രിയപുത്രിയാണ്, ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവാണ്. രാക്ഷസരുടെ നാശത്തിനും ഇവളുടെ ഭർത്താവിന്റെ അഭ്യുദയത്തിനും കാരണമായ, ദാരുണവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഒരു സ്വപ്നം ഞാൻ ഇന്നു കണ്ടു.’ ത്രിജട ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ ഉടനെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവളുടെ വാക്ക് സ്വപ്നത്തിന്റെ പുതുമയാർന്ന ഓർമയാണ്. ‘നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുക’ എന്ന അവളുടെ മറുപടി രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണിയെ അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. അവൾ സീതയുടെ കുലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ജനകന്റെ പുത്രി, ദശരഥന്റെ പുത്രവധു — അതുവഴി രാജകുലത്തിന്റെ ഗൗരവം കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ടതാണ് എന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിജട രാക്ഷസിയാണെങ്കിലും വിവേകമുള്ളവളാണ്; അവളുടെ വാർധക്യം അനുഭവത്തെയും അറിവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിന്റെ ഫലം ആദ്യംതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രാക്ഷസരുടെ നാശം, രാമന്റെ അഭ്യുദയം. രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകളെക്കുറിച്ച് ‘ഏകാർഥം അനർഥാർഥം’ എന്നു കവി നിർദേശിക്കുന്നു — അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഒന്നുതന്നെ പറയുന്നു, സീതയെ തിന്നുന്ന കാര്യം. എന്നാൽ അവരുടെ ഇടയിൽത്തന്നെ വിവേകമുള്ള ഒരുവളുണ്ട്; അവൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ ബലത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെ തടയുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസിമാരുടെ കൂട്ടത്തിലും ഭേദം കാണപ്പെടുന്നു; എല്ലാ രാക്ഷസരും ഒരുപോലെയല്ല എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിജടയുടെ പ്രവേശം കഥയുടെ ദിശ മാറ്റുന്നു — ഭയത്തിൽനിന്ന് ആശയിലേക്ക്. സീത ഇപ്പോഴും മൗനമായിരിക്കുന്നു, കേൾവിക്കാരിയായി മാത്രം. അവൾ പിന്നീടു സംസാരിക്കും. ‘ഇന്ന്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിന്റെ പുതുമയും, പുലർകാലത്തു കണ്ട സ്വപ്നം വേഗം ഫലിക്കുമെന്നതും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം, പുലർകാലസ്വപ്നം സത്യമായി ഫലിക്കുമെന്നാണ് ലോകവിശ്വാസം.

ത്രിജട ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നിരുന്ന രാക്ഷസിമാരെല്ലാം ഭയന്ന് അവളോടു ചോദിച്ചു: ‘രാത്രിയിൽ നീ എങ്ങനെയുള്ള സ്വപ്നമാണ് കണ്ടത്, പറയൂ.’ അവരുടെ വായിൽനിന്നു വന്ന ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ത്രിജട തക്കസമയത്ത് സ്വപ്നത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘ആയിരം കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടു നിർമിച്ച, ആകാശത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ദിവ്യപല്ലക്കിൽ സ്വയം കയറി, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വന്നു. ഇന്നു സ്വപ്നത്തിൽ, വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച സീത സമുദ്രത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു വെളുത്ത പർവതത്തിൽ, സൂര്യനോടു ചേർന്ന പ്രഭയെപ്പോലെ, രാമനോടു ചേർന്നിരുന്നു. പിന്നെ രാഘവൻ പർവതംപോലെയുള്ള നാലുകൊമ്പുള്ള ഒരു മഹാഗജത്തിൽ കയറി ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ശോഭിച്ചു. പിന്നെ സൂര്യനെപ്പോലെ സ്വതേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച ആ രണ്ടുപേരും ജാനകിയുടെ അടുത്തെത്തി. ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന ആ ആനയുടെ മുന്നിൽ, ഭർത്താവിനാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട ജാനകി അതിന്റെ ചുമലിൽ ഇരുന്നു; ഭർത്താവിന്റെ മടിയിൽനിന്നു മുകളിലേക്കുയർന്ന് ആ കമലലോചന കൈകൾകൊണ്ടു ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയും തലോടുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു. പിന്നെ ആ രണ്ടു കുമാരന്മാരും വിശാലാക്ഷിയായ സീതയും ഇരിക്കുന്ന ആ ഗജശ്രേഷ്ഠൻ ലങ്കയുടെ മുകളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. വെളുത്ത കാളകളെ പൂട്ടിയ, എട്ടു നുകങ്ങളുള്ള രഥത്തിൽ കാകുത്സ്ഥൻ സീതയോടൊപ്പം ഇവിടെ വന്നുചേർന്നു.’ സ്വപ്നശാസ്ത്രത്തിൽ വെളുത്ത നിറം, ആനപ്പുറത്തു കയറൽ, പർവതാരോഹണം, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ സ്പർശിക്കൽ എന്നിവ ശുഭഫലം നൽകുന്നവയാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ തലോടുന്നത് രാജ്യലാഭത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഗോവിന്ദരാജന്റെ രാമായണഭൂഷണത്തിൽനിന്ന് ഇതിനുള്ള പ്രമാണം ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. എല്ലായിടത്തും വെളുത്ത നിറത്തിന്റെ ആവർത്തനം — മാല, വസ്ത്രം, പർവതം — ശുദ്ധിയുടെയും വിജയത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. രാക്ഷസിമാർക്കു നൽകിയ ‘ഭയന്നവർ’ എന്ന വിശേഷണം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വപ്നം എന്നു കേട്ട മാത്രയിൽ അവർ ഭയന്നു; കാരണം, അവരും സ്വപ്നഫലങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു. ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടുള്ള പല്ലക്ക്, ആയിരം കുതിരകൾ, വെളുത്ത പർവതം, സമുദ്രം — എല്ലാം ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും വിജയത്തിന്റെയും ചിത്രമാണ്. രാമൻ ഇവിടെ ഒരു യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, രാജാവിനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. സൂര്യനോടു ചേർന്ന പ്രഭയെപ്പോലെ സീത രാമനോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു — വേർപെടുത്താനാവായ്മയുടെ ഉപമ. നാലുകൊമ്പുള്ള ആന ഇന്ദ്രന്റെ വാഹനമായ ഐരാവതത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന് ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആന ലങ്കയുടെ മുകളിൽ നിൽക്കുന്നത് ലങ്കാവിജയത്തിന്റെ വ്യക്തമായ അടയാളമാണ്. വെളുത്ത കാളകളെ പൂട്ടിയ എട്ടു നുകങ്ങളുള്ള രഥവും ശുഭമാണ്. സ്വപ്നത്തിന്റെ ഈ ഭാഗം ക്രമേണ വളരുന്നു — ആദ്യം പല്ലക്ക്, പിന്നെ പർവതം, പിന്നെ ആന, പിന്നെ ആകാശം, ഒടുവിൽ ലങ്കയുടെ മുകളിലുള്ള നില. ഇങ്ങനെ രാമസീതമാരുടെ ഉൽക്കർഷം പടിപടിയായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു, വിജയവും ക്രമേണ വന്നുചേരുമെന്നപോലെ. ഓരോ ദൃശ്യവും ത്രിജട ‘ഞാൻ കണ്ടു’ എന്നു പറയുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ സാക്ഷ്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു.

‘പിന്നെ മറ്റൊരിടത്ത്, സത്യപരാക്രമനും വീര്യവാനുമായ രാമനെ, സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുംകൂടി, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ചവനായി ഞാൻ കണ്ടു. സൂര്യനു തുല്യമായ ദിവ്യമായ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി, അവൻ വടക്കേ ദിക്കു നോക്കി പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ വിഷ്ണുവിന്റേതുപോലെ പരാക്രമമുള്ള രാമനെ, സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ സീതയോടുംകൂടി, ഞാൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടു.’ പിന്നെ ത്രിജട നിഗമനം പറയുന്നു: ‘പാപികൾക്കു സ്വർഗം ജയിക്കാനാവാത്തതുപോലെ, മഹാതേജസ്വിയായ രാമനെ സുരന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ രാക്ഷസർക്കോ മറ്റാർക്കെങ്കിലുമോ ജയിക്കാനാവില്ല.’ പുഷ്പകം രാവണന്റെ വിമാനമാണ്; അതിൽ രാമൻ കയറുന്നത് രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം രാമനിലേക്കു കൈമാറുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വടക്കേ ദിക്ക് അയോധ്യയുടെ ദിക്കാണ് — തിരിച്ചുവരവിന്റെയും വിജയത്തിന്റെയും സൂചന. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (18.2–22.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ; അവിടെ സ്വപ്നം ഇത്രയും വിസ്തൃതമല്ല. ‘വിഷ്ണുപരാക്രമൻ’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പാപികൾക്കു സ്വർഗം ജയിക്കാനാവില്ല എന്ന ഉപമ ധർമത്തിന്റെ അജയ്യത കാണിക്കുന്നു. ത്രിജട സ്വപ്നം വർണിച്ചശേഷം അതിന്റെ അർഥവും സ്വയം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ഇത് അവളുടെ ബുദ്ധിശക്തി കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ അജയ്യത അവൾ സ്വപ്നത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, അവന്റെ ധർമത്തിൽനിന്നും ഊഹിക്കുന്നു — പാപികൾ സ്വർഗം ജയിക്കാത്തതുപോലെ അധർമികൾ ധർമിഷ്ഠനെ ജയിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സ്വപ്നം ഒരു നീതിവാക്യമായി പരിണമിക്കുന്നു. പുഷ്പകം ആദ്യം കുബേരന്റേതായിരുന്നു, പിന്നെ രാവണൻ അതു തട്ടിയെടുത്തു; പിന്നീട് രാമൻ അതിൽ കയറി അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങും, പിന്നീട് കുബേരനു തിരിച്ചുനൽകും. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിലെ പുഷ്പകാരോഹണം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ അന്തിമസംഭവത്തിന്റെ വ്യക്തമായ മുൻദർശനമാണ്. സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ രാമൻ — സമ്പൂർണമായ കുടുംബം വീണ്ടും ഒന്നുചേർന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു.

‘രാവണനെയും ഞാൻ കണ്ടു — തല മൊട്ടയടിച്ച്, എണ്ണയിൽ കുളിച്ച്; ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മദിച്ച്, കുടിച്ചുകൊണ്ട്, അരളിപ്പൂമാല അണിഞ്ഞ് അവൻ ഇന്നു പുഷ്പകവിമാനത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. പിന്നെയും മൊട്ടത്തലയനായി, കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച്, ഒരു സ്ത്രീ അവനെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ, ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന കുറിക്കൂട്ടും അണിഞ്ഞ്, എണ്ണ കുടിച്ചുകൊണ്ട്, ചിരിച്ചും നൃത്തംചെയ്തും, ഭ്രാന്തചിത്തനായി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങി, അവൻ ഒരു കഴുതപ്പുറത്ത് വേഗത്തിൽ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. പിന്നെയും ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ ഭയംകൊണ്ടു മോഹിതനായി കഴുതപ്പുറത്തുനിന്നു തലകീഴായി ഭൂമിയിൽ വീണു. പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, സംഭ്രാന്തനായി, ഭയാർത്തനായി, മദംകൊണ്ടു വിഹ്വലനായി, ഉന്മത്തരൂപനായി, ദിഗംബരനായി (നഗ്നനായി), ഒട്ടേറെ ദുർവാക്കുകൾ പുലമ്പിക്കൊണ്ട്, ദുർഗന്ധമുള്ളതും സഹിക്കാനാവാത്തതും ഘോരവും ഇരുണ്ടതും നരകംപോലെയുള്ളതുമായ ഒരു മലച്ചെളിയിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ മുങ്ങി. തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ട അവൻ ചെളിയില്ലാത്ത ഒരു തടാകത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച, ദേഹമാകെ ചെളി പുരണ്ട, കറുത്ത ഒരു യുവതി ദശഗ്രീവനെ കഴുത്തിൽ കെട്ടി യമന്റെ ദിക്കിലേക്കു വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.’ സ്വപ്നശാസ്ത്രത്തിൽ തല മൊട്ടയടിക്കൽ, എണ്ണതേക്കൽ, ചുവന്ന വസ്ത്രം, കഴുതപ്പുറത്തു കയറൽ, തെക്കോട്ടു പോകൽ എന്നിവ മരണത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്. തെക്കേ ദിക്ക് യമന്റെ ദിക്കാണ്. കറുത്ത യുവതി മൃത്യുദേവതതന്നെയാണ്; അവൾ അവനെ കഴുത്തിൽ കെട്ടി വലിക്കുന്നു. രാമന്റെ വെളുത്ത നിറത്തിനു വിപരീതമായി രാവണന് ചുവപ്പും കറുപ്പും കവി ബോധപൂർവം ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഇവിടെയും 22–28 ശ്ലോകങ്ങളിലെ പല അർധശ്ലോകങ്ങളും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. രാവണന്റെ പതനം പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു — രാമൻ പിന്നീടു കയറാനിരിക്കുന്ന വിമാനത്തിൽനിന്നുതന്നെ രാവണൻ വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ടുപേരുടെയും വിപരീതഗതികൾ ഒരേ പ്രതീകത്തിൽ സമ്മേളിക്കുന്നു. മദ്യം, നഗ്നത, ദുർവാക്ക്, മലച്ചെളി — ഇവ ശാരീരികമരണം മാത്രമല്ല, രാവണന്റെ നൈതികപതനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴുത അശുഭവാഹനമാണ്; രാജാവിന്റെ ഗൗരവത്തിനു നേർവിപരീതം. സ്ത്രീയാൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു സ്ത്രീയെ ബലമായി കൊണ്ടുവന്നവൻ ഒരു സ്ത്രീയാൽത്തന്നെ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് കാവ്യനീതി. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം പ്രത്യേകിച്ചും വൾഗേറ്റിൽ വർധിച്ചിരിക്കുന്നു — രാവണപതനത്തിന്റെ അനേകം ദൃശ്യങ്ങൾ ക്രമമായി വരുന്നു, ഓരോന്നും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ അപമാനകരം. പുഷ്പകത്തിൽനിന്നുള്ള വീഴ്ച, കഴുതപ്പുറത്തുനിന്നുള്ള വീഴ്ച, മലച്ചെളിയിലെ മുങ്ങൽ, കറുത്ത സ്ത്രീയുടെ വലിച്ചിഴയ്ക്കൽ — ഇങ്ങനെ നാലുവിധത്തിലുള്ള പതനം. ചെളിയില്ലാത്ത തടാകം എന്നത് വിചിത്രമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ് — സ്വപ്നത്തിന്റെ പൊരുത്തക്കേടുതന്നെയാണ് അതിന്റെ സവിശേഷത.

‘അതുപോലെ അവിടെ മഹാബലനായ കുംഭകർണനെയും ഞാൻ കണ്ടു. രാവണന്റെ പുത്രന്മാരെല്ലാം തല മൊട്ടയടിച്ച്, എണ്ണയിൽ കുളിച്ചിരുന്നു; ദശഗ്രീവൻ പന്നിപ്പുറത്തും ഇന്ദ്രജിത്ത് ശിംശുമാരത്തിന്റെ (മുതലയുടെ) പുറത്തും കുംഭകർണൻ ഒട്ടകപ്പുറത്തും തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. അവിടെ ഒരാളായി വിഭീഷണനെ മാത്രം ഞാൻ കണ്ടു — വെൺകൊറ്റക്കുടയോടെ, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച്, വെളുത്ത ചന്ദനം പൂശി, ശംഖദുന്ദുഭികളുടെ നാദവും നൃത്തഗീതങ്ങളുംകൊണ്ട് അലംകൃതനായി. പർവതംപോലെയുള്ള, മേഘഗർജനംപോലെ ശബ്ദിക്കുന്ന, നാലുകൊമ്പുള്ള ഒരു ദിവ്യഗജത്തിൽ കയറി അവൻ തന്റെ നാലു സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു. ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന വസ്ത്രവും ധരിച്ച്, മദ്യപിക്കുന്ന രാക്ഷസരുടെ, ഗീതവാദ്യഘോഷം നിറഞ്ഞ ഒരു വലിയ സമാജവും നടന്നു.’ വിഭീഷണനെ രാമനെപ്പോലെതന്നെ വെളുത്ത നിറത്തിലാണ് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് — അവന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വെൺകൊറ്റക്കുട രാജചിഹ്നമാണ്. വിഭീഷണനോടൊപ്പം നാലു സചിവന്മാർ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുമെന്ന യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവം ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി കാണപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ഒരു പകുതികൊണ്ടു മാത്രമേ രചിച്ചിട്ടുള്ളൂ. രാക്ഷസരുടെ സമാജവും മദ്യപാനവും ചുവന്ന വേഷവും — ഇതും വിനാശത്തിന്റെ പൂർവരൂപമാണ്. ഓരോ രാക്ഷസനും വ്യത്യസ്തമായ അശുഭവാഹനത്തിൽ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോകുന്നു — പന്നി, ശിംശുമാരം, ഒട്ടകം — ഇവയെല്ലാം സ്വപ്നത്തിൽ മരണത്തിന്റെ വാഹനങ്ങളാണ്. വിഭീഷണൻ മാത്രം ആനപ്പുറത്ത് ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നു; ഇത് ഉൽക്കർഷത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ശംഖദുന്ദുഭിനാദവും നൃത്തഗീതങ്ങളും രാജ്യാഭിഷേകോത്സവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണകുലത്തിലെ ധർമനിഷ്ഠനായ ഒരുവൻ മാത്രം ജീവിക്കും, രാജ്യവും നേടും. ഒരു വലിയ സമാജം നടന്നു — രാക്ഷസരുടെ പാനഗോഷ്ഠി — ഇതും സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടു; അത് അവരുടെ അവസാനത്തെ ഉത്സവംപോലെയാണ്, അതിനുശേഷം വിനാശം. ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന വസ്ത്രവും ധരിച്ച രാക്ഷസർ രാവണന്റെ വേഷം പിന്തുടരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വിധിയും അവർ അനുഭവിക്കും.

‘കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ ഈ ലങ്കാപുരി, ഗോപുരങ്ങളും തോരണങ്ങളും തകർന്ന് സമുദ്രത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു. രാവണൻ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്ന ലങ്ക, രാമന്റെ ദൂതനായ വേഗശാലിയായ ഒരു വാനരനാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടതായി ഞാൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടു. ചാരംമൂടി വരണ്ട ലങ്കയിൽ എല്ലാ രാക്ഷസസ്ത്രീകളും എണ്ണ കുടിച്ച് മദിച്ച്, ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദിച്ച്, പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. കുംഭകർണൻ മുതലായ ഈ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച് ചാണകക്കുളത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.’ മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ത്രിജട, സാരമറിയാതെ, ഭാവി പറയുന്നു — ഹനുമാൻതന്നെയാണ് ആ ‘രാമന്റെ ദൂതനായ വാനരൻ’; ഇതേ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന് അവൻ ഇതു കേൾക്കുന്നു; പിന്നീട് അവൻ ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കും. ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. എണ്ണകുടിക്കൽ, ചിരി, ചാണകക്കുളത്തിലെ പ്രവേശം — ഇവയെല്ലാം അശുഭമായ സ്വപ്നലക്ഷണങ്ങളാണ്. കഥയ്ക്കുള്ളിലെ വിരോധാഭാസം — കേൾവിക്കാരൻതന്നെയാണ് സ്വപ്നത്തിലെ നായകൻ. സമുദ്രത്തിൽ വീണ ലങ്ക എന്ന ചിത്രം നഗരത്തിന്റെ സമ്പൂർണവിനാശം കാണിക്കുന്നു — സമുദ്രം കാത്തുരക്ഷിച്ചിരുന്നത് സമുദ്രത്തിൽത്തന്നെ മുങ്ങുന്നു. രാക്ഷസസ്ത്രീകളുടെ എണ്ണകുടിയും ചിരിയും ഉന്മാദത്തിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും കലർപ്പാണ്. ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചു ചാണകക്കുളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതും മരണസൂചകമാണ്. ‘രാവണനാൽ കാത്തുരക്ഷിക്കപ്പെട്ട’ എന്ന വിശേഷണം വിരോധാഭാസത്തെ കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതാക്കുന്നു — മഹാബലൻ കാത്തുരക്ഷിച്ചിട്ടും പുരി ഒരൊറ്റ വാനരനാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെത്തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഭവം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഇവിടെനിന്നു മാറിപ്പോകുവിൻ, നോക്കുവിൻ — രാഘവൻ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കും. അത്യന്തം അമർഷമുള്ള അവൻ രാക്ഷസരോടൊപ്പം നിങ്ങളെയും കൊല്ലിക്കും. തനിക്കു പ്രിയയും ഏറെ ആദരണീയയും വനവാസത്തിൽ തന്നെ അനുഗമിച്ചവളുമായ ഭാര്യ ഭർത്സിക്കപ്പെടുന്നതോ ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നതോ രാഘവൻ പൊറുക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ക്രൂരവാക്കുകൾ മതി, സാന്ത്വനംതന്നെ പറയുക; നമുക്കു വൈദേഹിയോട് അപേക്ഷിക്കാം — അതാണ് എനിക്ക് ഇഷ്ടം. ദുഃഖിതയായ ആർക്കുവേണ്ടി ഇത്തരമൊരു സ്വപ്നം കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവൾ അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തയായി അനുത്തമമായ പ്രിയം നേടും. രാക്ഷസിമാരേ, ഭർത്സിക്കപ്പെട്ടവളാണെങ്കിലും അവളോടു യാചിക്കുവിൻ; കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ട് എന്ത്? രാഘവനിൽനിന്നു രാക്ഷസർക്കു ഘോരമായ ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. പ്രണാമംകൊണ്ടു പ്രസാദിക്കുന്ന മൈഥിലിയായ ജനകപുത്രി മഹാഭയത്തിൽനിന്നു നിങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ മതിയായവളാണ്.’ ഇവിടെ ത്രിജടയുടെ പ്രായോഗികബുദ്ധി കാണാം — സ്വപ്നത്തിലൂടെ ഭാവി അറിഞ്ഞ് അവൾ ഉടൻതന്നെ പക്ഷം മാറുന്നു. പ്രണാമംകൊണ്ടു പ്രസാദിക്കുന്നവൾ എന്നത് സീതയുടെ ദയാലുത്വത്തിന്റെ സ്തുതിയാണ്; പിന്നീട് യുദ്ധാനന്തരം സീതതന്നെ രാക്ഷസിമാരെ ഹനുമാനിൽനിന്നു രക്ഷിക്കും — അത് ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വിവക്ഷയാ കിം’ (കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ട് എന്ത്) എന്ന ചോദ്യംകൊണ്ട് നിരർഥകമായ വാദം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. ത്രിജടയുടെ വാക്കിലെ ‘മമ രോചതേ’ (എനിക്ക് ഇഷ്ടം) എന്ന പദം അവളുടെ സ്വതന്ത്രനിർണയം കാണിക്കുന്നു. അവൾ രാവണന്റെ ആജ്ഞയല്ല, സ്വപ്നത്തിന്റെ സത്യമാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ‘ഭർത്സിതാമപി യാചധ്വം’ — മുമ്പ് ആരെ ഭർത്സിച്ചുവോ അവളോടുതന്നെ ഇപ്പോൾ യാചിക്കുവിൻ — ഈ വിപര്യയം രാക്ഷസിമാരുടെ ഭയത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ തന്റെ ഭാര്യയുടെ അപമാനം ക്ഷമിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ ആത്മരക്ഷയ്ക്കുതന്നെ സീതയുടെ പ്രസാദം ആവശ്യമാണ്. ത്രിജട സീതയെ ‘മൈഥിലി, ജനകപുത്രി’ എന്നു രണ്ടുതവണ കുലനാമംകൊണ്ടു നിർദേശിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ രാജകുലീനത്വവും കരുണാശീലവും ഒരേസമയം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു.

‘മാത്രമല്ല, വിശാലാക്ഷിയായ ഇവളുടെ അംഗങ്ങളിൽ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വിരൂപലക്ഷണംപോലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഛായയുടെ (കാന്തിയുടെ) മങ്ങൽ മാത്രമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖം എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ദുഃഖം അർഹിക്കാത്ത ഈ ദേവി ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. വൈദേഹിയുടെ ലക്ഷ്യസിദ്ധിയും രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വിനാശവും രാഘവന്റെ വിജയവും അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. ഇവൾക്ക് ഒരു വലിയ പ്രിയവാർത്ത കേൾക്കാനുള്ളതിന്റെ നിമിത്തമാണിത് — താമരയിതൾപോലെ നീണ്ട ഇവളുടെ കണ്ണു തുടിക്കുന്നതു കാണുന്നു. ദാക്ഷിണ്യമുള്ള ഇവളുടെ ഇടത്തേ ബാഹു പെട്ടെന്ന് ചെറുതായി രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞു വിറയ്ക്കുന്നു. പിടിയാനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെയുള്ള, അനുത്തമമായ ഇടത്തേ തുട വിറച്ചുകൊണ്ട്, രാഘവൻ മുന്നിൽ വന്നുനിൽക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ശാഖയിലെ കൂട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച ഒരു പക്ഷി, ഉത്തമമായ സാന്ത്വനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, ‘സുസ്വാഗതം’ എന്ന വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, ഹർഷത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.’ അപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ വിജയവാർത്തകൊണ്ടു ഹർഷിതയായ, ലജ്ജാശീലയായ ബാല സീത പറഞ്ഞു: ‘അതു സത്യമായാൽ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകും.’ സ്ത്രീകൾക്ക് ഇടത്തേ അംഗങ്ങൾ തുടിക്കുന്നതു ശുഭമാണെന്നു ശകുനശാസ്ത്രം — കണ്ണ്, ബാഹു, തുട എന്ന ക്രമത്തിൽ ഇടത്തേ അംഗങ്ങൾ തുടിക്കുന്നു. പക്ഷിയുടെ മധുരസ്വരവും ശുഭശകുനമാണ്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് (ഉപജാതിയിൽ) രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവസാനശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ — അവിടെ സീതയുടെ ഉദാരത വെളിപ്പെടുന്നു: തന്നെ ഭർത്സിച്ചവർക്കുപോലും ശരണമാകാൻ അവൾ ഒരുക്കമാണ്. സീതയുടെ ശരീരത്തിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം ത്രിജട കാണുന്നില്ല — ഛായയുടെ മങ്ങൽ മാത്രം, അതായത് താൽക്കാലികമായ മ്ലാനത, ഭാഗ്യദോഷമല്ല. അവളുടെ ലക്ഷണജ്ഞാനം സാമുദ്രികശാസ്ത്രത്തിലുള്ള പരിചയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയുടെ അവസാനവാക്ക് ലജ്ജയും ഹർഷവും കലർന്നതാണ്; ‘ഹ്രീമതി’ (ലജ്ജാശീല) എന്ന വിശേഷണം അവളുടെ ശാലീനതയെ ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. ‘ഭവേയം ശരണം ഹി വഃ’ (ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകും) എന്നത് അവളുടെ ക്ഷമാശീലത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷമാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ഇതു നേരിട്ടു കാണാം. ശാഖയിലെ കൂട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച പക്ഷി ‘സുസ്വാഗതം’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ — സ്വാഗതവചനം പതിസമാഗമത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ സ്വപ്നവും ശകുനങ്ങളും ചേർന്ന് സീതയുടെ നിരാശയെ ആശയാക്കി മാറ്റുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ വീണ്ടും നിരാശയാകും.

Spoken to so fiercely by Sītā, the rākṣasīs were beside themselves with rage. Some went off to report it to the evil-minded Rāvaṇa; others, terrible to look at, came up to Sītā again and spoke harsh words, all to one purpose, and that a deadly one: "Ignoble Sītā, bent on evil, this very moment the rākṣasīs will eat this flesh of yours at their pleasure." Seeing Sītā threatened like this by those vile creatures, an old rākṣasī named Trijaṭā, who had just woken from sleep, spoke up: "Eat yourselves, you wretches! You will not eat Sītā, the beloved daughter of Janaka and the daughter-in-law of Daśaratha. For today I have seen a dream, terrible and hair-raising, that portends the destruction of the rākṣasas and the triumph of her husband." Since Trijaṭā had just woken, her words were the fresh memory of the dream. "Eat yourselves" turned the rākṣasīs' threat back on them. By naming Sītā's family, Janaka's daughter and Daśaratha's daughter-in-law, she hinted that the honour of a royal house was to be respected. Though a rākṣasī, Trijaṭā was wise, and her age suggests experience and knowledge. The meaning of her dream is given at the very start: the ruin of the rākṣasas and the rise of Rāma. The poet notes that the rākṣasīs' words were "all to one purpose": over and over they said only one thing, that Sītā would be eaten. Yet among them was one discerning woman who held the rest back by the power of her dream, and so even among the rākṣasīs there were differences; the poet suggests that not all rākṣasas are alike. Trijaṭā's entrance turns the story from fear towards hope. Sītā was still silent, only listening; she would speak later. "Today" marks the dream as fresh, and a dream seen at dawn, as people believe, comes true quickly.

At Trijaṭā's words all the rākṣasīs, who had been so furious, grew frightened and asked her: "Tell us, what kind of dream did you see in the night?" Hearing their question, Trijaṭā told them her dream: "Rāghava himself had mounted a divine ivory palanquin that travelled through the sky, yoked with a thousand horses; he was wearing white garlands and white clothes, and he had come with Lakṣmaṇa. And today in my dream I saw Sītā, clothed in white, seated on a white mountain ringed by the ocean, united with Rāma as radiance is with the sun. Again I saw Rāghava, shining out with Lakṣmaṇa, mounted on a great four-tusked elephant as big as a mountain. Then those two, like suns blazing with their own splendour, in white garlands and white clothes, came up to Jānakī. On the top of that mountain, on the elephant standing in the sky, held by her husband, Jānakī climbed onto its shoulder. Springing up from her husband's lap, the lotus-eyed lady stroked the moon and the sun with her hands; I saw it. Then that best of elephants, carrying the two princes and wide-eyed Sītā, stood above Laṅkā. And Kākutstha himself came here with his wife Sītā in a chariot drawn by eight white bulls, wearing white garlands and white clothes, together with Lakṣmaṇa." In the lore of dreams, white, riding an elephant, climbing a mountain and touching the moon and sun are well known to bring good fortune; stroking the moon and sun foretells the winning of a kingdom. White recurs everywhere, in the garlands, the clothes and the mountain, a symbol of purity and victory. That the rākṣasīs "grew frightened" matters: the mere mention of a dream alarmed them, for they too believed in what dreams foretell. The ivory palanquin, the thousand horses, the white mountain and the ocean make up a picture of glory and triumph, in which Rāma appears not only as a warrior but as a king. Sītā joined with Rāma like radiance with the sun is an image of their oneness. The four-tusked elephant recalls Airāvata, Indra's mount, and so places Rāma beside Indra. The elephant standing above Laṅkā is a clear sign of Laṅkā's conquest, and the chariot with eight white bulls is auspicious too. This part of the dream mounts step by step, from palanquin to mountain to elephant to sky and at last to the height above Laṅkā, showing the rise of Rāma and Sītā by degrees, just as victory too would come by degrees. Trijaṭā says of each scene "I saw it", which strengthens the weight of her testimony.

"Then elsewhere I saw Rāma, whose valour is true, mighty, with his brother Lakṣmaṇa and with Sītā, in white garlands and white clothes. That best of men mounted the divine aerial car Puṣpaka, bright as the sun, and set out towards the north. So in my dream I saw Rāma, whose valour is Viṣṇu's, with his brother Lakṣmaṇa and his wife Sītā." Then Trijaṭā drew her conclusion: "Rāma of great splendour cannot be conquered by gods or asuras, nor by rākṣasas or anyone else, any more than heaven can be won by sinners." Puṣpaka was Rāvaṇa's aerial car, and Rāma riding it signals that Rāvaṇa's glory would pass to Rāma. The north is the direction of Ayodhyā, pointing to his return and his triumph. The epithet "whose valour is Viṣṇu's" hints at Rāma's divinity, and the image of heaven not won by sinners shows that dharma cannot be conquered. Having described her dream, Trijaṭā explained its meaning herself, which shows her intelligence. She inferred Rāma's invincibility not only from the dream but from his dharma: as sinners do not win heaven, so the unrighteous do not overcome the righteous, and the dream turns into a moral truth. Puṣpaka had once been Kubera's and was seized by Rāvaṇa; later Rāma would ride it back to Ayodhyā and then return it to Kubera. So Rāma's mounting of Puṣpaka in the dream clearly foreshadows the last events of the Yuddha Kāṇḍa, and Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa are seen as a whole family reunited.

"And I saw Rāvaṇa, his head shaved, smeared with oil, dressed in red, drunk and still drinking, wearing a garland of oleander flowers; today Rāvaṇa fell from the aerial car Puṣpaka to the ground. Again I saw him, head shaved and dressed in black, being dragged along by a woman. In a chariot yoked with donkeys, with red garlands and red unguents, drinking oil, laughing and dancing, his mind reeling and his senses confused, he went swiftly on a donkey towards the south. Again I saw Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, witless with fear, fall headlong from the donkey to the ground. He sprang up at once, bewildered, stricken with fear, reeling with drink, like a madman, naked, babbling foul talk, and plunged into a filthy mire, stinking, unbearable, terrible, dark and like hell, and there he sank. Setting out for the south, he entered a lake that had no mud, and a black woman dressed in red, her limbs smeared with mud, put a noose around Daśagrīva's neck and dragged him towards the quarter of Yama." In the lore of dreams a shaven head, oil smeared on the body, red clothes, riding a donkey and going south are all signs of death. The south is Yama's quarter, and the black woman is Death herself, dragging him by a noose round his neck. Against Rāma's white the poet has deliberately set Rāvaṇa's red and black. Rāvaṇa's fall begins from Puṣpaka: from the very car Rāma will later mount, Rāvaṇa falls, and the two opposite destinies meet in a single symbol. The drink, the nakedness, the foul talk and the mire point to his moral fall as well, not only his bodily death. The donkey is an inauspicious mount, the very opposite of a king's dignity. And he is dragged by a woman: the man who carried off a woman by force is himself dragged by a woman, a poetic justice. Scene after scene of Rāvaṇa's fall follows, each more shameful than the last, a fourfold fall: from Puṣpaka, from the donkey, into the mire, and into the grip of the black woman. A lake with no mud is a strange sight, but incoherence is the very nature of dreams.

"There too I saw mighty Kumbhakarṇa in the same state. All Rāvaṇa's sons were shaven-headed and smeared with oil. Daśagrīva went south on a boar, Indrajit on a porpoise and Kumbhakarṇa on a camel. Only one did I see there with a white parasol, Vibhīṣaṇa, in white garlands and white clothes, anointed with white unguents, attended by the sound of conches and drums, with dancing and singing. Mounted on a divine four-tusked elephant like a mountain, trumpeting like a thundercloud, Vibhīṣaṇa stood in the sky with his four ministers. And a great gathering took place, loud with singing and music, of rākṣasas drinking, in red garlands and red clothes." Vibhīṣaṇa is painted in white, like Rāma, which foretells his consecration as king; the white parasol is an emblem of royalty. That his four ministers will go with him to take refuge with Rāma is an event of the Yuddha Kāṇḍa glimpsed here in advance. The rākṣasas' drinking party and their red clothes are also a foreshadowing of ruin. Each rākṣasa goes south on a different ill-omened mount, boar, porpoise and camel, all in dreams the vehicles of death; only Vibhīṣaṇa stands in the sky on an elephant, the sign of his rise, and the conches, drums, dancing and singing suggest the festival of a coronation. So of Rāvaṇa's family only the one devoted to dharma would live and win the kingdom. The great drinking party seen in the dream is like the rākṣasas' last festival before their ruin, and because they wear Rāvaṇa's red they will share his fate.

"And I saw this lovely city of Laṅkā, with its horses, chariots and elephants, fallen into the ocean, its gate-towers and archways shattered. In my dream I saw Laṅkā, guarded by Rāvaṇa, burnt by Rāma's messenger, a swift and powerful monkey. In Laṅkā, rough with ashes, all the rākṣasa women had drunk oil and were reeling and laughing with loud cries. And all these chief rākṣasas, Kumbhakarṇa and the rest, took red clothing and went into a pool of cow-dung." Here Trijaṭā foretold, without knowing it, a future whose meaning escaped her: the "monkey who is Rāma's messenger" was Hanumān himself, hidden in that very tree and listening, who would soon burn Laṅkā. Drinking oil, laughter and entering a pool of dung are all ill-omened signs in dreams. The irony within the story is that the listener is himself the hero of the dream. Laṅkā fallen into the ocean pictures the city's utter destruction: what the sea protected sinks into the sea. The rākṣasa women drinking oil and laughing mingle madness with mourning, and going into the dung-pool in red clothes also foretells death. "Guarded by Rāvaṇa" sharpens the irony: a city guarded by one so mighty would be burnt by a single monkey. So Trijaṭā's dream foretells the next great event of the Sundara Kāṇḍa itself.

"Go away, see for yourselves: Rāghava is winning Sītā back. In his towering rage he would have you killed along with the rākṣasas. Rāghava will never forgive the threats and abuse heaped on his beloved and honoured wife, who followed him into exile in the forest. So enough of cruel words; speak only gentle ones. Let us beg Vaidehī's favour; that is what I think best. A woman in sorrow for whom such a dream has been seen is freed from her many sorrows and gains the highest joy. Though you have threatened her, beg her favour, rākṣasīs; what is the use of more talk? A terrible danger has come upon the rākṣasas from Rāghava. Pleased by a bow of submission, Maithilī, Janaka's daughter, is well able to save you from this great peril." Here Trijaṭā's practical sense showed itself: knowing the future from her dream, she changed sides at once. That Sītā is won over by a bow of submission praises her kindness, and it foreshadows how, after the war, Sītā herself will protect the rākṣasīs from Hanumān. "What is the use of more talk?" cuts short a pointless argument. "That is what I think best" shows Trijaṭā deciding for herself: she followed not Rāvaṇa's command but the truth of the dream. "Beg the favour of the one you threatened" is a reversal that shows how deep the rākṣasīs' fear had become: Rāma would not forgive insults to his wife, so for their own safety they needed Sītā's goodwill. Trijaṭā named her twice by her family, Maithilī and Janaka's daughter, recalling at once her royal birth and her compassion.

"What is more, I cannot see on the limbs of this wide-eyed lady any mark of ill fortune, however slight. I think the sorrow that has come upon her is no more than a passing dimming of her lustre; I see this lady, who does not deserve sorrow, standing in the sky. I see Vaidehī's purpose about to be fulfilled, the lord of the rākṣasas destroyed and Rāghava victorious. And here is a sign that she is about to hear something very dear to her: her eye, long as a lotus petal, is throbbing. Suddenly one arm of this gracious lady, her left, thrills a little and trembles. And her left thigh, peerless, shaped like an elephant's trunk, trembles as though telling her that Rāghava stands before her. And a bird that has come to its nest in the branches keeps uttering the most comforting sounds, calling out a warm welcome, as if joyfully urging her on again and again." Then the modest young Sītā, delighted at the thought of her husband's victory, said: "If that proves true, I will be your refuge." In the lore of omens, the throbbing of a woman's left side is auspicious, and here the left eye, arm and thigh throb in turn; the sweet call of a bird is a good omen too. The closing verse shows Sītā's generosity: she was ready to become the refuge even of those who had threatened her. Trijaṭā saw in Sītā's body no cause of sorrow, only a dimming of lustre, that is, a passing pallor and not a flaw of fortune; her knowledge of such marks shows familiarity with the science of bodily signs. Sītā's last words mingle modesty and joy, and "modest" heightens her grace. "I will be your refuge" proclaims her forgiving nature, which will be seen plainly at the end of the Yuddha Kāṇḍa. The bird that has come to its nest seems to say "welcome", and a word of welcome signals her reunion with her husband. In this sarga the dream and the omens together turn Sītā's despair into hope, though in the next sarga she will fall into despair again.