पूर्वसर्गस्य अन्ते उक्तं वचनं वदन्ती जनकात्मजा प्रसक्ताश्रुमुखी अधोगतमुखी च बाला विलप्तुम् उपचक्रमे। उन्मत्ता इव, प्रमत्ता इव, भ्रान्तचित्ता इव शोचन्ती सा किशोरी इव भूमौ उपावृत्ता विचेष्टमाना अभवत्। चत्वारि विशेषणानि तस्याः मनसः विक्षेपं दर्शयन्ति — उन्माद इव, प्रमाद इव, भ्रम इव, बालायाः चेष्टा इव। सा अवदत् — ‘राघवे प्रमत्ते सति कामरूपिणा रक्षसा रावणेन अहं क्रोशन्ती बलात् प्रमथ्य आनीता।’ प्रमत्तः इति पदेन मारीचमृगानुसरणस्य प्रसङ्गः स्मर्यते, यदा रामः आश्रमात् दूरं गतः। ‘इदानीं राक्षसीवशम् आपन्ना दारुणं भर्त्स्यमाना सुदुःखार्ता चिन्तयन्ती अहं जीवितुं न उत्सहे। महारथं रामं विना राक्षसीमध्ये वसन्त्याः मम जीवितेन अर्थेन भूषणैः वा प्रयोजनं नास्ति।’ अत्र सीता धनं भूषणानि च तृणवत् मन्यते — रावणः यानि ऐश्वर्याणि प्रलोभनरूपेण अदर्शयत्, तानि अत्र निराक्रियन्ते। ‘क्रोशती बलात्’ इति पदद्वयं तस्याः अपहरणस्य हिंसां पुनः स्मारयति। प्रथमे एव श्लोके ‘बाला’ इति पदेन तस्याः असहायत्वं कोमलत्वं च प्रकाश्यते। कविः अत्र सीतायाः शोकं बाह्यचेष्टाभिः एव दर्शयति — अश्रूणि, अधोमुखत्वं, भूमौ लुठनं च। एतेन पाठकः तस्याः अन्तःस्थितिं स्वयम् अनुमिनोति। ‘जीवितुं न उत्सहे’ इति वाक्यं सर्गस्य अन्तिमं निश्चयं पूर्वम् एव सूचयति। राक्षसीमध्ये वासः एव तस्याः कृते मरणात् अधिकं दुःखम्।

‘नूनं मम इदं हृदयम् अश्मसारं, अथवा अजरामरं, येन महता दुःखेन अपि न विशीर्यते। अनार्याम् असतीं मां धिक्, या अहं तेन विना कृता मुहूर्तम् अपि पापजीविका जीवितं धारयामि।’ अत्र सा स्वात्मानम् एव निन्दति — पतिं विना जीवनं सा पापं मन्यते। ततः सा रावणं प्रति वदति — ‘तं निशाचरं सव्येन चरणेन अपि न स्पृशेयं, किं पुनः विगर्हितं तं कामयेयम्। सः प्रत्याख्यानं न जानाति, न आत्मानं, न आत्मनः कुलं; नृशंसस्वभावेन सः मां प्रार्थयितुम् इच्छति।’ ‘छिन्ना, भिन्ना, प्रभिन्ना, अग्नौ दीप्ता प्रदीपिता वा अपि रावणं न उपतिष्ठेयम्; चिरं प्रलापेन वः किं प्रयोजनम्?’ इति सा राक्षसीः प्रति अवदत्। अत्र क्रियापदानां क्रमः छेदनात् दाहपर्यन्तं वर्धते, येन तस्याः निश्चयस्य दार्ढ्यं सूच्यते। सव्यः चरणः इति अत्यन्ततिरस्कारस्य चिह्नम्। प्रत्याख्यानं न जानाति इति वचने रावणस्य निर्लज्जता निन्द्यते — ‘न’ इति श्रुत्वा अपि सः पुनः पुनः याचते। अत्र षष्ठः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘असती’ इति आत्मनिन्दा न तस्याः दोषं सूचयति, अपितु पतिवियोगे जीवनधारणम् एव सा अपराधम् इव मन्यते। एवं तस्याः पातिव्रत्यस्य उत्कर्षः प्रकटः। रावणस्य कुलम् अपि सा स्मारयति — पुलस्त्यवंशे जातः सः एतादृशं कर्म करोति इति निन्दा।

‘राघवः ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञः सानुक्रोशः सद्वृत्तः च, तथापि मम भाग्यसंक्षयात् सः निरनुक्रोशः जातः इति शङ्के। येन एकेन एव जनस्थाने चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां निरस्तानि, सः मां किं न अभिपद्यते? अल्पवीर्येण रक्षसा रावणेन अहं निरुद्धा; मम भर्ता तु आहवे रावणं हन्तुं समर्थः एव। येन रामेण दण्डकारण्ये राक्षसपुंगवः विराधः रणे निहतः, सः मां किं न अभिपद्यते?’ सा स्वयम् एव उत्तरं अन्विष्यति — ‘कामं लङ्का समुद्रस्य मध्ये दुष्प्रधर्षणा, किन्तु राघवबाणानां गतेः निरोधः न भविष्यति। किं नु तत् कारणं येन दृढपराक्रमः रामः रक्षसा अपहृतां इष्टां भार्यां न अभिपद्यते? शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः मां इह स्थितां न जानीते; जानन् हि सः तेजस्वी एतां धर्षणां कथं मर्षयिष्यति?’ अत्र सीतायाः तर्कः पदशः प्रवर्तते — पराक्रमे संशयः नास्ति, समुद्रः अपि बाधा न, अतः अज्ञानम् एव कारणम् इति सा निश्चिनोति। रामस्य पूर्वकृतानि कर्माणि — जनस्थानविजयः, विराधवधः — तस्याः विश्वासस्य आधारः। ‘रावणः अल्पवीर्यः’ इति वचनं रामस्य बलस्य तुलनया उक्तम्। ‘निरनुक्रोशः’ इति शङ्का अपि ‘मद्भाग्यसंक्षयात्’ इति पदेन मृदूकृता — दोषः रामस्य न, स्वस्य भाग्यस्य एव। अस्मिन् भागे ‘स मां किं नाभिपद्यते’ इति वाक्यं द्विवारम् आवर्तते, येन तस्याः प्रतीक्षायाः व्याकुलता प्रकटा भवति। तस्याः प्रश्नः उत्तरं न लभते, अतः सा स्वयम् एव कारणानि कल्पयति। विराधस्य नाम तस्याः स्मृतौ विशेषेण तिष्ठति, यतः तेन अपि सा पूर्वं गृहीता आसीत्, रामेण च मोचिता। अतः तस्याः आशा अनुभवमूला, न केवलं कल्पना।

‘यः मां हृतां ज्ञात्वा राघवाय निवेदयेत्, सः गृध्रराजः अपि रणे रावणेन निपातितः। मां तथा अभ्यवपद्यता, रावणवधे तिष्ठता वृद्धेन अपि तेन जटायुषा महत् कर्म कृतम्।’ अत्र जटायोः वृद्धत्वं तस्य साहसं च सम्मान्यते। ‘यदि राघवः मां इह वर्तमानां जानीयात्, तर्हि अभिक्रुद्धः सः अद्य बाणैः लोकम् अराक्षसं कुर्यात्; लङ्कां पुरीं निर्दहेत्, महोदधिं च निर्दहेत्, नीचस्य रावणस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्। ततः निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे यथा अहम् इदानीं रुदती तथा रोदनं भूयः भविष्यति, न संशयः।’ ‘सलक्ष्मणः रामः अन्विष्य रक्षसां लङ्कां तथा कुर्यात्; ताभ्यां दृष्टः रिपुः मुहूर्तम् अपि न जीवति। चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलमण्डिता लङ्का अचिरेण एव श्मशानसदृशी भवेत्।’ ‘अचिरेण एव अहम् एतं मनोरथं प्राप्स्यामि; दुष्प्रस्थानः अयं मार्गः वः सर्वेषां विपर्ययं सूचयति’ इति सा राक्षसीः प्रति वदति। अत्र सीतायाः शोकः क्रोधे परिणमति, विलापः च भविष्यवाणीरूपं धत्ते। ‘यथा अहं रुदती तथा ताः’ इति वचने न्यायस्य प्रतिशोधस्य भावः — यत् दुःखं राक्षसैः दत्तं, तत् तेषु एव प्रत्यावर्तिष्यते। चितायाः धूमः, गृध्राणां मण्डलं इति चित्रं युद्धानन्तरं लङ्कायाः दशां पूर्वम् एव दर्शयति। चतुर्विंशतितमे श्लोके लङ्कायाः श्मशानरूपं विस्तरेण वर्णितम्। अत्र सीतायाः वाणी शापः इव न, अपितु धर्मस्य नियमस्य उद्घोषः इव — अधर्मस्य फलं निश्चितम्। रामलक्ष्मणयोः दृष्टिमात्रेण शत्रुः न जीवति इति वचनं तयोः पराक्रमे तस्याः दृढं विश्वासं दर्शयति। जटायोः त्यागः सीतायाः कृतज्ञतया स्मर्यते — पक्षी अपि धर्मार्थं प्राणान् अत्यजत्।

‘लङ्कायां यादृशानि अशुभानि दृश्यन्ते, तैः अचिरेण एव सा हतप्रभा भविष्यति। पापे राक्षसाधिपे रावणे हते दुर्धर्षा अपि लङ्का विधवा प्रमदा इव शोषम् एष्यति। पुण्योत्सवसमृद्धा सराक्षसा अपि पुरी नष्टभर्त्री अङ्गना इव भविष्यति। नूनं नचिरात् एव गृहे गृहे रुदतीनां दुःखार्तानां राक्षसकन्यानां ध्वनिं अहं श्रोष्यामि। रामसायकैः निर्दग्धा लङ्का सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा भविष्यति।’ अत्र विधवायाः उपमा पुनः पुनः आयाति — नगरी स्त्री इव, राजा तस्याः पतिः इव। सीता स्वयं पतिवियोगिनी, अतः सा वियोगस्य दुःखं सम्यक् जानाति, तत् एव लङ्कायाः भविष्यत्त्वेन पश्यति। किन्तु एतत् सर्वं एकस्मिन् प्रतिबन्धे आश्रितम् — ‘यदि नाम सः शूरः रक्तान्तलोचनः रामः मां राक्षसस्य निवेशने वर्तमानां जानीयात्।’ एवं भविष्यवाणी पुनः ‘यदि’ इति संशये एव समाप्यते, येन तस्याः आशा निराशा च युगपत् दृश्येते। ‘हतद्योता’ इति पदं दीपानाम् उत्सवस्य च अभावं सूचयति, यत् पुण्योत्सवसमृद्धायाः वर्तमानदशायाः विपरीतम्। ‘रक्तान्तलोचनः’ इति क्रोधस्य पराक्रमस्य च चिह्नम्। कविः अत्र युद्धकाण्डस्य घटनाः पूर्वम् एव सीतायाः मुखेन सूचयति, यतः अग्रे लङ्कायां गृहे गृहे राक्षसीनां रोदनं सत्यम् एव भविष्यति।

‘अनेन नृशंसेन अधमेन रावणेन मम यः समयः निर्दिष्टः, तस्य कालः अयम् आगतः। सः एव मम विहितः मृत्युः अस्मिन् दुष्टेन वर्तते। ये नैर्ऋताः अकार्यं न जानन्ति, ते पापकारिणः। अधर्मात् तु साम्प्रतं महोत्पातः भविष्यति। पिशिताशनाः एते राक्षसाः धर्मं न विजानन्ति। ध्रुवं मां प्रातराशार्थं राक्षसः कल्पयिष्यति। प्रियदर्शनं तं विना अहं किं करिष्यामि? रक्तान्तनयनं रामम् अपश्यन्ती सुदुःखिता अहं पतिना विना क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयम्।’ अत्र रावणेन दत्तः द्विमासावधिः स्मर्यते, यस्य अन्ते तस्याः भक्षणम् उक्तम्। प्रातराशः इति पदं रावणस्य क्रूरतायाः पराकाष्ठां सूचयति — सीता तस्य भोजनम् इव कल्प्यते। ‘अकार्यं ये न जानन्ति’ इति वचनेन कर्तव्याकर्तव्यविवेकस्य अभावः राक्षसानां मुख्यः दोषः इति निर्दिश्यते। वैवस्वतः यमः; पतिं विना यमदर्शनम् इति तस्याः आर्तेः चरमा अवस्था। अत्र त्रयस्त्रिंशस्य प्रथमार्धं समीक्षिते नास्ति। ‘अधर्मात् महोत्पातः’ इति वचनेन सा पुनः धर्मस्य अवश्यम्भाविफलं स्मरति — रावणस्य अधर्मः तस्य एव विनाशाय भविष्यति। मरणस्य आसन्नतायाम् अपि तस्याः चिन्ता रामदर्शनस्य एव।

‘भरतपूर्वजः रामः मां जीवन्तीं न अजानात्; जानन्तौ तौ हि उर्व्यां परिमार्गणं कथं न कुर्याताम्? नूनं मम एव शोकेन सः वीरः लक्ष्मणाग्रजः इतः देहं त्यक्त्वा देवलोकं यातः। ये देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च मम वीरं राजीवलोचनं रामं पश्यन्ति, ते धन्याः।’ ततः अन्या शङ्का — ‘अथवा धर्मकामस्य धीमतः परमात्मनः तस्य राजर्षेः मया भार्यया प्रयोजनं नास्ति। दृश्यमाने एव प्रीतिः भवति, अदृश्यतः सौहृदं नास्ति — किन्तु कृतघ्नाः एव एवं नाशयन्ति, रामः न नाशयिष्यति।’ अत्र सा स्वयम् एव शङ्कां निराकरोति। ‘किं वा मयि केचित् अगुणाः सन्ति, किं वा मम भाग्यक्षयः, यत् वरार्हेण रामेण हीना अहम्। अक्लिष्टचारित्रात् शूरात् शत्रुनिबर्हणात् महात्मनः रामात् विहीनायाः मम मर्तुं श्रेयः।’ ‘अथवा न्यस्तशस्त्रौ मूलफलाशनौ वनगोचरौ तौ नरश्रेष्ठौ भ्रातरौ मुनिवत् चरतः; अथवा दुरात्मना राक्षसेन्द्रेण रावणेन छद्मना तौ शूरौ घातितौ।’ अत्र संशयानां परम्परा — मरणं, विस्मृतिः, स्वदोषः, वैराग्यं, वधः — सीतायाः मनसः आन्दोलनं प्रत्यक्षं करोति। प्रत्येकं संशयं सा रामस्य गुणैः एव प्रतिवदति, येन तस्याः अविचलः विश्वासः प्रकाशते। ‘कृतघ्नाः नाशयन्ति, न रामः’ इति वाक्यं तस्याः श्रद्धायाः केन्द्रम्। मुनिवृत्तेः शङ्का अपि रामस्य धर्मनिष्ठाम् एव अनुसरति। देवाः रामं पश्यन्ति इति कल्पना — रामः स्वर्गं गतः इति भावः — तस्याः निराशायाः गाम्भीर्यं दर्शयति। तथापि ‘धन्याः’ इति पदेन सा रामदर्शनम् एव परमं भाग्यं मन्यते, यत् तस्याः प्रेम्णः परिचायकम्। मूलफलाशनौ न्यस्तशस्त्रौ इति चित्रं वनवासस्य तपस्विवेषं स्मारयति, यत्र युद्धस्य प्रसङ्गः एव नास्ति। किन्तु छद्मना वधः इति अन्तिमा शङ्का सर्वाधिकं भयङ्करी, यतः रावणस्य कपटं सा स्वयम् अनुभूतवती।

‘एवंविधे काले अहं सर्वतः मर्तुम् इच्छामि; किन्तु अस्मिन् अतिवर्तमाने दुःखे अपि मम मृत्युः न विहितः।’ ततः सा मुनीन् स्मरति — ‘सत्यसम्मताः जितात्मानः महाभागाः ते महात्मानः मुनयः धन्याः, येषां प्रियाप्रिये न स्तः। तेषां प्रियात् दुःखं न सम्भवेत्, अप्रियात् च अधिकं न भवेत्; ते हि ताभ्याम् उभाभ्यां वियुज्यन्ते, तेषां महात्मनां नमः।’ अत्र सीता वैराग्यस्य आदर्शं स्तौति — यः प्रियं न गृह्णाति, तस्य वियोगदुःखम् अपि नास्ति। किन्तु स्वयं सा प्रिये अत्यन्तं अनुरक्ता, अतः सा तत् आदर्शं न प्राप्नोति। अन्ते सा निश्चिनोति — ‘विदितात्मना प्रियेण रामेण त्यक्ता, पापस्य रावणस्य वशं गता च अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि।’ ‘त्यक्ता’ इति पदं तस्याः परमां वेदनां सूचयति, यद्यपि पूर्वं सा एव ‘न रामः नाशयिष्यति’ इति अवदत्। एवं सर्गः प्राणत्यागसङ्कल्पेन समाप्यते, यः अष्टाविंशे सर्गे क्रियारूपं प्राप्स्यति, त्रिजटायाः स्वप्नात् अनन्तरम्। विलापस्य एतत् दीर्घं रूपं सीतायाः मानसिकं सङ्घर्षं सम्पूर्णतया प्रकटयति। मरणम् इच्छन्ती अपि सा रावणस्य वशे न स्थास्यामि इति निश्चयं न त्यजति — प्राणत्यागः अपि पातिव्रत्यस्य रक्षणाय एव। ‘गता वशम्’ इति पदद्वयं तस्याः पराधीनतायाः स्मरणम्, यत् पूर्वसर्गस्य ‘परवश्यता’ इति शब्देन सह सङ्गच्छते।

పూర్వసర్గం చివర చెప్పిన మాటలు పలుకుతూ, కన్నీళ్ళు ధారగా కారుతున్న ముఖంతో, తల వంచుకొని ఉన్న ఆ బాల జనకాత్మజ విలపించడం మొదలుపెట్టింది. ఉన్మత్తురాలివలె, ప్రమత్తురాలివలె, భ్రాంతచిత్తవలె శోకిస్తూ ఆ పడుచు నేలమీద పొర్లుతూ చేష్టలు చేయసాగింది. ఈ నాలుగు విశేషణాలు ఆమె మనస్సులోని కలవరాన్ని చూపుతాయి — ఉన్మాదంవలె, ప్రమాదంవలె, భ్రమవలె, బాలిక చేష్టవలె. ఆమె ఇలా అన్నది — ‘రాఘవుడు ఏమరుపాటుగా ఉన్నప్పుడు కామరూపి అయిన రాక్షసుడు రావణుడు ఆక్రోశిస్తున్న నన్ను బలవంతంగా అణచివేసి తీసుకువచ్చాడు.’ ‘ప్రమత్తః’ (ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాడు) అనే పదం మారీచమృగాన్ని రాముడు వెంబడించిన సందర్భాన్ని, అతడు ఆశ్రమం నుండి దూరంగా వెళ్ళిన సమయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘ఇప్పుడు రాక్షసస్త్రీల వశమైపోయి, దారుణంగా బెదిరింపులకు గురవుతూ, మిక్కిలి దుఃఖంతో బాధపడుతూ, చింతిస్తూ ఉన్న నేను బ్రతకలేను. మహారథుడైన రాముడు లేకుండా రాక్షసస్త్రీల మధ్య నివసిస్తున్న నాకు ప్రాణంతో గానీ, ధనంతో గానీ, ఆభరణాలతో గానీ ప్రయోజనం లేదు.’ ఇక్కడ సీత ధనాన్నీ ఆభరణాలనూ గడ్డిపోచతో సమానంగా భావిస్తుంది — రావణుడు ప్రలోభపెట్టడానికి చూపిన ఐశ్వర్యాలన్నీ ఇక్కడ తిరస్కరించబడతాయి. ‘క్రోశతీ బలాత్’ (ఆక్రోశిస్తుండగా బలవంతంగా) అనే రెండు పదాలు ఆమె అపహరణలోని హింసను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాయి. మొదటి శ్లోకంలోనే ‘బాలా’ అనే పదం ఆమె అసహాయతనూ కోమలత్వాన్నీ వెల్లడిస్తుంది. కవి ఇక్కడ సీత శోకాన్ని బాహ్యచేష్టల ద్వారానే చూపుతాడు — కన్నీళ్ళు, తలవంచుకోవడం, నేలమీద పొర్లడం. దీనివల్ల పాఠకుడు ఆమె అంతరంగ స్థితిని తానే ఊహించుకుంటాడు. ‘జీవితుం న ఉత్సహే’ (బ్రతకలేను) అనే వాక్యం సర్గ చివరి నిశ్చయాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. రాక్షసస్త్రీల మధ్య నివాసమే ఆమెకు మరణం కంటే ఎక్కువ దుఃఖం.

‘నిశ్చయంగా నా ఈ హృదయం రాతితో చేసినది, లేదా జరామరణాలు లేనిది; అందుకే ఇంత మహాదుఃఖంలో కూడా ఇది బద్దలు కావడం లేదు. అనార్యనూ అసతినీ అయిన నన్ను ధిక్కరించాలి — అతడు లేకుండా ఒక్క ముహూర్తమైనా పాపజీవనంతో ప్రాణాలు నిలుపుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ ఆమె తనను తానే నిందించుకుంటుంది — భర్త లేకుండా జీవించడం పాపమని భావిస్తుంది. తరువాత ఆమె రావణుని గురించి ఇలా అంటుంది — ‘ఆ నిశాచరుని ఎడమకాలితోనైనా తాకను, ఇక నీచుడైన అతన్ని కోరుకోవడం మాట ఎక్కడ? అతనికి తిరస్కారం అంటే ఏమిటో తెలియదు, తానెవరో తెలియదు, తన కులమేమిటో తెలియదు; క్రూరస్వభావంతో అతడు నన్ను కోరుకుంటున్నాడు.’ ‘నన్ను ఛేదించినా, చీల్చినా, ముక్కలు చేసినా, అగ్నిలో కాల్చినా, మండించినా రావణుని దగ్గరకు చేరను; చాలాసేపు వ్యర్థంగా వాగడం వల్ల మీకేమి ప్రయోజనం?’ అని ఆమె రాక్షసస్త్రీలతో అన్నది. ఇక్కడ క్రియాపదాల క్రమం ఛేదనం నుండి దహనం వరకు పెరుగుతూ పోతుంది; దాని ద్వారా ఆమె నిశ్చయపు దార్ఢ్యం సూచించబడుతుంది. ఎడమకాలు అత్యంత తిరస్కారానికి చిహ్నం. ‘తిరస్కారం తెలియదు’ అనే మాటలో రావణుని నిర్లజ్జ నిందించబడుతుంది — ‘వద్దు’ అని విన్నా అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ యాచిస్తూనే ఉంటాడు. ఇక్కడ ఆరవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘అసతీ’ అనే ఆత్మనింద ఆమెలో దోషమున్నదని సూచించదు; భర్తకు దూరమై ప్రాణాలు నిలుపుకోవడమే ఒక అపరాధమన్నట్లు ఆమె భావిస్తుంది. ఈ విధంగా ఆమె పాతివ్రత్యపు ఔన్నత్యం స్పష్టమవుతుంది. రావణుని కులాన్ని కూడా ఆమె గుర్తుచేస్తుంది — పులస్త్యవంశంలో పుట్టినవాడు ఇలాంటి పని చేస్తున్నాడని నిందిస్తుంది.

‘రాఘవుడు ప్రఖ్యాతుడు, ప్రాజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, కరుణామయుడు, సదాచారవంతుడు; అయినా నా భాగ్యం క్షీణించడం వల్ల అతడు కరుణ లేనివాడయ్యాడేమో అని శంకిస్తున్నాను. ఒక్కడే జనస్థానంలో పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను నిర్మూలించినవాడు నన్నెందుకు చేరుకోవడం లేదు? అల్పవీర్యుడైన రాక్షసుడు రావణుడు నన్ను నిర్బంధించాడు; నా భర్త మాత్రం యుద్ధంలో రావణుని చంపడానికి నిశ్చయంగా సమర్థుడే. దండకారణ్యంలో రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన విరాధుని రణంలో సంహరించిన ఆ రాముడు నన్నెందుకు చేరుకోవడం లేదు?’ ఆమె తానే సమాధానం వెదకుతుంది — ‘లంక సముద్రం మధ్యలో ఉండి ఎవరూ ఎదిరించలేనిదే కావచ్చు, కానీ రాఘవుని బాణాల గమనాన్ని ఏదీ అడ్డుకోలేదు. దృఢపరాక్రముడైన రాముడు రాక్షసుడు అపహరించిన తన ప్రియభార్యను ఎందుకు చేరుకోవడం లేదు, దానికి కారణమేమిటి? లక్ష్మణుని అన్నగారికి నేనిక్కడ ఉన్నానని తెలియదేమో అని శంకిస్తున్నాను; తెలిసి ఉంటే ఆ తేజస్వి ఈ అవమానాన్ని ఎలా సహిస్తాడు?’ ఇక్కడ సీత తర్కం అడుగడుగునా సాగుతుంది — పరాక్రమం విషయంలో సందేహం లేదు, సముద్రం కూడా అడ్డంకి కాదు, కాబట్టి తెలియకపోవడమే కారణమని ఆమె నిశ్చయిస్తుంది. రాముడు ఇంతకుముందు చేసిన పనులు — జనస్థాన విజయం, విరాధవధ — ఆమె విశ్వాసానికి ఆధారం. ‘రావణుడు అల్పవీర్యుడు’ అనే మాట రాముని బలంతో పోల్చి చెప్పినది. ‘నిరనుక్రోశః’ (కరుణ లేనివాడు) అనే శంక కూడా ‘మద్భాగ్యసంక్షయాత్’ (నా భాగ్యం క్షీణించడం వల్ల) అనే పదంతో మృదువుగా చేయబడింది — దోషం రామునిది కాదు, తన భాగ్యానిదే. ఈ భాగంలో ‘స మాం కిం నాభిపద్యతే’ (అతడు నన్నెందుకు చేరుకోవడం లేదు) అనే వాక్యం రెండుసార్లు పునరావృతమవుతుంది; దానివల్ల ఆమె నిరీక్షణలోని వ్యాకులత ప్రకటమవుతుంది. ఆమె ప్రశ్నకు సమాధానం దొరకదు, అందుకే ఆమె తానే కారణాలను కల్పించుకుంటుంది. విరాధుని పేరు ఆమె స్మృతిలో ప్రత్యేకంగా నిలిచి ఉంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా ఇంతకుముందు ఆమెను పట్టుకున్నాడు, రాముడు ఆమెను విడిపించాడు. కాబట్టి ఆమె ఆశ అనుభవం మీద ఆధారపడినది, కేవలం కల్పన కాదు.

‘నేను అపహరించబడ్డానని తెలుసుకొని రాఘవునికి తెలియజేయగలిగిన ఆ గృధ్రరాజు కూడా రణంలో రావణుని చేతిలో పడిపోయాడు. నన్ను రక్షించడానికి వచ్చి, రావణవధకు సిద్ధపడి నిలిచిన ఆ జటాయువు వృద్ధుడైనా గొప్ప పని చేశాడు.’ ఇక్కడ జటాయువు వృద్ధాప్యమూ అతని సాహసమూ గౌరవించబడతాయి. ‘నేనిక్కడ ఉన్నానని రాఘవునికి తెలిస్తే, మిక్కిలి కోపించిన అతడు ఈ రోజే బాణాలతో లోకాన్ని రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాడు; లంకానగరాన్ని కాల్చివేస్తాడు, మహాసముద్రాన్ని కూడా దహిస్తాడు, నీచుడైన రావణుని కీర్తినీ పేరునూ నశింపజేస్తాడు. అప్పుడు భర్తలను కోల్పోయిన రాక్షసస్త్రీల ఇంటింటా, ఇప్పుడు నేను ఏడుస్తున్నట్లే, మళ్ళీ రోదనం వినిపిస్తుంది, సందేహం లేదు.’ ‘లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు వెదకి రాక్షసుల లంకను అలాగే చేస్తాడు; వారిద్దరి కంట పడిన శత్రువు ఒక్క ముహూర్తమైనా బ్రతకడు. చితిపొగలతో నిండిన దారులతో, గద్దల గుంపులతో అలంకరించబడిన లంక త్వరలోనే శ్మశానంలా అవుతుంది.’ ‘త్వరలోనే నేను ఈ మనోరథాన్ని పొందుతాను; మీరు నడుస్తున్న ఈ చెడ్డదారి మీ అందరికీ విపరీత ఫలితాన్నే సూచిస్తోంది’ అని ఆమె రాక్షసస్త్రీలతో అంటుంది. ఇక్కడ సీత శోకం క్రోధంగా పరిణమిస్తుంది, విలాపం భవిష్యవాణి రూపం దాలుస్తుంది. ‘నేను ఏడుస్తున్నట్లే వారూ’ అనే మాటలో న్యాయమైన ప్రతీకారభావం ఉంది — రాక్షసులు ఇచ్చిన దుఃఖం వారికే తిరిగి వస్తుంది. చితిపొగ, గద్దల గుంపు అనే చిత్రం యుద్ధానంతరం లంక దుస్థితిని ముందుగానే చూపుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో లంక శ్మశానరూపం విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ఇక్కడ సీత వాణి శాపంలా కాదు, ధర్మనియమపు ఉద్ఘోషణలా ఉంటుంది — అధర్మానికి ఫలం నిశ్చితం. రామలక్ష్మణుల చూపు పడితే చాలు శత్రువు బ్రతకడు అనే మాట వారి పరాక్రమంపై ఆమెకున్న దృఢవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. జటాయువు త్యాగాన్ని సీత కృతజ్ఞతతో స్మరిస్తుంది — ఒక పక్షి కూడా ధర్మం కోసం ప్రాణాలు విడిచింది.

‘లంకలో ఎలాంటి అశుభాలు కనిపిస్తున్నాయో, వాటివల్ల త్వరలోనే అది కాంతిహీనమవుతుంది. పాపి అయిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు హతుడైనప్పుడు, ఎవరూ ఎదిరించలేని లంక కూడా విధవ అయిన స్త్రీవలె శుష్కించిపోతుంది. పుణ్యోత్సవాలతో సమృద్ధమై రాక్షసులతో నిండిన ఈ నగరం కూడా భర్తను కోల్పోయిన స్త్రీవలె అవుతుంది. నిశ్చయంగా త్వరలోనే ఇంటింటా ఏడుస్తున్న, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న రాక్షసకన్యల ధ్వనిని నేను వింటాను. రాముని బాణాలతో కాలిపోయిన లంక చీకటితో నిండి, వెలుగు కోల్పోయి, రాక్షసవీరులు హతులై ఉంటుంది.’ ఇక్కడ విధవ ఉపమానం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — నగరం స్త్రీ వంటిది, రాజు ఆమె భర్త వంటివాడు. సీత స్వయంగా భర్తకు దూరమైనది, కాబట్టి ఆమెకు వియోగదుఃఖం బాగా తెలుసు; దాన్నే ఆమె లంక భవిష్యత్తుగా చూస్తుంది. కానీ ఇదంతా ఒకే షరతుపై ఆధారపడి ఉంది — ‘ఎర్రని కనుకొలకులు గల ఆ శూరుడు రాముడు నేను రాక్షసుని నివాసంలో ఉన్నానని తెలుసుకుంటే.’ ఈ విధంగా భవిష్యవాణి మళ్ళీ ‘ఒకవేళ’ అనే సంశయంలోనే ముగుస్తుంది; దానివల్ల ఆమె ఆశా నిరాశా ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. ‘హతద్యోతా’ (వెలుగు కోల్పోయినది) అనే పదం దీపాలూ ఉత్సవాలూ లేకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది — ఇది పుణ్యోత్సవాలతో సమృద్ధమైన ప్రస్తుత స్థితికి విరుద్ధం. ‘రక్తాంతలోచనః’ (ఎర్రని కనుకొలకులు గలవాడు) అనేది క్రోధానికీ పరాక్రమానికీ చిహ్నం. కవి ఇక్కడ యుద్ధకాండ ఘటనలను సీత నోటి ద్వారా ముందుగానే సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే ముందు లంకలో ఇంటింటా రాక్షసస్త్రీల రోదనం నిజంగానే జరుగుతుంది.

‘క్రూరుడూ అధముడూ అయిన ఈ రావణుడు నాకు నిర్దేశించిన గడువు యొక్క కాలం వచ్చేసింది. ఆ దుష్టుడు నాకు నిర్ణయించిన మృత్యువు అదే. చేయకూడని పనేదో తెలియని ఈ నైరృతులు పాపకార్యాలు చేసేవారు. అధర్మం వల్ల ఇప్పుడు మహోత్పాతం సంభవిస్తుంది. మాంసం తినే ఈ రాక్షసులకు ధర్మం తెలియదు. నిశ్చయంగా ఆ రాక్షసుడు నన్ను ఉదయపు భోజనంగా చేసుకుంటాడు. ప్రియదర్శనుడైన అతడు లేకుండా నేనేమి చేయగలను? ఎర్రని కనుకొలకులు గల రాముని చూడలేక మిక్కిలి దుఃఖిస్తున్న నేను భర్త లేకుండా త్వరలోనే వైవస్వత దేవుని చూస్తాను.’ ఇక్కడ రావణుడు ఇచ్చిన రెండు నెలల గడువు గుర్తుకు వస్తుంది, దాని చివర ఆమెను భక్షిస్తానని అతడు చెప్పాడు. ‘ప్రాతరాశః’ (ఉదయపు భోజనం) అనే పదం రావణుని క్రూరత్వపు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది — సీత అతనికి భోజనంగా కల్పించబడుతుంది. ‘అకార్యం యే న జానంతి’ (చేయకూడనిదేదో తెలియనివారు) అనే మాటతో కర్తవ్యాకర్తవ్య వివేకం లేకపోవడమే రాక్షసుల ముఖ్యదోషమని నిర్దేశించబడుతుంది. వైవస్వతుడు అంటే యముడు; భర్త లేకుండా యముని దర్శనం — ఇది ఆమె ఆర్తికి చరమావస్థ. ఇక్కడ ముప్పై మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘అధర్మం వల్ల మహోత్పాతం’ అనే మాటతో ఆమె మళ్ళీ ధర్మపు అనివార్య ఫలాన్ని గుర్తుచేసుకుంటుంది — రావణుని అధర్మం అతని వినాశానికే దారితీస్తుంది. మరణం సమీపించినప్పుడు కూడా ఆమె చింత రాముని దర్శనం గురించే.

‘భరతుని అన్నగారైన రాముడు నేను బ్రతికి ఉన్నానని తెలుసుకోలేదు; తెలిసి ఉంటే వారిద్దరూ భూమి అంతటా ఎందుకు వెదకరు? నిశ్చయంగా నా శోకంతోనే ఆ వీరుడు, లక్ష్మణుని అన్నగారు, ఇక్కడ దేహం విడిచి దేవలోకానికి వెళ్ళిపోయి ఉంటాడు. నా వీరుడూ రాజీవలోచనుడూ అయిన రాముని చూస్తున్న దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ ధన్యులు.’ తరువాత మరొక శంక — ‘లేదా ధర్మాన్ని కోరేవాడూ, ధీమంతుడూ, పరమాత్ముడూ అయిన ఆ రాజర్షికి భార్యనైన నాతో ప్రయోజనం లేదేమో. కనిపిస్తున్నంతసేపే ప్రీతి ఉంటుంది, కనిపించనివారితో స్నేహం ఉండదు — కానీ కృతఘ్నులే ఇలా స్నేహాన్ని నశింపజేస్తారు, రాముడు నశింపజేయడు.’ ఇక్కడ ఆమె తానే శంకను నివారించుకుంటుంది. ‘లేదా నాలో ఏవైనా దుర్గుణాలు ఉన్నాయా, లేక నా భాగ్యం క్షీణించిందా, శ్రేష్ఠుడైన రాముడికి నేను దూరమయ్యాను. నిర్మలమైన చారిత్రం గలవాడూ, శూరుడూ, శత్రుసంహారకుడూ, మహాత్ముడూ అయిన రాముడికి దూరమైన నాకు మరణించడమే శ్రేయస్కరం.’ ‘లేదా ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠులైన సోదరులు శస్త్రాలు విడిచిపెట్టి, కందమూలఫలాలు తింటూ, వనంలో సంచరిస్తూ మునులవలె జీవిస్తున్నారేమో; లేదా దురాత్ముడైన రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు ఆ శూరులిద్దరినీ మోసంతో చంపించాడేమో.’ ఇక్కడ సంశయాల పరంపర — మరణం, మరపు, తన దోషం, వైరాగ్యం, వధ — సీత మనస్సులోని ఆందోళనను ప్రత్యక్షం చేస్తుంది. ప్రతి సంశయానికీ ఆమె రాముని గుణాలతోనే సమాధానం చెబుతుంది; దాని ద్వారా ఆమె అచంచల విశ్వాసం ప్రకాశిస్తుంది. ‘కృతఘ్నులు నశింపజేస్తారు, రాముడు కాదు’ అనే వాక్యం ఆమె శ్రద్ధకు కేంద్రం. మునివృత్తి గురించిన శంక కూడా రాముని ధర్మనిష్ఠనే అనుసరిస్తుంది. దేవతలు రాముని చూస్తున్నారనే కల్పన — రాముడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడనే భావం — ఆమె నిరాశలోని గాఢతను చూపుతుంది. అయినా ‘ధన్యాః’ (ధన్యులు) అనే పదంతో ఆమె రాముని దర్శనమే పరమభాగ్యమని భావిస్తుంది, ఇది ఆమె ప్రేమకు పరిచాయకం. కందమూలఫలాలు తింటూ శస్త్రాలు విడిచిపెట్టినవారు అనే చిత్రం వనవాసంలోని తపస్వివేషాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ యుద్ధప్రసక్తే లేదు. కానీ మోసంతో వధ అనే చివరి శంక అన్నిటికంటే భయంకరమైనది, ఎందుకంటే రావణుని కపటాన్ని ఆమె స్వయంగా అనుభవించింది.

‘ఇలాంటి సమయంలో నేను అన్నివిధాలా మరణించాలని కోరుకుంటున్నాను; కానీ ఇంత మితిమీరిన దుఃఖంలో కూడా నాకు మృత్యువు విధించబడలేదు.’ తరువాత ఆమె మునులను స్మరిస్తుంది — ‘సత్యనిష్ఠులూ, జితేంద్రియులూ, మహాభాగులూ అయిన ఆ మహాత్ములైన మునులు ధన్యులు, వారికి ప్రియమూ అప్రియమూ రెండూ లేవు. వారికి ప్రియం వల్ల దుఃఖం కలగదు, అప్రియం వల్ల అంతకంటే ఎక్కువ కలగదు; వారు ఆ రెండింటి నుండీ విడివడి ఉంటారు, ఆ మహాత్ములకు నమస్కారం.’ ఇక్కడ సీత వైరాగ్యపు ఆదర్శాన్ని స్తుతిస్తుంది — ప్రియమైనదాన్ని పట్టుకోనివానికి వియోగదుఃఖం కూడా ఉండదు. కానీ తాను స్వయంగా ప్రియునిపై అత్యంతం అనురక్తురాలు, కాబట్టి ఆ ఆదర్శాన్ని ఆమె అందుకోలేదు. చివరకు ఆమె నిశ్చయిస్తుంది — ‘ఆత్మజ్ఞాని అయిన ప్రియుడు రాముడు నన్ను విడిచిపెట్టాడు, పాపి అయిన రావణుని వశమయ్యాను; నేను ప్రాణాలు విడుస్తాను.’ ‘త్యక్తా’ (విడిచిపెట్టబడినది) అనే పదం ఆమె పరమవేదనను సూచిస్తుంది, ఇంతకుముందు ఆమే ‘రాముడు స్నేహాన్ని నశింపజేయడు’ అని అన్నప్పటికీ. ఈ విధంగా సర్గ ప్రాణత్యాగ సంకల్పంతో ముగుస్తుంది; అది త్రిజట స్వప్నం తరువాత ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గలో క్రియారూపం దాలుస్తుంది. విలాపపు ఈ దీర్ఘరూపం సీత మానసిక సంఘర్షణను సంపూర్ణంగా ప్రకటిస్తుంది. మరణాన్ని కోరుకుంటున్నా ‘రావణుని వశంలో ఉండను’ అనే నిశ్చయాన్ని ఆమె విడిచిపెట్టదు — ప్రాణత్యాగం కూడా పాతివ్రత్య రక్షణ కోసమే. ‘గతా వశమ్’ (వశమయ్యాను) అనే రెండు పదాలు ఆమె పరాధీనతను గుర్తుచేస్తాయి, ఇది పూర్వసర్గంలోని ‘పరవశ్యతా’ (పరాధీనత) అనే పదంతో సరిపోతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் சொன்ன சொற்களைச் சொல்லியபடியே, கண்ணீர் வழியும் முகத்துடனும் கீழே தாழ்ந்த முகத்துடனும் அந்த இளம்பெண்ணான ஜனகன் மகள் புலம்பத் தொடங்கினாள். பித்துப்பிடித்தவள் போலவும், தன்னை மறந்தவள் போலவும், மனம் குழம்பியவள் போலவும் வருந்திய அவள், ஒரு சிறுமியைப் போலத் தரையில் புரண்டு துடித்தாள். இந்த நான்கு அடைமொழிகளும் — பித்துப் போல, மறதி போல, மனக்குழப்பம் போல, சிறுமியின் செயல் போல — அவள் மனத்தின் கலக்கத்தைக் காட்டுகின்றன. அவள் சொன்னாள்: ‘ராகவன் கவனமின்றி இருந்தபோது, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ராக்ஷசனான ராவணன், நான் கதறிக்கொண்டிருக்கவே என்னைப் பலவந்தமாகப் பற்றி இழுத்துக்கொண்டு வந்தான்.’ ‘கவனமின்றி’ (ப்ரமத்த) என்ற சொல், ராமன் மாரீசனாகிய மானைத் தொடர்ந்து ஆசிரமத்திலிருந்து தொலைவுக்குச் சென்ற நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டுகிறது. ‘இப்போது ராக்ஷசிகளின் பிடியில் சிக்கி, கொடுமையாக மிரட்டப்பட்டு, பெருந்துயரில் வாடி, சிந்தித்துக்கொண்டிருக்கும் நான் உயிர் வாழத் துணியவில்லை. மாவீரனான ராமன் இல்லாமல் ராக்ஷசிகளின் நடுவே வாழும் எனக்கு உயிராலோ, செல்வத்தாலோ, அணிகலன்களாலோ எந்தப் பயனும் இல்லை.’ இங்கே சீதை செல்வத்தையும் அணிகலன்களையும் துரும்பாக மதிக்கிறாள் — ராவணன் ஆசைகாட்டுவதற்காகக் காட்டிய செல்வச் சிறப்புகள் எல்லாம் இங்கே மறுக்கப்படுகின்றன. ‘கதறிக்கொண்டிருக்கவே, பலவந்தமாக’ என்ற இரு சொற்களும் அவள் கடத்தப்பட்டபோது நிகழ்ந்த வன்முறையை மீண்டும் நினைவூட்டுகின்றன. முதல் சுலோகத்திலேயே ‘பாலா’ (இளம்பெண்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய ஆதரவற்ற நிலையும் மென்மையும் வெளிப்படுகின்றன. கவிஞர் இங்கே சீதையின் துயரத்தை வெளிச் செயல்களின் வழியாகவே காட்டுகிறார் — கண்ணீர், தாழ்ந்த முகம், தரையில் புரளுதல். இதனால் வாசகன் அவளுடைய உள்நிலையைத் தானே ஊகித்துக்கொள்கிறான். ‘உயிர் வாழத் துணியவில்லை’ என்ற வாக்கியம் சர்க்கத்தின் இறுதி முடிவை முன்னதாகவே சுட்டுகிறது. ராக்ஷசிகளின் நடுவே வாழ்வதே அவளுக்கு மரணத்தைவிடப் பெரிய துன்பம்.

‘என் இந்த இதயம் நிச்சயமாகக் கல்லால் ஆனது, அல்லது மூப்பும் சாவும் அற்றது; ஆகவேதான் இவ்வளவு பெருந்துயரத்திலும் இது பிளந்து சிதறவில்லை. அவரைப் பிரிந்திருந்தும் ஒரு கணமேனும் பாவ வாழ்க்கை வாழ்ந்து உயிரைத் தாங்கிக்கொண்டிருக்கும், பண்பற்ற, கற்பற்ற என்னை நிந்திக்க வேண்டும்.’ இங்கே அவள் தன்னையே நிந்திக்கிறாள் — கணவன் இல்லாத வாழ்க்கையையே அவள் பாவமாகக் கருதுகிறாள். பிறகு அவள் ராவணனைப் பற்றிச் சொல்கிறாள்: ‘அந்த இரவில் திரிபவனை என் இடது காலாலும் தொட மாட்டேன்; இழிந்த அவனை விரும்புவது பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா? அவன் மறுப்பு என்பதை அறியான்; தன்னையும் அறியான், தன் குலத்தையும் அறியான்; கொடிய இயல்பால் என்னை வேண்டிப் பெற விரும்புகிறான்.’ ‘வெட்டப்பட்டாலும், பிளக்கப்பட்டாலும், துண்டு துண்டாகப் பிளக்கப்பட்டாலும், நெருப்பில் இட்டு எரிக்கப்பட்டாலும், கொழுந்துவிட்டு எரிக்கப்பட்டாலும் நான் ராவணனை அணுக மாட்டேன்; நீண்ட நேரம் பிதற்றுவதால் உங்களுக்கு என்ன பயன்?’ என்று அவள் ராக்ஷசிகளிடம் சொன்னாள். இங்கே வினைச்சொற்களின் வரிசை வெட்டுதலில் தொடங்கி எரித்தல் வரை வளர்ந்துகொண்டே செல்கிறது; இதனால் அவளுடைய உறுதியின் திண்மை புலப்படுகிறது. இடது கால் என்பது மிகுந்த அவமதிப்பின் அடையாளம். ‘மறுப்பை அறியான்’ என்ற சொல்லில் ராவணனின் வெட்கமின்மை கண்டிக்கப்படுகிறது — ‘இல்லை’ என்று கேட்டபிறகும் அவன் மீண்டும் மீண்டும் வேண்டுகிறான். இங்கே ஆறாம் சுலோகம் செம்மைப் பதிப்பில் இல்லை; அது வழக்குப் பதிப்பில் (வுல்கேட்) மட்டுமே உள்ளது. ‘கற்பற்றவள்’ (அஸதீ) என்ற தன்னிந்தை அவளிடம் ஏதோ குறை உண்டு என்பதைச் சுட்டவில்லை; கணவனைப் பிரிந்த நிலையில் உயிரைத் தாங்குவதையே அவள் ஒரு குற்றம் போலக் கருதுகிறாள். இவ்வாறு அவளுடைய கற்பின் மேன்மை வெளிப்படுகிறது. ராவணனின் குலத்தையும் அவள் நினைவூட்டுகிறாள் — புலஸ்தியரின் மரபில் பிறந்தவன் இத்தகைய செயலைச் செய்கிறானே என்பது அவள் கண்டனம்.

‘ராகவன் புகழ்பெற்றவர், அறிவாளி, செய்நன்றி மறவாதவர், இரக்கமுடையவர், நல்லொழுக்கம் உடையவர்; ஆயினும் என் நல்வினை தீர்ந்துபோனதால் அவர் இரக்கமற்றவர் ஆகிவிட்டாரோ என்று ஐயுறுகிறேன். ஜனஸ்தானத்தில் தனி ஒருவராகவே பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களை அழித்தவர் என்னை ஏன் வந்தடையவில்லை? அற்ப வலிமையுடைய ராக்ஷசனான ராவணனால் நான் சிறைவைக்கப்பட்டிருக்கிறேன்; என் கணவரோ போரில் ராவணனைக் கொல்லும் ஆற்றல் உடையவரே. தண்டகாரண்யத்தில் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான விராதனைப் போரில் கொன்ற அந்த ராமன் என்னை ஏன் வந்தடையவில்லை?’ அவளே விடையைத் தேடுகிறாள்: ‘கடலின் நடுவே இருக்கும் இலங்கை தாக்குவதற்கு அரியதுதான்; ஆனால் ராகவனின் அம்புகளின் பாய்ச்சலுக்குத் தடை இருக்காது. உறுதியான வீரமுடைய ராமன், ராக்ஷசனால் கடத்தப்பட்ட தன் அன்பு மனைவியை வந்தடையாததற்கு என்னதான் காரணம்? லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் நான் இங்கே இருப்பதை அறியவில்லை என்றே ஐயுறுகிறேன்; அறிந்திருந்தால் அந்த ஒளிமிக்கவர் இந்த அவமானத்தை எப்படிப் பொறுத்துக்கொள்வார்?’ இங்கே சீதையின் தர்க்கம் படிப்படியாக நகர்கிறது — அவருடைய வீரத்தில் ஐயமில்லை, கடலும் தடையன்று, ஆகவே அறியாமையே காரணம் என்று அவள் முடிவு செய்கிறாள். ராமன் முன்பு செய்த செயல்கள் — ஜனஸ்தான வெற்றி, விராதன் வதம் — அவளுடைய நம்பிக்கைக்கு அடிப்படை. ‘ராவணன் அற்ப வலிமையுடையவன்’ என்ற சொல் ராமனின் வலிமையோடு ஒப்பிட்டுச் சொல்லப்பட்டது. ‘இரக்கமற்றவர்’ என்ற ஐயமும் ‘என் நல்வினை தீர்ந்ததால்’ என்ற சொல்லால் மென்மையாக்கப்படுகிறது — குற்றம் ராமனுடையதன்று, தன் விதியினுடையதே. இந்தப் பகுதியில் ‘அவர் என்னை ஏன் வந்தடையவில்லை’ என்ற வாக்கியம் இருமுறை திரும்ப வருகிறது; இதனால் அவளுடைய காத்திருப்பின் பதற்றம் வெளிப்படுகிறது. அவளுடைய கேள்விக்கு விடை கிடைக்கவில்லை; ஆகவே அவளே காரணங்களைக் கற்பனை செய்கிறாள். விராதனின் பெயர் அவள் நினைவில் சிறப்பாக நிலைத்திருக்கிறது; ஏனெனில் அவனாலும் அவள் முன்பு பற்றப்பட்டாள், ராமனால் மீட்கப்பட்டாள். ஆகவே அவளுடைய நம்பிக்கை வெறும் கற்பனையன்று, அனுபவத்தில் வேரூன்றியது.

‘நான் கடத்தப்பட்டதை அறிந்து ராகவனிடம் தெரிவிக்கக்கூடிய அந்தக் கழுகரசனும் போரில் ராவணனால் வீழ்த்தப்பட்டார். அவ்வாறு எனக்கு உதவ முன்வந்து, ராவணனைக் கொல்ல முனைந்து நின்ற முதியவரான அந்த ஜடாயு பெரும் செயல் புரிந்தார்.’ இங்கே ஜடாயுவின் முதுமையும் அவருடைய துணிச்சலும் போற்றப்படுகின்றன. ‘நான் இங்கே இருப்பதை ராகவன் அறிந்தால், கடுஞ்சினம் கொண்டு இன்றே தம் அம்புகளால் உலகை ராக்ஷசர் அற்றதாக்குவார்; இலங்கை நகரை எரிப்பார், பெருங்கடலையும் எரிப்பார், இழிந்த ராவணனின் புகழையும் பெயரையும் அழிப்பார். பிறகு, தலைவரை இழந்த ராக்ஷசிகளின் வீடுதோறும், நான் இப்போது அழுவதுபோலவே, மீண்டும் அழுகை எழும் — இதில் ஐயமில்லை.’ ‘லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராமன் தேடிவந்து ராக்ஷசர்களின் இலங்கையை அவ்வாறே ஆக்குவார்; அவ்விருவரின் பார்வையில் பட்ட பகைவன் ஒரு கணமும் உயிர் வாழ மாட்டான். சிதைப் புகையால் சூழப்பட்ட தெருக்களுடனும், கழுகுக் கூட்டங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டும் இலங்கை விரைவிலேயே சுடுகாட்டைப் போல ஆகிவிடும்.’ ‘விரைவிலேயே நான் இந்த விருப்பத்தை அடைவேன்; உங்களுடைய இந்தத் தீய வழி உங்கள் எல்லாருக்கும் தலைகீழ் மாற்றத்தையே காட்டுகிறது’ என்று அவள் ராக்ஷசிகளிடம் சொல்கிறாள். இங்கே சீதையின் துயரம் சினமாக மாறுகிறது; புலம்பல் முன்னுரைப்பின் வடிவம் பெறுகிறது. ‘நான் அழுவதுபோல அவர்களும்’ என்ற சொல்லில் நியாயமான பதிலடியின் உணர்வு உள்ளது — ராக்ஷசர்கள் தந்த துன்பம் அவர்களிடமே திரும்பி வரும். சிதைப் புகை, கழுகுக் கூட்டம் என்ற சித்திரம் போருக்குப் பிந்திய இலங்கையின் நிலையை முன்னதாகவே காட்டுகிறது. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் இலங்கையின் சுடுகாட்டுத் தோற்றம் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது. இங்கே சீதையின் சொல் ஒரு சாபம் போல அல்ல, தர்மத்தின் நியதியை அறிவிக்கும் முழக்கம் போல ஒலிக்கிறது — அதர்மத்தின் பலன் உறுதியானது. ராம லக்ஷ்மணர்களின் பார்வை பட்டதுமே பகைவன் உயிர் வாழ மாட்டான் என்ற சொல், அவர்களுடைய வீரத்தில் அவள் கொண்டுள்ள உறுதியான நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது. ஜடாயுவின் தியாகம் சீதையால் நன்றியுடன் நினைவுகூரப்படுகிறது — ஒரு பறவையும் தர்மத்துக்காகத் தன் உயிரைத் துறந்தது.

‘இலங்கையில் தென்படும் இத்தகைய அமங்கலச் சகுனங்களால், அது விரைவிலேயே ஒளியிழந்துவிடும். பாவியான ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் கொல்லப்பட்டதும், தாக்குவதற்கு அரிய இலங்கையும் கணவனை இழந்த பெண்ணைப் போல வாடி உலர்ந்துவிடும். புனிதத் திருவிழாக்களால் செழித்து, ராக்ஷசர்கள் நிறைந்திருக்கும் இந்த நகரமும் கணவனை இழந்த மங்கையைப் போல ஆகிவிடும். வீடுதோறும் அழுது துயரில் வாடும் ராக்ஷசப் பெண்களின் ஓலத்தை விரைவிலேயே நான் நிச்சயமாகக் கேட்பேன். ராமனின் அம்புகளால் எரிக்கப்பட்ட இலங்கை, இருள் சூழ்ந்து, ஒளி அழிந்து, ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்கள் கொல்லப்பட்டதாக ஆகிவிடும்.’ இங்கே கைம்பெண்ணின் உவமை மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — நகரம் ஒரு பெண்ணைப் போல, அரசன் அவளுடைய கணவனைப் போல. சீதையே கணவனைப் பிரிந்தவள்; ஆகவே பிரிவின் துன்பத்தை அவள் நன்கு அறிவாள்; அதையே இலங்கையின் எதிர்காலமாகக் காண்கிறாள். ஆனால் இவை அனைத்தும் ஒரே நிபந்தனையைச் சார்ந்திருக்கின்றன: ‘சிவந்த கடைக்கண்களையுடைய அந்த வீரரான ராமன், நான் ராக்ஷசனின் மாளிகையில் இருப்பதை அறிந்தால் மட்டுமே.’ இவ்வாறு முன்னுரைப்பு மீண்டும் ‘அறிந்தால்’ என்ற ஐயத்திலேயே முடிகிறது; இதனால் அவளுடைய நம்பிக்கையும் நம்பிக்கையின்மையும் ஒரே நேரத்தில் தென்படுகின்றன. ‘ஒளி அழிந்த’ (ஹதத்யோதா) என்ற சொல் விளக்குகளும் திருவிழாக்களும் இல்லாமையைச் சுட்டுகிறது; இது புனிதத் திருவிழாக்களால் செழித்திருக்கும் அதன் இன்றைய நிலைக்கு நேர் எதிரானது. ‘சிவந்த கடைக்கண்கள்’ என்பது சினத்தின், வீரத்தின் அடையாளம். கவிஞர் இங்கே யுத்த காண்டத்தின் நிகழ்ச்சிகளைச் சீதையின் வாயால் முன்னதாகவே சுட்டுகிறார்; ஏனெனில் பின்னர் இலங்கையில் வீடுதோறும் ராக்ஷசிகளின் அழுகை உண்மையாகவே நிகழும்.

‘கொடியவனும் இழிந்தவனுமான இந்த ராவணன் எனக்கு விதித்த கெடுவின் காலம் இதோ வந்துவிட்டது. அந்தக் கெடுவே, இந்தத் தீயவனிடம், எனக்கு விதிக்கப்பட்ட மரணமாக இருக்கிறது. தகாத செயல் எது என்பதை அறியாத இந்த நைர்ருதர்கள் பாவச் செயல் புரிபவர்கள். அதர்மத்தால் இப்போது ஒரு பெரும் பேரழிவு நிகழப்போகிறது. ஊனுண்ணும் இந்த ராக்ஷசர்கள் தர்மத்தை அறியார். ராக்ஷசன் நிச்சயமாக என்னைத் தன் காலை உணவாக ஆக்கிக்கொள்வான். காண்பதற்கு இனியவரான அவர் இல்லாமல் நான் என்ன செய்வேன்? சிவந்த கடைக்கண்களுடைய ராமனைக் காணாமல் பெருந்துயரில் வாடும் நான், கணவர் இல்லாமலே விரைவில் வைவஸ்வத தேவனைக் காண்பேன்.’ இங்கே ராவணன் கொடுத்த இரண்டு மாதக் கெடு நினைவுகூரப்படுகிறது; அதன் முடிவில் அவள் உண்ணப்படுவாள் என்று சொல்லப்பட்டிருந்தது. ‘காலை உணவு’ என்ற சொல் ராவணனின் கொடுமையின் உச்சத்தைச் சுட்டுகிறது — சீதை அவனுக்கு ஒரு உணவைப் போலக் கருதப்படுகிறாள். ‘தகாத செயலை அறியாதவர்கள்’ என்ற சொல்லால், செய்யத்தக்கது எது, தகாதது எது என்ற பகுத்தறிவு இல்லாமையே ராக்ஷசர்களின் முதன்மைக் குறை என்று சுட்டப்படுகிறது. வைவஸ்வதன் என்பவன் யமன்; கணவர் இல்லாமல் யமனைக் காண்பது என்பது அவளுடைய வேதனையின் இறுதி நிலை. இங்கே முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதி செம்மைப் பதிப்பில் இல்லை. ‘அதர்மத்தால் பேரழிவு’ என்ற சொல்லால் அவள் மீண்டும் தர்மத்தின் தவிர்க்கவியலாத பலனை நினைவுகூர்கிறாள் — ராவணனின் அதர்மமே அவனுடைய அழிவுக்குக் காரணமாகும். மரணம் நெருங்கிவிட்ட நிலையிலும் அவளுடைய சிந்தனை ராமனைக் காண்பதைப் பற்றியதே.

‘பரதனின் அண்ணனான ராமன் நான் உயிரோடு இருப்பதை அறியவில்லை; அறிந்திருந்தால் அவ்விருவரும் பூமியெங்கும் ஏன் தேடாமல் இருப்பார்கள்? லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான அந்த வீரர், என்னைப் பற்றிய துயரத்தாலேயே, இங்கு உடலைத் துறந்து தேவலோகம் சென்றுவிட்டார் போலும். என் வீரரான, தாமரைக் கண்ணரான ராமனைக் காணும் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சித்தர்களும் பெருமுனிவர்களும் பாக்கியசாலிகள்.’ பிறகு வேறோர் ஐயம்: ‘அல்லது, தர்மத்தையே விரும்பும், அறிவுமிக்க, மேலான ஆன்மாவான அந்த ராஜரிஷிக்கு மனைவியாகிய என்னால் ஒரு பயனும் இல்லையோ? கண்ணெதிரே இருக்கும்போதுதான் அன்பு இருக்கிறது, கண்ணுக்கு மறைந்தால் நட்பு இல்லை — ஆனால் இவ்வாறு அன்பை அழிப்பவர்கள் நன்றிகெட்டவர்களே; ராமன் அழிக்க மாட்டார்.’ இங்கே அவளே அந்த ஐயத்தைத் தள்ளிவிடுகிறாள். ‘அல்லது என்னிடம் ஏதேனும் குறைகள் உள்ளனவோ, அல்லது என் நல்வினை தீர்ந்துவிட்டதோ, சிறந்தவற்றுக்கெல்லாம் தகுதியான ராமனை நான் இழந்திருக்கிறேனே. களங்கமற்ற ஒழுக்கமுடைய, வீரரான, பகைவரை அழிக்கும் மகாத்மாவான ராமனை இழந்த எனக்கு இறப்பதே மேல்.’ ‘அல்லது அந்த இரு மனிதரில் சிறந்த சகோதரர்களும் ஆயுதங்களைக் கீழே வைத்துவிட்டுக் கிழங்கும் கனியும் உண்டு காட்டில் திரிந்து முனிவர்களைப் போல வாழ்கிறார்களோ; அல்லது தீய மனமுடைய ராக்ஷசேந்திரன் ராவணனால் வஞ்சகமாக அந்த வீரர்கள் கொல்லப்பட்டார்களோ.’ இங்கே ஐயங்களின் வரிசை — மரணம், மறதி, தன் குறை, துறவு, கொலை — சீதையின் மனத்தின் ஊசலாட்டத்தைக் கண்முன் நிறுத்துகிறது. ஒவ்வொரு ஐயத்துக்கும் அவள் ராமனின் நற்பண்புகளாலேயே மறுமொழி தருகிறாள்; இதனால் அவளுடைய அசையாத நம்பிக்கை ஒளிர்கிறது. ‘நன்றிகெட்டவர்களே அழிப்பார்கள், ராமன் அல்ல’ என்ற வாக்கியம் அவளுடைய நம்பிக்கையின் மையம். முனிவர் வாழ்க்கை பற்றிய ஐயமும் ராமனின் தர்மப் பற்றையே பின்பற்றுகிறது. தேவர்கள் ராமனைக் காண்கிறார்கள் என்ற கற்பனை — ராமன் சுவர்க்கம் சென்றுவிட்டார் என்ற எண்ணம் — அவளுடைய நம்பிக்கையின்மையின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது. ஆயினும் ‘பாக்கியசாலிகள்’ என்ற சொல்லால் ராமனைக் காண்பதையே அவள் மேலான பேறாகக் கருதுகிறாள்; இது அவளுடைய அன்பின் அடையாளம். கிழங்கும் கனியும் உண்டு, ஆயுதங்களைக் கீழே வைத்தவர்கள் என்ற சித்திரம், போரைப் பற்றிய பேச்சே இல்லாத வனவாசத்தின் தவக்கோலத்தை நினைவூட்டுகிறது. ஆனால் வஞ்சகமாகக் கொல்லப்படுதல் என்ற இறுதி ஐயமே எல்லாவற்றிலும் அச்சமூட்டுவது; ஏனெனில் ராவணனின் வஞ்சகத்தை அவளே அனுபவித்திருக்கிறாள்.

‘இத்தகைய காலத்தில் நான் எவ்வகையிலேனும் இறக்கவே விரும்புகிறேன்; ஆனால் இவ்வளவு கடுமையான துயரத்திலும் எனக்கு மரணம் விதிக்கப்படவில்லை.’ பிறகு அவள் முனிவர்களை நினைவுகூர்கிறாள்: ‘சத்தியத்தால் போற்றப்படுபவர்களும், தம்மை வென்றவர்களும், பெரும்பேறு பெற்றவர்களுமான, விருப்பும் வெறுப்பும் இல்லாத அந்த மகாத்மாக்களான முனிவர்கள் பாக்கியசாலிகள். அவர்களுக்கு விரும்பியதால் துன்பம் உண்டாகாது; விரும்பாததால் அதற்கு மேலும் துன்பம் இல்லை; அவர்கள் அவ்விரண்டிலிருந்தும் விடுபட்டவர்கள்; அந்த மகாத்மாக்களுக்கு வணக்கம்.’ இங்கே சீதை பற்றின்மையின் இலட்சியத்தைப் போற்றுகிறாள் — விரும்பியதைப் பற்றிக்கொள்ளாதவனுக்குப் பிரிவின் துயரமும் இல்லை. ஆனால் அவளோ தன் அன்புக்குரியவரிடம் மிகுந்த பற்றுடையவள்; ஆகவே அந்த இலட்சியத்தை அவள் அடைவதில்லை. இறுதியில் அவள் முடிவு செய்கிறாள்: ‘தம்மை அறிந்த, என் அன்புக்குரிய ராமனால் கைவிடப்பட்டு, பாவியான ராவணனின் வசப்பட்டுவிட்ட நான் என் உயிரைத் துறப்பேன்.’ ‘கைவிடப்பட்டவள்’ என்ற சொல் அவளுடைய பெருவேதனையைச் சுட்டுகிறது; முன்பு அவளே ‘ராமன் அன்பை அழிக்க மாட்டார்’ என்று சொல்லியிருந்தாலும். இவ்வாறு சர்க்கம் உயிர்விடும் உறுதியுடன் முடிகிறது; அந்த உறுதி திரிஜடையின் கனவுக்குப் பிறகு, இருபத்தெட்டாம் சர்க்கத்தில் செயல்வடிவம் பெறும். புலம்பலின் இந்த நீண்ட வடிவம் சீதையின் மனப்போராட்டத்தை முழுமையாக வெளிப்படுத்துகிறது. மரணத்தை விரும்பியபோதும், ‘ராவணனின் வசத்தில் நிற்க மாட்டேன்’ என்ற உறுதியை அவள் கைவிடவில்லை — உயிர்விடுவதும் கற்பைக் காப்பதற்காகவே. ‘வசப்பட்டுவிட்ட’ என்ற சொல் அவளுடைய பிறர்வசமான நிலையை நினைவூட்டுகிறது; இது முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘பிறர் வசப்பட்ட நிலை’ (பரவஶ்யதா) என்ற சொல்லோடு பொருந்துகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ ಆ ಬಾಲೆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಉನ್ಮತ್ತೆಯಂತೆ, ಪ್ರಮತ್ತೆಯಂತೆ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತೆಯಂತೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಎಳೆಯ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ತೊಳಲಾಡಿದಳು. ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಉನ್ಮಾದದಂತೆ, ಪ್ರಮಾದದಂತೆ, ಭ್ರಮೆಯಂತೆ, ಬಾಲೆಯ ಚೇಷ್ಟೆಯಂತೆ. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಘವನು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ್ದಾಗ ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಹೊತ್ತು ತಂದನು.’ ‘ಪ್ರಮತ್ತ’ (ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಮಾರೀಚಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಹೋದ ಪ್ರಸಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಈಗ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗದರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ನಾನು ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಜೀವನದಿಂದಾಗಲಿ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಾಗಲಿ, ಆಭರಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಧನವನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನು ಆಮಿಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ಕ್ರೋಶತೀ ಬಲಾತ್’ (ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವಳ ಅಪಹರಣದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ‘ಬಾಲಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯೂ ಕೋಮಲತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣೀರು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆ, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಟ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗನು ಅವಳ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಜೀವಿತುಂ ನ ಉತ್ಸಹೇ’ (ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವಿನ ವಾಸವೇ ಅವಳಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ.

‘ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವು ಕಲ್ಲಿನ ಸಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು, ಇಲ್ಲವೆ ಜರೆಮರಣಗಳಿಲ್ಲದುದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಅದು ಒಡೆದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಪಾಪದ ಬದುಕನ್ನು ಬದುಕುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಅನಾರ್ಯೆಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಆದ ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಜೀವನವನ್ನು ಅವಳು ಪಾಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಎಡಗಾಲಿನಿಂದಲೂ ಮುಟ್ಟಲಾರೆ; ಇನ್ನು ನಿಂದ್ಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವನಿಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಅರ್ಥವೂ ತಿಳಿಯದು, ತನ್ನನ್ನೂ ಅರಿಯನು, ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ ಅರಿಯನು; ತನ್ನ ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಾಚಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ‘ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಚೂರುಚೂರಾದರೂ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಧಗಧಗಿಸುವಂತೆ ಉರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ನಾನು ರಾವಣನ ಬಳಿ ಸಾರುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಮ್ಮ ಈ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಲಾಪದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಎಂದು ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಕ್ರಮವು ಕತ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಸುಡುವವರೆಗೆ ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಡಗಾಲು ಅತ್ಯಂತ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ತಿರಸ್ಕಾರದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅಸತೀ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಅವಳ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪತಿವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನೇ ಅವಳು ಅಪರಾಧವೆಂಬಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಉತ್ಕರ್ಷ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ಅವಳು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ನಿಂದೆ.

‘ರಾಘವನು ಪ್ರಖ್ಯಾತನು, ಪ್ರಾಜ್ಞನು, ಕೃತಜ್ಞನು, ದಯಾಳುವು, ಸದಾಚಾರಿಯು; ಆದರೂ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ದಯನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನ ಪತಿಯಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಖಂಡಿತ ಸಮರ್ಥನು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿರಾಧನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ?’ ಅವಳೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೇ ಇರಬಹುದು; ಆದರೆ ರಾಘವನ ಬಾಣಗಳ ಗತಿಗೆ ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇರದು. ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಾರದಿರಲು ಕಾರಣವೇನು? ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಆ ತೇಜಸ್ವಿಯು ಈ ಅವಮಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತರ್ಕವು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರವೂ ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರಿವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳು — ಜನಸ್ಥಾನದ ವಿಜಯ, ವಿರಾಧವಧೆ — ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ರಾವಣನು ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಬಲದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಹೇಳಿದುದು. ‘ನಿರನುಕ್ರೋಶ’ (ನಿರ್ದಯ) ಎಂಬ ಶಂಕೆಯೂ ‘ಮದ್ಭಾಗ್ಯಸಂಕ್ಷಯಾತ್’ (ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೃದುವಾಗಿದೆ — ದೋಷ ರಾಮನದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯದ್ದೇ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಮಾಂ ಕಿಂ ನಾಭಿಪದ್ಯತೇ’ (ಅವನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳೇ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ವಿರಾಧನ ಹೆಸರು ಅವಳ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ಹಿಂದೆ ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದನು, ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಆಶೆ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದುದು, ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ.

‘ನಾನು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದು, ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಂತ ಆ ಜಟಾಯು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವೂ ಸಾಹಸವೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿದರೆ, ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಇಂದೇ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದುದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು; ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನೂ ಸುಡುವನು, ನೀಚನಾದ ರಾವಣನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೆಸರನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವನು. ಆಗ ನಾಥರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ, ನಾನೀಗ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಮತ್ತೆ ರೋದನ ಕೇಳಿಬರುವುದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸರ ಲಂಕೆಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುವನು; ಅವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಶತ್ರು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬೀದಿಗಳುಳ್ಳ, ಹದ್ದುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಂಕೆಯು ಬಹುಬೇಗನೆ ಸ್ಮಶಾನದಂತಾಗುವುದು.’ ‘ಬಹುಬೇಗನೆ ನಾನು ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು; ನೀವು ಹಿಡಿದಿರುವ ಈ ಕೆಟ್ಟ ದಾರಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವು ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಲಾಪವು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವರೂ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಭಾವವಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಕೊಟ್ಟ ದುಃಖವು ಅವರಿಗೇ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು. ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆ, ಹದ್ದುಗಳ ಹಿಂಡು ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಸ್ಮಶಾನರೂಪವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಾಣಿ ಶಾಪದಂತಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮನಿಯಮದ ಘೋಷಣೆಯಂತಿದೆ — ಅಧರ್ಮದ ಫಲ ನಿಶ್ಚಿತ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ದೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಶತ್ರು ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗಿರುವ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಟಾಯುವಿನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೀತೆಯು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯಿತು.

‘ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಅಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆಯೆಂದರೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಅದು ಬಹುಬೇಗನೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗುವುದು. ಪಾಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹತನಾದಾಗ, ದುರ್ಜಯವಾದ ಲಂಕೆಯೂ ವಿಧವೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಬಾಡಿಹೋಗುವುದು. ಪುಣ್ಯೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಪುರಿಯೂ ಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅಂಗನೆಯಂತಾಗುವುದು. ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಕನ್ಯೆಯರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುವೆನು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಲಂಕೆಯು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬೆಳಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹತರಾದುದಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ನಗರಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ, ರಾಜನು ಅವಳ ಪತಿಯಂತೆ. ಸೀತೆ ತಾನೇ ಪತಿವಿಯೋಗಿನಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಅವಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲಳು, ಅದನ್ನೇ ಲಂಕೆಯ ಭವಿಷ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ನಿಬಂಧನೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ — ‘ಕೆಂಪುಕಡೆಗಣ್ಣುಳ್ಳ ಆ ಶೂರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ತಿಳಿದರೆ ಮಾತ್ರ.’ ಹೀಗೆ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯು ಮತ್ತೆ ‘ಆದರೆ’ ಎಂಬ ಸಂಶಯದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಆಶೆಯೂ ನಿರಾಶೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಹತದ್ಯೋತಾ’ (ಬೆಳಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದವು ದೀಪಗಳ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಪುಣ್ಯೋತ್ಸವಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ‘ರಕ್ತಾಂತಲೋಚನ’ (ಕೆಂಪುಕಡೆಗಣ್ಣುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಕ್ರೋಧದ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದ ಚಿಹ್ನೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ರೋದನ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕೇಳಿಬರಲಿದೆ.

‘ಕ್ರೂರನೂ ಅಧಮನೂ ಆದ ಈ ರಾವಣನು ನನಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಗಡುವಿನ ಕಾಲ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ಆ ದುಷ್ಟನು ನನಗಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದ ಮೃತ್ಯು ಅದೇ. ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದ ನೈರ್ಋತರು ಪಾಪಕಾರಿಗಳು. ಅಧರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ಈಗ ಮಹಾ ಉತ್ಪಾತ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸರು ಧರ್ಮವನ್ನರಿಯರು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಬೆಳಗಿನ ಉಪಾಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಕೆಂಪುಕಡೆಗಣ್ಣುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ನಾನು ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇಗನೆ ವೈವಸ್ವತದೇವನನ್ನು ಕಾಣುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೊಟ್ಟ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಪ್ರಾತರಾಶ’ (ಬೆಳಗಿನ ಉಪಾಹಾರ) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನ ಆಹಾರದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದವರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ದೋಷವೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈವಸ್ವತನು ಯಮ; ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಮನ ದರ್ಶನ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆರ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಮಹೋತ್ಪಾತ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮವೇ ಅವನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಮರಣವು ಸಮೀಪಿಸಿರುವಾಗಲೂ ಅವಳ ಚಿಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುವುದರ ಕುರಿತೇ.

‘ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಾನು ಬದುಕಿರುವುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಹುಡುಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ? ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಆ ವೀರನು ಇಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬೇಕು. ನನ್ನ ವೀರನಾದ ರಾಜೀವಲೋಚನ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮಋಷಿಗಳು ಧನ್ಯರು.’ ಅನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಶಂಕೆ — ‘ಅಥವಾ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೋ ಏನೋ. ಕಣ್ಣೆದುರಿಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಪ್ರೀತಿ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದವರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲ — ಆದರೆ ಕೃತಘ್ನರು ಮಾತ್ರ ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನು ನಾಶಮಾಡನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಥವಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಏನಾದರೂ ಅವಗುಣಗಳಿವೆಯೋ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆಯೋ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನಾನು ಅಗಲಿರುವೆನಲ್ಲ! ಕಳಂಕರಹಿತ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವುಳ್ಳ, ಶೂರನಾದ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನನಗೆ ಸಾಯುವುದೇ ಲೇಸು.’ ‘ಅಥವಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಗಡ್ಡೆಗೆಣಸು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ವನಚಾರಿಗಳಾದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಮುನಿಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ಮೋಸದಿಂದ ಆ ಶೂರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಿಸಿರಬಹುದು.’ ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಶಯಗಳ ಸರಣಿ — ಮರಣ, ಮರೆವು, ತನ್ನ ದೋಷ, ವೈರಾಗ್ಯ, ವಧೆ — ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ತೊಳಲಾಟವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಶಯಕ್ಕೂ ಅವಳು ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಘ್ನರು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಅವಳ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ಮುನಿವೃತ್ತಿಯ ಶಂಕೆಯೂ ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ — ರಾಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವ — ಅವಳ ನಿರಾಶೆಯ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ‘ಧನ್ಯಾಃ’ (ಧನ್ಯರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮದರ್ಶನವನ್ನೇ ಪರಮ ಭಾಗ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಪ್ರೇಮದ ಪರಿಚಾಯಕ. ‘ಮೂಲಫಲಾಶನೌ ನ್ಯಸ್ತಶಸ್ತ್ರೌ’ (ಗಡ್ಡೆಗೆಣಸು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಇಲ್ಲದ ವನವಾಸದ ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೋಸದಿಂದ ವಧೆ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶಂಕೆಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಭಯಂಕರವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಕಪಟವನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾಳೆ.

‘ಇಂತಹ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಾಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಮೇರೆಮೀರಿದ ಈ ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಮೃತ್ಯು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸತ್ಯದಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ, ಜಿತಾತ್ಮರಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಗಳು ಧನ್ಯರು. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯದಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗದು, ಅಪ್ರಿಯದಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದೂ ಆಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಅವೆರಡರಿಂದಲೂ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ವೈರಾಗ್ಯದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದವನಿಗೆ ಅದರ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳು ತಾನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಅವಳು ತಲುಪಲಾರಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಪ್ರಿಯ ರಾಮನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪಾಪಿಯಾದ ರಾವಣನ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿರುವ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುವೆನು.’ ‘ತ್ಯಕ್ತಾ’ (ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಪರಮ ವೇದನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿಂದೆ ಅವಳೇ ‘ರಾಮನು ನಾಶಮಾಡನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದು ತ್ರಿಜಟೆಯ ಸ್ವಪ್ನದ ಅನಂತರ, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿದೆ. ವಿಲಾಪದ ಈ ದೀರ್ಘರೂಪವು ಸೀತೆಯ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ‘ರಾವಣನ ವಶದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇರಲಾರೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅವಳು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ. ‘ಗತಾ ವಶಮ್’ (ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದವಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವಳ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಪರವಶ್ಯತಾ’ (ಪರಾಧೀನತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്ന മുഖത്തോടെ, മുഖം താഴ്ത്തി, ബാലയായ ജനകപുത്രി വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഉന്മത്തയെപ്പോലെ, പ്രമത്തയെപ്പോലെ, ഭ്രാന്തചിത്തയെപ്പോലെ ശോകിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ഒരു കൊച്ചുപെൺകിടാവിനെപ്പോലെ നിലത്തു കിടന്ന് ഉരുണ്ടുപിടഞ്ഞു. ഈ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ അവളുടെ മനസ്സിന്റെ വിക്ഷേപം കാണിക്കുന്നു — ഉന്മാദംപോലെ, പ്രമാദംപോലെ, ഭ്രമംപോലെ, ഒരു ബാലികയുടെ ചേഷ്ടപോലെ. അവൾ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവൻ അശ്രദ്ധനായിരുന്ന സമയത്ത്, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപമെടുക്കുന്ന രാക്ഷസനായ രാവണൻ, നിലവിളിക്കുന്ന എന്നെ ബലമായി ഞെരിച്ചു പിടിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു.’ ‘പ്രമത്തൻ’ (അശ്രദ്ധൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മാരീചമൃഗത്തെ പിന്തുടർന്ന് രാമൻ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് അകലേക്കു പോയ സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇപ്പോൾ രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായി, കഠിനമായി ഭർത്സിക്കപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി ചിന്തിച്ചിരിക്കുന്ന എനിക്കു ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹമില്ല. മഹാരഥനായ രാമനില്ലാതെ രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ വസിക്കുന്ന എനിക്കു ജീവിതംകൊണ്ടോ ധനംകൊണ്ടോ ആഭരണങ്ങൾകൊണ്ടോ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല.’ ഇവിടെ സീത ധനത്തെയും ആഭരണങ്ങളെയും പുല്ലുപോലെ കാണുന്നു — രാവണൻ പ്രലോഭനമായി കാണിച്ച ഐശ്വര്യങ്ങളെല്ലാം ഇവിടെ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രോശതീ ബലാത്’ (നിലവിളിക്കുന്നവളെ ബലമായി) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവളുടെ അപഹരണത്തിന്റെ ഹിംസയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ ‘ബാലാ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ അസഹായതയും കോമളതയും വെളിപ്പെടുന്നു. കവി ഇവിടെ സീതയുടെ ശോകം ബാഹ്യചേഷ്ടകളിലൂടെ മാത്രമാണ് കാണിക്കുന്നത് — കണ്ണുനീർ, താഴ്ത്തിയ മുഖം, നിലത്തുരുളൽ. ഇതിലൂടെ വായനക്കാരൻ അവളുടെ ഉള്ളിലെ അവസ്ഥ സ്വയം ഊഹിച്ചെടുക്കുന്നു. ‘ജീവിതും ന ഉത്സഹേ’ (ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹമില്ല) എന്ന വാക്യം സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെ നിശ്ചയത്തെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിലുള്ള വാസംതന്നെ അവൾക്കു മരണത്തെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖമാണ്.

‘ഇത്ര വലിയ ദുഃഖംകൊണ്ടുപോലും പൊട്ടിപ്പിളരാത്ത എന്റെ ഈ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കല്ലുകൊണ്ടുള്ളതാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ജരാമരണങ്ങളില്ലാത്തതാണ്. അവനിൽനിന്നു വേർപെട്ടിട്ടും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും പാപജീവിതം നയിച്ച് ജീവൻ ധരിക്കുന്ന അനാര്യയും അസതിയുമായ എന്നെ ധിക്കാരം!’ ഇവിടെ അവൾ തന്നെത്തന്നെയാണ് നിന്ദിക്കുന്നത് — ഭർത്താവില്ലാത്ത ജീവിതം അവൾ പാപമായി കരുതുന്നു. പിന്നെ അവൾ രാവണനെക്കുറിച്ചു പറയുന്നു: ‘ആ നിശാചരനെ ഇടത്തേ കാലുകൊണ്ടുപോലും ഞാൻ തൊടുകയില്ല; പിന്നെ നിന്ദ്യനായ അവനെ കാമിക്കുന്ന കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? നിരസിക്കപ്പെടുന്നത് എന്താണെന്ന് അവനറിയില്ല; തന്നെത്തന്നെയോ തന്റെ കുലത്തെയോ അവനറിയില്ല; ക്രൂരസ്വഭാവംകൊണ്ട് അവൻ എന്നെ പ്രാർഥിക്കാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു.’ ‘വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ടാലും, പിളർക്കപ്പെട്ടാലും, ഛിന്നഭിന്നമാക്കപ്പെട്ടാലും, തീയിൽ ആളിക്കത്തിക്കപ്പെട്ടാലും ഞാൻ രാവണനെ സമീപിക്കുകയില്ല; നിങ്ങൾ ഏറെനേരം പുലമ്പിയിട്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ എന്ന് അവൾ രാക്ഷസിമാരോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ക്രിയാപദങ്ങളുടെ ക്രമം മുറിക്കലിൽനിന്നു ദഹിപ്പിക്കലിലേക്കു വളരുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇടത്തേ കാൽ അത്യന്ത തിരസ്കാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘നിരസിക്കപ്പെടുന്നത് എന്താണെന്ന് അറിയില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ രാവണന്റെ നിർലജ്ജത നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു — ‘ഇല്ല’ എന്നു കേട്ടിട്ടും അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആറാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘അസതി’ എന്ന ആത്മനിന്ദ അവളുടെ ഏതെങ്കിലും ദോഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച്, ഭർത്താവിൽനിന്നു വേർപെട്ടിരിക്കെ ജീവൻ ധരിക്കുന്നതുതന്നെ ഒരു അപരാധംപോലെ അവൾ കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ഉൽക്കർഷം വെളിപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ കുലത്തെയും അവൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പുലസ്ത്യവംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ ഇത്തരമൊരു കർമം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് നിന്ദ.

‘രാഘവൻ പ്രസിദ്ധനാണ്, പ്രാജ്ഞനാണ്, കൃതജ്ഞനാണ്, കരുണയുള്ളവനാണ്, സദാചാരിയാണ്; എന്നിട്ടും എന്റെ ഭാഗ്യക്ഷയംകൊണ്ട് അവൻ കരുണയില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നുവോ എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു. ജനസ്ഥാനത്ത് ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ നിഗ്രഹിച്ച അവൻ എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല? അല്പവീര്യനായ രാക്ഷസൻ രാവണനാണ് എന്നെ തടവിലാക്കിയിരിക്കുന്നത്; എന്റെ ഭർത്താവാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊല്ലാൻ തീർച്ചയായും സമർഥനാണ്. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ വിരാധനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച ആ രാമൻ എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല?’ അവൾതന്നെ ഉത്തരം തേടുന്നു: ‘ലങ്ക സമുദ്രമധ്യത്തിലാണ്, ആക്രമിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണ് എന്നതു ശരിതന്നെ; എങ്കിലും രാഘവന്റെ ബാണങ്ങളുടെ ഗതിക്കു തടസ്സമുണ്ടാവുകയില്ല. രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ പ്രിയഭാര്യയുടെ അടുത്തേക്ക് ദൃഢപരാക്രമനായ രാമൻ വരാത്തതിന്റെ കാരണം എന്തായിരിക്കും? ഞാൻ ഇവിടെയുണ്ടെന്ന് ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ അറിയുന്നില്ല എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു; അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ആ തേജസ്വി ഈ ധർഷണം എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ ഇവിടെ സീതയുടെ തർക്കം പടിപടിയായി മുന്നേറുന്നു — പരാക്രമത്തിൽ സംശയമില്ല, സമുദ്രവും തടസ്സമല്ല, അതിനാൽ അറിയായ്മതന്നെയാണ് കാരണം എന്ന് അവൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു. രാമൻ മുമ്പു ചെയ്ത കർമങ്ങൾ — ജനസ്ഥാനവിജയവും വിരാധവധവും — അവളുടെ വിശ്വാസത്തിന് ആധാരമാണ്. ‘രാവണൻ അല്പവീര്യൻ’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ബലവുമായി തുലനം ചെയ്തു പറഞ്ഞതാണ്. ‘നിരനുക്രോശൻ’ (കരുണയില്ലാത്തവൻ) എന്ന ശങ്കപോലും ‘മദ്ഭാഗ്യസംക്ഷയാത്’ (എന്റെ ഭാഗ്യക്ഷയത്താൽ) എന്ന പദംകൊണ്ടു മൃദുവാക്കപ്പെടുന്നു — ദോഷം രാമന്റേതല്ല, തന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റേതുതന്നെ. ഈ ഭാഗത്ത് ‘സ മാം കിം നാഭിപദ്യതേ’ (അവൻ എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല) എന്ന വാക്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ കാത്തിരിപ്പിന്റെ വ്യാകുലത വെളിപ്പെടുന്നു. അവളുടെ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം ലഭിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൾതന്നെ കാരണങ്ങൾ സങ്കല്പിക്കുന്നു. വിരാധന്റെ പേര് അവളുടെ ഓർമയിൽ പ്രത്യേകം നിലനിൽക്കുന്നു; കാരണം, മുമ്പ് അവനും അവളെ പിടിച്ചെടുത്തിരുന്നു, രാമനാണ് അവളെ മോചിപ്പിച്ചത്. അതിനാൽ അവളുടെ ആശ അനുഭവത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്, വെറും സങ്കല്പമല്ല.

‘ഞാൻ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാഘവനെ അറിയിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്ന ആ ഗൃധ്രരാജനും യുദ്ധത്തിൽ രാവണനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. എന്നെ രക്ഷിക്കാനായി പാഞ്ഞെത്തി, രാവണവധത്തിനായി ഉറച്ചുനിന്ന ആ ജടായു വൃദ്ധനായിരുന്നിട്ടും മഹത്തായ കർമം ചെയ്തു.’ ഇവിടെ ജടായുവിന്റെ വാർധക്യവും അവന്റെ സാഹസവും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ ഇവിടെയുണ്ടെന്നു രാഘവൻ അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ, ക്രുദ്ധനായ അവൻ ഇന്നുതന്നെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു ലോകത്തെ രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കുമായിരുന്നു; ലങ്കാപുരിയെ ദഹിപ്പിക്കുമായിരുന്നു, മഹാസമുദ്രത്തെയും ദഹിപ്പിക്കുമായിരുന്നു, നീചനായ രാവണന്റെ കീർത്തിയും പേരും നശിപ്പിക്കുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ നാഥന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസിമാരുടെ വീടുതോറും, ഇപ്പോൾ ഞാൻ കരയുന്നതുപോലെതന്നെ, കരച്ചിൽ ഉയരും; സംശയമില്ല.’ ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ അന്വേഷിച്ചെത്തി രാക്ഷസരുടെ ലങ്കയെ അങ്ങനെയാക്കും; അവർ രണ്ടുപേരും കണ്ടുകഴിഞ്ഞ ശത്രു ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുകയില്ല. ചിതപ്പുക നിറഞ്ഞ വഴികളോടെ, കഴുകക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലംകൃതമായി, ലങ്ക അധികം താമസിയാതെ ശ്മശാനംപോലെയാകും.’ ‘അധികം താമസിയാതെ ഞാൻ ഈ മനോരഥം നേടും; നിങ്ങൾ പോകുന്ന ഈ ദുർമാർഗം നിങ്ങൾക്കെല്ലാം വിപര്യയമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്’ എന്ന് അവൾ രാക്ഷസിമാരോടു പറയുന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെ ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു; വിലാപം പ്രവചനത്തിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘ഞാൻ കരയുന്നതുപോലെ അവരും’ എന്ന വാക്കിൽ ന്യായത്തിന്റെയും പ്രതിഫലത്തിന്റെയും ഭാവമുണ്ട് — രാക്ഷസർ നൽകിയ ദുഃഖം അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചെത്തും. ചിതയുടെ പുകയും കഴുകന്മാരുടെ വലയവും എന്ന ചിത്രം യുദ്ധാനന്തരമുള്ള ലങ്കയുടെ ദശ മുൻകൂട്ടി കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ലങ്കയുടെ ശ്മശാനരൂപം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെ വാക്ക് ഒരു ശാപംപോലെയല്ല, ധർമനിയമത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷംപോലെയാണ് — അധർമത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചിതമാണ്. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ കണ്ടാൽ മാത്രം മതി, ശത്രു ജീവിക്കുകയില്ല എന്ന വാക്ക് അവരുടെ പരാക്രമത്തിലുള്ള അവളുടെ ദൃഢവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ജടായുവിന്റെ ത്യാഗം സീത കൃതജ്ഞതയോടെ ഓർക്കുന്നു — ഒരു പക്ഷിപോലും ധർമത്തിനുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു.

‘ലങ്കയിൽ കാണുന്ന തരത്തിലുള്ള അശുഭലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് അധികം താമസിയാതെ അതിന്റെ പ്രഭ നശിക്കും. പാപിയായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ, ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ലങ്കപോലും വിധവയായ യുവതിയെപ്പോലെ വാടിക്കരിയും. പുണ്യോത്സവങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ, രാക്ഷസരോടുകൂടിയ ഈ പുരിയും ഭർത്താവു നഷ്ടപ്പെട്ട സ്ത്രീയെപ്പോലെയാകും. വീടുതോറും കരയുന്ന, ദുഃഖാർത്തകളായ രാക്ഷസകന്യകമാരുടെ ശബ്ദം അധികം വൈകാതെ ഞാൻ തീർച്ചയായും കേൾക്കും. രാമന്റെ സായകങ്ങളാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ലങ്ക ഇരുട്ടു നിറഞ്ഞതും പ്രകാശം കെട്ടതും രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടതുമാകും.’ ഇവിടെ വിധവയുടെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — നഗരം ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ, രാജാവ് അവളുടെ ഭർത്താവിനെപ്പോലെ. സീത സ്വയം പതിവിയോഗിനിയാണ്; അതിനാൽ വിയോഗത്തിന്റെ ദുഃഖം അവൾക്കു നന്നായി അറിയാം; അതുതന്നെ അവൾ ലങ്കയുടെ ഭാവിയായി കാണുന്നു. എന്നാൽ ഇതെല്ലാം ഒരു വ്യവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു: ‘ശൂരനും ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ളവനുമായ ആ രാമൻ ഞാൻ രാക്ഷസന്റെ ഭവനത്തിൽ കഴിയുന്നുണ്ടെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ.’ ഇങ്ങനെ പ്രവചനം വീണ്ടും ‘എങ്കിൽ’ എന്ന സംശയത്തിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ ആശയും നിരാശയും ഒരേസമയം കാണപ്പെടുന്നു. ‘ഹതദ്യോതാ’ (പ്രകാശം കെട്ട) എന്ന പദം ദീപങ്ങളുടെയും ഉത്സവത്തിന്റെയും അഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് പുണ്യോത്സവസമൃദ്ധമായ ഇപ്പോഴത്തെ ദശയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ്. ‘രക്താന്തലോചനൻ’ (ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ളവൻ) എന്നത് ക്രോധത്തിന്റെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും അടയാളമാണ്. കവി ഇവിടെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ സീതയുടെ വായിലൂടെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം, പിന്നീട് ലങ്കയിൽ വീടുതോറും രാക്ഷസിമാരുടെ കരച്ചിൽ യഥാർഥത്തിൽ ഉണ്ടാകും.

‘ക്രൂരനും അധമനുമായ ഈ രാവണൻ എനിക്കു നിശ്ചയിച്ച അവധിയുടെ കാലം ഇതാ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ ദുഷ്ടൻ എനിക്കു വിധിച്ച മരണംതന്നെയാണ് അത്. ചെയ്യരുതാത്തത് എന്തെന്നറിയാത്ത ഈ നൈരൃതന്മാർ (രാക്ഷസർ) പാപകാരികളാണ്. അധർമത്തിൽനിന്ന് ഇപ്പോൾ ഒരു മഹോത്പാതം ഉണ്ടാകും. മാംസഭോജികളായ ഈ രാക്ഷസർ ധർമം അറിയുന്നില്ല. തീർച്ചയായും രാക്ഷസൻ എന്നെ പ്രാതലിനായി ഒരുക്കും. പ്രിയദർശനനായ അവനില്ലാതെ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ള രാമനെ കാണാതെ, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ ഞാൻ ഭർത്താവില്ലാതെ വേഗംതന്നെ വൈവസ്വതദേവനെ (യമനെ) കാണും.’ ഇവിടെ രാവണൻ നൽകിയ രണ്ടുമാസത്തെ അവധി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ അവളെ ഭക്ഷിക്കുമെന്ന് അവൻ പറഞ്ഞിരുന്നു. ‘പ്രാതൽ’ എന്ന പദം രാവണന്റെ ക്രൂരതയുടെ പരകോടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ അവന്റെ ഭക്ഷണമായി സങ്കല്പിക്കുന്നു. ‘ചെയ്യരുതാത്തത് അറിയാത്തവർ’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട്, കർത്തവ്യാകർത്തവ്യവിവേകമില്ലായ്മയാണ് രാക്ഷസരുടെ മുഖ്യദോഷം എന്നു നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. വൈവസ്വതൻ യമനാണ്; ഭർത്താവില്ലാതെ യമനെ കാണൽ — ഇത് അവളുടെ ആർത്തിയുടെ അന്തിമാവസ്ഥയാണ്. ഇവിടെ മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘അധർമത്തിൽനിന്നു മഹോത്പാതം’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൾ വീണ്ടും ധർമത്തിന്റെ അനിവാര്യഫലം ഓർക്കുന്നു — രാവണന്റെ അധർമം അവന്റെതന്നെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകും. മരണം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുമ്പോഴും അവളുടെ ചിന്ത രാമനെ കാണുന്നതിനെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ്.

‘ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു ഭരതാഗ്രജനായ രാമൻ അറിഞ്ഞില്ല; അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ അവർ രണ്ടുപേരും ഭൂമിയിലെല്ലാം തിരയാതിരിക്കുമോ? തീർച്ചയായും എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകംകൊണ്ടുതന്നെ ലക്ഷ്മണാഗ്രജനായ ആ വീരൻ ഇവിടെ ദേഹം ത്യജിച്ച് ദേവലോകത്തേക്കു പോയിരിക്കും. എന്റെ വീരനായ, രാജീവലോചനനായ രാമനെ കാണുന്ന ഗന്ധർവരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷികളും ധന്യരാണ്.’ പിന്നെ മറ്റൊരു ശങ്ക: ‘അല്ലെങ്കിൽ, ധർമം മാത്രം കാംക്ഷിക്കുന്ന, ധീമാനും പരമാത്മാവുമായ ആ രാജർഷിക്ക് ഭാര്യയായ എന്നെക്കൊണ്ട് ഒരു പ്രയോജനവുമില്ലായിരിക്കാം. കൺമുന്നിലുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ പ്രീതിയുള്ളൂ, കാണാതാകുമ്പോൾ സൗഹൃദമില്ല — എന്നാൽ കൃതഘ്നരാണ് ഇങ്ങനെ സ്നേഹം നശിപ്പിക്കുന്നത്; രാമൻ നശിപ്പിക്കുകയില്ല.’ ഇവിടെ അവൾതന്നെ ശങ്കയെ നിരാകരിക്കുന്നു. ‘അല്ലെങ്കിൽ എന്നിൽ എന്തെങ്കിലും ദോഷങ്ങളുണ്ടോ, അതോ എന്റെ ഭാഗ്യം ക്ഷയിച്ചതാണോ, ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനിൽനിന്നു ഞാൻ വേർപെട്ടിരിക്കുന്നത്? കളങ്കമില്ലാത്ത ചാരിത്ര്യമുള്ള, ശൂരനായ, ശത്രുനാശകനായ മഹാത്മാവായ രാമനിൽനിന്നു വേർപെട്ട എനിക്കു മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്സ്.’ ‘അല്ലെങ്കിൽ ആയുധങ്ങൾ താഴെവെച്ച്, കിഴങ്ങും കായും ഭക്ഷിച്ച്, വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ നരശ്രേഷ്ഠരായ സഹോദരന്മാർ മുനിമാരെപ്പോലെ ജീവിക്കുന്നുണ്ടാകാം; അല്ലെങ്കിൽ ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണൻ ചതിയിലൂടെ ആ ശൂരന്മാരെ കൊല്ലിച്ചിരിക്കാം.’ ഇവിടെ സംശയങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പര — മരണം, മറവി, സ്വന്തം ദോഷം, വൈരാഗ്യം, വധം — സീതയുടെ മനസ്സിന്റെ ആന്ദോളനം നേരിൽ കാണിക്കുന്നു. ഓരോ സംശയത്തെയും അവൾ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘കൃതഘ്നരാണ് നശിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനല്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് അവളുടെ ശ്രദ്ധയുടെ കേന്ദ്രം. മുനിവൃത്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്കപോലും രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ദേവന്മാർ രാമനെ കാണുന്നു എന്ന സങ്കല്പം — രാമൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി എന്ന ഭാവം — അവളുടെ നിരാശയുടെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. എങ്കിലും ‘ധന്യർ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ രാമദർശനത്തെത്തന്നെ പരമഭാഗ്യമായി കരുതുന്നു; ഇത് അവളുടെ പ്രേമത്തിന്റെ പരിചായകമാണ്. ആയുധം താഴെവെച്ച്, കിഴങ്ങും കായും ഭക്ഷിക്കുന്ന രണ്ടുപേർ എന്ന ചിത്രം വനവാസത്തിലെ തപസ്വിവേഷം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രസക്തിതന്നെയില്ല. എന്നാൽ ചതിയിലൂടെയുള്ള വധം എന്ന അവസാനത്തെ ശങ്കയാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരം; കാരണം, രാവണന്റെ കപടം അവൾ സ്വയം അനുഭവിച്ചതാണ്.

‘ഇത്തരമൊരു കാലത്ത് ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും മരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിരുകടന്ന ഈ ദുഃഖത്തിലും എനിക്കു മരണം വിധിച്ചിട്ടില്ല.’ പിന്നെ അവൾ മുനിമാരെ ഓർക്കുന്നു: ‘സത്യനിഷ്ഠരും ജിതാത്മാക്കളും മഹാഭാഗരുമായ ആ മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാർ ധന്യരാണ്; അവർക്കു പ്രിയമെന്നോ അപ്രിയമെന്നോ ഇല്ല. അവർക്കു പ്രിയത്തിൽനിന്നു ദുഃഖം ഉണ്ടാവുകയില്ല, അപ്രിയത്തിൽനിന്ന് അതിലധികവും ഉണ്ടാവുകയില്ല; അവർ ഇവ രണ്ടിൽനിന്നും വേർപെട്ടവരാണ്; ആ മഹാത്മാക്കൾക്കു നമസ്കാരം.’ ഇവിടെ സീത വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ആദർശത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — പ്രിയത്തെ സ്വീകരിക്കാത്തവന് വിയോഗദുഃഖവുമില്ല. എന്നാൽ അവൾ സ്വയം പ്രിയനിൽ അത്യന്തം അനുരക്തയാണ്; അതിനാൽ ആ ആദർശം അവൾക്കു പ്രാപ്യമല്ല. ഒടുവിൽ അവൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു: ‘ആത്മജ്ഞാനിയായ പ്രിയൻ രാമനാൽ ത്യജിക്കപ്പെട്ട്, പാപിയായ രാവണന്റെ വശത്തായ ഞാൻ പ്രാണൻ ത്യജിക്കും.’ ‘ത്യജിക്കപ്പെട്ടവൾ’ എന്ന പദം അവളുടെ പരമമായ വേദന സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുമ്പ് ‘രാമൻ സ്നേഹം നശിപ്പിക്കുകയില്ല’ എന്ന് അവൾതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും. ഇങ്ങനെ സർഗം പ്രാണത്യാഗസങ്കല്പത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നത്തിനുശേഷം ഇരുപത്തെട്ടാം സർഗത്തിൽ അത് ക്രിയാരൂപം പ്രാപിക്കും. വിലാപത്തിന്റെ ഈ ദീർഘരൂപം സീതയുടെ മാനസികസംഘർഷം പൂർണമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മരണം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോഴും, രാവണന്റെ വശത്തു നിൽക്കുകയില്ല എന്ന നിശ്ചയം അവൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — പ്രാണത്യാഗംപോലും പാതിവ്രത്യരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. ‘ഗതാ വശം’ (വശത്തായവൾ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവളുടെ പരാധീനതയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്; ഇത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘പരവശ്യതാ’ (പരാധീനത) എന്ന ശബ്ദവുമായി ചേർന്നുപോകുന്നു.

Still speaking in this way, her face streaming with tears and turned towards the ground, Janaka's young daughter began to lament. Like one mad, like one distracted, like one whose mind was wandering, she grieved, rolling on the ground and writhing like a young filly. The four comparisons show how disordered her mind had become. "While Rāghava was off his guard," she said, "the rākṣasa Rāvaṇa, who can take any form he pleases, seized me by force and carried me off as I cried out." "Off his guard" recalls the chase after Mārīca in the form of a deer, when Rāma had gone far from the hermitage, and "by force" and "crying out" recall once more the violence of her abduction. "Now I have fallen into the power of the rākṣasīs and I am cruelly threatened; anxious and utterly wretched, I have no heart to live. Living among rākṣasīs without Rāma, the great chariot-warrior, I have no use for life, for wealth or for ornaments." She counted riches and jewels as straw; the splendours Rāvaṇa had held out to tempt her are here rejected. Already in the first verse the word "young" shows how helpless and tender she was. The poet shows her grief only through outward signs, the tears, the lowered face, the rolling on the ground, and lets the reader infer her inner state. "I have no heart to live" foreshadows the resolve with which the sarga ends; for her, living among the rākṣasīs was a sorrow worse than death.

"Surely this heart of mine is made of stone, or else it never ages and never dies, since it does not break even under this great sorrow. Shame on me, ignoble and unfaithful, that I keep my life even for a moment when I am parted from him; this life is a life of sin." She condemned herself, thinking it a sin to live without her husband; calling herself unfaithful does not point to any fault in her, only to her feeling that merely staying alive apart from him was an offence, and so the height of her devotion is revealed. Then she spoke of Rāvaṇa: "I would not touch that night-rover even with my left foot; how then could I love that despicable creature? He takes no notice of refusal, nor of who he is, nor of his own lineage; in his cruel nature he wants to win me." Touching with the left foot is the sign of utter contempt. That he knew no refusal condemns his shamelessness: he heard "no" and asked again and again. She reminded him of his lineage too, blaming a man born in Pulastya's line for such a deed. "Cut, split, hacked apart or set ablaze in a fire, I would not go to Rāvaṇa," she told the rākṣasīs. "What is the use of your prattling on so long?" The verbs mount from cutting to burning, and with them the firmness of her resolve.

"Rāghava is renowned as wise, grateful, compassionate and upright; I fear he has become pitiless only because my good fortune has run out. He who alone destroyed fourteen thousand rākṣasas in Janasthāna, why does he not come to me? I am held captive by Rāvaṇa, a rākṣasa of little strength, and my husband is surely able to kill Rāvaṇa in battle. Rāma, who slew Virādha, that bull among rākṣasas, in the Daṇḍaka forest, why does he not come to me?" Then she looked for the answer herself: "Granted, Laṅkā in the middle of the ocean is hard to assail, yet nothing can stop the flight of Rāghava's arrows. What can the reason be that Rāma, so firm in valour, does not come for his beloved wife, carried off by a rākṣasa? I suspect Lakṣmaṇa's elder brother does not know I am here, for if he knew, how could that spirited man endure such an outrage?" Her reasoning moves step by step: there is no doubt of his valour, and the ocean is no obstacle, so the cause must be that he does not know. Rāma's past deeds, the victory at Janasthāna and the killing of Virādha, were the ground of her trust, and she called Rāvaṇa weak only in comparison with Rāma's strength. Even her fear that he had become pitiless is softened by "because my fortune has run out": the fault was not Rāma's but her own fate's. The question "why does he not come to me?" is repeated twice, showing the anxiety of her waiting; finding no answer, she imagined reasons of her own. Virādha's name stayed in her memory especially, because he too had once seized her and Rāma had freed her; so her hope was grounded in experience, not mere fancy.

"Even the king of the vultures, who might have learned of my abduction and told Rāghava, was struck down by Rāvaṇa in battle. Old as he was, Jaṭāyu did a great deed when he came to my help and stood his ground to kill Rāvaṇa." Jaṭāyu's age and his courage are honoured here; she remembered with gratitude that even a bird gave his life for dharma. "If Rāghava knew that I was living here, in his fury he would this very day empty the world of rākṣasas with his arrows. He would burn down the city of Laṅkā, burn up the great ocean, and destroy both the fame and the name of the base Rāvaṇa. Then, without doubt, in house after house the rākṣasīs whose husbands have been slain will weep just as I am weeping now. Rāma and Lakṣmaṇa would seek out the city of the rākṣasas and do all this; no enemy those two set eyes on lives even a moment. Its streets thick with the smoke of funeral pyres, circled by flocks of vultures, Laṅkā would soon become like a cremation ground. Before long I shall have my wish," she told the rākṣasīs, "and this evil course of yours plainly spells the ruin of you all." Here her grief turned to anger, and her lament took on the form of prophecy. "As I weep now, so will they" carries the sense of just requital: the sorrow the rākṣasas had caused would come back upon them. The smoke of the pyres and the circling vultures picture Laṅkā after the war before it happens. Her words are less a curse than a declaration of the law of dharma, that wrong will surely bear its fruit, and her saying that no enemy the brothers see can live a moment shows her firm faith in their valour.

"From the ill omens now seen in Laṅkā, it will soon lose its splendour. When the wicked Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, is killed, Laṅkā, unconquerable as it is, will wither like a widowed woman. This city, now rich in holy festivals, will with all its rākṣasas become like a woman who has lost her husband. Surely, before long I shall hear here, in house after house, the cries of the rākṣasa women weeping in their grief. Plunged in darkness, its lights put out, its rākṣasa chiefs slain, Laṅkā will be burnt by Rāma's arrows." The image of the widow keeps returning: the city is a woman and the king her husband. Sītā, separated from her own husband, knew the pain of separation well, and she saw it as Laṅkā's future. But all of it hung on one condition: "if only that hero Rāma, the corners of whose eyes are red, knew that I am living in the rākṣasa's palace." So the prophecy ended again in the doubt of "if", and hope and despair are seen together. The darkness and the lights put out stand against the present city rich in festivals, and the red-cornered eyes are the mark of anger and valour. Through Sītā's mouth the poet foretells the events of the Yuddha Kāṇḍa, for the weeping of the rākṣasīs in house after house will indeed come true.

"The time fixed for me by this cruel and base Rāvaṇa has now arrived. That is the death this wicked one has ordained for me. These nairṛtas are evildoers who do not know what must not be done, and from this wrong a great calamity will now arise. These flesh-eating rākṣasas know nothing of dharma. Surely the rākṣasa will make me his morning meal. What shall I do without him who is so dear to look upon? Not seeing Rāma with his red-cornered eyes, utterly wretched, I shall soon look upon Vaivasvata, the god of death, without my husband." She was remembering the two months Rāvaṇa had granted her, at the end of which he had said she would be eaten. "Morning meal" marks the height of his cruelty: Sītā pictured as his food. By saying they did not know what must not be done, she named the chief fault of the rākṣasas, that they could not tell right from wrong. Vaivasvata is Yama, and to face Yama without her husband was the last extremity of her pain. With "from this wrong a great calamity will arise" she once more recalled that wrongdoing must bear its fruit, and that Rāvaṇa's wrong would be his own undoing. Even with death so near, her one thought was of seeing Rāma.

"Rāma, Bharata's elder brother, did not know I was alive; if the two of them knew, would they not search the whole earth? Surely that hero, Lakṣmaṇa's elder brother, has left his body here out of grief for me and gone to the world of the gods. Blessed are the gods, the gandharvas, the siddhas and the great sages who now look upon my heroic, lotus-eyed Rāma." Then another doubt came to her: "Or else that wise royal sage, that supreme soul whose only desire is dharma, has no need of me as his wife. Love lasts while one is seen, and for one out of sight there is no affection. Yet it is the ungrateful who destroy love like that; Rāma will not." Here she dispelled her own doubt. "Or are there some faults in me, or has my fortune run out, that I am parted from Rāma, who deserves the best? Better for me to die than to live without the great-souled Rāma, whose conduct is spotless, the hero who destroys his enemies. Or perhaps the two brothers, the best of men, have laid down their weapons and wander the forest living on roots and fruit, like sages. Or else the evil-minded Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, has had the two heroes killed by treachery." This chain of fears, death, forgetting, her own fault, renunciation, murder, lays bare the turmoil of her mind. Each fear she answered with Rāma's own virtues, so that her unshaken trust shines through, and "the ungrateful destroy love, not Rāma" is the heart of her faith. Even the fear that he had turned ascetic follows from his devotion to dharma. Imagining the gods looking on Rāma, as though he had gone to heaven, shows the depth of her despair; yet by calling them blessed she counted the sight of Rāma the highest good fortune, which reveals her love. The picture of the brothers without weapons, living on roots and fruit, recalls the ascetic garb of their forest life, where war has no place. But the last fear, of murder by treachery, was the most terrible, for she had felt Rāvaṇa's deceit herself.

"At a time like this I long to die by any means, yet even in this overwhelming sorrow death has not been ordained for me." Then she thought of the sages: "Blessed indeed are those great-souled sages, esteemed for their truthfulness, self-controlled and illustrious, for whom nothing is dear and nothing hateful. For them no sorrow springs from what is dear, nor worse from what is not dear, for they are free of both. Homage to those great souls!" Sītā praised the ideal of detachment: one who clings to nothing dear feels no pain of parting. But she herself was bound to her beloved with all her heart, and so that ideal was beyond her. At last she resolved: "Abandoned by my beloved Rāma, who knows himself, and fallen into the power of the wicked Rāvaṇa, I shall give up my life." "Abandoned" shows the extremity of her pain, though earlier she herself had said that Rāma would not destroy love. So the sarga ends with her resolve to die, which will take shape in the twenty-eighth sarga, after Trijaṭā's dream. This long lament lays open the whole of Sītā's inner struggle. Even longing for death, she would not give up her resolve never to yield to Rāvaṇa: even her giving up of life was meant to guard her faithfulness. "Fallen into the power" of Rāvaṇa recalls her dependence, echoing her curse on dependence in the previous sarga.