राक्षसीषु परुषं दारुणं बहु च वदन्तीषु जनकात्मजा सीता रुरोद। ताः असौम्याः, तासां वचनं च निर्दयम् आसीत्। एवम् उक्ता मनस्विनी वैदेही परमत्रस्ता अपि बाष्पगद्गदया वाचा स्पष्टम् उत्तरम् अददात्। ‘मानुषी कन्या राक्षसस्य भार्या भवितुं न अर्हति। यदि इच्छथ तर्हि सर्वाः मिलित्वा मां खादत, किन्तु युष्माकं वचनं न करिष्यामि’ इति। अत्र भयस्य तेजसः च युगपत् दर्शनम् — कण्ठः गद्गदः, किन्तु निश्चयः अचलः। ‘मनस्विनी’ इति विशेषणं तस्याः धैर्यम् एव सूचयति। सीतायाः एतत् वचनं सर्वस्य सर्गस्य मूलस्वरः — मरणम् अङ्गीकरोति, न तु धर्मत्यागम्। राक्षसीभिः पूर्वसर्गे तस्याः भक्षणस्य भयं दर्शितम्, अतः ‘कामं खादत’ इति वचनं तासाम् एव तर्जनां प्रतिवदति। तस्याः उत्तरं संक्षिप्तम्, किन्तु तस्मिन् संक्षेपे एव तस्याः चरित्रस्य दार्ढ्यं प्रकटम्। मानुषीत्वं राक्षसत्वं च इति जात्योः भेदः अपि तया स्मारितः।

राक्षसीमध्यगता सुरसुतोपमा सीता रावणेन भर्त्सिता इव शोकार्ता न शर्म लेभे। सा अधिकं वेपते स्म, स्वस्य अङ्गम् एव प्रविशन्ती इव सङ्कुचिता अभवत्, यथा यूथात् परिभ्रष्टा मृगी कोकैः अर्दिता। ततः सा अशोकस्य विपुलां पुष्पितां शाखाम् आलम्ब्य भग्नमानसा भर्तारं चिन्तयामास। नेत्रजलस्रवैः विपुलौ स्तनौ स्नापयन्ती सा शोकस्य अन्तं न अधिगच्छति स्म। प्रवाते कदली यथा पतति तथा वेपमाना सा भूमौ पतिता, भयत्रस्ता विवर्णवदना च अभवत्। तस्याः दीर्घा बहुला च वेणी कम्पिता सती परिसर्पन्ती व्याली इव ददृशे। कविः मृगी, कदली, व्याली इति त्रिभिः उपमानैः एकस्याः एव भयार्तायाः अवस्थायाः भिन्नान् अंशान् दर्शयति — भयम्, पतनम्, कम्पं च। पुष्पिता शाखा तस्याः दुःखस्य विपरीतं पृष्ठभूमिं रचयति। शोकः अत्र शरीरे प्रत्यक्षः दृश्यते। नेत्रजलेन स्तनानाम् अभिषेकः इति चित्रं तस्याः अश्रूणाम् अविरतं प्रवाहं सूचयति। रावणस्य भर्त्सनस्य स्मरणम् एव पुनः पुनः तां कम्पयति। ‘सुरसुतोपमा’ इति पदेन तस्याः सौन्दर्यं दिव्यत्वं च स्मर्यते, येन तस्याः वर्तमानदशायाः वैषम्यं अधिकं स्फुटं भवति।

निःश्वसन्ती शोकार्ता कोपोपहतचेतना मैथिली आर्ता सती अश्रूणि व्यसृजत्, विललाप च। ‘हा राम, हा लक्ष्मण, हा मम श्वश्रूः कौसल्ये, हा सुमित्रे’ इति सा पुनः पुनः आक्रन्दत्। सा अवदत् — ‘पण्डितैः समुदाहृतः अयं लोकप्रवादः सत्यः यत् स्त्रियाः पुरुषस्य वा अकाले मृत्युः दुर्लभः। यतः इमाभिः क्रूराभिः राक्षसीभिः अर्दिता, रामेण च हीना अहम् अत्र मुहूर्तम् अपि जीवामि।’ ततः सा स्वं समुद्रमध्ये वायुवेगैः आहता पूर्णा नौः इव मन्यते — ‘अल्पपुण्या कृपणा अहम् अनाथवत् विनशिष्यामि’ इति। अत्र सीता कालस्य नियमं स्वीकरोति — मरणम् इच्छन्त्याः अपि न आयाति। विलापे श्वश्र्वोः नामग्रहणं तस्याः कुटुम्बस्नेहं दर्शयति; अयोध्या अपि तस्याः मनसि जीवति। पूर्णा नौः इति उपमा भारस्य दुःखस्य च बाहुल्यं सूचयति। ‘अनाथवत्’ इति पदे विशेषः — नाथः जीवति, तथापि दूरस्थत्वात् सा अनाथा इव। एवं विलापस्य प्रथमः भागः कालस्य कर्मणः च चिन्तया पूर्णः, यत्र सा स्वस्य जीवनं भारम् इव अनुभवति।

‘भर्तारम् अपश्यन्ती राक्षसीवशम् आगता अहं तोयहतं कूलम् इव शोकेन सीदामि। ये पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनं कृतज्ञं प्रियवादिनं मम नाथं पश्यन्ति, ते धन्याः। विदितात्मना तेन रामेण सर्वथा हीनायाः मम जीवनं तीक्ष्णं विषम् आस्वाद्य जीवनम् इव दुर्लभम्।’ अत्र रामस्य गुणाः संक्षेपेण स्मर्यन्ते — रूपम्, पराक्रमः, कृतज्ञता, मधुरवाक्त्वं च। जलेन क्षीयमाणं कूलम् इति उपमा शनैः शनैः क्षयं सूचयति। रामस्य दर्शनम् एव तस्याः जीवनस्य आधारः इति भावः। ‘धन्याः पश्यन्ति’ इति वचने ईर्ष्या नास्ति, केवलं वञ्चितायाः आर्तिः। विषस्य उपमया रामविरहः प्राणहरः इति दर्श्यते — यथा विषं पीत्वा कश्चित् न जीवति, तथा रामेण विना तस्याः जीवनम् अशक्यम्। ‘विदितात्मना’ इति विशेषणं रामस्य आत्मज्ञानं सूचयति।

‘पूर्वस्मिन् देहान्तरे मया कीदृशं महापापं कृतं येन इदं घोरं सुदारुणं महादुःखं प्राप्यते? महता शोकेन वृता अहं जीवितं त्यक्तुम् इच्छामि, यतः राक्षसीभिः रक्ष्यमाणया मया रामः न आसाद्यते। मानुष्यं धिक् अस्तु, परवश्यता च धिक् अस्तु, यत्र आत्मनः इच्छया जीवितं परित्यक्तुम् अपि न शक्यम्।’ इति सीतायाः विलापः समाप्यते। अत्र दुःखस्य कारणं कर्मणि अन्विष्यते — भारतीयदृष्ट्या दुःखं पूर्वकृतस्य फलम्। मरणम् अपि पराधीनायाः हस्ते नास्ति इति पराकाष्ठा दुःखस्य। एवं सर्गः मरणेच्छया समाप्यते, या अग्रिमेषु सर्गेषु अधिकं वर्धिष्यते। ‘रक्षन्त्या’ इति पदे व्यङ्ग्यम् — राक्षसीभिः सा रक्ष्यते, किन्तु तत् रक्षणं बन्धनम् एव। ‘धिक्’ इति द्विवारं प्रयुक्तं शब्दं तस्याः निर्वेदस्य तीव्रतां सूचयति। अत्र सीतायाः दुःखं केवलं व्यक्तिगतं न, अपितु मानवजीवनस्य पराधीनतायाः सामान्यं सत्यम् अपि प्रकटयति।

రాక్షసస్త్రీలు కఠినంగా, దారుణంగా, ఎంతో మాట్లాడుతుండగా జనకుని కుమార్తె సీత ఏడ్చింది. వారు సౌమ్యత లేనివారు, వారి మాటలు నిర్దయమైనవి. ఇలా చెప్పబడిన మనస్విని వైదేహి మిక్కిలి భయపడినప్పటికీ, కన్నీళ్ళతో గద్గదమైన గొంతుతో స్పష్టమైన ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది. ‘మానవకన్య రాక్షసునికి భార్య కావడానికి తగదు. మీరు కోరుకుంటే అందరూ కలిసి నన్ను తినేయండి, కానీ మీ మాట మాత్రం చేయను.’ ఇక్కడ భయమూ తేజస్సూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి — గొంతు గద్గదమైంది, కానీ నిశ్చయం అచలం. ‘మనస్వినీ’ అనే విశేషణం ఆమె ధైర్యాన్నే సూచిస్తుంది. సీత ఈ మాట సర్గ అంతటికీ మూలస్వరం — మరణాన్ని అంగీకరిస్తుంది, ధర్మత్యాగాన్ని కాదు. పూర్వసర్గలో రాక్షసస్త్రీలు ఆమెను తినివేస్తామనే భయాన్ని చూపారు, కాబట్టి ‘కావాలంటే తినేయండి’ అనే మాట వారి బెదిరింపుకే ప్రత్యుత్తరం. ఆమె జవాబు సంక్షిప్తమైనది, కానీ ఆ సంక్షేపంలోనే ఆమె శీలపు దార్ఢ్యం ప్రకటమవుతుంది. మానవత్వం, రాక్షసత్వం అనే రెండు జాతుల భేదాన్ని కూడా ఆమె గుర్తుచేసింది.

రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న, దేవకన్యతో సమానమైన సీత, రావణుడు బెదిరించినట్లే శోకార్తురాలై శాంతిని పొందలేదు. ఆమె మరింతగా వణికిపోయింది, తన అవయవాలలోకే ప్రవేశిస్తున్నదానిలా ముడుచుకుపోయింది — మంద నుండి తప్పిపోయి తోడేళ్ళచేత పీడించబడుతున్న ఆడలేడిలా. అప్పుడు ఆమె అశోకవృక్షపు విశాలమైన, పూచిన కొమ్మను పట్టుకొని, భగ్నమైన మనస్సుతో భర్తను తలచుకుంది. కన్నీటి ధారలతో తన విశాలమైన స్తనాలను తడుపుతూ, ఆమె శోకానికి అంతం కనుగొనలేకపోయింది. పెనుగాలికి అరటిచెట్టు పడినట్లు వణకుతూ ఆమె నేలపై పడిపోయింది, భయంతో బెదిరి వివర్ణమైన ముఖం గలదైంది. వణకుతున్న ఆమె దీర్ఘమైన, దట్టమైన జడ పాకుతున్న ఆడపాములా కనిపించింది. కవి లేడి, అరటిచెట్టు, ఆడపాము అనే మూడు ఉపమానాలతో భయార్తురాలైన ఒకే స్త్రీ అవస్థలోని వేర్వేరు అంశాలను చూపుతాడు — భయం, పతనం, వణకు. పూచిన కొమ్మ ఆమె దుఃఖానికి విరుద్ధమైన నేపథ్యాన్ని రచిస్తుంది. ఇక్కడ శోకం శరీరంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది. కన్నీటితో స్తనాలకు అభిషేకం అనే చిత్రం ఆమె కన్నీళ్ళ అవిరామ ప్రవాహాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని బెదిరింపు జ్ఞాపకమే ఆమెను మళ్ళీ మళ్ళీ వణికిస్తోంది. ‘సురసుతోపమా’ (దేవకన్యతో సమానమైనది) అనే పదంతో ఆమె సౌందర్యమూ దివ్యత్వమూ గుర్తుకు వస్తాయి; దానితో ఆమె ప్రస్తుత దశలోని వైషమ్యం మరింత స్పష్టమవుతుంది.

నిట్టూర్చుతూ, శోకార్తురాలై, కోపంతో (క్షోభతో) దెబ్బతిన్న చిత్తంతో, ఆర్తురాలైన మైథిలి కన్నీళ్ళు కార్చింది, విలపించింది. ‘హా రామా, హా లక్ష్మణా, హా నా అత్తగారా కౌసల్యా, హా సుమిత్రా’ అని ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రందించింది. ఆమె అన్నది — ‘స్త్రీకైనా పురుషునికైనా అకాలంలో మృత్యువు దుర్లభం అని పండితులు చెప్పిన ఈ లోకప్రవాదం సత్యమే. ఎందుకంటే ఈ క్రూరులైన రాక్షసస్త్రీలచేత పీడించబడుతూ, రాముడు లేకుండా కూడా నేను ఇక్కడ ఒక్క క్షణమైనా బతికే ఉన్నాను.’ తరువాత ఆమె తనను సముద్రమధ్యంలో గాలి వేగాలచేత కొట్టబడుతున్న, బరువుతో నిండిన నావలా భావిస్తుంది — ‘అల్పపుణ్యురాలినీ దీనురాలినీ అయిన నేను అనాథలా నశిస్తాను.’ ఇక్కడ సీత కాలనియమాన్ని అంగీకరిస్తుంది — మరణాన్ని కోరుకుంటున్నా అది రావడం లేదు. విలాపంలో అత్తగార్ల పేర్లు తలచుకోవడం ఆమె కుటుంబప్రేమను చూపుతుంది; అయోధ్య కూడా ఆమె మనస్సులో సజీవంగా ఉంది. బరువుతో నిండిన నావ అనే ఉపమ భారం యొక్క, దుఃఖం యొక్క ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అనాథవత్’ (అనాథలా) అనే పదంలో విశేషం ఉంది — నాథుడు బతికే ఉన్నాడు, అయినా దూరంగా ఉండటంవల్ల ఆమె అనాథలా ఉంది. ఈ విధంగా విలాపంలోని మొదటి భాగం కాలాన్నీ కర్మనూ గురించిన చింతతో నిండి ఉంది; అందులో ఆమె తన జీవితాన్ని ఒక భారంలా అనుభవిస్తుంది.

‘భర్తను చూడలేక, రాక్షసస్త్రీల వశమైన నేను నీటి తాకిడికి కూలుతున్న ఒడ్డులా శోకంతో కుంగిపోతున్నాను. పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల, సింహపరాక్రమం గల నడక గల, కృతజ్ఞుడూ ప్రియభాషీ అయిన నా నాథుని ఎవరు చూస్తున్నారో, వారు ధన్యులు. ఆత్మజ్ఞుడైన ఆ రాముడు పూర్తిగా లేని నాకు జీవించడం, తీక్ష్ణమైన విషం రుచిచూసి బతకడంలా దుర్లభం.’ ఇక్కడ రాముని గుణాలు సంక్షేపంగా స్మరించబడుతున్నాయి — రూపం, పరాక్రమం, కృతజ్ఞత, మధురమైన మాట. నీటితో క్షీణిస్తున్న ఒడ్డు అనే ఉపమ మెల్లమెల్లగా జరిగే క్షయాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని దర్శనమే ఆమె జీవితానికి ఆధారం అని భావం. ‘ధన్యులు చూస్తున్నారు’ అనే మాటలో ఈర్ష్య లేదు, కేవలం వంచితురాలి ఆర్తి. విషపు ఉపమతో రామవిరహం ప్రాణాంతకమని చూపబడుతోంది — విషం తాగి ఎవరూ బతకనట్లు, రాముడు లేకుండా ఆమె జీవితం అసాధ్యం. ‘విదితాత్మనా’ (ఆత్మజ్ఞుడైన) అనే విశేషణం రాముని ఆత్మజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

‘పూర్వజన్మలో నేను ఎటువంటి మహాపాపం చేశానో, దేనివల్ల ఈ ఘోరమైన, మిక్కిలి దారుణమైన మహాదుఃఖం పొందుతున్నాను? మహాశోకంచేత చుట్టబడిన నేను ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే రాక్షసస్త్రీలచేత కాపలా కాయబడుతున్న నాకు రాముడు లభించడు. మానవజన్మకు ధిక్కారం, పరాధీనతకు ధిక్కారం — అందులో తన ఇష్టంతో ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టడం కూడా సాధ్యం కాదు.’ ఇంతటితో సీత విలాపం ముగుస్తుంది. ఇక్కడ దుఃఖానికి కారణం కర్మలో వెదకబడుతోంది — భారతీయ దృష్టిలో దుఃఖం పూర్వకర్మఫలం. పరాధీనురాలికి మరణం కూడా తన చేతిలో లేదు — ఇది దుఃఖపు పరాకాష్ఠ. ఈ విధంగా సర్గ మరణేచ్ఛతో ముగుస్తుంది, ఇది తరువాతి సర్గలలో మరింత పెరుగుతుంది. ‘రక్షంత్యా’ (కాపలా కాయబడుతున్న) అనే పదంలో వ్యంగ్యం ఉంది — రాక్షసస్త్రీలు ఆమెను కాపాడుతున్నారు, కానీ ఆ కాపలా బంధనమే. రెండుసార్లు ప్రయోగించిన ‘ధిక్’ అనే మాట ఆమె నిర్వేదపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ సీత దుఃఖం కేవలం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, మానవజీవితపు పరాధీనత అనే సామాన్యసత్యాన్ని కూడా ప్రకటిస్తుంది.

ராக்ஷசிகள் கடுமையாகவும் கொடூரமாகவும் நிறையப் பேசிக்கொண்டிருந்தபோது, ஜனகனின் மகளான சீதை அழுதாள். அவர்கள் இனிமையற்றவர்கள், அவர்களுடைய சொல்லும் இரக்கமற்றது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, மன உறுதியுடைய வைதேகி, பெரிதும் அஞ்சியிருந்தும், கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் தெளிவான மறுமொழி கொடுத்தாள் — ‘மானிடக் கன்னி ராக்ஷசனின் மனைவியாகத் தகாது. நீங்கள் விரும்பினால் அனைவரும் சேர்ந்து என்னைத் தின்றுவிடுங்கள்; ஆனால் உங்கள் சொல்லை நான் செய்யமாட்டேன்.’ இங்கே அச்சமும் தேஜஸும் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன — குரல் தழுதழுக்கிறது, ஆனால் உறுதி அசையவில்லை. ‘மனஸ்வினீ’ (மன உறுதியுடையவள்) என்ற அடைமொழி அவளுடைய மனத் திண்மையையே குறிக்கிறது. சீதையின் இந்தச் சொல் சர்க்கம் முழுவதன் அடிநாதம் — மரணத்தை ஏற்றுக்கொள்கிறாள், தர்மத்தைக் கைவிடுவதை அல்ல. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராக்ஷசிகள் அவளைத் தின்றுவிடுவதாக அச்சுறுத்தினார்கள்; ஆகவே ‘வேண்டுமானால் தின்றுவிடுங்கள்’ என்ற சொல் அவர்களுடைய அச்சுறுத்தலுக்கே மறுமொழியாகிறது. அவளுடைய மறுமொழி சுருக்கமானது; ஆனால் அந்தச் சுருக்கத்திலேயே அவளுடைய பண்பின் உறுதி வெளிப்படுகிறது. மானிட இனம், ராக்ஷச இனம் என்ற இரு இனங்களின் வேறுபாட்டையும் அவள் நினைவூட்டுகிறாள்.

ராக்ஷசிகளின் நடுவே இருந்த, தேவமகள் போன்ற சீதை, ராவணனால் அச்சுறுத்தப்பட்டதை நினைத்துச் சோகத்தால் வருந்தி, அமைதி பெறவில்லை. கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்து ஓநாய்களால் துன்புறுத்தப்பட்ட பெண்மான் போல, அவள் மேலும் மேலும் நடுங்கினாள்; தன் உடலுக்குள்ளேயே நுழைந்துவிடுபவள் போலச் சுருங்கிக்கொண்டாள். பிறகு அவள் பூத்துக் குலுங்கிய அசோக மரத்தின் பெரிய கிளையைப் பற்றிக்கொண்டு, உடைந்த மனத்துடன் கணவனை நினைத்தாள். கண்ணீர்ப் பெருக்கால் தன் பருத்த முலைகளை நனைத்துக்கொண்டிருந்த அவள் சோகத்தின் முடிவைக் காணவில்லை. பெருங்காற்றில் வாழைமரம் விழுவது போல நடுங்கிக்கொண்டிருந்த அவள் தரையில் விழுந்தாள்; அச்சத்தால் நடுங்கி, முகம் வெளிறியவளானாள். நடுங்கியபடி இருந்த அவளுடைய நீண்ட அடர்ந்த சடை ஊர்ந்து செல்லும் பெண்பாம்பு போலத் தோன்றியது. பெண்மான், வாழைமரம், பெண்பாம்பு என்ற மூன்று உவமானங்களால் கவி அச்சத்தால் வருந்தும் ஒரே நிலையின் வெவ்வேறு கூறுகளைக் காட்டுகிறார் — அச்சம், வீழ்ச்சி, நடுக்கம். பூத்த கிளை அவளுடைய துயரத்திற்கு எதிரான பின்னணியை அமைக்கிறது. சோகம் இங்கே உடலிலேயே கண்கூடாகத் தெரிகிறது. கண்ணீரால் முலைகளை நனைத்தல் என்ற சித்திரம் அவளுடைய கண்ணீரின் இடைவிடாத ஓட்டத்தைக் குறிக்கிறது. ராவணனின் அச்சுறுத்தலின் நினைவே அவளை மீண்டும் மீண்டும் நடுங்கச் செய்கிறது. ‘ஸுரஸுதோபமா’ (தேவமகள் போன்றவள்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய அழகும் தெய்வீகத் தன்மையும் நினைவுகூரப்படுகின்றன; இதனால் அவளுடைய இன்றைய நிலையின் முரண் மேலும் தெளிவாகிறது.

பெருமூச்சு விட்டபடி, சோகத்தால் வருந்தி, சினத்தால் தாக்கப்பட்ட மனமுடைய மைதிலி, வேதனையுற்றவளாகக் கண்ணீர் சொரிந்து புலம்பினாள். ‘ஹா ராமா, ஹா லக்ஷ்மணா, ஹா என் மாமியார் கௌசல்யையே, ஹா சுமித்திரையே’ என்று அவள் மீண்டும் மீண்டும் கதறினாள். அவள் சொன்னாள் — ‘பெண்ணுக்கோ ஆணுக்கோ அகால மரணம் கிடைப்பது அரிது என்று அறிஞர்கள் எடுத்துரைத்த இந்த உலக வழக்கு உண்மையே. ஏனெனில், இந்தக் கொடிய ராக்ஷசிகளால் துன்புறுத்தப்பட்டு, ராமனையும் இழந்த நான் இங்கே ஒரு கணமேனும் உயிர்வாழ்கிறேன்.’ பிறகு அவள் தன்னைக் கடலின் நடுவே காற்றின் வேகத்தால் தாக்கப்பட்ட, சுமை நிறைந்த படகு போலக் கருதுகிறாள் — ‘புண்ணியம் குறைந்த, பரிதாபத்திற்குரிய நான் நாதியற்றவள் போல அழிந்துபோவேன்.’ இங்கே சீதை காலத்தின் நியதியை ஏற்றுக்கொள்கிறாள் — மரணத்தை விரும்பியும் அது வருவதில்லை. புலம்பலில் மாமியார்களின் பெயர்களைக் குறிப்பிடுவது அவளுடைய குடும்பப் பாசத்தைக் காட்டுகிறது; அயோத்தியும் அவள் மனத்தில் உயிர்ப்புடன் இருக்கிறது. சுமை நிறைந்த படகு என்ற உவமை சுமையின், துயரத்தின் மிகுதியைக் குறிக்கிறது. ‘அனாதவத்’ (நாதியற்றவள் போல) என்ற சொல்லில் சிறப்பு உண்டு — நாதன் உயிரோடு இருக்கிறான், இருந்தும் தொலைவில் இருப்பதால் அவள் நாதியற்றவள் போல இருக்கிறாள். இவ்வாறு புலம்பலின் முதல் பகுதி காலத்தையும் கர்மத்தையும் பற்றிய சிந்தனையால் நிறைந்துள்ளது; அதில் அவள் தன் வாழ்க்கையையே சுமையாக உணர்கிறாள்.

‘கணவனைக் காணாமல் ராக்ஷசிகளின் பிடியில் அகப்பட்ட நான், நீரால் அரிக்கப்படும் கரை போலச் சோகத்தால் சரிந்துகொண்டிருக்கிறேன். தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும், சிங்கத்தின் வீர நடையும் உடையவனும், செய்ந்நன்றி அறிந்தவனும், இனிமையாகப் பேசுபவனுமான என் நாதனைக் காண்பவர்கள் பாக்கியசாலிகள். தன்னை அறிந்த அந்த ராமனை முற்றிலும் இழந்த எனக்கு உயிர்வாழ்வது, கொடிய நஞ்சை உண்டபின் உயிர்வாழ்வது போல அரிதானது.’ இங்கே ராமனின் குணங்கள் சுருக்கமாக நினைவுகூரப்படுகின்றன — அழகு, வீரம், செய்ந்நன்றி, இன்சொல். நீரால் அரிக்கப்படும் கரை என்ற உவமை மெல்ல மெல்லத் தேய்வதைக் குறிக்கிறது. ராமனைக் காண்பதே அவள் வாழ்க்கையின் ஆதாரம் என்பது கருத்து. ‘காண்பவர்கள் பாக்கியசாலிகள்’ என்ற சொல்லில் பொறாமை இல்லை, இழந்தவளின் வேதனை மட்டுமே உள்ளது. நஞ்சின் உவமையால் ராமனின் பிரிவு உயிரைப் பறிப்பது என்று காட்டப்படுகிறது — நஞ்சை அருந்தியவன் உயிர்வாழ்வதில்லை; அதுபோல ராமன் இல்லாமல் அவள் வாழ்வது இயலாதது. ‘விதிதாத்மனா’ (தன்னை அறிந்தவன்) என்ற அடைமொழி ராமனின் ஆன்மஞானத்தைக் குறிக்கிறது.

‘முந்தைய பிறவியில் நான் எப்படிப்பட்ட பெரும்பாவத்தைச் செய்தேனோ, அதனால் இந்தக் கொடிய, மிகக் கொடூரமான பெருந்துயரத்தை அடைகிறேன்? பெரும் சோகத்தால் சூழப்பட்ட நான் உயிரை விட்டுவிட விரும்புகிறேன்; ஏனெனில் ராக்ஷசிகளால் காவல் காக்கப்படும் என்னால் ராமனை அடைய முடியவில்லை. மானிடப் பிறவி தொலையட்டும், பிறருக்கு அடிமைப்பட்ட நிலையும் தொலையட்டும் — அதில் தன் விருப்பப்படி உயிரை விடவும் முடிவதில்லை.’ இவ்வாறு சீதையின் புலம்பல் முடிகிறது. இங்கே துயரத்தின் காரணம் கர்மத்தில் தேடப்படுகிறது — இந்தியப் பார்வையில் துயரம் முன்பு செய்ததன் பலன். அடிமைப்பட்டவளுக்கு மரணமும் தன் கையில் இல்லை என்பது துயரத்தின் உச்சம். இவ்வாறு சர்க்கம் மரண விருப்பத்துடன் முடிகிறது; அது அடுத்த சர்க்கங்களில் மேலும் வளரும். ‘ரக்ஷந்த்யா’ (காவல் காக்கப்படும்) என்ற சொல்லில் வஞ்சப்பொருள் உள்ளது — ராக்ஷசிகளால் அவள் காக்கப்படுகிறாள், ஆனால் அந்தக் காவல் சிறைப்பிடிப்பே. ‘திக்’ (தொலையட்டும்) என்று இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்ட சொல் அவளுடைய வெறுப்பின் கடுமையைக் குறிக்கிறது. இங்கே சீதையின் துயரம் தனிப்பட்டது மட்டுமல்ல; மனித வாழ்க்கையின் அடிமைத்தனம் பற்றிய பொது உண்மையையும் வெளிப்படுத்துகிறது.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕಠಿಣವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆ ಅತ್ತಳು. ಅವರು ಸೌಮ್ಯರಲ್ಲದವರು, ಅವರ ಮಾತು ನಿರ್ದಯವಾದದ್ದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ಮಾನವಕನ್ಯೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ. ನೀವು ಬಯಸಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನಿ, ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸುಗಳ ಏಕಕಾಲದ ದರ್ಶನ — ಕಂಠ ಗದ್ಗದವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿಶ್ಚಯ ಅಚಲ. ‘ಮನಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಈ ಮಾತು ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ — ಅವಳು ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಧರ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾಮಂ ಖಾದತ’ (ಬೇಕಾದರೆ ತಿನ್ನಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಬೆದರಿಕೆಗೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಅವಳ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಆ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲೇ ಅವಳ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದೃಢತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಮಾನವತ್ವ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸತ್ವ ಎಂಬ ಎರಡು ಜಾತಿಗಳ ಭೇದವನ್ನೂ ಅವಳು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ, ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಸೀತೆ ರಾವಣನಿಂದ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳಂತೆ ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ತೋಳಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಳು, ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವವಳಂತೆ ಮುದುರಿಕೊಂಡಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ವಿಶಾಲವಾದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದವಳಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಕಣ್ಣೀರಿನ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ಶೋಕದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡ ಉರುಳುವಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಅವಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು; ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡಳು. ಅವಳ ಉದ್ದವಾದ ದಟ್ಟವಾದ ಜಡೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಹರಿದಾಡುವ ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆ, ಬಾಳೆ, ಹೆಣ್ಣುಹಾವು ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಭಯಾರ್ತಳಾದ ಒಬ್ಬಳದೇ ಅವಸ್ಥೆಯ ಬೇರೆಬೇರೆ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯ, ಪತನ, ನಡುಕ. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕೊಂಬೆ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಸ್ತನಗಳ ಅಭಿಷೇಕ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಅವಳ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಅವಿರತ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಭರ್ತ್ಸನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುರಸುತೋಪಮಾ’ (ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಈಗಿನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯ ವೈಷಮ್ಯ ಇನ್ನೂ ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಚೇತನ ಕುಂದಿದ ಮೈಥಿಲಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು, ವಿಲಾಪಿಸಿದಳು. ‘ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹಾ ನನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಹಾ ಸುಮಿತ್ರೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸ್ತ್ರೀಗಾಗಲೀ ಪುರುಷನಿಗಾಗಲೀ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ದುರ್ಲಭ ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುವ ಈ ಲೋಕಪ್ರವಾದ ಸತ್ಯವೇ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಗಾಳಿಯ ರಭಸದಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಭಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯಳಾದ, ದೀನಳಾದ ನಾನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಾಲದ ನಿಯಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಅತ್ತೆಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಅವಳ ಕುಟುಂಬಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ತುಂಬಿದ ದೋಣಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭಾರದ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ (ಅನಾಥೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿದೆ — ನಾಥನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವಳು ಅನಾಥೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಕಾಲದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಒಂದು ಭಾರದಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಾನು ನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ದಡದಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಾವರೆದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸಿಂಹದ ಪರಾಕ್ರಮದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಕೃತಜ್ಞನಾದ, ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ನನ್ನ ನಾಥನನ್ನು ಯಾರು ಕಾಣುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಧನ್ಯರು. ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಗಲಿದ ನನಗೆ ಜೀವನವೆಂಬುದು, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಸವಿದ ಮೇಲೆ ಬದುಕುವಂತೆ, ದುರ್ಲಭ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರೂಪ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಮಧುರ ಮಾತು. ನೀರಿನಿಂದ ಸವೆಯುತ್ತಿರುವ ದಡ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಕ್ಷಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಅವಳ ಜೀವನದ ಆಧಾರ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಧನ್ಯರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಂಚಿತಳಾದವಳ ಆರ್ತಿ. ವಿಷದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮವಿರಹವು ಪ್ರಾಣಹರ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಯಾರೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಅವಳಿಗೆ ಜೀವನ ಅಸಾಧ್ಯ. ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಾ’ (ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಂತಹ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅದರಿಂದ ಈ ಘೋರವಾದ, ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಮಹಾದುಃಖ ಒದಗಿದೆ? ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ನನಗೆ ರಾಮನು ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಾನವಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ, ಪರಾಧೀನತೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ — ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಜೀವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತದೆ — ಭಾರತೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದುದರ ಫಲ. ಮರಣವೂ ಪರಾಧೀನಳ ಕೈಯಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದುಃಖದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಮರಣೇಚ್ಛೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು. ‘ರಕ್ಷಂತ್ಯಾ’ (ಕಾವಲಿಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅವಳನ್ನು ‘ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’, ಆದರೆ ಆ ರಕ್ಷಣೆ ಬಂಧನವೇ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಧಿಕ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಅವಳ ನಿರ್ವೇದದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಮಾನವಜೀವನದ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

രാക്ഷസിമാർ പരുഷവും ദാരുണവുമായ ഏറെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ജനകാത്മജയായ സീത കരഞ്ഞു. അവർ അസൗമ്യരായിരുന്നു, അവരുടെ വാക്കുകൾ നിർദയവും. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട മനസ്വിനിയായ വൈദേഹി അത്യന്തം ഭയന്നിരുന്നിട്ടും, കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ വ്യക്തമായ മറുപടി നൽകി — ‘മനുഷ്യകന്യക രാക്ഷസന്റെ ഭാര്യയാകാൻ പാടില്ല. വേണമെങ്കിൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ചേർന്ന് എന്നെ തിന്നുകൊള്ളൂ; എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ വാക്കു ഞാൻ അനുസരിക്കുകയില്ല.’ ഇവിടെ ഭയവും തേജസ്സും ഒരേസമയം കാണാം — കണ്ഠം ഇടറുന്നു, എന്നാൽ നിശ്ചയം ഇളകുന്നില്ല. ‘മനസ്വിനീ’ (ദൃഢമനസ്കയായവൾ) എന്ന വിശേഷണം അവളുടെ ധൈര്യത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയുടെ ഈ വാക്കാണ് സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ അടിസ്ഥാനസ്വരം — മരണം അംഗീകരിക്കുന്നു, ധർമത്യാഗമല്ല. മുൻസർഗത്തിൽ രാക്ഷസിമാർ അവളെ ഭക്ഷിക്കുമെന്ന ഭയം കാണിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ ‘കാമം ഖാദത’ (വേണമെങ്കിൽ തിന്നുകൊള്ളൂ) എന്ന വാക്ക് അവരുടെതന്നെ ഭീഷണിക്കുള്ള മറുപടിയാണ്. അവളുടെ മറുപടി ഹ്രസ്വമാണ്; എന്നാൽ ആ ഹ്രസ്വതയിൽത്തന്നെ അവളുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ദാർഢ്യം പ്രകടമാണ്. മനുഷ്യജാതിയും രാക്ഷസജാതിയും തമ്മിലുള്ള ഭേദവും അവൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിലായിരുന്ന, ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യയായ സീത, രാവണൻ ഭർത്സിച്ചതുപോലെതന്നെ ശോകാർത്തയായി, ഒരു സ്വസ്ഥതയും നേടിയില്ല. കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട്, ചെന്നായ്ക്കളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന മാൻപേടയെപ്പോലെ, അവൾ കൂടുതൽ വിറച്ചു; സ്വന്തം ദേഹത്തിനുള്ളിലേക്കുതന്നെ കടക്കുന്നതുപോലെ ചുരുങ്ങിയിരുന്നു. പിന്നെ അവൾ ഒരു അശോകത്തിന്റെ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വിശാലമായ ശാഖയിൽ പിടിച്ച്, മനസ്സു തകർന്ന്, ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. കണ്ണീരിന്റെ ഒഴുക്കുകളാൽ വിശാലമായ സ്തനങ്ങളെ നനച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ശോകത്തിന്റെ അറുതി കണ്ടെത്തിയില്ല. കൊടുങ്കാറ്റിൽ വാഴ വീഴുന്നതുപോലെ വിറച്ചുകൊണ്ട് അവൾ നിലത്തു വീണു; ഭയത്താൽ നടുങ്ങി, മുഖം വിളറി. ഇളകുന്ന അവളുടെ നീണ്ടു ഇടതൂർന്ന പിന്നൽ ഇഴഞ്ഞുനീങ്ങുന്ന ഒരു പാമ്പിനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. മാൻപേട, വാഴ, പാമ്പ് എന്നീ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളാൽ, ഭയാർത്തയായ ഒരുവളുടെതന്നെ അവസ്ഥയുടെ വിവിധാംശങ്ങൾ കവി കാണിക്കുന്നു — ഭയം, പതനം, വിറയൽ. പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ശാഖ അവളുടെ ദുഃഖത്തിനു വിപരീതമായ ഒരു പശ്ചാത്തലം രചിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശോകം ശരീരത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെടുന്നു. കണ്ണീരാൽ സ്തനങ്ങളെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു എന്ന ചിത്രം അവളുടെ കണ്ണീരിന്റെ ഇടമുറിയാത്ത ഒഴുക്കിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഭർത്സനത്തിന്റെ ഓർമതന്നെയാണ് അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിറപ്പിക്കുന്നത്. ‘സുരസുതോപമാ’ (ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യ) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ സൗന്ദര്യവും ദിവ്യത്വവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവളുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ദശയുടെ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു.

നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ശോകാർത്തയായി, കോപത്താൽ ചേതന മങ്ങി, ആർത്തയായ മൈഥിലി കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു വിലപിച്ചു. ‘ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഹാ എന്റെ ഭർത്തൃമാതാവേ കൗസല്യേ, ഹാ സുമിത്രേ’ എന്ന് അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. അവൾ പറഞ്ഞു — ‘സ്ത്രീക്കായാലും പുരുഷനായാലും അകാലമരണം ദുർലഭമാണ് എന്നു പണ്ഡിതന്മാർ പറഞ്ഞിട്ടുള്ള ഈ ലോകപ്രവാദം സത്യംതന്നെ. കാരണം, ഈ ക്രൂരികളായ രാക്ഷസിമാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, രാമനില്ലാതെ, ഞാൻ ഇവിടെ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുന്നു.’ പിന്നെ അവൾ തന്നെ സമുദ്രമധ്യത്തിൽ കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ആഞ്ഞടിക്കപ്പെടുന്ന, ഭാരം നിറഞ്ഞ തോണിപോലെ കരുതുന്നു — ‘പുണ്യം കുറഞ്ഞ, ദയനീയയായ ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ നശിക്കും.’ ഇവിടെ സീത കാലത്തിന്റെ നിയമം അംഗീകരിക്കുന്നു — മരണം ഇച്ഛിക്കുന്നവൾക്കുപോലും അതു വരുന്നില്ല. വിലാപത്തിൽ ഭർത്തൃമാതാക്കളുടെ പേരെടുത്തു വിളിക്കുന്നത് അവളുടെ കുടുംബസ്നേഹം കാണിക്കുന്നു; അയോധ്യയും അവളുടെ മനസ്സിൽ ജീവിക്കുന്നു. ഭാരം നിറഞ്ഞ തോണി എന്ന ഉപമ ഭാരത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും ആധിക്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനാഥവത്’ (അനാഥയെപ്പോലെ) എന്ന പദത്തിൽ സവിശേഷതയുണ്ട് — നാഥൻ ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ട്; എന്നിട്ടും ദൂരെയായതിനാൽ അവൾ അനാഥയെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ വിലാപത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം കാലത്തെയും കർമത്തെയുംകുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാൽ നിറഞ്ഞതാണ്; അതിൽ അവൾ സ്വന്തം ജീവിതം ഒരു ഭാരംപോലെ അനുഭവിക്കുന്നു.

‘ഭർത്താവിനെ കാണാതെ, രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായ ഞാൻ, വെള്ളം അരിച്ചെടുക്കുന്ന കരപോലെ, ശോകത്താൽ തളരുന്നു. താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, സിംഹത്തെപ്പോലെ വിക്രമത്തോടെ നടക്കുന്ന, കൃതജ്ഞനും പ്രിയവാദിയുമായ എന്റെ നാഥനെ കാണുന്നവർ ധന്യരാണ്. ആത്മജ്ഞനായ ആ രാമനില്ലാതെ പൂർണമായും ഒറ്റപ്പെട്ട എനിക്കു ജീവിതം, തീക്ഷ്ണമായ വിഷം രുചിച്ചശേഷം ജീവിക്കുന്നതുപോലെ ദുർലഭമാണ്.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ ചുരുക്കി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — രൂപം, പരാക്രമം, കൃതജ്ഞത, മധുരഭാഷണം. വെള്ളത്താൽ ക്ഷയിക്കുന്ന കര എന്ന ഉപമ പതുക്കെപ്പതുക്കെയുള്ള ക്ഷയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ദർശനംതന്നെയാണ് അവളുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം എന്നാണു ഭാവം. ‘ധന്യർ കാണുന്നു’ എന്ന വാക്കിൽ അസൂയയില്ല, വഞ്ചിതയായവളുടെ ആർത്തിമാത്രം. വിഷത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ രാമവിരഹം പ്രാണഹരമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — വിഷം കുടിച്ച് ആരും ജീവിക്കാത്തതുപോലെ, രാമനില്ലാതെ അവളുടെ ജീവിതം അസാധ്യമാണ്. ‘വിദിതാത്മനാ’ (ആത്മജ്ഞനാൽ) എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ആത്മജ്ഞാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘മുൻജന്മത്തിൽ മറ്റൊരു ദേഹത്തിൽ ഞാൻ ഏതുതരം മഹാപാപമാണ് ചെയ്തത്, ഈ ഘോരവും അതിദാരുണവുമായ മഹാദുഃഖം അനുഭവിക്കാൻ? വലിയ ശോകത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ഞാൻ ജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം രാക്ഷസിമാർ കാവൽ നിൽക്കുന്ന എനിക്കു രാമനെ പ്രാപിക്കാനാവുന്നില്ല. മനുഷ്യജന്മത്തിനു ധിക്കാരം, പരാധീനതയ്ക്കും ധിക്കാരം — അവിടെ സ്വന്തം ഇച്ഛയാൽ ജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ലല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ സീതയുടെ വിലാപം അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം കർമത്തിൽ തിരയപ്പെടുന്നു — ഭാരതീയദൃഷ്ടിയിൽ ദുഃഖം മുൻകൃതത്തിന്റെ ഫലമാണ്. മരണംപോലും പരാധീനയുടെ കൈയിലില്ല എന്നതാണ് ദുഃഖത്തിന്റെ പാരമ്യം. ഇങ്ങനെ സർഗം മരണേച്ഛയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അത് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വളരും. ‘രക്ഷന്ത്യാ’ (കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നവളാൽ) എന്ന പദത്തിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — രാക്ഷസിമാർ അവളെ ‘രക്ഷിക്കുന്നു’, എന്നാൽ ആ രക്ഷണം ബന്ധനംതന്നെയാണ്. രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ച ‘ധിക്’ (ധിക്കാരം) എന്ന ശബ്ദം അവളുടെ നിർവേദത്തിന്റെ തീവ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെ ദുഃഖം വ്യക്തിപരംമാത്രമല്ല, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരാധീനതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സാമാന്യസത്യവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

While those ungentle rākṣasīs went on and on with their harsh and cruel words, Janaka's daughter wept; they were pitiless creatures and their words were merciless. Spoken to in this way, the high-minded Vaidehī, though utterly terrified, gave them a plain answer in a voice choked with tears: "A human woman cannot become the wife of a rākṣasa. Eat me, all of you together, if you like; I will not do what you say." Fear and courage show together here: her voice faltered, but her resolve did not move, and the epithet "high-minded" points to exactly that steadiness. These words are the keynote of the whole sarga: she accepts death, but not the abandonment of dharma. In the previous sarga the rākṣasīs had threatened to eat her, and her "eat me if you like" throws their own threat back at them. Her answer was brief, and in its brevity the firmness of her character stands out; she also reminded them once more of the difference between a human being and a rākṣasa.

Sitting among the rākṣasīs, Sītā, who was like a daughter of the gods, found no peace; stricken with grief, she felt as if Rāvaṇa were still standing there threatening her. She trembled all the more and shrank into herself as though she would sink into her own body, like a doe separated from her herd and harried by wolves. Holding on to a great flowering branch of the aśoka tree, broken in spirit, she thought of her husband. Her tears ran down in streams and bathed her full breasts, and she could find no end to her sorrow. Trembling, she fell to the ground like a plantain tree in a gale, her face drained of colour in her terror of the rākṣasīs, and as she shook, her long, thick braid was seen to shake with her like a she-serpent gliding along. With three images, the doe, the plantain and the serpent, the poet shows three sides of a single state of terror: fear, collapse and trembling. The flowering branch forms a backdrop in stark contrast to her grief, and her sorrow becomes visible in her very body. Tears bathing her breasts picture their unbroken flow, and it was the memory of Rāvaṇa's threats that set her shaking again and again. Calling her "like a daughter of the gods" recalls her beauty and her divine nature, which makes the misery of her present state stand out all the more sharply.

Sighing, stricken with grief, her mind clouded with anger, the distressed Maithilī shed tears and lamented. "Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Kausalyā, my mother-in-law! Ah Sumitrā!" she cried out again and again. "True indeed is the saying the wise repeat, that for woman or man death is hard to come by before its time. For here I am, tormented by these cruel rākṣasīs and cut off from Rāma, and still I live on, even for a moment. With so little merit, wretched as I am, I shall perish like one who has no protector, like a laden ship in mid-ocean battered by the force of the winds." Here Sītā accepted the law of time: death does not come even to one who longs for it. Calling out the names of her mothers-in-law shows her love for her husband's family; Ayodhyā still lived in her mind. The laden ship conveys the weight of her burden and the abundance of her grief. And she said "like one without a protector": her protector was alive, yet being so far away, she was as good as unprotected. So the first part of her lament is full of thoughts of time and of past deeds, and she feels her own life as a burden.

"Not seeing my husband, fallen into the power of the rākṣasīs, I am sinking with grief like a riverbank worn away by the water. Blessed are those who can see my lord, with his eyes like lotus petals, who walks with a lion's stride, grateful and kind of speech. Cut off completely from Rāma, who knows himself, I find life as hard to keep as one would after tasting a deadly poison." Here Rāma's virtues are briefly recalled: his beauty, his valour, his gratitude and his gentle speech. The bank worn away by the water suggests a slow wasting away, and the thought beneath it is that the sight of Rāma was the very ground of her life. There is no envy in "blessed are those who see him", only the pain of one deprived. The image of poison shows that separation from Rāma was deadly: as no one lives after drinking poison, so she could not live without him. "Who knows himself" speaks of Rāma's self-knowledge.

"What great sin can I have committed in some former body, that I must now suffer this terrible, cruel and great sorrow? Overwhelmed by grief, I want to give up my life, for guarded by the rākṣasīs as I am, I cannot reach Rāma. A curse on human birth, and a curse on being in another's power, where one cannot even give up one's life at one's own will!" With this Sītā's lament ends. She looked for the cause of her suffering in her past deeds, since in the Indian view sorrow is the fruit of what one has done before. That even death was not in her own hands, dependent as she was, is the very limit of misery. So the sarga ends with a longing for death, which will grow stronger in the sargas that follow. There is irony in her being "guarded" by the rākṣasīs: that guarding was nothing but captivity. The curse spoken twice shows how deep her despair was, and her grief reveals not only her own plight but a general truth about the dependence of human life.