ततः ताः समस्ताः विकृताननाः राक्षस्यः परुषानर्हां सीतां परुषम् अप्रियं वाक्यम् ऊचुः। कविः ‘परुषं परुषानर्हाम्’ इति शब्दक्रीडया विरोधं दर्शयति — या परुषवचनस्य अयोग्या, तस्यै एव परुषं वचनम्। ‘सीते, सर्वभूतमनोरमे महार्हशयनोपेते अन्तःपुरे वासं किं न अनुमन्यसे?’ ‘मानुषी त्वं मानुषस्य एव भार्यात्वं बहु मन्यसे; रामात् मनः प्रत्याहर, अन्यथा जातु न भविष्यसि।’ मुद्रिते ‘नैवं जातु भविष्यति’ — ‘एवं कदापि न भविष्यति’ इति; समीक्षिते ‘न त्वं जातु भविष्यसि’ इति। ‘त्रैलोक्यवसुभोक्तारं राक्षसेश्वरं रावणं भर्तारम् उपसंगम्य यथासुखं विहरस्व।’ चतुर्थः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ‘अनिन्दिते शोभने, मानुषी त्वं राज्यात् भ्रष्टम्, असिद्धार्थं, विक्लवन्तं तं मानुषं रामम् इच्छसि।’ राक्षसीनां तर्कः जातिभेदः — मानुषी मानुषं वृणोति, तत् तासां दृष्ट्या मौर्ख्यम्। रामस्य राज्यभ्रंशः, असिद्धार्थता, विक्लवता इति त्रयः दोषाः उच्यन्ते, ये वस्तुतः रामस्य त्यागस्य धैर्यस्य च लक्षणानि। पूर्वसर्गे एकैकशः वक्त्र्यः आसन्, अत्र ताः समस्ताः एककण्ठेन वदन्ति — दबावः वर्धते। ‘मानुषी’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, अग्रे सीता एतत् एव पदं स्वस्य गौरवेण प्रतिवक्ष्यति। अन्तःपुरस्य सुखम्, रावणस्य ऐश्वर्यं, रामस्य दैन्यं च — एते त्रयः विषयाः पूर्वसर्गेभ्यः एव आगताः।

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा पद्मनिभेक्षणा सीता अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘संगताः यूयं यत् इदं लोकविद्विष्टं वचनम् उदाहरत, तत् वाक्यं किल्बिषं मम मनसि न प्रतितिष्ठति।’ ‘मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुं न अर्हति; कामं सर्वाः मां खादत, वः वचः न करिष्यामि।’ राक्षसीनां ‘मानुषी’ इति तर्कं सा तेषाम् एव विरुद्धं प्रयुङ्क्ते — मानुषी अस्मि, अतः राक्षसस्य भार्या न। ‘दीनः वा राज्यहीनः वा, यः मे भर्ता सः मे गुरुः; सूर्यं सुवर्चला इव तं नित्यम् अनुरक्ता अस्मि।’ ततः सा पतिव्रतानां परम्परां स्मरति — ‘यथा महाभागा शची शक्रम् उपतिष्ठति, अरुन्धती वसिष्ठं, रोहिणी शशिनं, लोपामुद्रा अगस्त्यं, सुकन्या च्यवनं, सावित्री सत्यवन्तं, श्रीमती कपिलं, मदयन्ती सौदासं, केशिनी सगरं, भैमी दमयन्ती नैषधं पतिम् अनुव्रता, तथा अहम् इक्ष्वाकुवरं रामं पतिम् अनुव्रता।’ एते दृष्टान्ताः विविधाः — देवाः, ऋषयः, राजानः; केचन पतयः वृद्धाः (च्यवनः), केचन दुर्दशां प्राप्ताः (नलः, सत्यवान्, सौदासः); तथापि पत्न्यः अनुव्रताः एव। अतः ‘रामः दीनः राज्यहीनः’ इति तर्कः निरर्थकः। नवमात् त्रयोदशस्य प्रथमार्धपर्यन्तं सर्वम् वुल्गेटमात्रम्। सीतायाः वाक्यं श्रुत्वा रावणेन प्रेरिताः राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः परुषैः वाक्यैः ताम् अभर्त्सयन् — अयं त्रयोदशः श्लोकः मुद्रिते षट्पादः। अत्र सीतायाः अश्रूणि दौर्बल्यस्य न, दुःखस्य चिह्नानि; तस्याः वचनं तु निश्चलम्। ‘कामं खादत’ इति वचनेन सा मरणम् अपि स्वीकरोति, किन्तु धर्मत्यागं न। दृष्टान्तमाला तस्याः पातिव्रत्यं व्यक्तिगतं न, अपितु भारतीयपरम्परायाः अङ्गम् इति दर्शयति। ‘गुरुः’ इति पदं विशेषम् — पतिः केवलं स्वामी न, अपितु मार्गदर्शकः पूज्यः च। सुवर्चलायाः उपमा पूर्वसर्गस्य प्रभासूर्योपमाम् अनुसरति।

शिंशपाद्रुमे अवलीनः निर्वाक्यः कपिः हनूमान् सीतां संतर्जयन्तीः ताः राक्षसीः अशृणोत्। कविः पुनः पाठकं हनूमतः उपस्थितिं स्मारयति — सः सर्वस्य साक्षी, अग्रे रामाय एतत् निवेदयिष्यति। ताः संरब्धाः राक्षस्यः वेपमानां सीतां समन्ततः अभिक्रम्य दीप्तान् प्रलम्बान् दशनच्छदान् भृशं संलिलिहुः — ओष्ठलेहनं भक्षणेच्छायाः भयानकं चिह्नम्। परमक्रुद्धाः ताः आशु परश्वधान् प्रगृह्य ऊचुः — ‘इयं राक्षसाधिपं रावणं भर्तारं न अर्हति।’ ताभिः भीमाभिः राक्षसीभिः भर्त्स्यमाना वराङ्गना सीता बाष्पम् अपमार्जन्ती ताम् एव शिंशपाम् उपागमत् — यस्यां हनूमान् निलीनः। एषः संयोगः कथायाः दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः — सीता स्वयम् एव हनूमतः समीपम् आगच्छति। राक्षसीभिः समावृता विशालाक्षी सीता ताम् शिंशपाम् अभिगम्य शोकपरिप्लुता तस्थौ। कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरवासिनीं तां भीमाः राक्षस्यः समन्ततः पुनः भर्त्सयाञ्चक्रिरे। ‘भीमाभी’ इति मुद्रितपाठः — ‘भीमाभिः’ इत्यर्थे; समीक्षिते अपि ‘भीमाभी’ इति एव। शिंशपायाः अधः सीतायाः आगमनं हनूमतः संवादस्य मार्गं प्रशस्तं करोति। भयेन कम्पमाना सा आश्रयार्थं वृक्षम् उपसर्पति, यथा बाला मातरम्। हनूमान् अवलीनः निर्वाक्यः — सः अद्यापि प्रकटः न भवति, यतः समयः न उपस्थितः। ‘परश्वधान्’ इति शस्त्रग्रहणेन राक्षसीनां तर्जना वचनात् कर्मणि परिणमति। ‘बाष्पम् अपमार्जन्ती’ इति चित्रं करुणम् — सा रोदनं गूहितुम् इच्छति, राक्षसीनां पुरतः दौर्बल्यं न दर्शयितुम्; अन्ते तु धैर्यं भज्यते। सीतायाः वर्णनम् — कृशा, दीनवदना, मलिनाम्बरा — एकोनविंशसर्गस्य वर्णनं स्मारयति। राक्षसीनां संरम्भः यावत् वर्धते, तावत् सीता वृक्षस्य समीपं गच्छति — कथायाः गतिः हनूमतः संवादं प्रति नीयते।

ततः भीमदर्शना कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी विनता नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘सीते, भर्तुः एतावत् स्नेहः पर्याप्तं प्रदर्शितः; भद्रे, सर्वत्र अतिकृतं व्यसनाय उपकल्पते।’ ‘अति सर्वत्र वर्जयेत्’ इति लोकोक्तिः एव राक्षस्याः मुखे। ‘मैथिलि, परितुष्टा अस्मि, भद्रं ते; त्वया मानुषः विधिः (शिष्टाचारः) कृतः; मम अपि पथ्यं वचः ब्रुवन्त्याः कुरु।’ ‘सर्वरक्षसां भर्तारं रावणं भर्तारं भज — विक्रान्तम्, आपतन्तं (शत्रून् प्रति धावन्तं), सुरेशं वासवम् इव।’ ‘दक्षिणं, त्यागशीलं, सर्वस्य प्रियवादिनं रावणम् आश्रय, मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा।’ ‘वैदेहि, दिव्याङ्गरागा दिव्याभरणभूषिता भूत्वा अद्यप्रभृति सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरी भव।’ ‘शोभने, अग्नेः स्वाहा इव, इन्द्रस्य शची इव भव; कृपणेन गतायुषा रामेण ते किम्?’ ‘यदि मे एतत् उक्तं वाक्यं न करिष्यसि, अस्मिन् एव मुहूर्ते वयं सर्वाः त्वां भक्षयिष्यामहे।’ विनतायाः वचनम् आरम्भे मधुरं, अन्ते क्रूरम् — सामतः दण्डं प्रति गतिः एकस्मिन् एव भाषणे। ‘गतायुषा’ इति पदेन सा रामस्य मरणम् अपि अनुमिनोति। मुद्रिते २३.२ ‘विक्रान्तमापतन्तं च’, समीक्षिते ‘विक्रान्तं रूपवन्तं च’। रावणस्य ‘दक्षिणः त्यागशीलः प्रियवादी’ इति गुणाः राक्षस्याः दृष्ट्या सत्याः स्युः, किन्तु सीतायै ते निरर्थकाः। विनता सीतायाः स्नेहं ‘मानुषविधि’ इति स्वीकरोति — प्रशंसा अपि, उपहासः अपि। ‘अतिकृतं व्यसनाय’ इति तर्कः सीतायाः पातिव्रत्यं दोषत्वेन न, अतिरेकत्वेन वर्णयति — एषः सूक्ष्मः प्रलोभनप्रकारः, यः पातिव्रत्यस्य मूल्यं स्वीकृत्य अपि तस्य सीमां निर्दिशति। स्वाहाशच्योः दृष्टान्तौ सीतायाः एव दृष्टान्तमालां प्रति उत्तरम् इव — सीता शचीम् अनुव्रतां पत्नीं स्मारितवती, विनता ताम् एव इन्द्रस्य ऐश्वर्यस्य भागिनीम् इति वदति। ‘अद्यप्रभृति सर्वलोकेश्वरी’ इति वचनेन रावणस्य त्रैलोक्याधिपत्यस्य दावः पुनः घोष्यते। विनतायाः रूपवर्णनं — कराला, निर्णतोदरी, कुपिताकारा — तस्याः वचनस्य माधुर्यं मिथ्या इति दर्शयति।

ततः लम्बमानपयोधरा विकटा नाम अन्या राक्षसी कुपिता मुष्टिम् उद्यम्य तर्जती सीताम् अब्रवीत् — ‘सुदुर्मते मैथिलि, तव बहूनि अप्रतिरूपाणि वचनानि अनुक्रोशात् मृदुत्वात् च अस्माभिः सोढानि।’ ‘त्वं नः कालपुरस्कृतं हितं वाक्यं न करोषि। अन्यैः दुरासदं समुद्रस्य पारम् आनीता असि, घोरे रावणान्तःपुरे प्रविष्टा असि; रावणस्य गृहे रुद्धा, अस्माभिः अभिरक्षिता।’ ‘मैथिलि, साक्षात् पुरंदरः अपि त्वां परित्रातुं न शक्तः; हितवादिन्याः मम वचनं कुरुष्व।’ ‘अश्रुनिपातेन अलम्, अनर्थकं शोकं त्यज; नित्यदैन्यतां त्यजन्ती प्रीतिं प्रहर्षं च भज।’ ‘सीते, राक्षसराजेन सह यथासुखं परिक्रीड; भीरु, जानीमहे यथा स्त्रीणां यौवनम् अध्रुवम्।’ ‘यावत् ते यौवनं न व्यतिक्रामेत्, तावत् सुखम् अवाप्नुहि।’ ‘मदिरेक्षणे, राक्षसराजेन सह रम्याणि उद्यानानि पर्वतोपवनानि च चर; देवि सुन्दरि, स्त्रीसहस्राणि ते वशे स्थास्यन्ति।’ ‘मैथिलि, सर्वरक्षसां भर्तारं रावणं भर्तारं भज; अन्यथा ते हृदयम् उत्पाट्य भक्षयिष्यामि।’ विकटायाः तर्कः त्रिविधः — असहायता (समुद्रपारम्, इन्द्रः अपि न त्राता), यौवनस्य अस्थिरता, भक्षणस्य भयम्। यौवनस्य अस्थिरतायाः तर्कः रावणेन अपि विंशसर्गे प्रयुक्तः आसीत्; राक्षस्यः स्वामिनः एव वचनानि पुनः वदन्ति। ‘अस्माभिः अभिरक्षिता’ इति वचनम् अपि द्विधा — रक्षा अपि, कारागारस्य प्रहरः अपि। ‘रावणं भज भर्तारम्’ इति पादः विनतायाः वचने अपि आसीत्, अत्र पुनः — राक्षसीनां वचनानि एकरूपाणि, केवलं तर्जना क्रमेण उग्रतरा। विकटा पूर्वसर्गे अपि वक्त्री आसीत्; अत्र सा पुनः आगच्छति, मुष्टिम् उद्यम्य। ‘अनुक्रोशात् मृदुत्वात् च सोढानि’ इति तस्याः वचनं स्वस्य दयायाः अभिमानम् — या भक्षणं धमकयति, सा एव स्वं मृद्वीं मन्यते, एषः विरोधः हास्यकरुणयोः मिश्रणम्। ‘समुद्रस्य पारम्’ इति वचनं सीतायाः भौगोलिकम् एकाकित्वं स्पष्टं करोति — समुद्रः एव तस्याः कारागारस्य प्राकारः; किन्तु हनूमान् तम् एव समुद्रं लङ्घित्वा अत्र आगतः इति पाठकः जानाति। विकटायाः वचनं रावणस्य भाषणस्य लघु अनुकरणम् इव — उद्यानानि, पर्वतोपवनानि, स्त्रीसहस्राणि च। ‘पुरंदरः अपि न त्राता’ इति गर्वः अपि व्यर्थः, यतः रामः इन्द्रात् अपि बलवान्। ‘हृदयम् उत्पाट्य भक्षयिष्यामि’ इति अन्तिमा तर्जना रावणस्य ‘प्रातराशार्थे’ इति वचनम् अनुकरोति।

विकटा वदति — ‘यदि मे व्याहृतं वाक्यं यथावत् न करिष्यसि…’ ततः क्रूरदर्शना चण्डोदरी नाम राक्षसी महत् शूलं भ्रामयन्ती इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘इमां हरिणशावाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधरां रावणेन हृतां दृष्ट्वा मे अयं महान् दौर्हृदः (अभिलाषः) जातः — अस्याः यकृत्प्लीहं, महत् क्रोडं, सबन्धनं हृदयं, गात्राणि, शीर्षं च खादेयम् इति मे मतिः।’ ततः प्रघसा नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘अस्याः नृशंसायाः कण्ठं पीडयामः, किम् आस्यते? ततः राज्ञे निवेद्यतां — सा मानुषी मृता इति; अत्र संदेहः नास्ति, सः ‘खादत’ इति वक्ष्यति।’ ततः अजामुखी नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘इमां विशस्य ततः सर्वान् समान् पिण्डकान् कुरुत; ततः सर्वाः विभजाम; विवादः मे न रोचते। क्षिप्रं पेयं, विविधं बहु माल्यं च आनीयताम्।’ ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी अब्रवीत् — ‘अजामुख्या यत् उक्तं, तत् एव मम रोचते; सर्वशोकविनाशिनी सुरा क्षिप्रम् आनीयतां; मानुषं मांसम् आस्वाद्य अथ निकुम्भिलां नृत्यामः।’ निकुम्भिला लङ्कायाः देवीस्थानम् — हिन्दीटीकायां निकुम्भिलादेव्याः पुरतः नृत्यम् इति। एवं विरूपाभिः राक्षसीभिः निर्भर्त्स्यमाना सुरसुतोपमा सा सीता धैर्यम् उत्सृज्य रुरोद — अस्मिन् श्लोके मुद्रिते त्रयः अर्धश्लोकाः। अत्र मुद्रिते श्लोकविभागः अर्धेन अपसृतः — ३८तः ४७ पर्यन्तं प्रत्येकः श्लोकः पूर्ववक्त्र्याः अन्तिमं वाक्यं नूतनवक्त्र्याः आरम्भं च धारयति, हिन्दीटीकायाः ‘३७½’, ‘३८½’ इत्यादयः भिन्नाङ्काः एतत् एव सूचयन्ति। राक्षसीनां तर्जना सर्गान्ते पराकाष्ठां गच्छति — विभागः, पानं, नृत्यं च, यथा उत्सवः। यत् सीता सर्वेषु पूर्ववाक्येषु धैर्यं धारितवती, तत् इदानीं भग्नम् — किन्तु तस्याः रोदनं निश्चयस्य त्यागः न, केवलं दुःखस्य उद्गारः। अग्रिमे सर्गे तस्याः विलापः वर्णयिष्यते। चण्डोदर्याः ‘दौर्हृदः’ इति पदं गर्भिण्याः अभिलाषस्य वाचकम्, अत्र बीभत्सरसाय प्रयुक्तम्। प्रघसायाः वचने रावणस्य आज्ञायाः अपि उल्लङ्घनस्य प्रस्तावः — तस्याः स्वामिनः इच्छायाः अपेक्षया क्षुधा प्रबला, अनृतं निवेदयितुम् अपि सा सिद्धा। अजामुख्याः ‘समान् पिण्डकान्’, ‘विवादः न रोचते’ इति वचनं तासां परस्परकलहस्य स्वभावं दर्शयति। एवं षट् राक्षस्यः षड्विधं भयं रचयन्ति, हनूमान् सर्वं शृणोति। शूर्पणखायाः सुरापानस्य नृत्यस्य च प्रस्तावः राक्षसीनां क्रौर्यं विलासेन सह मिश्रयति। ‘सुरसुतोपमा’ इति सर्गान्तस्य विशेषणं सीतायाः देवकन्यासमां शुद्धतां स्मारयति, राक्षसीनां ‘विरूपत्वेन’ सह विरोधम् अपि।

అప్పుడు వికృతముఖాలు గల ఆ రాక్షసస్త్రీలందరూ కఠినమైన మాటకు అర్హురాలు కాని సీతతో కఠినమైన, అప్రియమైన మాట అన్నారు. ‘పరుషం పరుషానర్హామ్’ (కఠినమైన మాటకు అర్హురాలు కానిదానికి కఠినమైన మాట) అనే శబ్దక్రీడతో కవి వైరుధ్యాన్ని చూపుతాడు — కఠినమైన మాటకు అయోగ్యురాలైనదానికే కఠినమైన మాట. ‘సీతా, సర్వప్రాణులకూ మనోహరమైన, అమూల్యమైన పడకలతో కూడిన అంతఃపురంలో నివసించడానికి నీవు ఎందుకు అంగీకరించవు?’ ‘మానవస్త్రీవైన నీవు మానవునికి భార్య కావడాన్నే గొప్పగా భావిస్తున్నావు; రాముని నుండి నీ మనస్సును మళ్ళించుకో, లేకపోతే నీవు ఎన్నటికీ బతకవు.’ ముద్రణలో ‘నైవం జాతు భవిష్యతి’ — ‘ఇలా ఎన్నటికీ జరగదు’ అని; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘న త్వం జాతు భవిష్యసి’ (నీవు ఎన్నటికీ బతకవు) అని. ‘ముల్లోకాల సంపదలనూ అనుభవించే రాక్షసేశ్వరుడు రావణుని భర్తగా పొంది నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు విహరించు.’ నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘నిందకు తావులేనిదానా, శోభనురాలా, మానవస్త్రీవైన నీవు రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడైన, కార్యం సిద్ధించని, కలవరపడుతున్న ఆ మానవుడు రాముని కోరుకుంటున్నావు.’ రాక్షసస్త్రీల తర్కం జాతిభేదం — మానవస్త్రీ మానవుని వరిస్తుంది, అది వారి దృష్టిలో మూర్ఖత్వం. రాముని రాజ్యభ్రంశం, కార్యం సిద్ధించకపోవడం, కలవరం అనే మూడు దోషాలు చెప్పబడుతున్నాయి; నిజానికి అవి రాముని త్యాగానికీ ధైర్యానికీ లక్షణాలు. పూర్వసర్గలో ఒక్కొక్కరే మాట్లాడారు, ఇక్కడ వారందరూ ఏకకంఠంతో మాట్లాడుతున్నారు — ఒత్తిడి పెరుగుతోంది. ‘మానుషీ’ (మానవస్త్రీ) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; ముందు సీత ఇదే పదంతో తన గౌరవంతో జవాబిస్తుంది. అంతఃపుర సుఖం, రావణుని ఐశ్వర్యం, రాముని దైన్యం — ఈ మూడు విషయాలూ పూర్వసర్గల నుండే వచ్చాయి.

రాక్షసస్త్రీల మాటలు విని, పద్మాల వంటి కన్నులు గల సీత కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో ఈ మాట అన్నది — ‘మీరందరూ కలిసి లోకం ద్వేషించే ఈ మాటను ఏది చెబుతున్నారో, ఆ పాపపు మాట నా మనస్సులో నిలవదు.’ ‘మానవస్త్రీ రాక్షసునికి భార్య కావడం తగదు; కావాలంటే మీరందరూ నన్ను తినేయండి, మీ మాట మాత్రం చేయను.’ రాక్షసస్త్రీల ‘మానుషీ’ అనే తర్కాన్ని ఆమె వారికే విరుద్ధంగా ప్రయోగిస్తుంది — నేను మానవస్త్రీని, కాబట్టి రాక్షసునికి భార్యను కాను. ‘దీనుడైనా, రాజ్యం లేనివాడైనా, నా భర్త ఎవడో అతడే నాకు గురువు; సువర్చల సూర్యుని వలె నేను అతనిని నిత్యమూ అనురాగంతో అనుసరిస్తాను.’ తరువాత ఆమె పతివ్రతల పరంపరను గుర్తుచేసుకుంటుంది — ‘మహాభాగ్యవతి శచీదేవి ఇంద్రుని సేవించినట్లు, అరుంధతి వసిష్ఠుని, రోహిణి చంద్రుని, లోపాముద్ర అగస్త్యుని, సుకన్య చ్యవనుని, సావిత్రి సత్యవంతుని, శ్రీమతి కపిలుని, మదయంతి సౌదాసుని, కేశిని సగరుని, భీమరాజపుత్రి దమయంతి నైషధుడైన తన భర్తను అనుసరించినట్లు, నేను ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠుడైన రాముని, నా భర్తను అనుసరిస్తాను.’ ఈ దృష్టాంతాలు రకరకాలవి — దేవతలు, ఋషులు, రాజులు; కొందరు భర్తలు వృద్ధులు (చ్యవనుడు), కొందరు దుర్దశను పొందినవారు (నలుడు, సత్యవంతుడు, సౌదాసుడు); అయినా భార్యలు వారిని అనుసరించినవారే. కాబట్టి ‘రాముడు దీనుడు, రాజ్యహీనుడు’ అనే తర్కం నిరర్థకం. తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి పదమూడవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం వరకు అంతా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. సీత మాట విని, రావణునిచేత ప్రేరేపించబడిన రాక్షసస్త్రీలు కోపంతో ఉడికిపోతూ కఠినమైన మాటలతో ఆమెను బెదిరించారు — ఈ పదమూడవ శ్లోకం ముద్రణలో ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ సీత కన్నీళ్ళు బలహీనతకు కాదు, దుఃఖానికి చిహ్నాలు; ఆమె మాట మాత్రం నిశ్చలం. ‘కావాలంటే తినేయండి’ అనే మాటతో ఆమె మరణాన్ని కూడా అంగీకరిస్తుంది, కానీ ధర్మత్యాగాన్ని కాదు. దృష్టాంతమాల ఆమె పాతివ్రత్యం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, భారతీయ పరంపరలో ఒక అంగమని చూపుతుంది. ‘గురుః’ అనే పదం ప్రత్యేకమైనది — భర్త కేవలం స్వామి కాదు, మార్గదర్శకుడూ పూజ్యుడూ కూడా. సువర్చల ఉపమ పూర్వసర్గలోని కాంతీ సూర్యుడూ అనే ఉపమను అనుసరిస్తుంది.

శింశుపవృక్షంలో దాగి, మౌనంగా ఉన్న కపి హనుమంతుడు సీతను బెదిరిస్తున్న ఆ రాక్షసస్త్రీల మాటలు విన్నాడు. కవి మళ్ళీ పాఠకునికి హనుమంతుని ఉనికిని గుర్తుచేస్తాడు — అతడు అన్నిటికీ సాక్షి, ముందు రామునికి దీనిని నివేదిస్తాడు. కోపావేశంలో ఉన్న ఆ రాక్షసస్త్రీలు వణకుతున్న సీతను అన్నివైపుల నుండి సమీపించి, మండుతున్నట్లున్న వేలాడే పెదవులను గట్టిగా నాకారు — పెదవులు నాకడం తినాలనే కోరికకు భయానకమైన చిహ్నం. మిక్కిలి కోపించిన వారు వెంటనే గొడ్డళ్ళను పట్టుకొని అన్నారు — ‘ఈమె రాక్షసాధిపతి రావణుని భర్తగా పొందడానికి తగదు.’ భయంకరులైన ఆ రాక్షసస్త్రీలచేత బెదిరించబడుతూ, సుందరి అయిన సీత కన్నీళ్ళు తుడుచుకుంటూ అదే శింశుపవృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళింది — దేనిలో హనుమంతుడు దాగి ఉన్నాడో. కథ దృష్ట్యా ఈ సంయోగం ఎంతో ముఖ్యమైనది — సీత తనంతట తానే హనుమంతుని దగ్గరకు వస్తుంది. రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడిన విశాలనేత్రి సీత ఆ శింశుపవృక్షాన్ని చేరి శోకంలో మునిగి నిలబడింది. కృశించిన, దీనముఖం గల, మలినవస్త్రం ధరించిన ఆమెను భయంకరులైన రాక్షసస్త్రీలు అన్నివైపుల నుండి మళ్ళీ బెదిరించారు. ‘భీమాభీ’ అనేది ముద్రిత పాఠం — ‘భీమాభిః’ (భయంకరులైనవారిచేత) అనే అర్థంలో; సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ‘భీమాభీ’ అనే ఉంది. శింశుపవృక్షం కిందికి సీత రావడం హనుమంతుని సంభాషణకు మార్గం సుగమం చేస్తుంది. భయంతో వణకుతూ ఆమె ఆశ్రయం కోసం చెట్టు దగ్గరకు జరుగుతుంది, పిల్ల తల్లి దగ్గరకు చేరినట్లు. హనుమంతుడు దాగి, మౌనంగా ఉన్నాడు — సమయం రాలేదు కాబట్టి అతడు ఇంకా బయటపడడు. ‘పరశ్వధాన్’ (గొడ్డళ్ళను) అని ఆయుధాలు పట్టుకోవడంతో రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు మాట నుండి చేతలోకి మారుతుంది. ‘బాష్పమపమార్జంతీ’ (కన్నీళ్ళు తుడుచుకుంటూ) అనే చిత్రం కరుణాభరితం — రాక్షసస్త్రీల ఎదుట బలహీనతను చూపకూడదని ఆమె ఏడుపును దాచాలనుకుంటుంది; చివరకు మాత్రం ధైర్యం భగ్నమవుతుంది. సీత వర్ణన — కృశించినది, దీనముఖం గలది, మలినవస్త్రం ధరించినది — పందొమ్మిదవ సర్గలోని వర్ణనను గుర్తుచేస్తుంది. రాక్షసస్త్రీల ఆవేశం ఎంతగా పెరుగుతుందో అంతగా సీత చెట్టుకు దగ్గరవుతుంది — కథాగతి హనుమంతుని సంభాషణ వైపు నడిపించబడుతోంది.

అప్పుడు భయంకరంగా కనిపించే, కోపపు ఆకారం గల, కరాళమైన, లోతైన ఉదరం గల వినత అనే రాక్షసి అన్నది — ‘సీతా, భర్తపై నీకున్న స్నేహం ఇంతవరకు చూపించింది చాలు; భద్రా, అన్నిచోట్లా అతిగా చేసినది ఆపదకే దారితీస్తుంది.’ ‘అతి సర్వత్ర వర్జయేత్’ (అతిని అన్నిచోట్లా విడిచిపెట్టాలి) అనే లోకోక్తే రాక్షసి నోట వస్తోంది. ‘మైథిలీ, నేను సంతృప్తిపడ్డాను, నీకు శుభం కలుగుగాక; నీవు మానవ విధిని (శిష్టాచారాన్ని) పాటించావు; హితమైన మాట చెబుతున్న నా మాట కూడా విను.’ ‘రాక్షసులందరికీ భర్త అయిన రావణుని భర్తగా సేవించు — పరాక్రమవంతుడు, (శత్రువుల మీదికి) దూసుకుపోయేవాడు, దేవేశుడైన వాసవుని వంటివాడు.’ ‘దక్షిణుడూ (ఉదారుడూ), త్యాగశీలుడూ, అందరితో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ అయిన రావణుని ఆశ్రయించు, దీనుడైన మానవుడు రాముని విడిచిపెట్టి.’ ‘వైదేహీ, దివ్యమైన అంగరాగం పూసుకొని, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకొని, ఈ రోజు నుండి అన్ని లోకాలకూ ఈశ్వరివి కా.’ ‘శోభనురాలా, అగ్నికి స్వాహాదేవిలా, ఇంద్రునికి శచీదేవిలా ఉండు; దీనుడూ ఆయుష్షు తీరినవాడూ అయిన రామునితో నీకేం పని?’ ‘నేను చెప్పిన ఈ మాటను నీవు చేయకపోతే, ఈ క్షణంలోనే మేమందరమూ నిన్ను తినేస్తాం.’ వినత మాట మొదట మధురంగా, చివర క్రూరంగా ఉంది — ఒకే ప్రసంగంలో సామం నుండి దండానికి గతి. ‘గతాయుషా’ (ఆయుష్షు తీరినవాడు) అనే పదంతో ఆమె రాముని మరణాన్ని కూడా ఊహిస్తుంది. ముద్రణలో 23.2 ‘విక్రాంతమాపతంతం చ’ (పరాక్రమవంతుడు, దూసుకుపోయేవాడు), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విక్రాంతం రూపవంతం చ’ (పరాక్రమవంతుడు, రూపవంతుడు). రావణుని ‘దక్షిణుడు, త్యాగశీలుడు, ప్రియభాషి’ అనే గుణాలు రాక్షసి దృష్టిలో నిజమైనవి కావచ్చు, కానీ సీతకు అవి నిరర్థకం. వినత సీత స్నేహాన్ని ‘మానవవిధి’ అని అంగీకరిస్తుంది — ప్రశంసా, పరిహాసమూ రెండూ. ‘అతిగా చేసినది ఆపదకే’ అనే తర్కం సీత పాతివ్రత్యాన్ని దోషంగా కాక అతిరేకంగా వర్ణిస్తుంది — పాతివ్రత్యపు విలువను అంగీకరిస్తూనే దానికి సరిహద్దును నిర్దేశించే సూక్ష్మమైన ప్రలోభనవిధానం ఇది. స్వాహా, శచీల దృష్టాంతాలు సీత దృష్టాంతమాలకు జవాబు వంటివి — సీత శచీని భర్తను అనుసరించే పత్నిగా గుర్తుచేసింది, వినత ఆమెనే ఇంద్రుని ఐశ్వర్యంలో భాగస్వామిని అని చెబుతుంది. ‘ఈ రోజు నుండి సర్వలోకేశ్వరివి’ అనే మాటతో రావణుని త్రైలోక్యాధిపత్యపు దావా మళ్ళీ ప్రకటించబడుతుంది. వినత రూపవర్ణన — కరాళ, లోతైన ఉదరం గలది, కోపపు ఆకారం గలది — ఆమె మాటలలోని మాధుర్యం మిథ్య అని చూపుతుంది.

అప్పుడు వేలాడే స్తనాలు గల వికట అనే మరొక రాక్షసి కోపించి, పిడికిలి ఎత్తి బెదిరిస్తూ సీతతో అన్నది — ‘మిక్కిలి దుర్బుద్ధివైన మైథిలీ, నీ అనేక అనుచితమైన మాటలను జాలివల్లా మృదుస్వభావంవల్లా మేము సహించాం.’ ‘సమయానికి తగినట్లు మేము చెప్పిన హితమైన మాటను నీవు చేయడం లేదు. ఇతరులు చేరలేని సముద్రపు ఆవలి తీరానికి నీవు తీసుకురాబడ్డావు, భయంకరమైన రావణుని అంతఃపురంలో ప్రవేశించావు; రావణుని భవనంలో బంధించబడ్డావు, మాచేత కాపలా కాయబడుతున్నావు.’ ‘మైథిలీ, సాక్షాత్తు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడా నిన్ను కాపాడలేడు; హితం చెబుతున్న నా మాట విను.’ ‘కన్నీళ్ళు కార్చింది చాలు, వ్యర్థమైన శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; నిత్యదైన్యాన్ని విడిచిపెట్టి ప్రీతినీ ఆనందాన్నీ పొందు.’ ‘సీతా, రాక్షసరాజుతో కలిసి నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు క్రీడించు; భీరువా, స్త్రీల యౌవనం ఎంత అస్థిరమైనదో మాకు తెలుసు.’ ‘నీ యౌవనం గడిచిపోకముందే సుఖాన్ని పొందు.’ ‘మదిరాక్షీ, రాక్షసరాజుతో కలిసి రమ్యమైన ఉద్యానాలలో, పర్వతోపవనాలలో విహరించు; దేవీ, సుందరీ, వేలకొద్దీ స్త్రీలు నీకు వశమై ఉంటారు.’ ‘మైథిలీ, రాక్షసులందరికీ భర్త అయిన రావణుని భర్తగా సేవించు; లేకపోతే నీ హృదయాన్ని పెకలించి తినేస్తాను.’ వికట తర్కం మూడు విధాలు — అసహాయత (సముద్రపు ఆవలి తీరం, ఇంద్రుడు కూడా కాపాడలేడు), యౌవనం యొక్క అస్థిరత, తినివేస్తామనే భయం. యౌవనం యొక్క అస్థిరతను గురించిన తర్కాన్ని రావణుడు కూడా ఇరవయ్యవ సర్గలో ప్రయోగించాడు; రాక్షసస్త్రీలు తమ స్వామి మాటలనే మళ్ళీ చెబుతున్నారు. ‘మాచేత కాపలా కాయబడుతున్నావు’ అనే మాట కూడా రెండర్థాలది — రక్షణ కూడా, కారాగారపు కాపలా కూడా. ‘రావణుని భర్తగా సేవించు’ అనే పాదం వినత మాటలో కూడా ఉంది, ఇక్కడ మళ్ళీ — రాక్షసస్త్రీల మాటలు ఏకరూపంగా ఉన్నాయి, బెదిరింపు మాత్రం క్రమంగా ఉగ్రతరమవుతోంది. వికట పూర్వసర్గలో కూడా మాట్లాడింది; ఇక్కడ ఆమె మళ్ళీ వస్తుంది, పిడికిలి ఎత్తి. ‘జాలివల్లా మృదుస్వభావంవల్లా సహించాం’ అనే ఆమె మాట తన దయపై ఆమెకున్న అభిమానం — తినివేస్తానని బెదిరించేదే తనను మృదువైనదిగా భావిస్తుంది; ఈ వైరుధ్యం హాస్యకరుణల మిశ్రమం. ‘సముద్రపు ఆవలి తీరం’ అనే మాట సీత భౌగోళికమైన ఒంటరితనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — సముద్రమే ఆమె కారాగారపు ప్రాకారం; కానీ హనుమంతుడు అదే సముద్రాన్ని లంఘించి ఇక్కడికి వచ్చాడని పాఠకునికి తెలుసు. వికట మాట రావణుని ప్రసంగానికి చిన్న అనుకరణ వంటిది — ఉద్యానాలు, పర్వతోపవనాలు, వేలకొద్దీ స్త్రీలు. ‘ఇంద్రుడు కూడా కాపాడలేడు’ అనే గర్వం కూడా వ్యర్థం, ఎందుకంటే రాముడు ఇంద్రుని కంటే కూడా బలవంతుడు. ‘హృదయాన్ని పెకలించి తినేస్తాను’ అనే చివరి బెదిరింపు రావణుని ‘ప్రాతరాశార్థే’ (ఉదయపు భోజనం కోసం) అనే మాటను అనుకరిస్తుంది.

వికట అంటుంది — ‘నేను చెప్పిన మాటను నీవు ఉన్నది ఉన్నట్లు చేయకపోతే…’ అప్పుడు క్రూరంగా కనిపించే చండోదరి అనే రాక్షసి పెద్ద శూలాన్ని తిప్పుతూ ఈ మాట అన్నది — ‘లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల, భయంతో వణకుతున్న స్తనాలు గల, రావణుడు అపహరించి తెచ్చిన ఈమెను చూసి నాకు ఈ గొప్ప దౌహృదం (కోరిక) కలిగింది — ఈమె కాలేయాన్నీ ప్లీహాన్నీ, విశాలమైన వక్షస్థలాన్నీ, బంధనాలతో సహా హృదయాన్నీ, అవయవాలనూ, తలనూ తినాలని నా ఆలోచన.’ అప్పుడు ప్రఘస అనే రాక్షసి అన్నది — ‘ఈ క్రూరురాలి కంఠాన్ని నొక్కేద్దాం, ఎందుకు కూర్చున్నాం? తరువాత రాజుకు నివేదించండి — ఆ మానవస్త్రీ చనిపోయిందని; ఇందులో సందేహం లేదు, అతడు ‘తినేయండి’ అంటాడు.’ అప్పుడు అజాముఖి అనే రాక్షసి అన్నది — ‘ఈమెను నరికి, తరువాత అన్నిటినీ సమానమైన ముద్దలుగా చేయండి; తరువాత మనమందరమూ పంచుకుందాం; వివాదం నాకు నచ్చదు. త్వరగా పానీయమూ, రకరకాల పూలమాలలూ బోలెడన్ని తీసుకురండి.’ అప్పుడు శూర్పణఖ అనే రాక్షసి అన్నది — ‘అజాముఖి చెప్పినదే నాకు నచ్చింది; అన్ని శోకాలనూ నశింపజేసే సురను త్వరగా తీసుకురండి; మానవమాంసాన్ని రుచిచూసి తరువాత నికుంభిలా దగ్గర నృత్యం చేద్దాం.’ నికుంభిల లంకలోని దేవీస్థానం — హిందీ వ్యాఖ్యలో ‘నికుంభిలా దేవి ఎదుట నృత్యం’ అని ఉంది. ఈ విధంగా వికృతరూపాలు గల రాక్షసస్త్రీలచేత బెదిరించబడుతూ, దేవకన్యతో సమానమైన ఆ సీత ధైర్యాన్ని విడిచిపెట్టి ఏడ్చింది — ఈ శ్లోకంలో ముద్రణలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ముద్రణలో శ్లోకవిభాగం అర్ధశ్లోకం జరిగింది — 38 నుండి 47 వరకు ప్రతి శ్లోకమూ ముందు మాట్లాడినామె చివరి వాక్యాన్నీ, కొత్తగా మాట్లాడేదాని ఆరంభాన్నీ కలిగి ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యలోని ‘37½’, ‘38½’ వంటి భిన్నాంకాలు ఇదే సూచిస్తాయి. రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు సర్గాంతంలో పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — పంచుకోవడం, తాగడం, నృత్యం, ఒక ఉత్సవంలా. ముందరి మాటలన్నిటిలోనూ సీత నిలుపుకున్న ధైర్యం ఇప్పుడు భగ్నమైంది — కానీ ఆమె రోదనం నిశ్చయాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు, కేవలం దుఃఖపు ఉద్గారం. తరువాతి సర్గలో ఆమె విలాపం వర్ణించబడుతుంది. చండోదరి వాడిన ‘దౌర్హృదః’ అనే పదం గర్భిణి కోరికను సూచించేది, ఇక్కడ బీభత్సరసం కోసం ప్రయోగించబడింది. ప్రఘస మాటలో రావణుని ఆజ్ఞను కూడా ఉల్లంఘించే ప్రతిపాదన ఉంది — ఆమెకు స్వామి ఇచ్ఛకంటే ఆకలే బలమైనది, అబద్ధం నివేదించడానికి కూడా ఆమె సిద్ధంగా ఉంది. అజాముఖి ‘సమానమైన ముద్దలు’, ‘వివాదం నచ్చదు’ అనే మాటలు వారి పరస్పర కలహస్వభావాన్ని చూపుతాయి. ఈ విధంగా ఆరుగురు రాక్షసస్త్రీలు ఆరు రకాల భయాన్ని రచిస్తారు, హనుమంతుడు అంతా వింటున్నాడు. శూర్పణఖ సురాపానమూ నృత్యమూ ప్రతిపాదించడం రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్ని విలాసంతో మిళితం చేస్తుంది. సర్గాంతంలోని ‘సురసుతోపమా’ (దేవకన్యతో సమానమైనది) అనే విశేషణం సీత యొక్క దేవకన్యాసమానమైన శుద్ధతను గుర్తుచేస్తుంది, రాక్షసస్త్రీల ‘వికృతత్వం’తో వైరుధ్యాన్ని కూడా.

பிறகு விகாரமான முகமுடைய அந்த ராக்ஷசிகள் அனைவரும், கடுஞ்சொல்லுக்குத் தகாதவளான சீதையிடம் கடுமையான, இனிமையற்ற சொற்களைச் சொன்னார்கள். ‘பருஷம் பருஷானர்ஹாம்’ (கடுஞ்சொல்லுக்குத் தகாதவளிடம் கடுஞ்சொல்) என்ற சொல்விளையாட்டால் கவி முரணைக் காட்டுகிறார் — கடுஞ்சொல்லுக்குத் தகாதவளுக்கே கடுஞ்சொல். ‘சீதையே, எல்லா உயிர்களுக்கும் இனிய, விலையுயர்ந்த படுக்கைகள் உடைய அந்தப்புரத்தில் வாழ்வதை நீ ஏன் ஏற்றுக்கொள்ளவில்லை?’ ‘மானிடப் பெண்ணான நீ மானிடனின் மனைவியாக இருப்பதையே பெரிதாக மதிக்கிறாய்; ராமனிடமிருந்து உன் மனத்தைத் திருப்பிக்கொள், இல்லையேல் நீ ஒருபோதும் இருக்கமாட்டாய்.’ அச்சுப் பதிப்பில் ‘நைவம் ஜாது பவிஷ்யதி’ — ‘இப்படி ஒருபோதும் நடக்காது’ என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ந த்வம் ஜாது பவிஷ்யஸி’ (நீ ஒருபோதும் இருக்கமாட்டாய்). ‘மூவுலகச் செல்வங்களையும் அனுபவிக்கும் ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணனைக் கணவனாக அடைந்து விருப்பப்படி உலவு.’ நான்காம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. ‘பழிக்கப்படாதவளே, அழகியே, மானிடப் பெண்ணான நீ அரசை இழந்தவனும், நோக்கம் நிறைவேறாதவனும், கலங்கியவனுமான அந்த மானிடன் ராமனை விரும்புகிறாய்.’ ராக்ஷசிகளின் வாதம் இன வேறுபாடு — மானிடப் பெண் மானிடனைத் தேர்ந்தெடுக்கிறாள்; அது அவர்களுடைய பார்வையில் மடமை. ராமன் அரசை இழந்தது, நோக்கம் நிறைவேறாதது, கலங்கியிருப்பது என்ற மூன்று குறைகள் சொல்லப்படுகின்றன; உண்மையில் அவை ராமனின் தியாகத்தின் மன உறுதியின் அடையாளங்கள். முந்தைய சர்க்கத்தில் ஒவ்வொருத்தியாகப் பேசினார்கள்; இங்கே அனைவரும் ஒரே குரலில் பேசுகிறார்கள் — அழுத்தம் கூடுகிறது. ‘மானுஷீ’ (மானிடப் பெண்) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; பின்னர் சீதை இதே சொல்லைத் தன் பெருமையாகக் கொண்டு மறுமொழி கூறுவாள். அந்தப்புரத்தின் சுகம், ராவணனின் செல்வச் சிறப்பு, ராமனின் எளிமை — இந்த மூன்று பொருள்களும் முந்தைய சர்க்கங்களிலிருந்தே வந்தவை.

ராக்ஷசிகளின் சொல்லைக் கேட்டு, தாமரை போன்ற கண்களுடைய சீதை கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள் — ‘நீங்கள் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து சொல்லும் உலகம் வெறுக்கும் இந்தச் சொல் — இந்தப் பாவச் சொல் — என் மனத்தில் நிலைகொள்ளவில்லை.’ ‘மானிடப் பெண் ராக்ஷசனின் மனைவியாகத் தகாது; வேண்டுமானால் நீங்கள் அனைவரும் என்னைத் தின்றுவிடுங்கள், உங்கள் சொல்லை நான் செய்யமாட்டேன்.’ ராக்ஷசிகளின் ‘மானிடப் பெண்’ என்ற வாதத்தை அவள் அவர்களுக்கே எதிராகப் பயன்படுத்துகிறாள் — நான் மானிடப் பெண், ஆகவே ராக்ஷசனின் மனைவி அல்லள். ‘எளியவனோ அரசை இழந்தவனோ, எவன் என் கணவனோ அவனே என் குரு; சூரியனிடம் சுவர்ச்சலை போல நான் எப்போதும் அவனிடம் பற்றுடையவள்.’ பிறகு அவள் பதிவிரதைகளின் மரபை நினைவுகூர்கிறாள் — ‘பெரும்பேறுடைய சசி இந்திரனுக்குப் பணிவிடை செய்வது போல, அருந்ததி வசிஷ்டருக்கு, ரோஹிணி சந்திரனுக்கு, லோபாமுத்திரை அகஸ்தியருக்கு, சுகன்யை சியவனருக்கு, சாவித்திரி சத்தியவானுக்கு, ஸ்ரீமதி கபிலருக்கு, மதயந்தி சௌதாசனுக்கு, கேசினி சகரனுக்கு, பீமனின் மகளான தமயந்தி நிஷத மன்னனான நளனுக்குப் பின்பற்றும் மனைவியராக இருந்தது போல, நான் இக்ஷ்வாகு குலத்தில் சிறந்தவனான என் கணவன் ராமனைப் பின்பற்றுபவள்.’ இந்த எடுத்துக்காட்டுகள் பலவகையானவை — தேவர்கள், ரிஷிகள், அரசர்கள்; சில கணவர்கள் முதியவர்கள் (சியவனர்), சிலர் அவலநிலையை அடைந்தவர்கள் (நளன், சத்தியவான், சௌதாசன்); இருந்தும் மனைவியர் பின்பற்றுபவர்களாகவே இருந்தனர். ஆகவே ‘ராமன் எளியவன், அரசை இழந்தவன்’ என்ற வாதம் பொருளற்றது. ஒன்பதாம் சுலோகம் முதல் பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதி வரை அனைத்தும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. சீதையின் சொல்லைக் கேட்டு, ராவணனால் தூண்டப்பட்ட ராக்ஷசிகள் சினத்தால் வெறிகொண்டு கடுஞ்சொற்களால் அவளை அச்சுறுத்தினார்கள் — இந்தப் பதின்மூன்றாம் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பில் ஆறு பாதங்கள் உடையது. இங்கே சீதையின் கண்ணீர் பலவீனத்தின் அடையாளம் அல்ல, துயரத்தின் அடையாளம்; அவளுடைய சொல்லோ அசையாதது. ‘வேண்டுமானால் தின்றுவிடுங்கள்’ என்ற சொல்லால் அவள் மரணத்தையும் ஏற்றுக்கொள்கிறாள், ஆனால் தர்மத்தைக் கைவிடுவதை அல்ல. எடுத்துக்காட்டுகளின் மாலை அவளுடைய கற்பு தனிப்பட்டது அல்ல, இந்திய மரபின் ஒரு பகுதி என்பதைக் காட்டுகிறது. ‘குரு:’ என்ற சொல் சிறப்பானது — கணவன் வெறும் தலைவன் அல்ல, வழிகாட்டியும் வணங்கத்தக்கவனும் ஆவான். சுவர்ச்சலையின் உவமை முந்தைய சர்க்கத்தின் ஒளி-சூரியன் உவமையைப் பின்பற்றுகிறது.

சிம்சுபா மரத்தில் பதுங்கியிருந்த, பேச்சின்றி இருந்த குரங்கான அனுமன், சீதையை அச்சுறுத்திக்கொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசிகளின் சொற்களைக் கேட்டான். கவி மீண்டும் வாசகருக்கு அனுமனின் இருப்பை நினைவூட்டுகிறார் — அவன் எல்லாவற்றுக்கும் சாட்சி; பின்னர் இவற்றை ராமனிடம் தெரிவிப்பான். கொதிப்படைந்த அந்த ராக்ஷசிகள் நடுங்கிக்கொண்டிருந்த சீதையை எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் நெருங்கி, எரியும், தொங்கும் தங்கள் உதடுகளை மீண்டும் மீண்டும் நக்கினார்கள் — உதடு நக்குதல் தின்ன விரும்புவதன் பயங்கர அடையாளம். பெருஞ்சினம் கொண்ட அவர்கள் விரைந்து கோடரிகளை எடுத்துக்கொண்டு சொன்னார்கள் — ‘இவள் ராக்ஷசர்களின் தலைவனான ராவணனைக் கணவனாகப் பெறத் தகுதியற்றவள்.’ பயங்கரமான அந்த ராக்ஷசிகளால் அச்சுறுத்தப்பட்ட அழகியான சீதை, கண்ணீரைத் துடைத்துக்கொண்டு அதே சிம்சுபா மரத்தை அணுகினாள் — அனுமன் பதுங்கியிருந்த அதே மரம். கதையின் நோக்கில் இந்த இணைவு மிக முக்கியமானது — சீதையே அனுமனின் அருகில் வருகிறாள். ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்ட, அகன்ற கண்களுடைய சீதை அந்தச் சிம்சுபா மரத்தை அடைந்து சோகத்தில் மூழ்கியவளாக நின்றாள். மெலிந்த, வாடிய முகமுடைய, அழுக்கடைந்த ஆடை அணிந்த அவளைப் பயங்கரமான ராக்ஷசிகள் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் மீண்டும் அச்சுறுத்தினார்கள். ‘பீமாபீ’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் — ‘பீமாபி:’ (பயங்கரமானவர்களால்) என்ற பொருளில்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் ‘பீமாபீ’ என்றே உள்ளது. சிம்சுபா மரத்தின் அடியில் சீதை வருவது அனுமனின் உரையாடலுக்கு வழியைச் சீராக்குகிறது. அச்சத்தால் நடுங்கும் அவள், குழந்தை தாயிடம் செல்வது போல, புகலிடம் தேடி மரத்தை நெருங்குகிறாள். அனுமன் பதுங்கியிருக்கிறான், பேச்சின்றி இருக்கிறான் — நேரம் வராததால் அவன் இன்னும் வெளிப்படவில்லை. ‘பரஶ்வதான்’ (கோடரிகளை) எடுத்ததன் மூலம் ராக்ஷசிகளின் அச்சுறுத்தல் சொல்லிலிருந்து செயலுக்கு மாறுகிறது. ‘கண்ணீரைத் துடைத்துக்கொண்டு’ என்ற சித்திரம் உருக்கமானது — ராக்ஷசிகளின் முன் பலவீனத்தைக் காட்டாமல் இருக்க அவள் அழுகையை மறைக்க விரும்புகிறாள்; ஆனால் இறுதியில் மன உறுதி உடைகிறது. சீதையின் வர்ணனை — மெலிந்தவள், வாடிய முகமுடையவள், அழுக்கடைந்த ஆடை அணிந்தவள் — பத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தின் வர்ணனையை நினைவூட்டுகிறது. ராக்ஷசிகளின் கொதிப்பு எவ்வளவு அதிகரிக்கிறதோ, அவ்வளவுக்குச் சீதை மரத்தின் அருகே செல்கிறாள் — கதையின் போக்கு அனுமனின் உரையாடலை நோக்கிச் செலுத்தப்படுகிறது.

பிறகு பார்ப்பதற்கே பயங்கரமான, சினம் கொண்ட தோற்றமுடைய, கோரைப்பற்களுடைய, தொங்கும் வயிறுடைய வினதை என்ற ராக்ஷசி சொன்னாள் — ‘சீதையே, கணவனிடம் உனக்குள்ள அன்பு போதுமான அளவு காட்டப்பட்டுவிட்டது; மங்கலமானவளே, எல்லா இடங்களிலும் அளவுமீறிச் செய்யப்படுவது கேட்டுக்கே வழிவகுக்கிறது.’ ‘அளவுக்கு மிஞ்சினால் எதையும் தவிர்க்க வேண்டும்’ என்ற உலகப் பழமொழியே ராக்ஷசியின் வாயில் வருகிறது. ‘மைதிலி, நான் மனநிறைவடைந்தேன், உனக்கு நன்மை உண்டாகட்டும்; நீ மானிட முறையை (நன்னடத்தையை) கடைப்பிடித்துவிட்டாய்; நலம் தரும் சொல்லைச் சொல்லும் என் சொல்லையும் செய்.’ ‘எல்லா ராக்ஷசர்களுக்கும் தலைவனான ராவணனைக் கணவனாக ஏற்றுக்கொள் — அவன் வீரமுடையவன், (பகைவர்கள் மீது) பாய்ந்து செல்பவன், தேவர்களின் தலைவனான இந்திரனைப் போன்றவன்.’ ‘திறமையுடையவனும், கொடை வள்ளலும், எல்லோரிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவனுமான ராவணனைச் சார்ந்திரு; எளியவனான மானிடன் ராமனைக் கைவிடு.’ ‘வைதேகி, தெய்வீக நறுமணப் பூச்சுகள் பூசி, தெய்வீக அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, இன்றுமுதல் எல்லா உலகங்களுக்கும் அரசியாகு.’ ‘அழகியே, அக்னிக்கு ஸ்வாஹா போலவும், இந்திரனுக்குச் சசி போலவும் ஆகு; எளியவனும் ஆயுள் தீர்ந்தவனுமான ராமனால் உனக்கு என்ன பயன்?’ ‘நான் சொன்ன இந்தச் சொல்லை நீ செய்யாவிட்டால், இந்தக் கணத்திலேயே நாங்கள் அனைவரும் உன்னைத் தின்றுவிடுவோம்.’ வினதையின் சொல் தொடக்கத்தில் இனிமையானது, முடிவில் கொடியது — ஒரே பேச்சில் சாமத்திலிருந்து தண்டத்திற்கு நகர்கிறது. ‘கதாயுஷா’ (ஆயுள் தீர்ந்தவன்) என்ற சொல்லால் அவள் ராமனின் மரணத்தையும் ஊகிக்கிறாள். அச்சுப் பதிப்பில் 23.2இல் ‘விக்ராந்தமாபதந்தம் ச’ (வீரமுடையவனும் பாய்ந்து செல்பவனும்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விக்ராந்தம் ரூபவந்தம் ச’ (வீரமுடையவனும் அழகுடையவனும்). ராவணனின் ‘திறமை, கொடை, இன்சொல்’ என்ற குணங்கள் ராக்ஷசியின் பார்வையில் உண்மையாக இருக்கலாம்; ஆனால் சீதைக்கு அவை பொருளற்றவை. வினதை சீதையின் அன்பை ‘மானிட முறை’ என்று ஏற்றுக்கொள்கிறாள் — அது புகழ்ச்சியும் கூட, ஏளனமும் கூட. ‘அளவுமீறிச் செய்வது கேட்டுக்கே’ என்ற வாதம் சீதையின் கற்பைக் குற்றமாக அல்ல, மிகையாக வர்ணிக்கிறது — இது நுட்பமான ஆசைகாட்டல் வகை; கற்பின் மதிப்பை ஒப்புக்கொண்டே அதற்கு எல்லை வகுக்கிறது. ஸ்வாஹா, சசி ஆகிய எடுத்துக்காட்டுகள் சீதையின் எடுத்துக்காட்டு மாலைக்கே மறுமொழி போல உள்ளன — சீதை சசியைப் பின்பற்றும் மனைவியாக நினைவூட்டினாள்; வினதை அவளையே இந்திரனின் செல்வத்தில் பங்குடையவள் என்கிறாள். ‘இன்றுமுதல் எல்லா உலகங்களுக்கும் அரசி’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் மூவுலக ஆதிக்க உரிமைக்கோரல் மீண்டும் அறிவிக்கப்படுகிறது. வினதையின் உருவ வர்ணனை — கோரைப்பற்களுடையவள், தொங்கும் வயிறுடையவள், சினம் கொண்ட தோற்றமுடையவள் — அவளுடைய சொல்லின் இனிமை பொய்யானது என்பதைக் காட்டுகிறது.

பிறகு தொங்கும் முலைகளுடைய விகடை என்ற வேறொரு ராக்ஷசி, சினம் கொண்டு முஷ்டியை உயர்த்தி அச்சுறுத்தியபடி சீதையிடம் சொன்னாள் — ‘மிகக் கெட்ட புத்தியுடைய மைதிலி, தகாத உன் பல சொற்களை இரக்கத்தாலும் மென்மையாலும் நாங்கள் பொறுத்துக்கொண்டோம்.’ ‘காலத்திற்கேற்ற எங்கள் நலம் தரும் சொல்லை நீ செய்வதில்லை. பிறரால் அடைய முடியாத கடலின் அக்கரைக்குக் கொண்டுவரப்பட்டிருக்கிறாய்; ராவணனின் பயங்கர அந்தப்புரத்தில் நுழைந்திருக்கிறாய்; ராவணனின் மாளிகையில் சிறைவைக்கப்பட்டு எங்களால் காவல் காக்கப்படுகிறாய்.’ ‘மைதிலி, இந்திரனே நேரில் வந்தாலும் உன்னைக் காப்பாற்ற முடியாது; நலம் கூறும் என் சொல்லைச் செய்.’ ‘கண்ணீர் சொரிந்தது போதும், பொருளற்ற சோகத்தை விட்டுவிடு; எப்போதுமான எளிமையைக் கைவிட்டு அன்பையும் மகிழ்ச்சியையும் ஏற்றுக்கொள்.’ ‘சீதையே, ராக்ஷச அரசனோடு விருப்பப்படி விளையாடு; அஞ்சுபவளே, பெண்களின் இளமை நிலையற்றது என்பதை நாங்கள் அறிவோம்.’ ‘உன் இளமை கடந்துபோகாத வரை சுகத்தை அடைவாயாக.’ ‘மதர்த்த கண்களுடையவளே, ராக்ஷச அரசனோடு அழகிய உத்தியானங்களிலும் மலைச் சோலைகளிலும் உலவு; தேவி, அழகியே, ஆயிரக்கணக்கான பெண்கள் உன் வசத்தில் இருப்பார்கள்.’ ‘மைதிலி, எல்லா ராக்ஷசர்களுக்கும் தலைவனான ராவணனைக் கணவனாக ஏற்றுக்கொள்; இல்லையேல் உன் இதயத்தைப் பிடுங்கித் தின்றுவிடுவேன்.’ விகடையின் வாதம் மூவகையானது — துணையின்மை (கடலின் அக்கரை, இந்திரனும் காப்பாற்ற முடியாது), இளமையின் நிலையாமை, தின்றுவிடுவோம் என்ற அச்சம். இளமையின் நிலையாமை பற்றிய வாதம் இருபதாம் சர்க்கத்தில் ராவணனாலும் பயன்படுத்தப்பட்டது; ராக்ஷசிகள் தங்கள் தலைவனின் சொற்களையே மீண்டும் சொல்கிறார்கள். ‘எங்களால் காவல் காக்கப்படுகிறாய்’ என்ற சொல்லும் இருபொருள் உடையது — பாதுகாப்பும் கூட, சிறைக்காவலும் கூட. ‘ராவணனைக் கணவனாக ஏற்றுக்கொள்’ என்ற பாதம் வினதையின் சொல்லிலும் இருந்தது, இங்கே மீண்டும் வருகிறது — ராக்ஷசிகளின் சொற்கள் ஒரே மாதிரியானவை, அச்சுறுத்தல் மட்டும் படிப்படியாகக் கடுமையாகிறது. விகடை முந்தைய சர்க்கத்திலும் பேசியவள்; இங்கே அவள் முஷ்டியை உயர்த்தியபடி மீண்டும் வருகிறாள். ‘இரக்கத்தாலும் மென்மையாலும் பொறுத்துக்கொண்டோம்’ என்ற அவளுடைய சொல் தன் இரக்கத்தைப் பற்றிய பெருமிதம் — தின்றுவிடுவேன் என்று அச்சுறுத்துபவளே தன்னை மென்மையானவளாகக் கருதுகிறாள்; இந்த முரண் நகைச்சுவையும் அவலமும் கலந்தது. ‘கடலின் அக்கரை’ என்ற சொல் சீதையின் புவியியல் தனிமையைத் தெளிவாக்குகிறது — கடலே அவளுடைய சிறையின் மதில்; ஆனால் அனுமன் அதே கடலைத் தாண்டி இங்கே வந்திருக்கிறான் என்பது வாசகருக்குத் தெரியும். விகடையின் சொல் ராவணனின் பேச்சின் சிறிய போலி போன்றது — உத்தியானங்கள், மலைச் சோலைகள், ஆயிரக்கணக்கான பெண்கள். ‘இந்திரனும் காப்பாற்ற முடியாது’ என்ற செருக்கும் வீணானது, ஏனெனில் ராமன் இந்திரனைவிட வலிமையானவன். ‘இதயத்தைப் பிடுங்கித் தின்றுவிடுவேன்’ என்ற இறுதி அச்சுறுத்தல் ராவணனின் ‘காலை உணவுக்காக’ என்ற சொல்லைப் பின்பற்றுகிறது.

விகடை சொல்கிறாள் — ‘நான் சொன்ன சொல்லை நீ முறைப்படி செய்யாவிட்டால்…’ பிறகு கொடிய தோற்றமுடைய சண்டோதரி என்ற ராக்ஷசி பெரிய சூலத்தைச் சுழற்றியபடி இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள் — ‘மான்குட்டி போன்ற கண்களுடைய, அச்சத்தால் நடுங்கும் முலைகளுடைய, ராவணனால் கவரப்பட்ட இவளைக் கண்டதும் எனக்கு இந்தப் பெரும் ஆசை (தௌர்ஹ்ருதம்) உண்டாயிற்று — இவளுடைய கல்லீரல், மண்ணீரல், பெரிய மார்பு, நாளங்களோடு கூடிய இதயம், உறுப்புகள், தலை ஆகியவற்றைத் தின்ன வேண்டும் என்பது என் எண்ணம்.’ பிறகு ப்ரகஸை என்ற ராக்ஷசி சொன்னாள் — ‘கொடியவளான இவளுடைய கழுத்தை நெரிப்போம்; ஏன் காத்திருக்க வேண்டும்? பிறகு அரசனிடம் தெரிவிக்கலாம் — அந்த மானிடப் பெண் இறந்துவிட்டாள் என்று; இதில் ஐயமில்லை, அவன் ‘தின்னுங்கள்’ என்று சொல்வான்.’ பிறகு அஜாமுகி என்ற ராக்ஷசி சொன்னாள் — ‘இவளை வெட்டி, பிறகு எல்லாவற்றையும் சம அளவுத் துண்டுகளாக்குங்கள்; பிறகு அனைவரும் பங்கிட்டுக்கொள்வோம்; சண்டை எனக்குப் பிடிக்காது. விரைவில் பானமும் பலவிதமான நிறைய மாலைகளும் கொண்டுவரப்படட்டும்.’ பிறகு சூர்ப்பணகை என்ற ராக்ஷசி சொன்னாள் — ‘அஜாமுகி சொன்னதே எனக்கும் பிடித்திருக்கிறது; எல்லாச் சோகங்களையும் அழிக்கும் கள் விரைவில் கொண்டுவரப்படட்டும்; மானிட இறைச்சியைச் சுவைத்த பின் நிகும்பிலையில் நடனமாடுவோம்.’ நிகும்பிலை இலங்கையின் தேவி இருப்பிடம் — இந்தி உரையில் ‘நிகும்பிலா தேவியின் முன் நடனம்’ என்று உள்ளது. இவ்வாறு விகாரமான ராக்ஷசிகளால் அச்சுறுத்தப்பட்ட, தேவமகள் போன்ற அந்தச் சீதை மன உறுதியை இழந்து அழுதாள் — இந்தச் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பில் மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் உடையது. இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் சுலோகப் பிரிவு ஒரு பாதி அளவு நகர்ந்துள்ளது — 38 முதல் 47 வரை ஒவ்வொரு சுலோகமும் முந்தைய பேச்சாளியின் கடைசி வாக்கியத்தையும் புதிய பேச்சாளியின் தொடக்கத்தையும் கொண்டுள்ளது; இந்தி உரையில் உள்ள ‘37½’, ‘38½’ முதலிய பின்ன எண்களும் இதையே குறிக்கின்றன. ராக்ஷசிகளின் அச்சுறுத்தல் சர்க்கத்தின் முடிவில் உச்சத்தை அடைகிறது — பங்கீடு, பானம், நடனம் என ஒரு விழாவைப் போல. எல்லா முந்தைய சொற்களிலும் சீதை தாங்கி நின்ற மன உறுதி இப்போது உடைகிறது — ஆனால் அவளுடைய அழுகை உறுதியைக் கைவிடுவது அல்ல, துயரத்தின் வெளிப்பாடு மட்டுமே. அடுத்த சர்க்கத்தில் அவளுடைய புலம்பல் வர்ணிக்கப்படும். சண்டோதரியின் ‘தௌர்ஹ்ருத:’ என்ற சொல் கர்ப்பிணியின் ஆசையைக் குறிப்பது; இங்கே அருவருப்புச் சுவைக்காகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது. ப்ரகஸையின் சொல்லில் ராவணனின் கட்டளையை மீறும் யோசனையும் உள்ளது — தலைவனின் விருப்பத்தைவிட அவளுக்குப் பசியே வலியது; பொய் சொல்லவும் அவள் தயாராக இருக்கிறாள். அஜாமுகியின் ‘சம அளவுத் துண்டுகள்’, ‘சண்டை பிடிக்காது’ என்ற சொற்கள் அவர்களுக்குள் சண்டையிடும் இயல்பைக் காட்டுகின்றன. இவ்வாறு ஆறு ராக்ஷசிகள் ஆறு வகை அச்சத்தை உண்டாக்குகிறார்கள்; அனுமன் எல்லாவற்றையும் கேட்கிறான். சூர்ப்பணகையின் கள் அருந்துதல், நடனம் பற்றிய யோசனை ராக்ஷசிகளின் கொடூரத்தைக் களியாட்டத்தோடு கலக்கிறது. ‘ஸுரஸுதோபமா’ (தேவமகள் போன்றவள்) என்ற சர்க்க இறுதி அடைமொழி சீதையின் தேவகன்னிக்கு நிகரான தூய்மையை நினைவூட்டுகிறது; ராக்ஷசிகளின் விகாரத்தோடு முரணையும் காட்டுகிறது.

ಅನಂತರ ವಿಕೃತಮುಖಿಯರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲದ ಸೀತೆಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಕವಿಯು ‘ಪರುಷಂ ಪರುಷಾನರ್ಹಾಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೆ ಯಾರು ಅಯೋಗ್ಯಳೋ ಅವಳಿಗೇ ಕಠಿಣ ಮಾತು. ‘ಸೀತೆ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರವಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಶಯ್ಯೆಗಳುಳ್ಳ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ನೀನು ಏಕೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ?’ ‘ಮಾನವಿಯಾದ ನೀನು ಮಾನವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ; ರಾಮನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೋ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೈವಂ ಜಾತು ಭವಿಷ್ಯತಿ’ — ‘ಹೀಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನ ತ್ವಂ ಜಾತು ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ (ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ). ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಸೇರಿ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು.’ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಸುಂದರಿಯೇ, ಮಾನವಿಯಾದ ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸದ, ಕಳವಳಗೊಂಡಿರುವ ಆ ಮಾನವ ರಾಮನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ತರ್ಕ ಜಾತಿಭೇದ — ಮಾನವಿ ಮಾನವನನ್ನು ವರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅದು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಖತನ. ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶ, ಅಸಿದ್ಧಾರ್ಥತೆ, ಕಳವಳ ಎಂಬ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವು ರಾಮನ ತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ — ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನುಷೀ’ (ಮಾನವಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ಇದೇ ಪದವನ್ನು ತನ್ನ ಗೌರವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುವಳು. ಅಂತಃಪುರದ ಸುಖ, ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ರಾಮನ ದೈನ್ಯ — ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಿಂದಲೇ ಬಂದಿವೆ.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾವರೆಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಲೋಕವಿರೋಧಿಯಾದ ಈ ಪಾಪದ ಮಾತು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಮಾನವಿಯು ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ; ಬೇಕಾದರೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡಿ, ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ‘ಮಾನುಷೀ’ ಎಂಬ ತರ್ಕವನ್ನು ಅವಳು ಅವರ ವಿರುದ್ಧವೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ನಾನು ಮಾನವಿ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ. ‘ದೀನನಾಗಿರಲಿ, ರಾಜ್ಯಹೀನನಾಗಿರಲಿ, ಯಾರು ನನ್ನ ಪತಿಯೋ ಅವನೇ ನನ್ನ ಗುರು; ಸುವರ್ಚಲೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವಂತೆ ನಾನು ಅವನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಅನುರಕ್ತಳು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಶಚಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ಅರುಂಧತಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು, ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು, ಲೋಪಾಮುದ್ರೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು, ಸುಕನ್ಯೆ ಚ್ಯವನನನ್ನು, ಸಾವಿತ್ರಿ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು, ಶ್ರೀಮತಿ ಕಪಿಲನನ್ನು, ಮದಯಂತಿ ಸೌದಾಸನನ್ನು, ಕೇಶಿನಿ ಸಗರನನ್ನು, ಭೀಮನ ಮಗಳಾದ ದಮಯಂತಿ ನೈಷಧನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಂತೆ, ನಾನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನೆಂಬ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು.’ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ವಿವಿಧ — ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ರಾಜರು; ಕೆಲವು ಪತಿಗಳು ವೃದ್ಧರು (ಚ್ಯವನ), ಕೆಲವರು ದುರ್ದಶೆಗೀಡಾದವರು (ನಳ, ಸತ್ಯವಂತ, ಸೌದಾಸ); ಆದರೂ ಪತ್ನಿಯರು ಅನುವ್ರತೆಯರೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಮನು ದೀನ, ರಾಜ್ಯಹೀನ’ ಎಂಬ ತರ್ಕ ನಿರರ್ಥಕ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಂತಾಗಿ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಭರ್ತ್ಸಿಸಿದರು — ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣೀರು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲ, ದುಃಖದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಅವಳ ಮಾತಾದರೋ ನಿಶ್ಚಲ. ‘ಕಾಮಂ ಖಾದತ’ (ಬೇಕಾದರೆ ತಿನ್ನಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಮರಣವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗವನ್ನಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಲೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಅಂಗ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗುರುಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು — ಪತಿ ಕೇವಲ ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಹೌದು. ಸುವರ್ಚಲೆಯ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಕವಿಯು ಮತ್ತೆ ಓದುಗನಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ಇದನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ಕೆರಳಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಜೋತುಬಿದ್ದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ನೆಕ್ಕಿಕೊಂಡರು — ತುಟಿ ನೆಕ್ಕುವುದು ತಿನ್ನುವ ಬಯಕೆಯ ಭಯಾನಕ ಚಿಹ್ನೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಅವರು ಬೇಗನೆ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ‘ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹಳಲ್ಲ’ ಎಂದರು. ಭೀಕರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರಾಂಗಿ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅದೇ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಡಗಿದ್ದನೋ ಅದರ ಬಳಿಗೆ. ಈ ಸಂಯೋಗ ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ — ಸೀತೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹನುಮಂತನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ಸೀತೆ ಆ ಶಿಂಶಪೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಿಂತಳು. ಕೃಶಳಾದ, ದೀನವದನೆಯಾದ, ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ಭೀಕರರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಭರ್ತ್ಸಿಸಿದರು. ‘ಭೀಮಾಭೀ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ‘ಭೀಮಾಭಿಃ’ (ಭೀಕರರಿಂದ) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲೂ ‘ಭೀಮಾಭೀ’ ಎಂದೇ ಇದೆ. ಶಿಂಶಪೆಯ ಕೆಳಗೆ ಸೀತೆಯ ಆಗಮನ ಹನುಮಂತನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಅವಳು ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಮಗು ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸರಿಯುವಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾನೆ — ಸಮಯ ಒದಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಶ್ವಧಾನ್’ (ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ಶಸ್ತ್ರಗ್ರಹಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೃತಿಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಷ್ಪಮಪಮಾರ್ಜಂತೀ’ (ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಕರುಣಾಜನಕ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಎದುರು ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಬಾರದೆಂದು ಅವಳು ಅಳುವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಧೈರ್ಯ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆ — ಕೃಶೆ, ದೀನವದನೆ, ಮಲಿನವಸ್ತ್ರೆ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆವೇಶ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಸೀತೆ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾಳೆ — ಕಥೆಯ ಗತಿ ಹನುಮಂತನ ಸಂವಾದದತ್ತ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಮುಖಭಾವದ, ಕರಾಳಳಾದ, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ವಿನತೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೀತೆ, ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಇಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದು ಸಾಕು; ಭದ್ರೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅತಿಯಾದುದು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.’ ‘ಅತಿಯಾದುದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವರ್ಜಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ಮಾನವರ ವಿಧಿಯನ್ನು (ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು) ಪಾಲಿಸಿದೆ; ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆಯೂ ಮಾಡು.’ ‘ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು — ದೇವೇಶನಾದ ವಾಸವನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಶತ್ರುಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸುವವನನ್ನು.’ ‘ಕುಶಲನಾದ, ತ್ಯಾಗಶೀಲನಾದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವ ರಾವಣನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಮಾನವನೂ ದೀನನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ತೊರೆದು.’ ‘ವೈದೇಹಿ, ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಇಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಒಡತಿಯಾಗು.’ ‘ಸುಂದರಿಯೇ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಸ್ವಾಹೆಯಂತೆ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶಚಿಯಂತೆ ಆಗು; ದೀನನಾದ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ರಾಮನಿಂದ ನಿನಗೇನು?’ ‘ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇವೆ.’ ವಿನತೆಯ ಮಾತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಧುರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರ — ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸಾಮದಿಂದ ದಂಡದತ್ತ ಗತಿ. ‘ಗತಾಯುಷಾ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಮರಣವನ್ನೂ ಊಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ 23.2ರಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ರಾಂತಮಾಪತಂತಂ ಚ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನೂ ಧಾವಿಸುವವನನ್ನೂ), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ರಾಂತಂ ರೂಪವಂತಂ ಚ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನೂ ರೂಪವಂತನನ್ನೂ). ರಾವಣನ ‘ಕುಶಲ, ತ್ಯಾಗಶೀಲ, ಪ್ರಿಯವಾದಿ’ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಅವು ನಿರರ್ಥಕ. ವಿನತೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ‘ಮಾನವರ ವಿಧಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಹೌದು, ಉಪಹಾಸವೂ ಹೌದು. ‘ಅತಿಯಾದುದು ವಿಪತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ತರ್ಕ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ದೋಷವೆಂದಲ್ಲ, ಅತಿರೇಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಕಾರ; ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಹೆ ಶಚಿಯರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಸೀತೆಯದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಲೆಗೆ ಉತ್ತರದಂತಿವೆ — ಸೀತೆ ಶಚಿಯನ್ನು ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿದ್ದಳು, ವಿನತೆ ಅವಳನ್ನೇ ಇಂದ್ರನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪಾಲುದಾರಳು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ‘ಇಂದಿನಿಂದ ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಧಿಪತ್ಯದ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತೆ ಘೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನತೆಯ ರೂಪವರ್ಣನೆ — ಕರಾಳೆ, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳು, ಕೋಪಗೊಂಡ ಮುಖದವಳು — ಅವಳ ಮಾತಿನ ಮಾಧುರ್ಯ ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಸ್ತನಗಳ ವಿಕಟೆ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನೆತ್ತಿ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ, ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಅನುಚಿತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕನಿಕರದಿಂದಲೂ ಮೃದುತ್ವದಿಂದಲೂ ನಾವು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.’ ‘ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ನಮ್ಮ ಹಿತವಾದ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತರಲಾಗಿದೆ, ರಾವಣನ ಘೋರ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನೀನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ನಮ್ಮಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಂದರನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ; ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು.’ ‘ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದ್ದು ಸಾಕು, ಅನರ್ಥಕವಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು; ನಿತ್ಯದ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಹೊಂದು.’ ‘ಸೀತೆ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೊಡನೆ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸು; ಭೀರುವೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಯೌವನ ಅಸ್ಥಿರವಾದುದೆಂಬುದು ನಮಗೆ ಗೊತ್ತು.’ ‘ನಿನ್ನ ಯೌವನ ಕಳೆಯುವ ಮುನ್ನವೇ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆ.’ ‘ಮದಿರೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೊಡನೆ ರಮ್ಯವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲೂ ಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸು; ದೇವಿ, ಸುಂದರಿ, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುವರು.’ ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ವಿಕಟೆಯ ತರ್ಕ ಮೂರು ಬಗೆ — ಅಸಹಾಯತೆ (ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ, ಇಂದ್ರನೂ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ), ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಭಕ್ಷಣೆಯ ಭಯ. ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ತರ್ಕವನ್ನು ರಾವಣನೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದನು; ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ನಮ್ಮಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ದ್ವಂದ್ವಾರ್ಥಕ — ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಹೌದು, ಸೆರೆಮನೆಯ ಕಾವಲೂ ಹೌದು. ‘ರಾವಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು’ ಎಂಬ ಪಾದ ವಿನತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಇತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತುಗಳು ಏಕರೂಪ, ಕೇವಲ ಬೆದರಿಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಟೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯೆತ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕನಿಕರದಿಂದಲೂ ಮೃದುತ್ವದಿಂದಲೂ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತು ತನ್ನ ದಯೆಯ ಅಭಿಮಾನ — ತಿನ್ನುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಸುವವಳೇ ತನ್ನನ್ನು ಮೃದುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಈ ವಿರೋಧ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ‘ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರವೇ ಅವಳ ಸೆರೆಮನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರ; ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಅದೇ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ವಿಕಟೆಯ ಮಾತು ರಾವಣನ ಭಾಷಣದ ಚಿಕ್ಕ ಅನುಕರಣೆಯಂತಿದೆ — ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು. ‘ಪುರಂದರನೂ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಗರ್ವವೂ ವ್ಯರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿ. ‘ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಬೆದರಿಕೆ ರಾವಣನ ‘ಬೆಳಗಿನ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಕಟೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ…’ ಅನಂತರ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಚಂಡೋದರಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ದೊಡ್ಡ ಶೂಲವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುವ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳ, ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇವಳನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ಈ ಮಹಾ ದೌರ್ಹೃದ (ಬಯಕೆ) ಹುಟ್ಟಿದೆ — ಇವಳ ಯಕೃತ್ತನ್ನೂ ಪ್ಲೀಹವನ್ನೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯನ್ನೂ, ನರಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಹೃದಯವನ್ನೂ, ಅಂಗಗಳನ್ನೂ, ತಲೆಯನ್ನೂ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಘಸೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಈ ಕ್ರೂರಳ ಕತ್ತನ್ನು ಹಿಸುಕೋಣ, ಏಕೆ ಕುಳಿತಿದ್ದೇವೆ? ಅನಂತರ ರಾಜನಿಗೆ — ಆ ಮಾನವಿ ಸತ್ತಳು — ಎಂದು ನಿವೇದಿಸೋಣ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ, ಅವನು ‘ತಿನ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.’ ಅನಂತರ ಅಜಾಮುಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇವಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮಾನವಾದ ಪಿಂಡಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ; ಅನಂತರ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳೋಣ; ಜಗಳ ನನಗೆ ಹಿಡಿಸದು. ಬೇಗನೆ ಪಾನೀಯವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ತನ್ನಿ.’ ಅನಂತರ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಜಾಮುಖಿ ಹೇಳಿದುದೇ ನನಗೂ ಹಿಡಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ಶೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಸುರೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತನ್ನಿ; ಮಾನವಮಾಂಸವನ್ನು ಸವಿದು ಅನಂತರ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ಬಳಿ ನರ್ತಿಸೋಣ.’ ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಲಂಕೆಯ ದೇವೀಸ್ಥಾನ — ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭಿಲಾದೇವಿಯ ಎದುರು ನೃತ್ಯ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಆ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅತ್ತಳು — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ — 38ರಿಂದ 47ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಿಂದಿನ ವಕ್ತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಸ ವಕ್ತ್ರಿಯ ಆರಂಭವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯ 37½, 38½ ಮೊದಲಾದ ಭಿನ್ನಾಂಕಗಳು ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಹಂಚಿಕೆ, ಪಾನ, ನೃತ್ಯ, ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಹಿಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲೂ ಸೀತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು, ಅದು ಈಗ ಒಡೆದಿದೆ — ಆದರೆ ಅವಳ ರೋದನ ನಿಶ್ಚಯದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದುಃಖದ ಉದ್ಗಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ಚಂಡೋದರಿಯ ‘ದೌರ್ಹೃದ’ ಎಂಬ ಪದ ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂಥದು, ಇಲ್ಲಿ ಬೀಭತ್ಸರಸಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪ್ರಘಸೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಇಚ್ಛೆಗಿಂತ ಅವಳ ಹಸಿವೇ ಪ್ರಬಲ, ಸುಳ್ಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲೂ ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು. ಅಜಾಮುಖಿಯ ‘ಸಮಾನವಾದ ಪಿಂಡಗಳು’, ‘ಜಗಳ ಹಿಡಿಸದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಕಲಹದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಆರು ಬಗೆಯ ಭಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಸುರಾಪಾನದ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ವಿಲಾಸದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುರಸುತೋಪಮಾ’ (ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳು) ಎಂಬ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ದೇವಕನ್ಯೆಗೆ ಸಮನಾದ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿರೂಪತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

പിന്നെ വികൃതമുഖികളായ ആ രാക്ഷസിമാർ എല്ലാവരും ചേർന്ന്, പരുഷവാക്ക് അർഹിക്കാത്ത സീതയോട് പരുഷവും അപ്രിയവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ‘പരുഷം പരുഷാനർഹാം’ (പരുഷം അർഹിക്കാത്തവളോടു പരുഷമായി) എന്ന ശബ്ദക്രീഡയിലൂടെ കവി വിരോധം കാണിക്കുന്നു — പരുഷവാക്കിന് അയോഗ്യയായവളോടുതന്നെ പരുഷവാക്ക്. ‘സീതേ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമായ, വിലയേറിയ ശയ്യകളുള്ള അന്തഃപുരത്തിലെ വാസം നീ എന്തുകൊണ്ട് സമ്മതിക്കുന്നില്ല?’ ‘മനുഷ്യസ്ത്രീയായ നീ മനുഷ്യന്റെ ഭാര്യയാകുന്നതിനെയാണ് വലുതായി കരുതുന്നത്; രാമനിൽനിന്നു മനസ്സു പിൻവലിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ നീ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായിരിക്കുകയില്ല.’ അച്ചടിയിൽ ‘നൈവം ജാതു ഭവിഷ്യതി’ — ‘ഇങ്ങനെ ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുകയില്ല’ എന്ന്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന ത്വം ജാതു ഭവിഷ്യസി’ (നീ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായിരിക്കുകയില്ല) എന്ന്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ധനം അനുഭവിക്കുന്ന രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണനെ ഭർത്താവായി പ്രാപിച്ച് യഥാസുഖം വിഹരിക്കൂ.’ നാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അനിന്ദിതേ, ശോഭനേ, മനുഷ്യസ്ത്രീയായ നീ രാജ്യഭ്രഷ്ടനും കാര്യം സാധിക്കാത്തവനും വ്യാകുലനുമായ ആ മനുഷ്യനായ രാമനെ ഇച്ഛിക്കുന്നു.’ രാക്ഷസിമാരുടെ തർക്കം ജാതിഭേദമാണ് — മനുഷ്യസ്ത്രീ മനുഷ്യനെ വരിക്കുന്നു, അത് അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ മൗഢ്യമാണ്. രാമന്റെ രാജ്യഭ്രംശം, കാര്യസിദ്ധിയില്ലായ്മ, വ്യാകുലത എന്നീ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ പറയുന്നു; യഥാർഥത്തിൽ അവ രാമന്റെ ത്യാഗത്തിന്റെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളാണ്. മുൻസർഗത്തിൽ ഓരോരുത്തരായി സംസാരിച്ചു; ഇവിടെ അവർ എല്ലാവരും ഒരേ സ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നു — സമ്മർദം വർധിക്കുന്നു. ‘മാനുഷീ’ (മനുഷ്യസ്ത്രീ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; തുടർന്ന് സീത ഇതേ പദംതന്നെ സ്വന്തം ഗൗരവത്തോടെ തിരിച്ചു പ്രയോഗിക്കും. അന്തഃപുരത്തിലെ സുഖം, രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം, രാമന്റെ ദൈന്യം — ഈ മൂന്നു വിഷയങ്ങളും മുൻസർഗങ്ങളിൽനിന്നുതന്നെ വന്നവയാണ്.

രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കു കേട്ട്, താമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ള സീത കണ്ണീരു നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘നിങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്നു പറയുന്ന, ലോകം വെറുക്കുന്ന ഈ പാപവാക്ക് എന്റെ മനസ്സിൽ ഇടംപിടിക്കുന്നില്ല.’ ‘മനുഷ്യസ്ത്രീ രാക്ഷസന്റെ ഭാര്യയാകാൻ പാടില്ല; വേണമെങ്കിൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എന്നെ തിന്നുകൊള്ളൂ, നിങ്ങളുടെ വാക്ക് ഞാൻ അനുസരിക്കുകയില്ല.’ രാക്ഷസിമാരുടെ ‘മാനുഷീ’ എന്ന തർക്കം അവൾ അവർക്കെതിരെത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഞാൻ മനുഷ്യസ്ത്രീയാണ്, അതിനാൽ രാക്ഷസന്റെ ഭാര്യയല്ല. ‘ദീനനായാലും രാജ്യഹീനനായാലും എന്റെ ഭർത്താവ് ഏതൊരുവനോ, അവനാണ് എന്റെ ഗുരു; സൂര്യനിൽ സുവർചലയെന്നപോലെ ഞാൻ എന്നും അവനിൽ അനുരക്തയാണ്.’ പിന്നെ അവൾ പതിവ്രതകളുടെ പരമ്പര ഓർമിക്കുന്നു — ‘മഹാഭാഗയായ ശചി ശക്രനെയും, അരുന്ധതി വസിഷ്ഠനെയും, രോഹിണി ചന്ദ്രനെയും, ലോപാമുദ്ര അഗസ്ത്യനെയും, സുകന്യ ച്യവനനെയും, സാവിത്രി സത്യവാനെയും, ശ്രീമതി കപിലനെയും, മദയന്തി സൗദാസനെയും, കേശിനി സഗരനെയും, ഭീമപുത്രിയായ ദമയന്തി നൈഷധനെയും ഭർത്താവായി അനുഗമിച്ചതുപോലെ, ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ ഭർത്താവായി അനുഗമിക്കുന്നു.’ ഈ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ വൈവിധ്യമാർന്നവയാണ് — ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, രാജാക്കന്മാർ; ചില ഭർത്താക്കന്മാർ വൃദ്ധർ (ച്യവനൻ), ചിലർ ദുർദശയിൽ പെട്ടവർ (നളൻ, സത്യവാൻ, സൗദാസൻ); എന്നിട്ടും പത്നിമാർ അനുവ്രതകളായിത്തന്നെ നിന്നു. അതിനാൽ ‘രാമൻ ദീനൻ, രാജ്യഹീനൻ’ എന്ന തർക്കം നിരർഥകമാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധംവരെ എല്ലാം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട്, രാവണൻ പ്രേരിപ്പിച്ച രാക്ഷസിമാർ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന് പരുഷവാക്കുകളാൽ അവളെ ഭർത്സിച്ചു — ഈ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം അച്ചടിയിൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഇവിടെ സീതയുടെ കണ്ണീർ ദൗർബല്യത്തിന്റെയല്ല, ദുഃഖത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; അവളുടെ വാക്കാകട്ടെ ഇളകാത്തതാണ്. ‘കാമം ഖാദത’ (വേണമെങ്കിൽ തിന്നുകൊള്ളൂ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ മരണംപോലും സ്വീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ധർമത്യാഗം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ദൃഷ്ടാന്തമാല അവളുടെ പാതിവ്രത്യം വ്യക്തിപരമല്ല, ഭാരതീയപരമ്പരയുടെ അംഗമാണ് എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘ഗുരു’ എന്ന പദം സവിശേഷമാണ് — ഭർത്താവ് വെറും സ്വാമിയല്ല, മാർഗദർശകനും പൂജ്യനുമാണ്. സുവർചലയുടെ ഉപമ മുൻസർഗത്തിലെ പ്രഭയുടെയും സൂര്യന്റെയും ഉപമയെ പിന്തുടരുന്നു.

ശിംശപാവൃക്ഷത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന, മിണ്ടാതിരുന്ന കപിയായ ഹനുമാൻ സീതയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്ന ആ രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു. കവി വീണ്ടും വായനക്കാരനെ ഹനുമാന്റെ സാന്നിധ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ എല്ലാറ്റിനും സാക്ഷിയാണ്, പിന്നീട് രാമനെ ഇത് അറിയിക്കും. ക്ഷുഭിതരായ ആ രാക്ഷസിമാർ വിറയ്ക്കുന്ന സീതയെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സമീപിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന, തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ചുണ്ടുകൾ ആവർത്തിച്ചു നക്കി — ചുണ്ടു നക്കുന്നതു ഭക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ഭയാനകമായ ചിഹ്നമാണ്. അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ അവർ വേഗം മഴുക്കൾ എടുത്ത് പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ ഭർത്താവായി ലഭിക്കാൻ ഇവൾ അർഹയല്ല.’ ആ ഭീകരികളായ രാക്ഷസിമാർ ഭർത്സിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഉത്തമാംഗനയായ സീത കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട് ആ ശിംശപയുടെ അടുത്തേക്കുതന്നെ ചെന്നു — ഹനുമാൻ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന അതേ മരത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക്. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ യാദൃച്ഛികത വളരെ പ്രധാനമാണ് — സീത സ്വയംതന്നെ ഹനുമാന്റെ അടുത്തേക്കു വരുന്നു. രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിശാലാക്ഷിയായ സീത ആ ശിംശപയുടെ അടുത്തെത്തി ശോകത്തിൽ മുങ്ങി നിന്നു. മെലിഞ്ഞ്, ദീനമുഖിയായി, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച അവളെ ഭീകരികളായ രാക്ഷസിമാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വീണ്ടും ഭർത്സിച്ചു. ‘ഭീമാഭീ’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠമാണ് — ‘ഭീമാഭിഃ’ (ഭീകരികളാൽ) എന്ന അർഥത്തിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ‘ഭീമാഭീ’ എന്നുതന്നെ. ശിംശപയുടെ ചുവട്ടിലേക്കുള്ള സീതയുടെ വരവ് ഹനുമാന്റെ സംഭാഷണത്തിനു വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഭയത്താൽ വിറച്ചുകൊണ്ട്, കുഞ്ഞ് അമ്മയുടെ അടുത്തേക്കെന്നപോലെ, അവൾ അഭയത്തിനായി മരത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഹനുമാൻ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു, മിണ്ടാതിരിക്കുന്നു — സമയം വന്നിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ അവൻ ഇപ്പോഴും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. ‘പരശ്വധാൻ’ (മഴുക്കൾ) എന്ന ആയുധമെടുക്കലിലൂടെ രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി വാക്കിൽനിന്നു പ്രവൃത്തിയിലേക്കു മാറുന്നു. ‘ബാഷ്പം അപമാർജന്തീ’ (കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന ചിത്രം കരുണമാണ് — രാക്ഷസിമാരുടെ മുന്നിൽ ദൗർബല്യം കാണിക്കാതിരിക്കാനായി അവൾ കരച്ചിൽ മറയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒടുവിൽ ധൈര്യം തകരുന്നു. സീതയുടെ വർണന — മെലിഞ്ഞവൾ, ദീനമുഖി, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ — പത്തൊമ്പതാം സർഗത്തിലെ വർണനയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ ക്ഷോഭം വർധിക്കുന്തോറും സീത മരത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു — കഥയുടെ ഗതി ഹനുമാന്റെ സംഭാഷണത്തിലേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ കാഴ്ചയിൽ ഭീകരിയും കോപാകാരയും കരാളയും താണ ഉദരമുള്ളവളുമായ വിനത എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘സീതേ, ഭർത്താവിനോടുള്ള സ്നേഹം ഇത്രത്തോളം കാണിച്ചതു മതി; ഭദ്രേ, എല്ലായിടത്തും അതിരുകടന്നത് ആപത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.’ ‘അതിരുകടന്നത് എല്ലായിടത്തും ഒഴിവാക്കണം’ എന്ന ലോകോക്തിതന്നെ രാക്ഷസിയുടെ വായിൽ. ‘മൈഥിലീ, ഞാൻ സന്തുഷ്ടയാണ്, നിനക്കു നന്മ വരട്ടെ; നീ മനുഷ്യർക്കുചേർന്ന വിധി (ശിഷ്ടാചാരം) പാലിച്ചു; ഹിതവാക്കു പറയുന്ന എന്റെ വാക്കും അനുസരിക്കൂ.’ ‘എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും ഭർത്താവായ രാവണനെ ഭർത്താവായി ഭജിക്കൂ — സുരേശനായ വാസവനെപ്പോലെ പരാക്രമിയും ശത്രുക്കളുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുന്നവനുമായ അവനെ.’ ‘സമർഥനും ത്യാഗശീലനും എല്ലാവരോടും പ്രിയം പറയുന്നവനുമായ രാവണനെ ആശ്രയിക്കൂ, ദയനീയനായ മനുഷ്യൻ രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച്.’ ‘വൈദേഹീ, ദിവ്യമായ അംഗരാഗവും ദിവ്യാഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ഇന്നുമുതൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഈശ്വരിയാകൂ.’ ‘ശോഭനേ, അഗ്നിക്കു സ്വാഹയെന്നപോലെ, ഇന്ദ്രനു ശചിയെന്നപോലെ ആകൂ; ദയനീയനും ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവനുമായ രാമനെക്കൊണ്ട് നിനക്ക് എന്തു കാര്യം?’ ‘ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് നീ അനുസരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ചേർന്ന് നിന്നെ ഭക്ഷിക്കും.’ വിനതയുടെ വാക്ക് ആരംഭത്തിൽ മധുരം, അവസാനത്തിൽ ക്രൂരം — ഒരൊറ്റ പ്രസംഗത്തിൽത്തന്നെ സാമത്തിൽനിന്നു ദണ്ഡത്തിലേക്കുള്ള ഗതി. ‘ഗതായുഷാ’ (ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവനാൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ മരണംപോലും അനുമാനിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ 23.2-ൽ ‘വിക്രാന്തമാപതന്തം ച’ (പരാക്രമിയും പാഞ്ഞടുക്കുന്നവനും), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിക്രാന്തം രൂപവന്തം ച’ (പരാക്രമിയും രൂപവാനും). രാവണന്റെ ‘സമർഥൻ, ത്യാഗശീലൻ, പ്രിയവാദി’ എന്ന ഗുണങ്ങൾ രാക്ഷസിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ സത്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ സീതയ്ക്ക് അവ നിരർഥകമാണ്. വിനത സീതയുടെ സ്നേഹത്തെ ‘മനുഷ്യവിധി’ എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു — പ്രശംസയുമാണ്, പരിഹാസവുമാണ്. ‘അതിരുകടന്നത് ആപത്തിലേക്ക്’ എന്ന തർക്കം സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ ദോഷമായല്ല, അതിരേകമായി വർണിക്കുന്നു — പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ മൂല്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ പരിധി നിർദേശിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മമായ പ്രലോഭനരീതിയാണിത്. സ്വാഹയുടെയും ശചിയുടെയും ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ സീതയുടെതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തമാലയ്ക്കുള്ള മറുപടിപോലെയാണ് — ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന പത്നിയായാണ് സീത ശചിയെ ഓർമിപ്പിച്ചത്; വിനതയാകട്ടെ അവളെ ഇന്ദ്രന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പങ്കാളിയായി പറയുന്നു. ‘ഇന്നുമുതൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഈശ്വരി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാവണന്റെ ത്രൈലോക്യാധിപത്യത്തിന്റെ അവകാശവാദം വീണ്ടും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. വിനതയുടെ രൂപവർണന — കരാള, താണ ഉദരമുള്ളവൾ, കോപാകാര — അവളുടെ വാക്കിന്റെ മാധുര്യം കപടമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന സ്തനങ്ങളുള്ള വികട എന്ന മറ്റൊരു രാക്ഷസി കോപിച്ച്, മുഷ്ടി ഓങ്ങി ഭീഷണിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് സീതയോടു പറഞ്ഞു — ‘ദുർബുദ്ധിയായ മൈഥിലീ, നിന്റെ അനുചിതമായ ഏറെ വാക്കുകൾ അനുകമ്പകൊണ്ടും മൃദുത്വംകൊണ്ടും ഞങ്ങൾ സഹിച്ചു.’ ‘കാലോചിതമായ ഹിതവാക്ക് നീ അനുസരിക്കുന്നില്ല. മറ്റുള്ളവർക്ക് എത്താനാവാത്ത സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലേക്കാണ് നിന്നെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നത്, ഘോരമായ രാവണാന്തഃപുരത്തിൽ നീ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; രാവണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട്, ഞങ്ങളാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘മൈഥിലീ, സാക്ഷാൽ പുരന്ദരനുപോലും നിന്നെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല; ഹിതം പറയുന്ന എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കൂ.’ ‘കണ്ണീർ ചൊരിഞ്ഞതു മതി, അനർഥകമായ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കൂ; എന്നുമുള്ള ദൈന്യം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രീതിയും പ്രഹർഷവും സ്വീകരിക്കൂ.’ ‘സീതേ, രാക്ഷസരാജനോടൊപ്പം യഥാസുഖം ക്രീഡിക്കൂ; ഭീരൂ, സ്ത്രീകളുടെ യൗവനം അസ്ഥിരമാണെന്നു ഞങ്ങൾക്കറിയാം.’ ‘നിന്റെ യൗവനം കടന്നുപോകുന്നതുവരെ സുഖം അനുഭവിക്കൂ.’ ‘മദിരാക്ഷീ, രാക്ഷസരാജനോടൊപ്പം രമണീയമായ ഉദ്യാനങ്ങളിലും പർവതോപവനങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കൂ; സുന്ദരിയായ ദേവീ, ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകൾ നിന്റെ വശത്തു നിൽക്കും.’ ‘മൈഥിലീ, എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും ഭർത്താവായ രാവണനെ ഭർത്താവായി ഭജിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ഹൃദയം പറിച്ചെടുത്തു ഞാൻ ഭക്ഷിക്കും.’ വികടയുടെ തർക്കം മൂന്നുവിധമാണ് — നിസ്സഹായത (സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര, ഇന്ദ്രൻപോലും രക്ഷകനല്ല), യൗവനത്തിന്റെ അസ്ഥിരത, ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമെന്ന ഭയം. യൗവനത്തിന്റെ അസ്ഥിരതയെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കം ഇരുപതാം സർഗത്തിൽ രാവണനും പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു; രാക്ഷസിമാർ സ്വാമിയുടെ വാക്കുകൾതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘അസ്മാഭിഃ അഭിരക്ഷിതാ’ (ഞങ്ങളാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെട്ടവൾ) എന്ന വാക്കിനും രണ്ടർഥം — സംരക്ഷണവും, തടവറയിലെ കാവലും. ‘രാവണം ഭജ ഭർതാരം’ (രാവണനെ ഭർത്താവായി ഭജിക്കൂ) എന്ന പാദം വിനതയുടെ വാക്കിലും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഇവിടെ വീണ്ടും — രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾ ഒരേ രൂപത്തിലുള്ളവ, ഭീഷണിമാത്രം ക്രമേണ കൂടുതൽ ഉഗ്രമാകുന്നു. വികട മുൻസർഗത്തിലും വക്താവായിരുന്നു; ഇവിടെ അവൾ മുഷ്ടി ഓങ്ങിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വരുന്നു. ‘അനുകമ്പകൊണ്ടും മൃദുത്വംകൊണ്ടും സഹിച്ചു’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് സ്വന്തം ദയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിമാനമാണ് — ഭക്ഷിക്കുമെന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവൾതന്നെ സ്വയം മൃദുവായി കരുതുന്നു; ഈ വിരോധം ഹാസ്യത്തിന്റെയും കരുണത്തിന്റെയും മിശ്രണമാണ്. ‘സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര’ എന്ന വാക്ക് സീതയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ഏകാന്തത വ്യക്തമാക്കുന്നു — സമുദ്രംതന്നെയാണ് അവളുടെ തടവറയുടെ മതിൽ; എന്നാൽ ഹനുമാൻ അതേ സമുദ്രം ചാടിക്കടന്നാണ് ഇവിടെ എത്തിയത് എന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. വികടയുടെ വാക്ക് രാവണന്റെ പ്രസംഗത്തിന്റെ ചെറിയൊരു അനുകരണംപോലെയാണ് — ഉദ്യാനങ്ങൾ, പർവതോപവനങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകൾ. ‘പുരന്ദരനുപോലും രക്ഷിക്കാനാവില്ല’ എന്ന ഗർവവും വ്യർഥമാണ്, കാരണം രാമൻ ഇന്ദ്രനെക്കാളും ബലവാനാണ്. ‘ഹൃദയം പറിച്ചെടുത്തു ഭക്ഷിക്കും’ എന്ന അവസാനഭീഷണി രാവണന്റെ ‘പ്രാതലിനായി’ എന്ന വാക്കിനെ അനുകരിക്കുന്നു.

വികട പറയുന്നു — ‘ഞാൻ പറഞ്ഞ വാക്ക് യഥാവിധി നീ അനുസരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ…’ പിന്നെ ക്രൂരരൂപിണിയായ ചണ്ഡോദരി എന്ന രാക്ഷസി വലിയൊരു ശൂലം ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, ഭയത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന സ്തനങ്ങളുള്ള, രാവണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന ഇവളെ കണ്ട് എനിക്കു വലിയൊരു ദൗഹൃദം (കൊതി) ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു — ഇവളുടെ കരളും പ്ലീഹയും വലിയ മാറിടവും ബന്ധനങ്ങളോടുകൂടിയ ഹൃദയവും അവയവങ്ങളും തലയും തിന്നണമെന്നാണ് എന്റെ മനസ്സ്.’ പിന്നെ പ്രഘസ എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘ഈ ക്രൂരയുടെ കഴുത്തു ഞെരിക്കാം, എന്തിനു വെറുതെ ഇരിക്കുന്നു? പിന്നെ രാജാവിനെ അറിയിക്കാം — ആ മനുഷ്യസ്ത്രീ മരിച്ചു എന്ന്; ഇതിൽ സംശയമില്ല, ‘തിന്നുകൊള്ളൂ’ എന്ന് അവൻ പറയും.’ പിന്നെ അജാമുഖി എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘ഇവളെ മുറിച്ച് എല്ലാം തുല്യമായ കഷണങ്ങളാക്കൂ; പിന്നെ നമുക്ക് എല്ലാവർക്കും പങ്കിടാം; തർക്കം എനിക്കിഷ്ടമല്ല. വേഗം പാനീയവും പലതരം മാലകളും ധാരാളം കൊണ്ടുവരൂ.’ പിന്നെ ശൂർപ്പണഖ എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘അജാമുഖി പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് എനിക്കും ഇഷ്ടം; എല്ലാ ശോകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന സുര വേഗം കൊണ്ടുവരൂ; മനുഷ്യമാംസം രുചിച്ചിട്ട് പിന്നെ നമുക്കു നികുംഭിലയുടെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്യാം.’ നികുംഭില ലങ്കയിലെ ഒരു ദേവീസ്ഥാനമാണ് — ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘നികുംഭിലാദേവിയുടെ മുന്നിൽ നൃത്തം’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ വിരൂപിണികളായ രാക്ഷസിമാർ ഭർത്സിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യയായ ആ സീത ധൈര്യം കൈവിട്ടു കരഞ്ഞു — ഈ ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ശ്ലോകവിഭാഗം ഒരു അർധം മാറിയിരിക്കുന്നു — 38 മുതൽ 47 വരെ ഓരോ ശ്ലോകവും മുൻവക്താവിന്റെ അവസാനവാക്യവും പുതിയ വക്താവിന്റെ ആരംഭവും വഹിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലെ ‘37½’, ‘38½’ മുതലായ ഭിന്നസംഖ്യകളും ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി സർഗാന്ത്യത്തിൽ പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — പങ്കുവയ്ക്കൽ, പാനം, നൃത്തം, ഒരു ഉത്സവംപോലെ. മുൻവാക്യങ്ങളിലെല്ലാം സീത പുലർത്തിയിരുന്ന ധൈര്യം ഇപ്പോൾ തകർന്നു — എന്നാൽ അവളുടെ കരച്ചിൽ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഉപേക്ഷയല്ല, ദുഃഖത്തിന്റെ പൊട്ടിയൊഴുകൽമാത്രമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവളുടെ വിലാപം വർണിക്കപ്പെടും. ചണ്ഡോദരിയുടെ ‘ദൗഹൃദം’ എന്ന പദം ഗർഭിണിയുടെ കൊതിയെ കുറിക്കുന്നതാണ്; ഇവിടെ ബീഭത്സരസത്തിനായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രഘസയുടെ വാക്കിൽ രാവണന്റെ ആജ്ഞപോലും ലംഘിക്കാനുള്ള നിർദേശമുണ്ട് — സ്വാമിയുടെ ഇച്ഛയെക്കാൾ അവളുടെ വിശപ്പാണ് പ്രബലം, കള്ളം അറിയിക്കാൻപോലും അവൾ തയ്യാറാണ്. അജാമുഖിയുടെ ‘തുല്യമായ കഷണങ്ങൾ’, ‘തർക്കം ഇഷ്ടമല്ല’ എന്ന വാക്ക് അവർ തമ്മിലുള്ള കലഹസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആറു രാക്ഷസിമാർ ആറുവിധം ഭയം രചിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ എല്ലാം കേൾക്കുന്നു. ശൂർപ്പണഖയുടെ സുരാപാനത്തിന്റെയും നൃത്തത്തിന്റെയും നിർദേശം രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൗര്യത്തെ വിലാസവുമായി കൂട്ടിക്കലർത്തുന്നു. ‘സുരസുതോപമാ’ (ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യ) എന്ന സർഗാന്ത്യത്തിലെ വിശേഷണം സീതയുടെ ദേവകന്യകാസമാനമായ ശുദ്ധിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രാക്ഷസിമാരുടെ വിരൂപതയുമായുള്ള വിരോധവും.

Then all those rākṣasīs with their hideous faces spoke harsh and hateful words to Sītā, who deserved nothing harsh. The poet sets "harsh" against "deserving nothing harsh" to point up the contrast: the harshest words were aimed at the one who least deserved them. "Sītā, why will you not agree to live in the inner palace, a delight to every creature and furnished with costly beds? You are a human woman, and you make much of being the wife of a human; take your mind off Rāma, or you will not live. Take Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, who enjoys the riches of the three worlds, as your husband, and roam at your pleasure. Being human, lovely and blameless lady, you want that human Rāma, who has fallen from his kingdom, failed in his aims and lost his nerve." The rākṣasīs' argument was about kind: for a human woman to choose a human man seemed folly to them. They charged Rāma with three faults, losing his kingdom, failing in his aims and being distraught, which were in truth the marks of his renunciation and his steadfastness. In the previous sarga they had spoken one by one; now they spoke all together with one voice, and the pressure mounted. The word "human" kept returning, and Sītā would soon turn that very word back on them as her pride. The comforts of the inner palace, Rāvaṇa's wealth and Rāma's poverty were the same three themes that had run through the earlier sargas.

When she heard the rākṣasīs, lotus-eyed Sītā answered with her eyes full of tears: "This thing you have all come together to say is hateful to the world. Such sinful words find no footing in my mind. A human woman cannot become the wife of a rākṣasa. Eat me, all of you, if you like; I will not do what you say." She turned their own argument against them: she was human, and therefore could be no rākṣasa's wife. "Whether he is wretched or stripped of his kingdom, the man who is my husband is my master, and I am devoted to him always, as Suvarcalā is to the sun." Then she recalled the long tradition of faithful wives: "As the illustrious Śacī waits upon Indra, as Arundhatī upon Vasiṣṭha, Rohiṇī upon the moon, Lopāmudrā upon Agastya, Sukanyā upon Cyavana, Sāvitrī upon Satyavān, Śrīmatī upon Kapila, Madayantī upon Saudāsa, Keśinī upon Sagara, and as Bhaimī Damayantī was devoted to her husband, the king of the Niṣadhas, so am I devoted to Rāma, best of the Ikṣvākus, my husband." These examples are varied: gods, seers and kings; some of the husbands were old, like Cyavana, some fell into misfortune, like Nala, Satyavān and Saudāsa; yet their wives stayed devoted. So the argument that Rāma was wretched and without a kingdom meant nothing. Hearing Sītā's words, the rākṣasīs, urged on by Rāvaṇa and beside themselves with anger, threatened her with harsh words. Her tears were a sign of grief, not of weakness; her words did not waver. By saying "eat me if you like" she accepted even death, but not the abandonment of dharma. The string of examples shows that her faithfulness was not hers alone but part of the whole tradition of India. The word she used for her husband means master and teacher: a husband was not merely a lord but a guide to be revered. And the image of Suvarcalā and the sun follows the image of light and the sun she had used before.

Hidden and silent in the śiṃśapā tree, the monkey Hanumān listened to the rākṣasīs as they menaced Sītā. The poet reminds the reader once more that Hanumān is there: he witnesses everything and will later report it to Rāma. Furious, they closed in from every side on Sītā as she trembled, and licked their long, flaming lips over and over, a dreadful sign of their hunger to eat her. In a towering rage they snatched up axes and cried: "She is not worthy of having Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, for her husband!" Threatened by those fearsome rākṣasīs, the lovely lady, wiping away her tears, went to that very śiṃśapā tree in which Hanumān was hiding. This turn is important for the story: Sītā herself comes close to Hanumān. Surrounded by the rākṣasīs, large-eyed Sītā reached the śiṃśapā and stood there, overwhelmed with grief, and the fearsome rākṣasīs threatened her again from every side as she stood, thin, her face wretched, wearing soiled clothes. Her coming under the tree clears the way for Hanumān's conversation with her. Trembling with fear, she crept towards the tree for shelter, as a child creeps to its mother. Hanumān stayed hidden and silent; he did not yet show himself, for the time had not come. When the rākṣasīs took up axes, their threats turned from words to action. The picture of her wiping away her tears is moving: she wanted to hide her weeping and not show weakness before the rākṣasīs, though in the end her composure broke. The description of her, thin, wretched-faced, in soiled clothes, recalls the portrait of her in the nineteenth sarga. As the rākṣasīs' fury grew, Sītā drew nearer to the tree, and the story moves towards her meeting with Hanumān.

Then a rākṣasī named Vinatā, terrible to look at, the very image of anger, grim, with a sunken belly, spoke: "Sītā, you have shown enough love for your husband. Anything overdone, my dear, ends in disaster everywhere." It was the proverb "avoid excess in everything" in a rākṣasī's mouth. "I am pleased with you; good luck to you, Maithilī. You have kept the human custom. Now do as I tell you, for I speak for your good. Take for your husband Rāvaṇa, the husband of all the rākṣasas, valiant, rushing on his enemies like Indra, lord of the gods. Leave that pitiful human Rāma and take refuge with Rāvaṇa, who is courteous, generous and kind of speech to all. Anoint yourself with heavenly unguents, deck yourself with heavenly ornaments, and from today, Vaidehī, be queen of all the worlds. Be to him what Svāhā is to Agni, lovely lady, what Śacī is to Indra. What do you want with Rāma, a pitiful man whose life is already over? If you will not do what I have told you, we will all eat you this very moment." Vinatā's speech began sweetly and ended cruelly, travelling from persuasion to force in a single breath, and by calling Rāma a man whose life was over she even presumed his death. The virtues she named in Rāvaṇa, courtesy, generosity, kind speech, might have been real in the rākṣasīs' eyes, but to Sītā they meant nothing. Vinatā granted Sītā's love as a human custom, half praise and half mockery. Her argument that too much of anything brings disaster treats Sītā's faithfulness not as a fault but as an excess; it is a subtle kind of temptation, one that accepts the worth of faithfulness while setting it a limit. Svāhā and Śacī are almost a reply to Sītā's own list of examples: Sītā had recalled Śacī as a devoted wife, Vinatā recalled her as the sharer of Indra's glory. "From today queen of all the worlds" proclaimed once more Rāvaṇa's claim to rule the three worlds, and Vinatā's own looks, grim, sunken-bellied, the image of anger, show that the sweetness of her words was false.

Then another rākṣasī, Vikaṭā, with dangling breasts, raised her fist in anger and menaced Sītā: "You fool, Maithilī, we have put up with a great many improper words from you out of pity and gentleness. Yet you will not take our advice, sound and timely as it is. You have been brought to the far shore of the ocean, which others cannot reach. You have entered Rāvaṇa's dreadful inner palace; you are shut up in Rāvaṇa's house and closely guarded by us. Not even Indra himself could rescue you, Maithilī; do as I say, for I speak for your good. Enough of these tears; give up this useless grief. Put away your endless misery and take joy and delight. Sītā, sport with the king of the rākṣasas as you please. We women know, timid one, how fleeting a woman's youth is. Until your youth passes, take your pleasure. Roam with the king of the rākṣasas in the lovely gardens and mountain groves, you with the intoxicating eyes, and thousands of women will be at your command, lovely queen. Take Rāvaṇa, husband of all the rākṣasas, for your husband, or I will tear out your heart and eat it." Vikaṭā's argument had three parts: Sītā's helplessness, beyond the sea where not even Indra could save her; the brevity of youth; and the fear of being eaten. The argument about fleeting youth had been used by Rāvaṇa himself in the twentieth sarga; the rākṣasīs were simply repeating their master. "Closely guarded by us" cuts both ways: protection, and a prison guard. "Take Rāvaṇa for your husband" had been in Vinatā's speech too; the rākṣasīs all said the same thing, only their threats grew fiercer. Vikaṭā had spoken in the previous sarga and now came again, fist raised. Her claim to have borne with Sītā "out of pity and gentleness" was pride in her own kindness: the one threatening to eat Sītā thought herself gentle, a contrast both comic and pitiful. "The far shore of the ocean" makes Sītā's isolation plain, the sea itself being the wall of her prison; but the reader knows that Hanumān has just leapt across that very sea. Vikaṭā's speech is like a small imitation of Rāvaṇa's, with its gardens, mountain groves and thousands of women. Her boast that not even Indra could save Sītā was empty too, for Rāma was stronger than Indra. And her final threat to tear out Sītā's heart and eat it echoes Rāvaṇa's "for my morning meal".

"...if you do not do exactly what I have told you," Vikaṭā finished. Then a rākṣasī named Caṇḍodarī, cruel to look at, whirling a great spear, said: "Ever since I saw this fawn-eyed woman carried off by Rāvaṇa, her breasts quivering with terror, I have had a great craving. Her liver and spleen, her great breast, her heart with its ligaments, her limbs and her head: I would eat them all; that is my wish." Then a rākṣasī named Praghasā said: "Let us wring this cruel woman's neck; why are we sitting here? Then let the king be told that the human woman is dead. There is no doubt he will say, 'Eat her.'" Then a rākṣasī named Ajāmukhī said: "Cut her up and make all the pieces equal, and then we will share them out; I do not like quarrelling. Let drink be brought quickly, and garlands of every kind in plenty." Then a rākṣasī named Śūrpaṇakhā said: "What Ajāmukhī says is just what I like. Let wine, which drives away all sorrow, be brought quickly. When we have tasted human flesh, we will dance before the goddess Nikumbhilā," whose shrine stood in Laṅkā. Threatened like this by those misshapen rākṣasīs, Sītā, who was like a daughter of the gods, lost her fortitude and wept. At the end of the sarga the rākṣasīs' threats reach their height, with the sharing out, the drinking and the dancing like a festival. The composure Sītā had kept through everything said before now broke, yet her weeping was not the abandonment of her resolve, only the outpouring of grief; her lament follows in the next sarga. Caṇḍodarī's word for her craving is the word for a pregnant woman's longing, used here to horrify. Praghasā proposed even defying Rāvaṇa's orders: her hunger was stronger than her master's wishes, and she was ready to lie to him. Ajāmukhī's equal shares and her dislike of quarrelling show how prone the rākṣasīs were to squabble among themselves. So six rākṣasīs built up six kinds of terror, and Hanumān heard it all. Śūrpaṇakhā's call for wine and dancing blends their cruelty with revelry. And the closing phrase, "like a daughter of the gods", recalls Sītā's purity, equal to a heavenly maiden's, in sharp contrast to the rākṣasīs' deformity.