सीतायाः परुषं वचनं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः प्रियदर्शनां सीतां विप्रियं प्रत्युवाच। सः स्वस्य अनुभवं सामान्यनियमत्वेन वदति — ‘पुरुषः स्त्रियं यथा यथा सान्त्वयति, तथा तथा तस्याः वश्यः भवति; यथा यथा प्रियं वदति, तथा तथा परिभूतः भवति।’ अत्र रावणस्य अहंकारः आहतः — सः प्रार्थनां स्वस्य अपमानम् इव मन्यते। ‘त्वयि समुत्थितः कामः मम क्रोधं संनियच्छति, यथा सुसारथिः मार्गम् आसाद्य द्रवतः हयान्।’ ‘मनुष्याणां कामः वामः — यस्मिन् जने सः निबध्यते, तस्मिन् अनुक्रोशः स्नेहः च जायते।’ ‘अस्मात् कारणात् वधार्हाम् अवमानार्हां मिथ्या प्रव्रजने रतां त्वां वरानने न घातयामि।’ रावणस्य दृष्ट्या सीतायाः पातिव्रत्यं ‘मिथ्याप्रव्रज्या’ — व्यर्थं वैराग्यम्। ‘मैथिलि, यानि यानि परुषाणि वाक्यानि माम् ब्रवीषि, तेषु तेषु तव दारुणः वधः एव युक्तः।’ एवम् उक्त्वा क्रोधसंरम्भसंयुक्तः राक्षसाधिपः सीताम् उत्तरम् अब्रवीत् — ‘मया ते यः अवधिः कृतः, तौ द्वौ मासौ मया रक्षितव्यौ; ततः वरवर्णिनि, मम शयनम् आरोह।’ ‘द्वाभ्यां मासाभ्याम् ऊर्ध्वं यदि मां भर्तारं न इच्छसि, तर्हि सूदाः मम प्रातराशार्थे त्वां खण्डशः छेत्स्यन्ति।’ मासद्वयस्य अवधिः अत्र प्रथमं स्पष्टं श्रूयते, सः एव अग्रे कथायाः कालमर्यादा भविष्यति — हनूमान् एतत् सर्वं शृणोति, रामाय च निवेदयिष्यति। कामस्य क्रोधस्य च द्वन्द्वः अस्मिन् खण्डे रावणस्य चित्ते स्पष्टः — एकः तं सीतां प्रति आकर्षति, अपरः तां नाशयितुं प्रेरयति। सारथिहयोपमा तस्य आत्मनिरीक्षणं सूचयति, किन्तु सः संयमं धर्मात् न, कामात् एव करोति; अतः तस्य संयमः अपि अधर्ममूलः। ‘प्रातराशार्थे’ इति क्रूरं वचनं राक्षसजातेः नरमांसभक्षणं स्मारयति, येन भयं पराकाष्ठां प्राप्नोति। ‘मम सान्त्वनं मम एव अपमानम्’ इति रावणस्य तर्कः अभिमानिनः स्वभावं दर्शयति — सः प्रेम याचनारूपेण न, अधिकाररूपेण एव कल्पयति। सीतायाः परुषवचनानि वस्तुतः सत्यानि, किन्तु तस्य दृष्ट्या तानि वधार्हस्य अपराधस्य लक्षणानि। अवधिदानं दयायाः अभिनयः, वस्तुतः तु भीषणतरः दण्डः — प्रतिदिनं मरणस्य प्रतीक्षा।

राक्षसेन्द्रेण एवं भर्त्स्यमानां जानकीं सम्प्रेक्ष्य रावणेन आहृताः देवगन्धर्वकन्याः विकृतेक्षणाः विषेदुः — तासाम् अपि नेत्राणि दुःखेन विकृतानि। काश्चित् ओष्ठप्रकारैः, अपराः नेत्रैः, अन्याः वक्त्रैः संकेतैः तेन रक्षसा तर्जितां सीताम् आश्वासयामासुः। ताः स्वयं बन्दिन्यः, तथापि सीतायाः दुःखे सहानुभूतिं दर्शयन्ति — रावणस्य भयात् वाचा न, केवलं संकेतैः। एषः लघुः प्रसङ्गः रावणस्य अन्तःपुरस्य सत्यं स्वरूपं प्रकाशयति — तत्र बहवः स्त्रियः अनिच्छया एव निवसन्ति। ताभिः आश्वासिता सीता राक्षसाधिपं रावणम् आत्महितं वृत्तशौटीर्यगर्वितं वाक्यम् उवाच — स्वस्य सदाचारस्य (पातिव्रत्यस्य) पत्युः शौर्यस्य च गर्वेण पूर्णम्। मौनसंकेतैः एव सीतायाः धैर्यं पुनः उद्दीप्तं भवति — एषा मनोवैज्ञानिकी सूक्ष्मता कवेः। तासां करुणा सीतायाः एकाकित्वं किञ्चित् अपनयति। ‘शौटीर्य’ इति शब्दः मुद्रिते, समीक्षिते ‘शौण्डीर्य’; उभयोः अर्थः वीरता एव।

सीता वदति — ‘नूनम् अस्मिन् नगरे तव निःश्रेयसि स्थितः कश्चित् जनः नास्ति, यः त्वाम् अस्मात् विगर्हितात् कर्मणः निवारयति।’ पूर्वसर्गे यत् उक्तं ‘सन्तः न सन्ति वा’, तत् एव अत्र पुनः दृढतरम्। ‘शचीपतेः शचीम् इव धर्मात्मनः रामस्य पत्नीं मां त्रिषु लोकेषु त्वत् अन्यः कः मनसा अपि प्रार्थयेत्?’ ‘राक्षसाधम, अमिततेजसः रामस्य भार्यां प्रति यत् पापं त्वया उक्तं, तस्मात् क्व गतः मोक्ष्यसे?’ ‘यथा वने दृप्तः मातंगः शशः च सहितौ स्याताम्, तथा द्विरदवत् रामः, नीच, त्वं शशवत् स्मृतः।’ ‘सः त्वम् इक्ष्वाकुनाथं क्षिपन् न लज्जसे, यावत् तस्य चक्षुषः विषये न उपगच्छसि।’ ‘अनार्य, मां निरीक्षमाणस्य ते इमे क्रूरे विकृते कृष्णपिङ्गले नयने कस्मात् क्षितौ न पतिते?’ ‘तस्य धर्मात्मनः पत्नीं दशरथस्य स्नुषां मां प्रति व्याहरतः ते जिह्वा कथं न शीर्यति?’ ततः सीतायाः तेजसः उद्घोषः — ‘दशग्रीव, भस्मार्हं त्वां मम तेजसा भस्म न करोमि, रामस्य असंदेशात् (आज्ञाभावात्) तपसः अनुपालनात् च।’ पतिव्रतायाः तेजः शापरूपेण प्रयोक्तुं शक्यं, किन्तु सा तत् न करोति — रामस्य कीर्तेः, स्वस्य तपसः च रक्षणाय। ‘धीमतः रामस्य भार्या अहं त्वया अपहर्तुं न शक्या आसम्; तव वधार्थाय एव विधिना एतत् विहितम्, अत्र संशयः नास्ति।’ ‘धनदस्य भ्राता, शूरः, बलैः समुदितः अपि त्वं रामम् अपोह्य कस्मात् दारचौर्यं कृतवान्?’ प्रश्नः एव उत्तरम् — शूरः चेत् सम्मुखं युध्येत। अस्मिन् खण्डे सीतायाः वाणी पूर्वसर्गात् अपि तीक्ष्णतरा; तत्र सा हितम् उपदिशति स्म, अत्र सा रावणस्य नीचतां साक्षात् घोषयति। हस्तिशशयोः उपमा बलस्य अतुल्यत्वं दर्शयति, नेत्रपतनस्य जिह्वाशीर्णतायाः च शापसदृशाः प्रश्नाः पातकस्य गुरुत्वं दर्शयन्ति। ‘भस्म न करोमि’ इति वचनं सीतायाः संयमस्य प्रमाणम् — शक्तिः अस्ति, किन्तु धर्मेण नियता। तस्याः अवस्थानस्य दैन्यं तस्याः वचनस्य धैर्येण सर्वथा विपरीतम्। शचीपुरन्दरयोः उपमया सा स्वं देवराजस्य पत्न्याः समां दर्शयति, रावणं च तस्याः अपहर्तुः असुरस्य स्थाने स्थापयति। ‘दशरथस्य स्नुषा’ इति स्वस्य कुलगौरवस्य स्मरणम् अपि रावणस्य ‘अर्थहीनः रामः’ इति निन्दायाः उत्तरम्। ‘विधिना विहितम्’ इति वचनेन सा स्वस्य अपहरणम् अपि रावणवधस्य निमित्तम् इति व्याख्याति — दुःखे अपि दैवस्य न्यायं पश्यति।

सीतायाः वचनं श्रुत्वा राक्षसाधिपः रावणः क्रूरे नयने विवृत्य जानकीम् अन्ववैक्षत। कविः इदानीं तस्य रूपं विस्तरेण वर्णयति — सः नीलजीमूतसंकाशः, महाभुजः, महाशिरोधरः, सिंहसत्त्वगतिः, श्रीमान्, दीप्तजिह्वः, उग्रलोचनः आसीत्। चलाग्रमुकुटेन प्रांशुः, चित्रमाल्यानुलेपनः, रक्तमाल्याम्बरधरः, तप्तकाञ्चनाङ्गदैः विभूषितः। महता मेचकेन (कृष्णवर्णेन) श्रोणीसूत्रेण सुसंवृतः सः अमृतमन्थने भुजंगेन (वासुकिना) नद्धः मन्दरः इव आसीत्। परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां सः अचलसंकाशः शृङ्गाभ्यां मन्दरः इव शुशुभे। तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः सः रक्तपल्लवपुष्पाभ्याम् अशोकाभ्याम् अचलः इव। सः कल्पवृक्षप्रतिमः, मूर्तिमान् वसन्तः इव, तथापि भूषितः अपि श्मशानचैत्यप्रतिमः भयंकरः — यथा श्मशानस्य देवालयः अलङ्कृतः अपि मरणं सूचयति। अत्र मुद्रणे पादटिप्पणी — प्राचीनकाले श्मशानसमीपे वधस्थानं देवालयरूपं भवति स्म, वधात् पूर्वं तत् अलङ्क्रियते स्म, अतः अलङ्कृतम् अपि भयावहम्। २७ २९ इति श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। कोपसंरक्तलोचनः सः वैदेहीम् अवेक्षमाणः भुजंगः इव निःश्वसन् उवाच — ‘अनयेन अभिसम्पन्नम् अर्थहीनं रामम् अनुव्रते, अद्य त्वां नाशयामि, यथा सूर्यः ओजसा संध्याम्।’ एवम् उक्त्वा शत्रुरावणः राजा रावणः घोरदर्शनाः सर्वाः राक्षसीः संदिदेश। रूपवर्णने सौन्दर्यं भयं च सम्मिश्रिते — मन्दरः, कल्पवृक्षः, वसन्तः इति शोभनानि उपमानानि, भुजंगः, श्मशानचैत्यम् इति भयानकानि। एवं कविः दर्शयति यत् रावणस्य ऐश्वर्यं तस्य क्रूरतां न आच्छादयति। संध्यायाः उपमा अपि सार्थका — सूर्योदये प्रातःसंध्या स्वयम् एव लीयते, तथा सीतायाः नाशः रावणस्य दृष्ट्या स्वाभाविकः। मन्दरस्य उपमा त्रिधा प्रयुक्ता — श्रोणीसूत्रेण वासुकिनद्धः मन्दरः, भुजाभ्यां शृङ्गद्वययुक्तः मन्दरः, कुण्डलाभ्याम् अशोकद्वययुक्तः अचलः इति। एतेन रावणस्य कायस्य विशालता स्थैर्यं च सूच्यते। किन्तु अमृतमन्थने मन्दरः देवासुराणां साधनम् एव आसीत्, स्वतन्त्रः न — तथा रावणः अपि दैवस्य हस्ते साधनम् इति सूक्ष्मा व्यञ्जना। नीलमेघस्य उपमा रामस्य अपि वर्णे प्रयुज्यते, किन्तु तत्र सौम्यता, अत्र भयानकता। ‘अनयेनाभिसम्पन्नम् अर्थहीनम्’ इति रामनिन्दा सीतायाः ‘दरिद्रः रामः’ इति रावणस्य पूर्वतर्कस्य पुनरावृत्तिः। एतावत् विस्तरेण रूपवर्णनं कविः अत्र किमर्थं करोति इति चेत् — सीतायाः निर्भयवचनस्य गौरवं दर्शयितुम्; एतादृशस्य भीषणस्य पुरतः अपि सा न विचलिता।

रावणः राक्षसीनां नामानि रूपाणि च गणयन् आदिशति — एकाक्षीम्, एककर्णाम्, कर्णप्रावरणाम्, गोकर्णीम्, हस्तिकर्णीम्, लम्बकर्णीम्, अकर्णिकाम्, हस्तिपदीम्, अश्वपदीम्, गोपदीम्, पादचूलिकाम्, एकपादीम्, पृथुपादीम्, अपादिकाम्, अतिमात्रशिरोग्रीवाम्, अतिमात्रकुचोदरीम्, अतिमात्रास्यनेत्राम्, दीर्घजिह्वानखाम्, अनासिकाम्, सिंहमुखीं, गोमुखीं, सूकरीमुखीं च। एतासां विकृतरूपाणां सूची सीतायाः परितः भयस्य वलयं रचयति। ‘राक्षस्यः, यथा जानकी सीता क्षिप्रं मद्वशगा भवति, तथा सर्वाः समेत्य पृथक् वा क्षिप्रं कुरुत — प्रतिलोमैः अनुलोमैः च, सामदानादिभिः भेदनैः, दण्डस्य उद्यमनेन च वैदेहीम् आवर्जयत।’ चत्वारः उपायाः — साम, दानं, भेदः, दण्डः — राजनीतेः सर्वे उपायाः एकस्याः अबलायाः विरुद्धं प्रयुज्यन्ते; एतत् एव रावणस्य पराजयस्य प्रमाणम्। एवं राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः प्रतिसमादिश्य कामक्रोधाभ्यां व्याकुलः जानकीं प्रति गर्जत। अत्र मुद्रिते श्लोकविभागः अर्धेन अपसृतः — ‘आवर्जयत…’ इति ३८तमस्य पूर्वार्धम्, तस्य उत्तरार्धं ‘इति प्रतिसमादिश्य…’; एवम् एव ३९–४३ पर्यन्तं प्रत्येकः श्लोकः पूर्वस्य वाक्यस्य अन्तिमम् अर्धं नूतनस्य वाक्यस्य आदिम् अर्धं च धारयति। हिन्दीटीकायाम् ‘३८½’, ‘३९½’ इत्यादयः भिन्नाङ्काः अपि एतत् एव सूचयन्ति। अङ्गवैकृत्यानां सूची केवलं भयानकरसाय न, अपितु रावणस्य सेवकानाम् असंस्कृतं स्वरूपं दर्शयितुम् अपि। एताः एव राक्षस्यः अग्रिमयोः सर्गयोः सीतां भर्त्सयिष्यन्ति, तासु केचन (एकजटा, हरिजटा, विकटा, दुर्मुखी इत्यादयः) नामतः उक्ताः भविष्यन्ति। ‘पुनः पुनः’ इति पदेन आदेशस्य आग्रहः, ‘गर्जत’ इति पदेन तस्य कोपस्य उग्रता च सूच्येते।

ततः धान्यमालिनी नाम राक्षसी शीघ्रम् उपगम्य दशग्रीवं परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘महाराज, मया सह क्रीड; अनया विवर्णया कृपणया मानुष्या सीतया तव किम्?’ हिन्दीटीकायां सा राक्षसीनां स्वामिनी मन्दोदरी तथा धान्यमालिनी इति द्वे उक्ते। ‘नूनं महाराज, अस्यां अमरश्रेष्ठाः तव बाहुबलार्जितान् भोगसत्तमान् न विदधति — अस्याः भाग्ये ते न लिखिताः।’ ततः सा नीतिवाक्यं वदति — ‘अकामां स्त्रियं कामयमानस्य शरीरम् उपतप्यते; इच्छन्तीं कामयमानस्य प्रीतिः शोभना भवति।’ सा रावणस्य रक्षणम् इव करोति, किन्तु तस्याः वचने अपि सत्यं निहितम् — बलात्कारेण न प्रीतिः। एवम् उक्तः राक्षस्या समुत्क्षिप्तः (दूरम् आनीतः) बली मेघसंकाशः राक्षसः प्रहसन् न्यवर्तत। सः दशग्रीवः मेदिनीं कम्पयन् इव प्रस्थितः, ज्वलद्भास्करसंकाशं निवेशनं प्रविवेश। देवगन्धर्वकन्याः नागकन्याः च दशग्रीवं परिवार्य तेन सह उत्तमं गृहं प्रविविशुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन — ‘धर्मपराम् अवस्थितां प्रवेपमानां मैथिलीं परिभर्त्स्य, सीतां विहाय मदनेन मोहितः रावणः स्वम् एव वेश्म प्रविवेश।’ ‘मदनेन मोहितः’ इति सर्गान्तस्य वचनं रावणस्य सर्वं व्यवहारं व्याख्याति — सः कामस्य दासः, न स्वामी। सीता ‘धर्मपरा’ ‘अवस्थिता’ इति — भयात् कम्पमाना अपि निश्चले धर्मे स्थिता। अस्मिन् खण्डे ४१ ४२ ४४ इत्येषां केचन अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः; ४३तमः श्लोकः मुद्रिते षट्पादः। धान्यमालिन्याः आलिङ्गनेन रावणस्य क्रोधः शाम्यति, सीतायाः तात्कालिकं संकटं च अपगच्छति — किन्तु राक्षसीनां भर्त्सना अग्रिमसर्गेषु आरभ्यते। रावणः ‘प्रहसन्’ प्रतिगच्छति — अपमानस्य क्रोधः हास्ये परिणतः, यत् तस्य चञ्चलस्य मनसः लक्षणम्। तस्य प्रस्थाने भूकम्पस्य वर्णनम्, गृहस्य भास्करसंकाशत्वं, कन्यानां परिवारः च तस्य ऐश्वर्यं पुनः स्मारयन्ति; तस्य विपरीतं सीता एकाकिनी राक्षसीभिः परिवृता शिंशपामूले तिष्ठति। धान्यमालिन्याः नीतिवाक्यं रावणस्य अन्तःपुरे अपि विवेकस्य अंशः अस्ति इति दर्शयति, यद्यपि तस्याः उद्देश्यः स्वार्थः एव।

సీత కఠినమైన మాటలు విని, రాక్షసేశ్వరుడు చూడముచ్చటైన సీతకు అప్రియమైన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు. అతడు తన అనుభవాన్ని సామాన్యనియమంగా చెబుతాడు — ‘పురుషుడు స్త్రీని ఎంతెంతగా బుజ్జగిస్తాడో, అంతంతగా ఆమెకు వశుడవుతాడు; ఎంతెంతగా ప్రియంగా మాట్లాడతాడో, అంతంతగా అవమానించబడతాడు.’ ఇక్కడ రావణుని అహంకారం దెబ్బతిన్నది — అతడు ప్రార్థనను తనకు అవమానంగా భావిస్తాడు. ‘నీపై కలిగిన కామం నా క్రోధాన్ని అదుపులో ఉంచుతోంది — మంచి సారథి దారి దొరికినప్పుడు పరుగెత్తే గుర్రాలను అదుపులో ఉంచినట్లు.’ ‘మనుష్యుల కామం వక్రమైనది — అది ఏ వ్యక్తిపై లగ్నమవుతుందో, ఆ వ్యక్తిపై జాలీ స్నేహమూ కలుగుతాయి.’ ‘ఈ కారణంగానే, అందమైన ముఖం గలదానా, వధకు అర్హురాలవూ అవమానానికి అర్హురాలవూ, మిథ్యావైరాగ్యంలో రమిస్తున్నదానవూ అయిన నిన్ను చంపడం లేదు.’ రావణుని దృష్టిలో సీత పాతివ్రత్యం ‘మిథ్యాప్రవ్రజ్య’ — వ్యర్థమైన వైరాగ్యం. ‘మైథిలీ, నీవు నాతో ఏ ఏ కఠినమైన మాటలు అంటున్నావో, వాటిలో ప్రతిదానికీ నీకు దారుణమైన వధే తగినది.’ ఇలా చెప్పి, క్రోధావేశంతో కూడిన ఆ రాక్షసాధిపతి సీతతో ఇంకా అన్నాడు — ‘నేను నీకు పెట్టిన గడువు ఏదో, ఆ రెండు నెలలు నేను పాటిస్తాను; ఆ తరువాత, శ్రేష్ఠవర్ణం గలదానా, నా పడక ఎక్కు.’ ‘రెండు నెలల తరువాత నన్ను భర్తగా నీవు కోరుకోకపోతే, వంటవాళ్ళు నా ప్రాతరాశం (ఉదయపు భోజనం) కోసం నిన్ను ముక్కలుముక్కలుగా నరుకుతారు.’ రెండు నెలల గడువు ఇక్కడ మొదటిసారి స్పష్టంగా వినబడుతుంది, అదే ముందు కథకు కాలమర్యాద అవుతుంది — హనుమంతుడు ఇదంతా వింటున్నాడు, రామునికి నివేదిస్తాడు కూడా. కామానికీ క్రోధానికీ మధ్య ద్వంద్వం ఈ భాగంలో రావణుని చిత్తంలో స్పష్టంగా ఉంది — ఒకటి అతనిని సీత వైపు ఆకర్షిస్తుంది, మరొకటి ఆమెను నాశనం చేయమని ప్రేరేపిస్తుంది. సారథీ గుర్రాల ఉపమ అతని ఆత్మపరిశీలనను సూచిస్తుంది, కానీ అతడు సంయమాన్ని ధర్మంవల్ల కాక కామంవల్లనే పాటిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని సంయమం కూడా అధర్మమూలమైనదే. ‘ప్రాతరాశార్థే’ (ఉదయపు భోజనం కోసం) అనే క్రూరమైన మాట రాక్షసజాతి నరమాంసభక్షణను గుర్తుచేస్తుంది; దానితో భయం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది. ‘నా బుజ్జగింపు నాకే అవమానం’ అనే రావణుని తర్కం అభిమానిస్వభావాన్ని చూపుతుంది — అతడు ప్రేమను యాచనారూపంలో కాక అధికారరూపంలోనే ఊహిస్తాడు. సీత కఠినమైన మాటలు నిజానికి సత్యమైనవి, కానీ అతని దృష్టిలో అవి వధార్హమైన అపరాధానికి లక్షణాలు. గడువు ఇవ్వడం దయ యొక్క అభినయం, నిజానికి మరింత భయంకరమైన దండన — ప్రతిరోజూ మరణం కోసం ఎదురుచూపు.

రాక్షసేంద్రుడు ఈ విధంగా బెదిరిస్తున్న జానకిని చూసి, రావణుడు తెచ్చిన దేవగంధర్వకన్యలు విషాదపడ్డారు, వారి కన్నులు వికృతమయ్యాయి — వారి నేత్రాలు కూడా దుఃఖంతో వికృతమయ్యాయి. కొందరు పెదవుల కదలికలతో, మరికొందరు కన్నులతో, ఇంకొందరు ముఖసంకేతాలతో ఆ రాక్షసుడు బెదిరించిన సీతను ఊరడించారు. వారు స్వయంగా బందీలు, అయినా సీత దుఃఖంలో సహానుభూతి చూపుతున్నారు — రావణుని భయంవల్ల మాటలతో కాదు, కేవలం సంకేతాలతో. ఈ చిన్న సన్నివేశం రావణుని అంతఃపురపు నిజస్వరూపాన్ని బయటపెడుతుంది — అక్కడ చాలామంది స్త్రీలు ఇష్టం లేకుండానే నివసిస్తున్నారు. వారిచేత ఊరడించబడిన సీత రాక్షసాధిపతి రావణునితో తనకు హితమైన, సదాచారగర్వంతోనూ శౌర్యగర్వంతోనూ కూడిన మాట పలికింది — తన సదాచారం (పాతివ్రత్యం), భర్త శౌర్యం అనే గర్వంతో నిండినది. మౌనసంకేతాలవల్లనే సీత ధైర్యం మళ్ళీ ఉద్దీప్తమవుతుంది — ఇది కవి యొక్క మనోవైజ్ఞానిక సూక్ష్మత. వారి కరుణ సీత ఒంటరితనాన్ని కొంత తొలగిస్తుంది. ‘శౌటీర్య’ అనే పదం ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శౌండీర్య’; రెండింటి అర్థమూ వీరత్వమే.

సీత అంటుంది — ‘నిశ్చయంగా ఈ నగరంలో నీ శ్రేయస్సును కోరేవాడు ఎవడూ లేడు, ఈ నిందితమైన పని నుండి నిన్ను నివారించేవాడు.’ పూర్వసర్గలో ‘సత్పురుషులు లేరా’ అని చెప్పినదే ఇక్కడ మరింత దృఢంగా. ‘శచీపతికి శచీదేవిలా, ధర్మాత్ముడైన రాముని పత్నినైన నన్ను ముల్లోకాలలోనూ నీవు తప్ప మనస్సులోనైనా ఎవడు కోరుకుంటాడు?’ ‘రాక్షసాధమా, అపారతేజస్వి అయిన రాముని భార్యను గురించి నీవు పలికిన పాపం నుండి ఎక్కడికి వెళ్ళి తప్పించుకుంటావు?’ ‘వనంలో మదించిన ఏనుగూ కుందేలూ కలిసి ఉంటే ఎలా ఉంటుందో, అలా రాముడు ఏనుగు వంటివాడు, నీచుడా, నీవు కుందేలు వంటివాడవు.’ ‘ఇక్ష్వాకునాథుని నిందిస్తూ నీవు సిగ్గుపడటం లేదు — అతని కంటికి కనబడనంత వరకే.’ ‘అనార్యుడా, నన్ను చూస్తున్న నీ ఈ క్రూరమైన, వికృతమైన, నలుపూ పసుపూ కలిసిన కన్నులు ఎందుకు నేలరాలలేదు?’ ‘ఆ ధర్మాత్ముని పత్నినీ, దశరథుని కోడలినీ అయిన నన్ను గురించి మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఎలా చీలిపోవడం లేదు?’ తరువాత సీత తేజస్సు ప్రకటన — ‘దశగ్రీవా, భస్మం కావడానికి అర్హుడవైన నిన్ను నా తేజస్సుతో భస్మం చేయడం లేదు — రాముని ఆదేశం లేనందువల్లా, నా తపస్సును కాపాడుకోవడంవల్లా.’ పతివ్రత తేజస్సును శాపరూపంలో ప్రయోగించవచ్చు, కానీ ఆమె అలా చేయదు — రాముని కీర్తినీ, తన తపస్సునూ కాపాడటానికి. ‘ధీమంతుడైన రాముని భార్యనైన నన్ను నీవు అపహరించడం సాధ్యం కాదు; నీ వధకోసమే విధి దీనిని ఏర్పాటు చేసింది, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ‘కుబేరుని సోదరుడవూ, శూరుడవూ, బలాలతో కూడినవాడవూ అయినా, నీవు రాముని దూరం చేసి భార్యను ఎందుకు దొంగిలించావు?’ ప్రశ్నే జవాబు — శూరుడైతే ఎదురుగా యుద్ధం చేసేవాడు. ఈ భాగంలో సీత వాణి పూర్వసర్గకంటే కూడా తీక్ష్ణమైనది; అక్కడ ఆమె హితం ఉపదేశించింది, ఇక్కడ రావణుని నీచత్వాన్ని నేరుగా ప్రకటిస్తుంది. ఏనుగూ కుందేలూ అనే ఉపమ బలంలోని అసమానతను చూపుతుంది; కన్నులు రాలడం, నాలుక చీలడం గురించిన శాపం వంటి ప్రశ్నలు పాతకం యొక్క తీవ్రతను చూపుతాయి. ‘భస్మం చేయడం లేదు’ అనే మాట సీత సంయమానికి ప్రమాణం — శక్తి ఉంది, కానీ ధర్మంచేత నియమించబడింది. ఆమె పరిస్థితిలోని దైన్యం ఆమె మాటలలోని ధైర్యానికి పూర్తిగా విరుద్ధం. శచీపురందరుల ఉపమతో ఆమె తనను దేవరాజు పత్నితో సమానంగా చూపుకుంటుంది, రావణుని ఆమెను అపహరించబోయిన అసురుని స్థానంలో ఉంచుతుంది. ‘దశరథుని కోడలు’ అని తన కులగౌరవాన్ని గుర్తుచేయడం కూడా రావణుడు ‘రాముడు అర్థహీనుడు’ అని చేసిన నిందకు జవాబు. ‘విధి ఏర్పాటు చేసింది’ అనే మాటతో ఆమె తన అపహరణాన్ని కూడా రావణవధకు నిమిత్తంగా వివరిస్తుంది — దుఃఖంలో కూడా దైవన్యాయాన్ని చూస్తుంది.

సీత మాటలు విని, రాక్షసాధిపతి రావణుడు క్రూరమైన కన్నులను విప్పార్చి జానకిని చూశాడు. కవి ఇప్పుడు అతని రూపాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — అతడు నల్లని మేఘంలా ఉన్నాడు, మహాభుజుడు, పెద్ద మెడ గలవాడు, సింహం వంటి బలమూ నడకా గలవాడు, శ్రీమంతుడు, మండుతున్న నాలుక గలవాడు, ఉగ్రమైన కన్నులు గలవాడు. కదులుతున్న కొనలు గల కిరీటంతో పొడవుగా కనిపిస్తూ, చిత్రమైన మాలలూ అనులేపనాలూ ధరించి, ఎర్రని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి, పుటం పెట్టిన బంగారు భుజకీర్తులతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు. పెద్దదైన నల్లని మొలత్రాడుతో చక్కగా బిగించబడిన అతడు అమృతమథనంలో సర్పం (వాసుకి) చుట్టిన మందరపర్వతంలా ఉన్నాడు. నిండైన రెండు భుజాలతో పర్వతం వంటి అతడు రెండు శిఖరాలతో మందరంలా శోభించాడు. ఉదయసూర్యుని వర్ణం గల కుండలాలతో అలంకరించబడిన అతడు ఎర్రని చిగుళ్ళూ పూలూ గల రెండు అశోకవృక్షాలతో పర్వతంలా ఉన్నాడు. అతడు కల్పవృక్షంలా, మూర్తీభవించిన వసంతంలా ఉన్నాడు, అయినా అలంకరించుకున్నప్పటికీ శ్మశానంలోని చైత్యంలా భయంకరంగా ఉన్నాడు — శ్మశానంలోని దేవాలయం అలంకరించబడినా మరణాన్నే సూచించినట్లు. ఇక్కడ ముద్రణలో పాదటిప్పణి ఉంది — ప్రాచీనకాలంలో శ్మశానం దగ్గర వధస్థానం దేవాలయరూపంలో ఉండేది, వధకు ముందు దానిని అలంకరించేవారు, కాబట్టి అలంకరించబడినా అది భయావహమైనది. 27, 29 శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో వైదేహిని చూస్తూ, సర్పంలా బుసలుకొడుతూ అతడు అన్నాడు — ‘దుర్నీతితో కూడిన, అర్థహీనుడైన రాముని అనుసరిస్తున్నదానా, ఈ రోజే నిన్ను నాశనం చేస్తాను — సూర్యుడు తన ఓజస్సుతో సంధ్యను నాశనం చేసినట్లు.’ ఇలా చెప్పి, శత్రువులను ఏడిపించే రాజు రావణుడు భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసస్త్రీలందరినీ ఆదేశించాడు. రూపవర్ణనలో సౌందర్యమూ భయమూ కలిసి ఉన్నాయి — మందరం, కల్పవృక్షం, వసంతం అనేవి శోభనమైన ఉపమానాలు; సర్పం, శ్మశానచైత్యం అనేవి భయానకమైనవి. ఈ విధంగా రావణుని ఐశ్వర్యం అతని క్రూరత్వాన్ని కప్పలేదని కవి చూపుతాడు. సంధ్య ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — సూర్యోదయంలో ప్రాతఃసంధ్య తనంతట తానే లీనమవుతుంది, అలాగే సీత నాశనం రావణుని దృష్టిలో స్వాభావికమైనది. మందరపర్వతపు ఉపమ మూడు విధాలుగా ప్రయోగించబడింది — మొలత్రాడుతో వాసుకి చుట్టిన మందరం, రెండు భుజాలతో రెండు శిఖరాలు గల మందరం, రెండు కుండలాలతో రెండు అశోకవృక్షాలు గల పర్వతం. దీనివల్ల రావణుని శరీరపు విశాలతా స్థైర్యమూ సూచించబడతాయి. కానీ అమృతమథనంలో మందరం దేవాసురులకు సాధనం మాత్రమే, స్వతంత్రమైనది కాదు — అలాగే రావణుడు కూడా దైవం చేతిలో సాధనం అని సూక్ష్మమైన వ్యంజన. నల్లని మేఘం ఉపమ రాముని వర్ణానికి కూడా ప్రయోగించబడుతుంది, కానీ అక్కడ సౌమ్యత, ఇక్కడ భయానకత. ‘అనయేనాభిసంపన్నమ్ అర్థహీనమ్’ (దుర్నీతితో కూడినవాడు, అర్థహీనుడు) అనే రామనింద, ‘రాముడు దరిద్రుడు’ అని సీతతో రావణుడు ఇంతకుముందు చేసిన తర్కానికి పునరావృత్తి. కవి ఇక్కడ ఇంత విస్తారంగా రూపవర్ణన ఎందుకు చేస్తున్నాడంటే — సీత నిర్భయమైన మాటల గౌరవాన్ని చూపడానికి; ఇంత భీషణుని ఎదుట కూడా ఆమె చలించలేదు.

రావణుడు రాక్షసస్త్రీల పేర్లనూ రూపాలనూ లెక్కిస్తూ ఆదేశిస్తాడు — ఒంటికంటిదానిని, ఒంటిచెవిదానిని, చెవులతో శరీరాన్ని కప్పుకొనేదానిని, ఆవుచెవులదానిని, ఏనుగుచెవులదానిని, పొడవాటి చెవులదానిని, చెవులులేనిదానిని, ఏనుగుపాదాలదానిని, గుర్రపుపాదాలదానిని, ఆవుపాదాలదానిని, జుట్టు గల పాదాలదానిని, ఒంటికాలిదానిని, వెడల్పాటి పాదాలదానిని, పాదాలులేనిదానిని, అతిపెద్ద తలా మెడా గలదానిని, అతిపెద్ద స్తనాలూ ఉదరమూ గలదానిని, అతిపెద్ద నోరూ కన్నులూ గలదానిని, పొడవాటి నాలుకా గోళ్ళూ గలదానిని, ముక్కులేనిదానిని, సింహముఖిని, గోముఖిని, పందిముఖిని. ఈ వికృతరూపాల జాబితా సీత చుట్టూ భయవలయాన్ని రచిస్తుంది. ‘రాక్షసస్త్రీలారా, జానకి అయిన సీత ఎలా త్వరగా నాకు వశమవుతుందో, అలా మీరందరూ కలిసి గానీ విడివిడిగా గానీ త్వరగా చేయండి — ప్రతికూలమైన, అనుకూలమైన ఉపాయాలతో, సామదానాది భేదోపాయాలతో, దండం ఎత్తడంతో వైదేహిని లొంగదీయండి.’ నాలుగు ఉపాయాలు — సామం, దానం, భేదం, దండం — రాజనీతిలోని ఉపాయాలన్నీ ఒక్క అబలకు విరుద్ధంగా ప్రయోగించబడుతున్నాయి; ఇదే రావణుని పరాజయానికి ప్రమాణం. ఈ విధంగా రాక్షసేంద్రుడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆదేశించి, కామక్రోధాలతో వ్యాకులుడై జానకి వైపు గర్జించాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో శ్లోకవిభాగం అర్ధశ్లోకం జరిగింది — ‘ఆవర్జయత…’ అనేది 38వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, దాని ఉత్తరార్ధం ‘ఇతి ప్రతిసమాదిశ్య…’; అలాగే 39–43 వరకు ప్రతి శ్లోకమూ ముందరి వాక్యపు చివరి అర్ధాన్నీ, కొత్త వాక్యపు మొదటి అర్ధాన్నీ కలిగి ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యలోని ‘38½’, ‘39½’ వంటి భిన్నాంకాలు కూడా ఇదే సూచిస్తాయి. అంగవైకృతాల జాబితా కేవలం భయానకరసం కోసమే కాదు, రావణుని సేవకుల అసంస్కృత స్వరూపాన్ని చూపడానికి కూడా. ఈ రాక్షసస్త్రీలే తరువాతి రెండు సర్గలలో సీతను బెదిరిస్తారు, వారిలో కొందరు (ఏకజట, హరిజట, వికట, దుర్ముఖి మొదలైనవారు) పేర్లతో చెప్పబడతారు. ‘పునః పునః’ (మళ్ళీ మళ్ళీ) అనే పదంతో ఆదేశంలోని పట్టుదలా, ‘గర్జత’ (గర్జించాడు) అనే పదంతో అతని కోపపు ఉగ్రతా సూచించబడుతున్నాయి.

అప్పుడు ధాన్యమాలిని అనే రాక్షసి త్వరగా దగ్గరకు వచ్చి, దశగ్రీవుని కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నది — ‘మహారాజా, నాతో క్రీడించు; వివర్ణురాలూ దీనురాలూ అయిన ఈ మానవస్త్రీ సీతతో నీకేం పని?’ హిందీ వ్యాఖ్యలో ఆమె రాక్షసస్త్రీలకు స్వామిని అయిన మండోదరి అనీ, ధాన్యమాలిని అనీ రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ‘మహారాజా, నిశ్చయంగా దేవశ్రేష్ఠులు నీ బాహుబలంతో సంపాదించిన ఉత్తమ భోగాలను ఈమెకు విధించలేదు — అవి ఈమె భాగ్యంలో రాయబడలేదు.’ తరువాత ఆమె ఒక నీతివాక్యం చెబుతుంది — ‘ఇష్టపడని స్త్రీని కోరుకునేవాని శరీరం తపిస్తుంది; ఇష్టపడే స్త్రీని కోరుకునేవానికి ప్రీతి శోభనంగా ఉంటుంది.’ ఆమె రావణుని రక్షిస్తున్నట్లు ప్రవర్తిస్తుంది, కానీ ఆమె మాటలో కూడా సత్యం దాగి ఉంది — బలాత్కారంతో ప్రేమ కలగదు. ఆ రాక్షసి ఇలా చెప్పి దూరంగా తీసుకుపోగా, బలవంతుడూ మేఘం వంటివాడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు నవ్వుతూ వెనుదిరిగాడు. ఆ దశగ్రీవుడు భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా బయలుదేరి, మండుతున్న సూర్యుని వంటి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. దేవగంధర్వకన్యలూ నాగకన్యలూ దశగ్రీవుని చుట్టుముట్టి అతనితో పాటు ఉత్తమమైన ఆ భవనంలోకి ప్రవేశించారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది — ‘ధర్మపరాయణురాలై స్థిరంగా ఉన్న, వణకుతున్న మైథిలిని బెదిరించి, సీతను విడిచిపెట్టి, మదనునిచేత మోహితుడైన రావణుడు తన భవనంలోకే ప్రవేశించాడు.’ సర్గాంతంలోని ‘మదనేన మోహితః’ (మదనునిచేత మోహితుడు) అనే మాట రావణుని ప్రవర్తన అంతటినీ వివరిస్తుంది — అతడు కామానికి దాసుడు, స్వామి కాదు. సీత ‘ధర్మపరా’, ‘అవస్థితా’ — భయంతో వణకుతున్నా నిశ్చలమైన ధర్మంలో స్థిరంగా ఉంది. ఈ భాగంలో 41, 42, 44 శ్లోకాలలోని కొన్ని అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; 43వ శ్లోకం ముద్రణలో ఆరు పాదాలది. ధాన్యమాలిని కౌగిలింతతో రావణుని క్రోధం శాంతిస్తుంది, సీతకు తాత్కాలికమైన ఆపద తొలగిపోతుంది — కానీ రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు తరువాతి సర్గలలో మొదలవుతుంది. రావణుడు ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) వెనుదిరుగుతాడు — అవమానంవల్ల కలిగిన కోపం నవ్వుగా మారింది, ఇది అతని చంచలమైన మనస్సుకు లక్షణం. అతని ప్రయాణంలో భూకంపం వర్ణన, భవనం సూర్యుని వంటిదని చెప్పడం, కన్యల పరివారం అతని ఐశ్వర్యాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాయి; దానికి విరుద్ధంగా సీత ఒంటరిగా రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడి శింశుపవృక్షం మూలంలో ఉంది. ధాన్యమాలిని నీతివాక్యం రావణుని అంతఃపురంలో కూడా వివేకపు అంశం ఉందని చూపుతుంది, ఆమె ఉద్దేశం స్వార్థమే అయినప్పటికీ.

சீதையின் கடுஞ்சொற்களைக் கேட்டு, ராக்ஷசர்களின் தலைவன், காண்பதற்கு இனிய சீதைக்கு இனிமையற்ற மறுமொழி கூறினான். அவன் தன் அனுபவத்தைப் பொது விதியாகச் சொல்கிறான் — ‘ஆடவன் பெண்ணை எவ்வளவுக்கு எவ்வளவு சமாதானப்படுத்துகிறானோ, அவ்வளவுக்கு அவ்வளவு அவளுக்கு அடிமையாகிறான்; எவ்வளவுக்கு எவ்வளவு இனிமையாகப் பேசுகிறானோ, அவ்வளவுக்கு அவ்வளவு அவமதிக்கப்படுகிறான்.’ இங்கே ராவணனின் அகந்தை புண்பட்டிருக்கிறது — வேண்டுதலைத் தனக்கு நேர்ந்த அவமானம் போல அவன் கருதுகிறான். ‘நல்ல தேரோட்டி வழியை அடைந்ததும் ஓடும் குதிரைகளைக் கட்டுப்படுத்துவது போல, உன்மேல் எழுந்த காமம் என் சினத்தைக் கட்டுப்படுத்துகிறது.’ ‘மனிதர்களின் காமம் விந்தையானது — அது எவரிடம் கட்டுண்டிருக்கிறதோ, அவரிடம் இரக்கமும் அன்பும் உண்டாகின்றன.’ ‘இந்தக் காரணத்தால், அழகிய முகமுடையவளே, கொல்லப்படத் தகுந்தவளும் அவமதிக்கப்படத் தகுந்தவளும், பொய்யான துறவில் ஈடுபட்டவளுமான உன்னை நான் கொல்லவில்லை.’ ராவணனின் பார்வையில் சீதையின் கற்பு ‘மித்யா ப்ரவ்ரஜ்யா’ — வீணான துறவு. ‘மைதிலி, நீ என்னிடம் சொல்லும் ஒவ்வொரு கடுஞ்சொல்லுக்கும் உனக்குக் கொடிய மரணமே தகுந்தது.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சினத்தாலும் கொதிப்பாலும் நிறைந்த ராக்ஷச அரசன் சீதையிடம் மேலும் சொன்னான் — ‘நான் உனக்கு விதித்த கெடுவான அந்த இரண்டு மாதங்களை நான் காத்திருக்க வேண்டும்; அதன்பின், அழகிய பெண்ணே, என் படுக்கையில் ஏறு.’ ‘இரண்டு மாதங்களுக்குப் பிறகு என்னைக் கணவனாக நீ விரும்பவில்லை என்றால், என் சமையல்காரர்கள் என் காலை உணவுக்காக உன்னைத் துண்டு துண்டாக வெட்டுவார்கள்.’ இரண்டு மாதக் கெடு இங்கேதான் முதன்முதலில் தெளிவாகக் கேட்கப்படுகிறது; அதுவே பின்னர் கதையின் கால எல்லையாக அமையும் — அனுமன் இவை அனைத்தையும் கேட்கிறான், ராமனிடம் தெரிவிப்பான். காமத்திற்கும் சினத்திற்கும் உள்ள போராட்டம் இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் உள்ளத்தில் தெளிவாகத் தெரிகிறது — ஒன்று அவனைச் சீதையை நோக்கி இழுக்கிறது, மற்றொன்று அவளை அழிக்கத் தூண்டுகிறது. தேரோட்டி-குதிரை உவமை அவனுடைய சுயபரிசோதனையைக் குறிக்கிறது; ஆனால் அவன் தன்னடக்கத்தை தர்மத்தால் அல்ல, காமத்தாலேயே கடைப்பிடிக்கிறான்; ஆகவே அவனுடைய தன்னடக்கமும் அதர்மத்தில் வேரூன்றியதே. ‘காலை உணவுக்காக’ என்ற கொடிய சொல் ராக்ஷச இனத்தின் மனித இறைச்சி உண்ணும் வழக்கத்தை நினைவூட்டுகிறது; இதனால் அச்சம் உச்சத்தை அடைகிறது. ‘என் சமாதானமே எனக்கு அவமானம்’ என்ற ராவணனின் வாதம் அகந்தையுடையவனின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — அவன் அன்பை வேண்டுதலின் வடிவில் அல்ல, அதிகாரத்தின் வடிவிலேயே கற்பனை செய்கிறான். சீதையின் கடுஞ்சொற்கள் உண்மையில் உண்மையானவை; ஆனால் அவனுடைய பார்வையில் அவை கொல்லத் தகுந்த குற்றத்தின் அடையாளங்கள். கெடு கொடுப்பது கருணையின் நடிப்பு; உண்மையில் அது இன்னும் கொடிய தண்டனை — ஒவ்வொரு நாளும் மரணத்தை எதிர்நோக்கிக் காத்திருத்தல்.

ராக்ஷச அரசனால் இவ்வாறு அச்சுறுத்தப்பட்ட ஜானகியைக் கண்டு, ராவணனால் கவர்ந்து வரப்பட்ட தேவ கந்தர்வ கன்னியர் கண்கள் கலங்கி வருந்தினர் — அவர்களுடைய கண்களும் துயரத்தால் மாறுபட்டன. சிலர் உதடுகளின் அசைவுகளாலும், சிலர் கண்களாலும், வேறு சிலர் முகக் குறிப்புகளாலும், அந்த ராக்ஷசனால் அச்சுறுத்தப்பட்ட சீதையை ஆறுதல்படுத்தினர். அவர்களே சிறைப்பட்டவர்கள்; இருந்தும் சீதையின் துயரத்தில் பரிவு காட்டுகிறார்கள் — ராவணனுக்கு அஞ்சிச் சொல்லால் அல்ல, குறிப்புகளால் மட்டுமே. இந்தச் சிறிய நிகழ்ச்சி ராவணனின் அந்தப்புரத்தின் உண்மையான இயல்பை வெளிப்படுத்துகிறது — அங்கே பல பெண்கள் விருப்பமின்றியே வாழ்கின்றனர். அவர்களால் ஆறுதல்படுத்தப்பட்ட சீதை, ராக்ஷச அரசனான ராவணனிடம், தனக்கு நலம் தரும், தன் ஒழுக்கத்தின் பெருமிதமும் கணவனின் வீரத்தின் பெருமிதமும் நிறைந்த சொற்களைச் சொன்னாள் — தன் நன்னடத்தையின் (கற்பின்) பெருமையாலும் கணவனின் வீரத்தின் பெருமையாலும் நிறைந்த சொற்கள். மௌனக் குறிப்புகளாலேயே சீதையின் மன உறுதி மீண்டும் தூண்டப்படுகிறது — இது கவியின் உளவியல் நுட்பம். அவர்களுடைய கருணை சீதையின் தனிமையைச் சற்றே நீக்குகிறது. அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஶௌடீர்ய’ என்ற சொல் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஶௌண்டீர்ய’; இரண்டுக்கும் பொருள் வீரமே.

சீதை சொல்கிறாள் — ‘நிச்சயமாக இந்த நகரத்தில் உன் நன்மையை நாடும் எவரும் இல்லை; இருந்தால் அவர் இந்தப் பழிக்கப்பட்ட செயலிலிருந்து உன்னைத் தடுத்திருப்பார்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் ‘நல்லோர் இல்லையா’ என்று சொன்னதே இங்கே மேலும் உறுதியாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘சசியின் கணவனான இந்திரனுக்குச் சசி போல, தர்மாத்மாவான ராமனின் மனைவியான என்னை மூவுலகிலும் உன்னைத் தவிர வேறு யார்தான் மனத்தால்கூட விரும்புவார்கள்?’ ‘ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, அளவற்ற தேஜஸுடைய ராமனின் மனைவியைப் பற்றி நீ சொன்ன பாவத்திலிருந்து எங்கே சென்று தப்புவாய்?’ ‘காட்டில் செருக்குற்ற யானையும் முயலும் ஒன்றுசேர்ந்தது போல — இழிந்தவனே, ராமன் யானையாகவும் நீ முயலாகவும் கருதப்படுகிறீர்கள்.’ ‘இக்ஷ்வாகு குலத் தலைவனின் கண்பார்வைக்கு எதிரில் வராத வரை, அவனை இகழ்ந்து பேச நீ வெட்கப்படுவதில்லை.’ ‘அநாகரிகனே, என்னை உற்றுநோக்கும் உன்னுடைய கொடிய, விகாரமான, கருமையும் பழுப்பும் கலந்த இந்தக் கண்கள் ஏன் தரையில் விழவில்லை?’ ‘அந்த தர்மாத்மாவின் மனைவியும் தசரதனின் மருமகளுமான என்னிடம் இப்படிப் பேசும் உன் நாக்கு ஏன் அழுகி உதிரவில்லை?’ பிறகு சீதையின் தேஜஸின் அறிவிப்பு — ‘பத்துத் தலையோனே, சாம்பலாக்கப்படத் தகுந்த உன்னை என் தேஜஸால் நான் சாம்பலாக்காமல் இருப்பது, ராமனின் கட்டளை இல்லாததாலும், என் தவத்தைக் காப்பதற்காகவும்தான்.’ பதிவிரதையின் தேஜஸைச் சாபமாகப் பயன்படுத்த முடியும்; ஆனால் அவள் அதைச் செய்வதில்லை — ராமனின் புகழையும் தன் தவத்தையும் காப்பதற்காக. ‘அறிவுடைய ராமனின் மனைவியான என்னை நீ கவர்ந்து செல்ல முடிந்திருக்காது; உன் வதத்திற்காகவே விதியால் இது விதிக்கப்பட்டது; இதில் ஐயமில்லை.’ ‘செல்வத்தின் தலைவனான குபேரனின் சகோதரனும், வீரனும், படைகளுடன் கூடியவனுமான நீ, ராமனை அப்புறப்படுத்திவிட்டு ஏன் மனைவியைத் திருடினாய்?’ கேள்வியே மறுமொழி — வீரன் என்றால் நேருக்கு நேர் போரிட்டிருப்பான். இந்தப் பகுதியில் சீதையின் சொல் முந்தைய சர்க்கத்தைவிடவும் கூர்மையானது; அங்கே அவள் நலம் தரும் அறிவுரை கூறினாள், இங்கே ராவணனின் இழிவை நேரடியாக அறிவிக்கிறாள். யானை-முயல் உவமை வலிமையின் ஒப்பின்மையைக் காட்டுகிறது; கண்கள் விழுவது, நாக்கு அழுகுவது பற்றிய சாபம் போன்ற கேள்விகள் பாவத்தின் கனத்தைக் காட்டுகின்றன. ‘சாம்பலாக்காமல் இருக்கிறேன்’ என்ற சொல் சீதையின் தன்னடக்கத்திற்குச் சான்று — ஆற்றல் இருக்கிறது, ஆனால் தர்மத்தால் கட்டுப்படுத்தப்பட்டிருக்கிறது. அவளுடைய நிலையின் எளிமை அவளுடைய சொல்லின் துணிவுக்கு முற்றிலும் எதிரானது. சசி-இந்திரன் உவமையால் அவள் தன்னைத் தேவேந்திரனின் மனைவிக்கு நிகரானவளாகக் காட்டுகிறாள்; ராவணனை அவளைக் கவர முயன்ற அசுரனின் இடத்தில் வைக்கிறாள். ‘தசரதனின் மருமகள்’ என்று தன் குலப்பெருமையை நினைவூட்டுவதும் ‘ராமன் பொருளற்றவன்’ என்ற ராவணனின் இகழ்ச்சிக்கு மறுமொழியே. ‘விதியால் விதிக்கப்பட்டது’ என்ற சொல்லால் அவள் தான் கவரப்பட்டதையும் ராவணனின் வதத்திற்கான காரணமாக விளக்குகிறாள் — துயரத்திலும் தெய்வத்தின் நீதியைக் காண்கிறாள்.

சீதையின் சொற்களைக் கேட்டு, ராக்ஷச அரசனான ராவணன் கொடிய கண்களை அகல விரித்து ஜானகியை உற்றுநோக்கினான். கவி இப்போது அவனுடைய உருவத்தை விரிவாக வர்ணிக்கிறார் — அவன் கருநீல மேகம் போன்றவனாக, நீண்ட கைகளுடையவனாக, பருத்த கழுத்துடையவனாக, சிங்கத்தின் வலிமையும் நடையும் உடையவனாக, செல்வச் சிறப்புடையவனாக, எரியும் நாக்குடையவனாக, கொடிய கண்களுடையவனாக இருந்தான். அசையும் நுனியுடைய மகுடத்தால் உயரமானவனாக, விசித்திரமான மாலைகளும் நறுமணப் பூச்சுகளும் உடையவனாக, சிவந்த மாலைகளும் ஆடைகளும் அணிந்தவனாக, புடமிட்ட பொன்னாலான தோள்வளைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டவனாக இருந்தான். கருநிறமான பெரிய இடைக்கச்சையால் நன்கு கட்டப்பட்ட அவன், அமுதம் கடைந்தபோது பாம்பால் (வாசுகியால்) கட்டப்பட்ட மந்தர மலை போல இருந்தான். நன்கு திரண்ட இரு கைகளால், மலை போன்ற அவன் இரு சிகரங்களுடைய மந்தர மலை போல விளங்கினான். இளஞ்சூரியனின் நிறமுடைய இரு குண்டலங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அவன், சிவந்த தளிர்களும் மலர்களும் உடைய இரு அசோக மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட மலை போல இருந்தான். அவன் கற்பக மரம் போன்றவனாக, உருவெடுத்த வசந்தம் போன்றவனாக இருந்தான்; இருந்தும் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தும் சுடுகாட்டுக் கோயில் போலப் பயங்கரமானவனாக இருந்தான் — சுடுகாட்டுக் கோயில் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தாலும் மரணத்தையே குறிப்பது போல. இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — பண்டைக் காலத்தில் சுடுகாட்டின் அருகே கொலைக்களம் கோயில் வடிவில் இருந்தது; கொலைக்கு முன் அது அலங்கரிக்கப்பட்டது; ஆகவே அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தாலும் அது அச்சமூட்டுவது. 27, 29 ஆகிய சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. சினத்தால் சிவந்த கண்களுடைய அவன் வைதேகியை உற்றுநோக்கி, பாம்பு போலச் சீறிக்கொண்டு சொன்னான் — ‘அநீதியில் மூழ்கிய, பொருளற்ற ராமனைப் பின்பற்றுபவளே, சூரியன் தன் ஒளியால் சந்தியா காலத்தை அழிப்பது போல, இன்றே உன்னை அழிக்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பகைவர்களை அலறச் செய்யும் மன்னன் ராவணன், பார்ப்பதற்கே பயங்கரமான ராக்ஷசிகள் அனைவருக்கும் கட்டளையிட்டான். உருவ வர்ணனையில் அழகும் அச்சமும் கலந்துள்ளன — மந்தர மலை, கற்பக மரம், வசந்தம் ஆகியவை அழகிய உவமானங்கள்; பாம்பு, சுடுகாட்டுக் கோயில் ஆகியவை பயங்கரமானவை. இவ்வாறு ராவணனின் செல்வச் சிறப்பு அவனுடைய கொடுமையை மறைப்பதில்லை என்பதைக் கவி காட்டுகிறார். சந்தியா காலத்தின் உவமையும் பொருளுடையது — சூரியன் உதித்ததும் காலைச் சந்தியா தானாகவே மறைகிறது; அதுபோலச் சீதையின் அழிவு ராவணனின் பார்வையில் இயல்பானது. மந்தர மலையின் உவமை மூன்று முறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — இடைக்கச்சையால் வாசுகியால் கட்டப்பட்ட மந்தரம், இரு கைகளால் இரு சிகரங்களுடைய மந்தரம், இரு குண்டலங்களால் இரு அசோக மரங்களுடைய மலை. இதனால் ராவணனின் உடலின் பருமனும் உறுதியும் குறிக்கப்படுகின்றன. ஆனால் அமுதம் கடைந்தபோது மந்தர மலை தேவர் அசுரர்களின் கருவி மட்டுமே, தன்னிச்சையானது அல்ல — அதுபோல ராவணனும் விதியின் கையில் ஒரு கருவி என்பது நுட்பமான குறிப்புப் பொருள். கருநீல மேகத்தின் உவமை ராமனின் நிறத்தை வர்ணிக்கவும் பயன்படுகிறது; ஆனால் அங்கே மென்மை, இங்கே பயங்கரம். ‘அனயேனாபிஸம்பன்னம் அர்த்தஹீனம்’ (அநீதியில் மூழ்கிய, பொருளற்ற) என்ற ராமனைப் பற்றிய இகழ்ச்சி, ‘ராமன் ஏழை’ என்று சீதையிடம் ராவணன் முன்பு வைத்த வாதத்தின் மறுபதிப்பே. கவி இங்கே இவ்வளவு விரிவாக உருவத்தை ஏன் வர்ணிக்கிறார் என்றால் — சீதையின் அஞ்சாத சொல்லின் பெருமையைக் காட்டுவதற்காகவே; இப்படிப்பட்ட பயங்கரமானவனின் முன்னிலையிலும் அவள் அசையவில்லை.

ராவணன் ராக்ஷசிகளின் பெயர்களையும் உருவங்களையும் கணக்கிட்டுக் கட்டளையிடுகிறான் — ஒற்றைக் கண்ணுடையவளை, ஒற்றைக் காதுடையவளை, காதுகளையே போர்வையாகக் கொண்டவளை, பசுக் காதுடையவளை, யானைக் காதுடையவளை, தொங்கும் காதுடையவளை, காதே இல்லாதவளை, யானைக் கால்களுடையவளை, குதிரைக் கால்களுடையவளை, பசுக் கால்களுடையவளை, கால்களில் முடிக்கற்றை உடையவளை, ஒற்றைக் காலுடையவளை, அகன்ற கால்களுடையவளை, கால்களே இல்லாதவளை, அளவுக்கு மீறிய தலையும் கழுத்தும் உடையவளை, அளவுக்கு மீறிய முலைகளும் வயிறும் உடையவளை, அளவுக்கு மீறிய வாயும் கண்களும் உடையவளை, நீண்ட நாக்கும் நகங்களும் உடையவளை, மூக்கில்லாதவளை, சிங்க முகத்தவளை, பசு முகத்தவளை, பன்றி முகத்தவளை. விகாரமான உருவமுடைய இவர்களின் பட்டியல் சீதையைச் சுற்றி அச்சத்தின் வளையத்தை அமைக்கிறது. ‘ராக்ஷசிகளே, ஜானகியான சீதை விரைவில் எனக்கு வசப்படும்படி, நீங்கள் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்தோ தனித்தனியாகவோ விரைவில் செய்யுங்கள் — எதிரான வழிகளாலும் இணக்கமான வழிகளாலும், சாமம், தானம் முதலியவற்றாலும், பேதத்தாலும், தண்டத்தை ஓங்குவதாலும் வைதேகியை வசப்படுத்துங்கள்.’ நான்கு உபாயங்கள் — சாமம் (இன்சொல்), தானம் (கொடை), பேதம் (பிரித்தல்), தண்டம் (தண்டனை) — அரசியலின் எல்லா உபாயங்களும் ஒரு வலிமையற்ற பெண்ணுக்கு எதிராகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன; இதுவே ராவணனின் தோல்விக்குச் சான்று. இவ்வாறு ராக்ஷச அரசன் மீண்டும் மீண்டும் கட்டளையிட்டு, காமத்தாலும் சினத்தாலும் கலங்கியவனாக ஜானகியை நோக்கி முழங்கினான். இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் சுலோகப் பிரிவு ஒரு பாதி அளவு நகர்ந்துள்ளது — ‘ஆவர்ஜயத…’ (வசப்படுத்துங்கள்) என்பது 38ஆம் சுலோகத்தின் முன்பாதி, அதன் பின்பாதி ‘இதி ப்ரதிஸமாதிஶ்ய…’ (இவ்வாறு கட்டளையிட்டு); இதுபோலவே 39 முதல் 43 வரை ஒவ்வொரு சுலோகமும் முந்தைய வாக்கியத்தின் கடைசிப் பாதியையும் புதிய வாக்கியத்தின் முதல் பாதியையும் கொண்டுள்ளது. இந்தி உரையில் உள்ள ‘38½’, ‘39½’ முதலிய பின்ன எண்களும் இதையே குறிக்கின்றன. உறுப்பு விகாரங்களின் பட்டியல் பயங்கரச் சுவைக்காக மட்டுமல்ல, ராவணனின் பணியாளர்களின் பண்படாத இயல்பைக் காட்டுவதற்காகவும்தான். இதே ராக்ஷசிகள்தான் அடுத்த இரு சர்க்கங்களில் சீதையை அச்சுறுத்துவார்கள்; அவர்களில் சிலர் (ஏகஜடை, ஹரிஜடை, விகடை, துர்முகி முதலியோர்) பெயரால் குறிப்பிடப்படுவார்கள். ‘மீண்டும் மீண்டும்’ என்ற சொல்லால் கட்டளையின் வற்புறுத்தலும், ‘முழங்கினான்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய சினத்தின் கடுமையும் குறிக்கப்படுகின்றன.

அப்போது தான்யமாலினி என்ற ராக்ஷசி விரைந்து அருகே வந்து பத்துத் தலையோனைத் தழுவி இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள் — ‘மகாராஜா, என்னோடு விளையாடு; நிறமிழந்த, பரிதாபமான இந்த மானிடப் பெண் சீதையால் உனக்கு என்ன பயன்?’ இந்தி உரையில், ராக்ஷசிகளின் தலைவியான மண்டோதரியும் தான்யமாலினியும் என இருவர் குறிப்பிடப்படுகின்றனர். ‘மகாராஜா, உன் தோள்வலிமையால் ஈட்டிய சிறந்த இன்பங்களை அமரர்களில் சிறந்தவர்கள் இவளுக்கு விதிக்கவில்லை என்பது நிச்சயம் — அவை இவளுடைய விதியில் எழுதப்படவில்லை.’ பிறகு அவள் ஒரு நீதிமொழியைச் சொல்கிறாள் — ‘விருப்பமில்லாத பெண்ணை விரும்புபவனின் உடல் வெந்து வருந்துகிறது; விரும்புகிறவளை விரும்புபவனின் இன்பமே சிறந்தது.’ அவள் ராவணனைக் காப்பது போலப் பேசுகிறாள்; ஆனால் அவளுடைய சொல்லிலும் உண்மை பொதிந்துள்ளது — பலவந்தத்தால் அன்பு பிறப்பதில்லை. ராக்ஷசியால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்டு, தள்ளிக்கொண்டு செல்லப்பட்ட (தொலைவுக்கு அழைத்துச் செல்லப்பட்ட), வலிமையுடைய, மேகம் போன்ற அந்த ராக்ஷசன் சிரித்துக்கொண்டே திரும்பினான். அந்தப் பத்துத் தலையோன் பூமியை நடுங்கச் செய்வது போலப் புறப்பட்டு, எரியும் சூரியன் போல ஒளிர்ந்த தன் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். தேவ கந்தர்வ கன்னியரும் நாக கன்னியரும் பத்துத் தலையோனைச் சூழ்ந்து அவனோடு அந்தச் சிறந்த மாளிகைக்குள் நுழைந்தனர். இறுதிச் சுலோகம் வம்ஶஸ்த யாப்பில் அமைந்துள்ளது — ‘தர்மத்தில் ஈடுபட்டு உறுதியாக நின்ற, நடுங்கிக்கொண்டிருந்த மைதிலியை அச்சுறுத்திவிட்டு, சீதையை விட்டு, காமத்தால் மயங்கிய ராவணன் தன் மாளிகைக்குள்ளேயே நுழைந்தான்.’ ‘மதனேன மோஹித:’ (காமத்தால் மயங்கியவன்) என்ற சர்க்க இறுதிச் சொல் ராவணனின் நடத்தை முழுவதையும் விளக்குகிறது — அவன் காமத்தின் அடிமை, தலைவன் அல்ல. சீதை ‘தர்மபரா’ (தர்மத்தில் ஈடுபட்டவள்), ‘அவஸ்திதா’ (உறுதியாக நின்றவள்) — அச்சத்தால் நடுங்கினாலும் அசையாத தர்மத்தில் நிலைத்திருப்பவள். இந்தப் பகுதியில் 41, 42, 44 ஆகிய சுலோகங்களின் சில அரைச் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; 43ஆம் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பில் ஆறு பாதங்கள் உடையது. தான்யமாலினியின் தழுவலால் ராவணனின் சினம் தணிகிறது, சீதையின் உடனடி ஆபத்தும் நீங்குகிறது — ஆனால் ராக்ஷசிகளின் அச்சுறுத்தல் அடுத்த சர்க்கங்களில் தொடங்குகிறது. ராவணன் ‘ப்ரஹஸன்’ (சிரித்துக்கொண்டே) திரும்புகிறான் — அவமானத்தால் எழுந்த சினம் சிரிப்பாக மாறுகிறது; இது அவனுடைய நிலையற்ற மனத்தின் அடையாளம். அவன் புறப்படுகையில் பூமி நடுங்கியதன் வர்ணனையும், மாளிகை சூரியன் போல ஒளிர்ந்ததும், கன்னியர் சூழ்ந்ததும் அவனுடைய செல்வச் சிறப்பை மீண்டும் நினைவூட்டுகின்றன; அதற்கு மாறாகச் சீதை ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டுத் தனியே சிம்சுபா மரத்தடியில் இருக்கிறாள். தான்யமாலினியின் நீதிமொழி ராவணனின் அந்தப்புரத்திலும் விவேகத்தின் ஒரு பகுதி உண்டு என்பதைக் காட்டுகிறது — அவளுடைய நோக்கம் தன்னலமே என்றாலும்.

ಸೀತೆಯ ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಯಮವೆಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಅವಳಿಗೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದಿದೆ — ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಅವಮಾನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾಮವು ನನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುತ್ತಿದೆ — ಉತ್ತಮ ಸಾರಥಿಯು ದಾರಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವಂತೆ.’ ‘ಮನುಷ್ಯರ ಕಾಮವು ವಕ್ರವಾದದ್ದು — ಅದು ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಕನಿಕರವೂ ಸ್ನೇಹವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.’ ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಮಿಥ್ಯಾ ಸಂನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು, ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ‘ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರವ್ರಜ್ಯೆ’ — ವ್ಯರ್ಥವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಒಂದೊಂದು ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೂ ನಿನಗೆ ದಾರುಣವಾದ ವಧೆಯೇ ತಕ್ಕದ್ದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಸೀತೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಗಡುವಿನ ಆ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಯಬೇಕು; ಅನಂತರ, ಶ್ರೇಷ್ಠವರ್ಣದವಳೇ, ನನ್ನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಏರು.’ ‘ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಅನಂತರವೂ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಅಡುಗೆಯವರು ನನ್ನ ಬೆಳಗಿನ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುವರು.’ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯ ಕಾಲಮರ್ಯಾದೆಯಾಗುವುದು — ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು. ಕಾಮ ಕ್ರೋಧಗಳ ದ್ವಂದ್ವ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಂದು ಅವನನ್ನು ಸೀತೆಯತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿ ಕುದುರೆಗಳ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಸಂಯಮವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಯಮವೂ ಅಧರ್ಮಮೂಲ. ‘ಪ್ರಾತರಾಶಾರ್ಥೇ’ (ಬೆಳಗಿನ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರೂರ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಜಾತಿಯ ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಭಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಸಾಂತ್ವನವೇ ನನ್ನ ಅವಮಾನ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಅಭಿಮಾನಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಯಾಚನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ, ಅಧಿಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸತ್ಯ, ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದ ಅಪರಾಧದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಗಡುವು ಕೊಡುವುದು ದಯೆಯ ಅಭಿನಯ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಇನ್ನೂ ಭೀಕರವಾದ ದಂಡ — ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಮರಣದ ನಿರೀಕ್ಷೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಭರ್ತ್ಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದಿದ್ದ ದೇವಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರು ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ವಿಷಾದಪಟ್ಟರು — ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಕೆಲವರು ತುಟಿಗಳ ಸನ್ನೆಯಿಂದ, ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಮುಖಭಾವದ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರು ಸ್ವತಃ ಬಂದಿಗಳು, ಆದರೂ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ. ಈ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಸಂಗವು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಂದ ಸಾಂತ್ವನಗೊಂಡ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನಿಗೆ, ತನಗೆ ಹಿತವಾದ, ತನ್ನ ಸದಾಚಾರದ (ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ) ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಶೌರ್ಯದ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಮೌನಸಂಕೇತಗಳಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಅವರ ಕರುಣೆ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಶೌಟೀರ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಶೌಂಡೀರ್ಯ’; ಎರಡರ ಅರ್ಥವೂ ವೀರತೆಯೇ.

ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ, ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮದಿಂದ ತಡೆಯುವ ಒಬ್ಬನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಜ್ಜನರು ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ಶಚೀಪತಿಯ ಪತ್ನಿ ಶಚಿಯಂತಿರುವ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲಾದರೂ ಬಯಸುವರು?’ ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯ ಕುರಿತು ನೀನು ಆಡಿದ ಪಾಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುವೆ?’ ‘ವನದಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯೂ ಮೊಲವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುವಂತೆ — ರಾಮನು ಆನೆಯಂತೆ, ನೀಚನೇ, ನೀನು ಮೊಲದಂತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ.’ ‘ಅವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳದಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನಾಚಿಕೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಅನಾರ್ಯನೇ, ನನ್ನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಈ ಕ್ರೂರವಾದ, ವಿಕಾರವಾದ, ಕಪ್ಪುಕಂದು ಕಣ್ಣುಗಳು ಏಕೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉದುರಿಬೀಳಲಿಲ್ಲ?’ ‘ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ಪತ್ನಿಯೂ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯೂ ಆದ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆ ಏಕೆ ಸೀಳಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಘೋಷಣೆ — ‘ದಶಗ್ರೀವ, ಭಸ್ಮವಾಗಲು ಅರ್ಹನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ — ರಾಮನ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ.’ ಪತಿವ್ರತೆಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಶಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ಅವಳು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ‘ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ವಿಧಿಯು ಇದನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ಧನದನ (ಕುಬೇರನ) ಸಹೋದರನಾದ, ಶೂರನಾದ, ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾದ ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಏಕೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕದ್ದೆ?’ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರ — ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಾಣಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನೀಚತನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆನೆ ಮೊಲಗಳ ಉಪಮೆ ಬಲದ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಉದುರುವ, ನಾಲಿಗೆ ಸೀಳುವ ಶಾಪಸದೃಶ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪಾತಕದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಶಕ್ತಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ದೈನ್ಯ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧ. ಶಚೀ ಪುರಂದರರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ದೇವರಾಜನ ಪತ್ನಿಗೆ ಸಮಳಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ ಅಸುರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ದಶರಥನ ಸೊಸೆ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಕುಲಗೌರವದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ‘ರಾಮನು ಅರ್ಥಹೀನ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ನಿಂದೆಗೆ ಉತ್ತರ. ‘ವಿಧಿನಾ ವಿಹಿತಮ್’ (ವಿಧಿಯಿಂದ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಪಹರಣವನ್ನೂ ರಾವಣವಧೆಯ ನಿಮಿತ್ತವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ದೈವದ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.

ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಕವಿಯು ಈಗ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕಪ್ಪುಮೋಡದಂತಿದ್ದನು, ಮಹಾಭುಜನು, ಮಹಾಕಂಠನು, ಸಿಂಹದಂತಹ ಬಲ ಮತ್ತು ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಉರಿಯುವ ನಾಲಿಗೆಯವನು, ಉಗ್ರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು ಆಗಿದ್ದನು. ಅಲುಗಾಡುವ ತುದಿಯ ಕಿರೀಟದಿಂದ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಲೇಪನಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಒಡ್ಯಾಣದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ಅಮೃತಮಥನದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪದಿಂದ (ವಾಸುಕಿಯಿಂದ) ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತಿದ್ದನು. ತುಂಬಿದ ಎರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ಆ ಪರ್ವತಸದೃಶನು ಎರಡು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ಅವನು ಕೆಂಪು ಚಿಗುರು ಹೂಗಳ ಎರಡು ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದನು. ಅವನು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತಿದ್ದನು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ವಸಂತನಂತಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಮಶಾನದ ಚೈತ್ಯದಂತೆ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದನು — ಸ್ಮಶಾನದ ದೇವಾಲಯವು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮಶಾನದ ಬಳಿಯ ವಧಾಸ್ಥಾನವು ದೇವಾಲಯರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತಿತ್ತು, ವಧೆಗೆ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಯಾವಹ. 27 ಮತ್ತು 29ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅನೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರ್ಥಹೀನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳೇ, ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾಜ ರಾವಣನು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಆದೇಶವಿತ್ತನು. ರೂಪವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಭಯವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಮಂದರ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ವಸಂತ ಇವು ಸುಂದರ ಉಪಮಾನಗಳು; ಸರ್ಪ, ಸ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯ ಇವು ಭಯಾನಕವಾದವು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಅವನ ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ಸೀತೆಯ ನಾಶವು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಮಂದರದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಡ್ಯಾಣದಿಂದ ವಾಸುಕಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂದರ, ಭುಜಗಳಿಂದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರ, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಎರಡು ಅಶೋಕಗಳುಳ್ಳ ಬೆಟ್ಟ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ದೇಹದ ವಿಶಾಲತೆಯೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅಮೃತಮಥನದಲ್ಲಿ ಮಂದರವು ದೇವಾಸುರರ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ — ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ದೈವದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಂಜನೆ. ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಣ್ಣಕ್ಕೂ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕತೆ. ‘ಅನಯೇನಾಭಿಸಂಪನ್ನಮ್ ಅರ್ಥಹೀನಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನಿಂದೆ ‘ರಾಮನು ದರಿದ್ರ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ತರ್ಕದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ರೂಪವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ — ಸೀತೆಯ ನಿರ್ಭಯ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು; ಇಂತಹ ಭೀಕರನ ಎದುರೂ ಅವಳು ವಿಚಲಿತಳಾಗಲಿಲ್ಲ.

ರಾವಣನು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನವಳನ್ನು, ಒಂದು ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನೇ ಹೊದ್ದವಳನ್ನು, ಹಸುವಿನ ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಆನೆಯ ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಕಿವಿಯವಳನ್ನು, ಕಿವಿಯಿಲ್ಲದವಳನ್ನು, ಆನೆಯ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಕುದುರೆಯ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಹಸುವಿನ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಜುಟ್ಟಿನಂತಹ ಕೂದಲಿನವಳನ್ನು, ಒಂದು ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಅಗಲವಾದ ಕಾಲಿನವಳನ್ನು, ಕಾಲಿಲ್ಲದವಳನ್ನು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ಕತ್ತುಗಳವಳನ್ನು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ತನ ಹೊಟ್ಟೆಗಳವಳನ್ನು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿ ಕಣ್ಣುಗಳವಳನ್ನು, ಉದ್ದನೆಯ ನಾಲಿಗೆ ಉಗುರುಗಳವಳನ್ನು, ಮೂಗಿಲ್ಲದವಳನ್ನು, ಸಿಂಹಮುಖಿಯನ್ನು, ಗೋಮುಖಿಯನ್ನು, ಹಂದಿಮುಖಿಯನ್ನು. ಈ ವಿಕೃತರೂಪಿಯರ ಪಟ್ಟಿ ಸೀತೆಯ ಸುತ್ತ ಭಯದ ವಲಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ಜಾನಕಿ ಸೀತೆ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿಯೋ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿಯೋ ಬೇಗನೆ ಮಾಡಿ — ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲವಾದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ, ಸಾಮ ದಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ, ಭೇದದಿಂದ, ದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತುವುದರಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.’ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ — ರಾಜನೀತಿಯ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳೂ ಒಬ್ಬ ಅಬಲೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಇದೇ ರಾವಣನ ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಜಾನಕಿಯತ್ತ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ — ‘ಆವರ್ಜಯತ…’ ಎಂಬುದು 38ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಇತಿ ಪ್ರತಿಸಮಾದಿಶ್ಯ…’; ಹೀಗೆಯೇ 39ರಿಂದ 43ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಿಂದಿನ ವಾಕ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧವನ್ನೂ ಹೊಸ ವಾಕ್ಯದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿರುವ 38½, 39½ ಮೊದಲಾದ ಭಿನ್ನಾಂಕಗಳೂ ಇದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂಗವಿಕಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಭಯಾನಕರಸಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಸೇವಕರ ಅಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭರ್ತ್ಸಿಸುವರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು (ಏಕಜಟೆ, ಹರಿಜಟೆ, ವಿಕಟೆ, ದುರ್ಮುಖಿ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು) ಹೆಸರಿಸಲಾಗುವುದು. ‘ಪುನಃ ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆದೇಶದ ಒತ್ತಾಯವೂ, ‘ಗರ್ಜತ’ (ಗರ್ಜಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಕೋಪದ ಉಗ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಬೇಗನೆ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾರಾಜ, ನನ್ನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸು; ಕಾಂತಿಹೀನಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಈ ಮಾನವಿ ಸೀತೆಯಿಂದ ನಿನಗೇನು?’ ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಒಡತಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿ ಎಂದು ಇಬ್ಬರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇವಳಿಗೆ ವಿಧಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ — ಅವು ಇವಳ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬಯಸದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಯಸುವವನ ದೇಹ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತದೆ; ಬಯಸುವವಳನ್ನು ಬಯಸುವವನ ಪ್ರೀತಿ ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಸತ್ಯ ಅಡಗಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರೀತಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ (ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ) ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮೋಡದಂತಿರುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಗುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಆ ದಶಗ್ರೀವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹೊರಟು, ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರೂ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರೂ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವನೊಡನೆ ಆ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ, ಸ್ಥಿರಳಾಗಿ ನಿಂತ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಭರ್ತ್ಸಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.’ ‘ಮದನೇನ ಮೋಹಿತಃ’ (ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನು) ಎಂಬ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದ ಮಾತು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ವರ್ತನೆಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕಾಮದ ದಾಸ, ಒಡೆಯನಲ್ಲ. ಸೀತೆ ‘ಧರ್ಮಪರಾ’, ‘ಅವಸ್ಥಿತಾ’ — ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 41, 42, 44ನೆಯವುಗಳ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; 43ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಕಟವೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ — ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭರ್ತ್ಸನೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತಾ) ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಅವಮಾನದ ಕ್ರೋಧವು ನಗುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವನ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನು ಹೊರಡುವಾಗ ಭೂಕಂಪದ ವರ್ಣನೆ, ಭವನದ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಕಾಂತಿ, ಕನ್ಯೆಯರ ಪರಿವಾರ — ಇವು ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸೀತೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಶಿಂಶಪೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಳೆ. ಧಾನ್ಯಮಾಲಿನಿಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲೂ ವಿವೇಕದ ಅಂಶವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವಳ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ.

സീതയുടെ പരുഷവാക്കുകൾ കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരൻ പ്രിയദർശനയായ സീതയോട് അപ്രിയമായി മറുപടി പറഞ്ഞു. അവൻ തന്റെ അനുഭവം ഒരു സാമാന്യനിയമമായി പറയുന്നു — ‘പുരുഷൻ സ്ത്രീയെ എത്രയെത്ര സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നുവോ, അത്രയത്ര അവൻ അവൾക്കു വശംവദനാകുന്നു; എത്രയെത്ര പ്രിയം പറയുന്നുവോ, അത്രയത്ര അവൻ അപമാനിതനാകുന്നു.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ അഹങ്കാരത്തിനു മുറിവേറ്റിരിക്കുന്നു — അപേക്ഷയെ അവൻ സ്വന്തം അപമാനമായി കരുതുന്നു. ‘നിന്നിൽ ഉദിച്ച കാമം, നല്ലൊരു സാരഥി വഴിയിൽവച്ച് കുതിക്കുന്ന കുതിരകളെ എന്നപോലെ, എന്റെ ക്രോധത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.’ ‘മനുഷ്യരുടെ കാമം വക്രമാണ് — ഏതൊരുവനിൽ അതു ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവനിൽ അനുകമ്പയും സ്നേഹവും ഉണ്ടാകുന്നു.’ ‘ഈ കാരണത്താലാണ്, വരാനനേ, വധവും അപമാനവും അർഹിക്കുന്ന, മിഥ്യാവൈരാഗ്യത്തിൽ ആസക്തയായ നിന്നെ ഞാൻ കൊല്ലാത്തത്.’ രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യം ‘മിഥ്യാപ്രവ്രജനം’ — വ്യർഥമായ വൈരാഗ്യം — ആണ്. ‘മൈഥിലീ, നീ എന്നോടു പറയുന്ന ഓരോ പരുഷവാക്കിനും നിനക്കു ദാരുണമായ വധംതന്നെയാണ് യുക്തം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ക്രോധാവേശം നിറഞ്ഞ രാക്ഷസാധിപൻ സീതയോടു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ നിനക്കു നിശ്ചയിച്ച അവധി — ആ രണ്ടു മാസം — ഞാൻ പാലിക്കും; അതുകഴിഞ്ഞാൽ, വരവർണിനീ, എന്റെ ശയ്യയിൽ കയറണം.’ ‘രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞിട്ടും നീ എന്നെ ഭർത്താവായി ഇച്ഛിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, എന്റെ പാചകക്കാർ എന്റെ പ്രാതലിനായി നിന്നെ കഷണങ്ങളായി മുറിക്കും.’ രണ്ടു മാസത്തെ അവധി ഇവിടെയാണ് ആദ്യമായി വ്യക്തമായി കേൾക്കുന്നത്; അതുതന്നെയാണ് തുടർന്നു കഥയുടെ കാലപരിധി — ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം കേൾക്കുന്നുണ്ട്, രാമനെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്യും. കാമത്തിന്റെയും ക്രോധത്തിന്റെയും ദ്വന്ദ്വം ഈ ഭാഗത്ത് രാവണന്റെ ചിത്തത്തിൽ വ്യക്തമാണ് — ഒന്ന് അവനെ സീതയിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു, മറ്റേത് അവളെ നശിപ്പിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. സാരഥിയും കുതിരകളും എന്ന ഉപമ അവന്റെ ആത്മനിരീക്ഷണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൻ സംയമം പാലിക്കുന്നതു ധർമത്താലല്ല, കാമത്താൽമാത്രമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ സംയമവും അധർമമൂലമാണ്. ‘പ്രാതരാശാർഥേ’ (പ്രാതലിനായി) എന്ന ക്രൂരവാക്ക് രാക്ഷസജാതിയുടെ നരമാംസഭക്ഷണത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഭയം പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു. ‘എന്റെ സാന്ത്വനം എന്റെതന്നെ അപമാനം’ എന്ന രാവണന്റെ തർക്കം അഭിമാനിയുടെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — പ്രേമം യാചനയായല്ല, അധികാരമായിമാത്രമാണ് അവൻ സങ്കല്പിക്കുന്നത്. സീതയുടെ പരുഷവാക്കുകൾ യഥാർഥത്തിൽ സത്യങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അവ വധാർഹമായ അപരാധത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അവധി നൽകുന്നതു ദയയുടെ അഭിനയമാണ്; യഥാർഥത്തിൽ അതു കൂടുതൽ ഭീകരമായ ശിക്ഷയാണ് — ദിവസവും മരണത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ്.

രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ഭർത്സിക്കുന്ന ജാനകിയെ കണ്ട്, രാവണൻ കൊണ്ടുവന്ന ദേവഗന്ധർവകന്യകമാർ വികൃതമായ കണ്ണുകളോടെ വിഷാദിച്ചു — അവരുടെ കണ്ണുകളും ദുഃഖത്താൽ വികൃതമായി. ചിലർ ചുണ്ടുകളുടെ ചലനത്താലും, മറ്റുചിലർ കണ്ണുകളാലും, വേറെ ചിലർ മുഖഭാവങ്ങളാലും ആംഗ്യം കാട്ടി, ആ രാക്ഷസൻ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയ സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. അവർ സ്വയം തടവുകാരികളാണ്; എങ്കിലും സീതയുടെ ദുഃഖത്തിൽ സഹാനുഭൂതി കാണിക്കുന്നു — രാവണനെ ഭയന്ന് വാക്കുകളാലല്ല, ആംഗ്യങ്ങളാൽമാത്രം. ഈ ചെറിയ സന്ദർഭം രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിന്റെ യഥാർഥ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അവിടെ ഏറെ സ്ത്രീകളും ഇഷ്ടമില്ലാതെയാണ് വസിക്കുന്നത്. അവരാൽ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട സീത, തനിക്കു ഹിതകരവും സദാചാരത്തിന്റെയും ശൗര്യത്തിന്റെയും ഗർവം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്ക് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനോടു പറഞ്ഞു — സ്വന്തം സദാചാരത്തിന്റെ (പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ) ഭർത്താവിന്റെ ശൗര്യത്തിന്റെയും അഭിമാനം നിറഞ്ഞ വാക്ക്. മൗനമായ ആംഗ്യങ്ങളാൽത്തന്നെ സീതയുടെ ധൈര്യം വീണ്ടും ജ്വലിക്കുന്നു — ഇതു കവിയുടെ മനഃശാസ്ത്രപരമായ സൂക്ഷ്മതയാണ്. അവരുടെ കരുണ സീതയുടെ ഏകാന്തതയെ അല്പം അകറ്റുന്നു. ‘ശൗടീര്യ’ എന്ന വാക്ക് അച്ചടിയിൽ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശൗണ്ഡീര്യ’; രണ്ടിന്റെയും അർഥം വീരതതന്നെ.

സീത പറയുന്നു — ‘നിന്റെ നന്മയിൽ താല്പര്യമുള്ള, ഈ നിന്ദ്യകർമത്തിൽനിന്നു നിന്നെ തടയുന്ന ഒരാളും ഈ നഗരത്തിൽ ഇല്ലെന്നുറപ്പ്.’ മുൻസർഗത്തിൽ ‘സജ്ജനങ്ങളില്ലേ’ എന്നു പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ വീണ്ടും കൂടുതൽ ദൃഢമായി. ‘ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രന്റെ ശചിയെപ്പോലെ, ധർമാത്മാവായ രാമന്റെ പത്നിയായ എന്നെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നീയല്ലാതെ ആരാണ് മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും പ്രാർഥിക്കുക?’ ‘രാക്ഷസാധമാ, അമിതതേജസ്വിയായ രാമന്റെ ഭാര്യയോടു നീ പറഞ്ഞ പാപത്തിൽനിന്ന് എവിടെപ്പോയി നീ രക്ഷപ്പെടും?’ ‘വനത്തിൽ മദിച്ച ആനയും മുയലും ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്; ആനയായി രാമനും, നീചാ, മുയലായി നീയും കരുതപ്പെടുന്നു.’ ‘ഇക്ഷ്വാകുനാഥനെ ആക്ഷേപിച്ചിട്ടും നീ ലജ്ജിക്കുന്നില്ല — അവന്റെ കണ്ണിന്റെ പരിധിയിൽ എത്തുന്നതുവരെമാത്രം.’ ‘അനാര്യാ, എന്നെ നോക്കുന്ന നിന്റെ ഈ ക്രൂരവും വികൃതവും കറുപ്പും ചെമ്പിച്ചതുമായ കണ്ണുകൾ എന്തുകൊണ്ട് നിലത്തു വീണില്ല?’ ‘ആ ധർമാത്മാവിന്റെ പത്നിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളുമായ എന്നോട് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന നിന്റെ നാവ് എന്തുകൊണ്ട് അഴുകിവീഴുന്നില്ല?’ പിന്നെ സീതയുടെ തേജസ്സിന്റെ പ്രഖ്യാപനം — ‘ദശഗ്രീവാ, ഭസ്മമാകാൻ അർഹനായ നിന്നെ എന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ ഭസ്മമാക്കാത്തത്, രാമന്റെ ആജ്ഞയില്ലാത്തതിനാലും തപസ്സു കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതിനാലുമാണ്.’ പതിവ്രതയുടെ തേജസ്സ് ശാപരൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കാൻ കഴിയും; എന്നാൽ രാമന്റെ കീർത്തിയും തന്റെ തപസ്സും കാക്കാനായി അവൾ അതു ചെയ്യുന്നില്ല. ‘ധീമാനായ രാമന്റെ ഭാര്യയായ എന്നെ അപഹരിക്കാൻ നിനക്കു കഴിയുമായിരുന്നില്ല; നിന്റെ വധത്തിനായിത്തന്നെയാണ് വിധി ഇതു വിധിച്ചത്, ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ‘ധനദന്റെ (കുബേരന്റെ) സഹോദരനും ശൂരനും ബലസമ്പന്നനുമായിട്ടും, രാമനെ അകറ്റിനിർത്തി നീ എന്തിനാണ് ഭാര്യാമോഷണം നടത്തിയത്?’ ചോദ്യംതന്നെയാണ് ഉത്തരം — ശൂരനാണെങ്കിൽ നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ചെയ്യുമായിരുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് സീതയുടെ വാക്ക് മുൻസർഗത്തിലേതിനെക്കാൾ തീക്ഷ്ണമാണ്; അവിടെ അവൾ ഹിതം ഉപദേശിക്കുകയായിരുന്നു, ഇവിടെ രാവണന്റെ നീചത്വം നേരിട്ടു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ആനയുടെയും മുയലിന്റെയും ഉപമ ബലത്തിന്റെ അതുല്യത കാണിക്കുന്നു; കണ്ണുകൾ വീഴാത്തതിനെയും നാവ് അഴുകാത്തതിനെയും കുറിച്ചുള്ള ശാപസമാനമായ ചോദ്യങ്ങൾ പാതകത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു. ‘ഭസ്മമാക്കാത്തത്’ എന്ന വാക്ക് സീതയുടെ സംയമത്തിന്റെ തെളിവാണ് — ശക്തിയുണ്ട്, എന്നാൽ ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിതമാണ്. അവളുടെ അവസ്ഥയുടെ ദൈന്യം അവളുടെ വാക്കിന്റെ ധൈര്യത്തിനു തീർത്തും വിപരീതമാണ്. ശചിയുടെയും പുരന്ദരന്റെയും ഉപമയിലൂടെ അവൾ തന്നെ ദേവരാജപത്നിക്കു തുല്യയായി കാണിക്കുന്നു; രാവണനെ അവളെ അപഹരിക്കാൻ ശ്രമിച്ച അസുരന്റെ സ്ഥാനത്തും നിർത്തുന്നു. ‘ദശരഥന്റെ മരുമകൾ’ എന്ന കുലഗൗരവസ്മരണയും രാവണന്റെ ‘രാമൻ അർഥഹീനൻ’ എന്ന നിന്ദയ്ക്കുള്ള മറുപടിയാണ്. ‘വിധിനാ വിഹിതം’ (വിധി വിധിച്ചത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ തന്റെ അപഹരണംപോലും രാവണവധത്തിന്റെ നിമിത്തമാണെന്ന് അവൾ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിലും അവൾ ദൈവത്തിന്റെ ന്യായം കാണുന്നു.

സീതയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ക്രൂരമായ കണ്ണുകൾ മിഴിച്ച് ജാനകിയെ നോക്കി. കവി ഇപ്പോൾ അവന്റെ രൂപം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — അവൻ കാർമേഘംപോലെ കറുത്തവനും, മഹാഭുജനും, വലിയ കഴുത്തുള്ളവനും, സിംഹത്തിന്റെ ശക്തിയും നടത്തയുമുള്ളവനും, ശ്രീമാനും, ജ്വലിക്കുന്ന നാവുള്ളവനും, ഉഗ്രനേത്രനുമായിരുന്നു. ഇളകുന്ന മുനയുള്ള കിരീടത്താൽ ഉയരമേറിയവനും, വിചിത്രമായ മാലകളും കുറിക്കൂട്ടും അണിഞ്ഞവനും, ചുവന്ന മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവനും, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള തോൾവളകളാൽ അലംകൃതനുമായിരുന്നു. കറുത്ത നിറമുള്ള വലിയ അരഞ്ഞാണത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ, അമൃതമഥനത്തിൽ സർപ്പത്താൽ (വാസുകിയാൽ) ചുറ്റപ്പെട്ട മന്ദരപർവതംപോലെയായിരുന്നു. നിറഞ്ഞുരുണ്ട കൈകളോടെ, പർവതംപോലെയുള്ള അവൻ രണ്ടു ശിഖരങ്ങളുള്ള മന്ദരംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യന്റെ നിറമുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലംകൃതനായ അവൻ ചുവന്ന തളിരുകളും പൂക്കളുമുള്ള രണ്ട് അശോകങ്ങളോടുകൂടിയ പർവതംപോലെ ആയിരുന്നു. അവൻ കല്പവൃക്ഷംപോലെ, മൂർത്തിമത്തായ വസന്തംപോലെ ആയിരുന്നു; എങ്കിലും അലംകൃതനായിരുന്നിട്ടും ശ്മശാനത്തിലെ ചൈത്യംപോലെ ഭയങ്കരനായിരുന്നു — ശ്മശാനത്തിലെ ദേവാലയം അലംകൃതമായിരുന്നാലും മരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — പ്രാചീനകാലത്ത് ശ്മശാനത്തിനടുത്ത് വധസ്ഥലം ദേവാലയരൂപത്തിലായിരുന്നു, വധത്തിനു മുമ്പ് അത് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ അലംകൃതമായിരുന്നിട്ടും ഭയാവഹം. 27, 29 എന്നീ ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ വൈദേഹിയെ നോക്കി, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് അവൻ പറഞ്ഞു — ‘അനീതിയിൽ മുഴുകിയ, അർഥഹീനനായ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നവളേ, സൂര്യൻ തന്റെ ഓജസ്സുകൊണ്ട് സന്ധ്യയെ എന്നപോലെ, ഇന്നു ഞാൻ നിന്നെ നശിപ്പിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ശത്രുക്കളെ കരയിക്കുന്ന രാവണരാജാവ് ഘോരരൂപിണികളായ എല്ലാ രാക്ഷസിമാരോടും ആജ്ഞാപിച്ചു. രൂപവർണനയിൽ സൗന്ദര്യവും ഭയവും ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു — മന്ദരം, കല്പവൃക്ഷം, വസന്തം എന്നിവ ശോഭനമായ ഉപമാനങ്ങൾ; സർപ്പം, ശ്മശാനചൈത്യം എന്നിവ ഭയാനകമായവ. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം അവന്റെ ക്രൂരതയെ മറയ്ക്കുന്നില്ല എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. സന്ധ്യയുടെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — സൂര്യോദയത്തിൽ പ്രഭാതസന്ധ്യ സ്വയം ലയിക്കുന്നു; അതുപോലെ സീതയുടെ നാശം രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സ്വാഭാവികം. മന്ദരത്തിന്റെ ഉപമ മൂന്നുവിധം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — അരഞ്ഞാണത്താൽ വാസുകി ചുറ്റിയ മന്ദരം, കൈകളാൽ രണ്ടു ശിഖരങ്ങളുള്ള മന്ദരം, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ രണ്ട് അശോകങ്ങളുള്ള പർവതം. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വിശാലതയും സ്ഥൈര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അമൃതമഥനത്തിൽ മന്ദരം ദേവാസുരന്മാരുടെ ഒരു ഉപകരണംമാത്രമായിരുന്നു, സ്വതന്ത്രമല്ല — അതുപോലെ രാവണനും ദൈവത്തിന്റെ കൈയിലെ ഉപകരണമാണ് എന്ന സൂക്ഷ്മമായ വ്യഞ്ജന. കാർമേഘത്തിന്റെ ഉപമ രാമന്റെ നിറത്തിനും പ്രയോഗിക്കാറുണ്ട്; എന്നാൽ അവിടെ സൗമ്യത, ഇവിടെ ഭയാനകത. ‘അനയേനാഭിസമ്പന്നം അർഥഹീനം’ (അനീതിയിൽ മുഴുകിയ, അർഥഹീനനായ) എന്ന രാമനിന്ദ ‘രാമൻ ദരിദ്രൻ’ എന്ന രാവണന്റെ മുൻതർക്കത്തിന്റെ ആവർത്തനമാണ്. ഇത്ര വിസ്തരിച്ച രൂപവർണന കവി ഇവിടെ എന്തിനു ചെയ്യുന്നു എന്നു ചോദിച്ചാൽ — സീതയുടെ നിർഭയമായ വാക്കുകളുടെ ഗൗരവം കാണിക്കാൻ; ഇത്ര ഭീഷണനായവന്റെ മുന്നിലും അവൾ ഇളകിയില്ല.

രാവണൻ രാക്ഷസിമാരുടെ പേരുകളും രൂപങ്ങളും എണ്ണിപ്പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ഒറ്റക്കണ്ണി, ഒറ്റച്ചെവിച്ചി, ചെവികൊണ്ടു ദേഹം മൂടുന്നവൾ, പശുച്ചെവിച്ചി, ആനച്ചെവിച്ചി, തൂങ്ങിയ ചെവിയുള്ളവൾ, ചെവിയില്ലാത്തവൾ, ആനക്കാലി, കുതിരക്കാലി, പശുക്കാലി, കാലിൽ മുടിക്കെട്ടുള്ളവൾ, ഒറ്റക്കാലി, പരന്ന കാലുള്ളവൾ, കാലില്ലാത്തവൾ, അതിഭീമമായ തലയും കഴുത്തുമുള്ളവൾ, അതിഭീമമായ സ്തനങ്ങളും വയറുമുള്ളവൾ, അതിഭീമമായ വായും കണ്ണുകളുമുള്ളവൾ, നീണ്ട നാക്കും നഖങ്ങളുമുള്ളവൾ, മൂക്കില്ലാത്തവൾ, സിംഹമുഖി, ഗോമുഖി, പന്നിമുഖി. ഈ വികൃതരൂപിണികളുടെ പട്ടിക സീതയ്ക്കു ചുറ്റും ഭയത്തിന്റെ ഒരു വലയം രചിക്കുന്നു. ‘രാക്ഷസിമാരേ, ജാനകിയായ സീത വേഗം എനിക്കു വശംവദയാകുന്നവിധം, എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചോ വെവ്വേറെയോ വേഗം പ്രവർത്തിക്കൂ — പ്രതികൂലമായും അനുകൂലമായും, സാമം ദാനം മുതലായവകൊണ്ടും ഭേദംകൊണ്ടും, ദണ്ഡം ഓങ്ങിക്കൊണ്ടും വൈദേഹിയെ വശത്താക്കൂ.’ നാല് ഉപായങ്ങൾ — സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം — രാജനീതിയുടെ എല്ലാ ഉപായങ്ങളും ഒരു അബലയ്ക്കെതിരെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് രാവണന്റെ പരാജയത്തിന്റെ തെളിവ്. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആജ്ഞാപിച്ച്, കാമക്രോധങ്ങളാൽ വ്യാകുലനായി ജാനകിയുടെ നേർക്കു ഗർജിച്ചു. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ശ്ലോകവിഭാഗം ഒരു അർധം മാറിയിരിക്കുന്നു — ‘ആവർജയത…’ (വശത്താക്കൂ) എന്നത് മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം, അതിന്റെ ഉത്തരാർധം ‘ഇതി പ്രതിസമാദിശ്യ…’ (ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ച്); ഇതുപോലെതന്നെ 39 മുതൽ 43 വരെ ഓരോ ശ്ലോകവും മുൻവാക്യത്തിന്റെ അവസാനത്തെ അർധവും പുതിയ വാക്യത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അർധവും വഹിക്കുന്നു. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലെ ‘38½’, ‘39½’ മുതലായ ഭിന്നസംഖ്യകളും ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അംഗവൈകൃത്യങ്ങളുടെ പട്ടിക ഭയാനകരസത്തിനുവേണ്ടിമാത്രമല്ല, രാവണന്റെ സേവകരുടെ അസംസ്കൃതസ്വരൂപം കാണിക്കാനുംകൂടിയാണ്. ഈ രാക്ഷസിമാർതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ സീതയെ ഭർത്സിക്കുന്നത്; അവരിൽ ചിലരെ (ഏകജട, ഹരിജട, വികട, ദുർമുഖി മുതലായവരെ) പേരെടുത്തു പറയുകയും ചെയ്യും. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും’ എന്ന പദത്താൽ ആജ്ഞയുടെ നിർബന്ധവും ‘ഗർജിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ കോപത്തിന്റെ ഉഗ്രതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ ധാന്യമാലിനി എന്ന രാക്ഷസി വേഗം അടുത്തുചെന്ന് ദശഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘മഹാരാജാ, എന്നോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കൂ; നിറം മങ്ങിയ, ദയനീയയായ ഈ മനുഷ്യസ്ത്രീയായ സീതയെക്കൊണ്ട് അങ്ങേക്ക് എന്തു കാര്യം?’ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ രാക്ഷസിമാരുടെ സ്വാമിനിയായ മണ്ഡോദരി, ധാന്യമാലിനി എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുപേരെ പറയുന്നു. ‘മഹാരാജാ, അങ്ങയുടെ കൈക്കരുത്തുകൊണ്ടു നേടിയ ഉത്തമഭോഗങ്ങൾ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇവൾക്കു വിധിച്ചിട്ടില്ലെന്നുറപ്പ് — ഇവളുടെ ഭാഗ്യത്തിൽ അവ എഴുതിയിട്ടില്ല.’ പിന്നെ അവൾ ഒരു നീതിവാക്യം പറയുന്നു — ‘ഇഷ്ടമില്ലാത്ത സ്ത്രീയെ കാമിക്കുന്നവന്റെ ശരീരം തപിക്കുന്നു; ഇഷ്ടമുള്ളവളെ കാമിക്കുന്നവന്റെ പ്രീതി ശോഭനമാകുന്നു.’ അവൾ രാവണനെ രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ പെരുമാറുന്നു; എന്നാൽ അവളുടെ വാക്കിലും സത്യം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — ബലാത്കാരത്താൽ പ്രീതിയുണ്ടാകുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാക്ഷസി ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോയ, മേഘംപോലെ കറുത്ത ബലവാനായ ആ രാക്ഷസൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പിന്തിരിഞ്ഞു. ആ ദശഗ്രീവൻ ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ പുറപ്പെട്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ദേവഗന്ധർവകന്യകമാരും നാഗകന്യകമാരും ദശഗ്രീവനെ ചുറ്റി അവനോടൊപ്പം ഉത്തമഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — ‘ധർമനിഷ്ഠയോടെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന, വിറയ്ക്കുന്ന മൈഥിലിയെ ഭർത്സിച്ചശേഷം, സീതയെ വിട്ട്, മദനനാൽ മോഹിതനായ രാവണൻ സ്വന്തം ഭവനത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു.’ ‘മദനേന മോഹിതഃ’ (മദനനാൽ മോഹിതൻ) എന്ന സർഗാന്ത്യവാക്ക് രാവണന്റെ എല്ലാ പെരുമാറ്റത്തെയും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — അവൻ കാമത്തിന്റെ ദാസനാണ്, സ്വാമിയല്ല. സീത ‘ധർമപരാ’ (ധർമനിഷ്ഠ), ‘അവസ്ഥിതാ’ (ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൾ) — ഭയത്താൽ വിറയ്ക്കുമ്പോഴും ഇളകാത്ത ധർമത്തിൽ ഉറച്ചവൾ. ഈ ഭാഗത്ത് 41, 42, 44 എന്നീ ശ്ലോകങ്ങളുടെ ചില അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം അച്ചടിയിൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ധാന്യമാലിനിയുടെ ആലിംഗനത്താൽ രാവണന്റെ ക്രോധം ശമിക്കുന്നു, സീതയുടെ തൽക്കാലത്തെ ആപത്തും അകലുന്നു — എന്നാൽ രാക്ഷസിമാരുടെ ഭർത്സനം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്നു. രാവണൻ ‘പ്രഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) മടങ്ങുന്നു — അപമാനത്തിന്റെ ക്രോധം ഹാസ്യമായി മാറി; ഇത് അവന്റെ ചഞ്ചലമനസ്സിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അവന്റെ പുറപ്പാടിലെ ഭൂകമ്പവർണനയും ഭവനത്തിന്റെ സൂര്യസമാനമായ ശോഭയും കന്യകമാരുടെ പരിവാരവും അവന്റെ ഐശ്വര്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനു വിപരീതമായി സീത രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഏകാകിനിയായി ശിംശപയുടെ ചുവട്ടിൽ ഇരിക്കുന്നു. ധാന്യമാലിനിയുടെ നീതിവാക്യം, രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിലും വിവേകത്തിന്റെ ഒരംശമുണ്ട് എന്നു കാണിക്കുന്നു — അവളുടെ ഉദ്ദേശ്യം സ്വാർഥംതന്നെയാണെങ്കിലും.

When he heard Sītā's harsh words, the lord of the rākṣasas answered the lovely woman with words she did not want to hear. He turned his own experience into a general rule: "The more a man soothes a woman, the more he falls into her power; the more kindly he speaks, the more he is slighted." His pride was wounded; he took his own wooing as a humiliation. "The desire that has arisen in me for you holds back my anger, as a good charioteer reins in horses bolting from the road. Desire in men is perverse: wherever it is bound, tenderness and affection spring up. That is the only reason, lovely-faced one, that I do not have you killed, though you deserve death and contempt, devoted as you are to a sham renunciation." In Rāvaṇa's eyes her faithfulness to her husband was nothing but a pointless show of detachment. "For every harsh word you speak to me, Maithilī, a cruel death would be the fitting answer." Then, full of the vehemence of anger, the king of the rākṣasas went on: "I will keep the term I have set you, two months. After that, lovely lady, you will climb into my bed. When those two months are past, if you still do not want me for your husband, my cooks will cut you into pieces for my morning meal." Here for the first time the two-month limit is heard plainly, and it will set the clock for the rest of the story: Hanumān hears all of it and will report it to Rāma. In this passage the struggle between desire and anger in Rāvaṇa's mind is laid bare: one draws him towards Sītā, the other drives him to destroy her. The image of the charioteer shows a certain self-awareness, but his restraint comes from lust, not from dharma, and so even his restraint is rooted in wrong. The cruel words "for my morning meal" recall that rākṣasas eat human flesh, and bring the terror to its height. His reasoning that his own gentleness is his own humiliation shows the nature of a proud man: he imagines love not as asking but as owning. Sītā's harsh words were simply true, but to him they were crimes deserving death. And the grant of a respite was only a show of mercy; in truth it was a harsher punishment, a daily waiting for death.

Seeing Jānakī threatened like this by the lord of the rākṣasas, the maidens of the gods and gandharvas whom Rāvaṇa had carried off were dismayed, their own eyes distorted with grief. Some with movements of their lips, others with their eyes, others with looks of the face, they comforted Sītā in her fear of that rākṣasa. They were captives themselves, and yet they showed her their sympathy, not in words, for they feared Rāvaṇa, but only by signs. This small incident reveals what Rāvaṇa's women's quarters truly were: many women lived there against their will. Comforted by them, Sītā spoke to Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, words for her own good, proud with the pride of her own conduct as a faithful wife and of her husband's valour. With the poet's fine insight into the mind, those silent signs alone rekindled her courage, and their compassion eased her loneliness a little.

"Surely there is no one in this city who wishes you well," Sītā said, "no one who would hold you back from this shameful deed." What she had asked before, whether there were no good men in Laṅkā, she now said more firmly still. "Who in the three worlds but you would so much as think of seeking me, the wife of the righteous Rāma, any more than one would seek Śacī, the wife of Indra? Vilest of rākṣasas, where can you go to escape the sin you have spoken against the wife of Rāma, whose splendour has no bounds? If a proud elephant and a hare were to meet in the forest, Rāma would be the elephant and you, base one, the hare. You are not ashamed to abuse the lord of the Ikṣvākus, so long as you stay out of range of his eyes. Ignoble one, why have those cruel, misshapen, black and tawny eyes of yours not dropped to the ground as you look at me? I am the wife of that righteous man and the daughter-in-law of Daśaratha; how is it that your tongue does not rot as you speak to me?" Then she declared the power she held: "Ten-necked one, you deserve to be burnt to ashes, and I do not burn you with my own fiery power only because Rāma has given no such command and because I would keep my austerity." A faithful wife's power could be loosed as a curse, but she did not use it, to protect Rāma's glory and her own discipline. "You could never have carried me off from the wise Rāma. Fate ordained this for your destruction; of that there is no doubt. Brother of Kubera, the giver of wealth, brave as you are and furnished with armies, why did you first get Rāma out of the way and then steal his wife?" The question is its own answer: a brave man would have fought face to face. Her words here are sharper even than in the previous sarga; there she had counselled him for his own good, here she proclaimed his baseness to his face. The elephant and the hare show the gulf between their strength, and her questions about his eyes falling and his tongue rotting, like curses, show how grave his sin was. "I do not burn you to ashes" is proof of her self-control: the power was there, but held in check by dharma. The misery of her situation stood in utter contrast to the courage of her words. By likening herself to Śacī, wife of Indra, she placed herself beside the queen of the gods and cast Rāvaṇa as the demon who would abduct her. Calling herself Daśaratha's daughter-in-law recalled the glory of her family and answered Rāvaṇa's sneer that Rāma was a pauper. And by saying that fate had ordained this, she explained even her own abduction as the means of Rāvaṇa's death; in her sorrow she still saw the justice of destiny.

When he heard Sītā's words, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, rolled his cruel eyes and glared at Jānakī. Now the poet describes him at length. He was like a dark rain-cloud, with mighty arms and a great neck, with the gait and strength of a lion, splendid, with a flaming tongue and fierce eyes. Tall, with the tip of his crown quivering, he wore bright garlands and unguents, red garlands and red garments, and armlets of refined gold. Girt about his hips with a great dark girdle, he looked like Mount Mandara bound by the serpent Vāsuki at the churning of the ocean for the nectar. With his two full arms he shone like a mountain, like Mandara with its two peaks. Adorned with earrings the colour of the rising sun, he was like a mountain with two aśoka trees in red leaf and flower. He was like the wishing tree, like spring in bodily form, and yet, for all his finery, he was terrible, like a shrine at a cremation ground. In ancient times the place of execution near the burning ground took the form of a shrine and was decorated before an execution; however well adorned, it was a place of dread. His eyes red with anger, glaring at Vaidehī and hissing like a snake, he said: "You who follow a man with neither sense nor wealth, I will destroy you today, as the sun with its power destroys the twilight." Having said this, King Rāvaṇa, who makes his enemies wail, gave his orders to all the fearsome rākṣasīs. In this portrait beauty and terror are blended: Mandara, the wishing tree and spring are lovely comparisons, the snake and the cremation shrine frightening ones, and so the poet shows that Rāvaṇa's splendour did not hide his cruelty. The twilight image fits too: at sunrise the dawn twilight simply fades away, and so to Rāvaṇa Sītā's destruction seemed a matter of course. The image of Mandara is used three times, the mountain bound by the serpent for the girdle, the mountain with two peaks for the arms, the mountain with two aśoka trees for the earrings, conveying the size and solidity of his body. Yet at the churning Mandara was only an instrument of the gods and demons, not its own master, and there is a quiet hint that Rāvaṇa too is only an instrument in the hands of fate. The dark cloud is an image also used for Rāma's colour, but there it is gentle and here it is menacing. His sneer that Rāma was without policy or wealth repeated his earlier argument that Rāma was a pauper. Why does the poet linger so long over his appearance here? To show the weight of Sītā's fearless words: even before so terrible a figure she did not waver.

Rāvaṇa named the rākṣasīs by their shapes as he gave his orders: the one-eyed, the one-eared, those whose ears wrapped them round, the cow-eared, the elephant-eared, the long-eared and the earless; those with the feet of elephants, horses and cows, those with hair on their feet, the one-footed, the broad-footed and the footless; those with monstrous heads and necks, monstrous breasts and bellies, monstrous mouths and eyes, long tongues and nails; the noseless, the lion-faced, the cow-faced and the sow-faced. The list of these deformed creatures forms a ring of fear around Sītā. "Rākṣasīs, all of you, together or one by one, act quickly so that Sītā, Janaka's daughter, soon comes under my control. With measures harsh and gentle, with conciliation, gifts and sowing dissension, and by raising the rod of punishment, win Vaidehī over." The four means of statecraft, conciliation, gifts, dissension and force, all of them turned against one helpless woman: that in itself proves Rāvaṇa's defeat. Having given these orders again and again, the lord of the rākṣasas, his mind overcome by desire and anger, roared at Jānakī. The catalogue of deformities is not only meant to terrify; it also shows how uncouth Rāvaṇa's servants were. These same rākṣasīs will menace Sītā in the next two sargas, and some of them, Ekajaṭā, Harijaṭā, Vikaṭā, Durmukhī and others, will be named. "Again and again" shows how he insisted, and "roared" how violent his anger was.

Then a rākṣasī named Dhānyamālinī quickly came up, embraced the Ten-necked One and said: "Great king, sport with me. What do you want with this pallid, pitiable human woman Sītā? Surely, great king, the best of the immortals have not written in her fate the choicest pleasures that the strength of your arms has won." Then she offered a piece of wisdom: "A man who desires a woman who does not want him only torments his own body, but a man who desires a woman who wants him finds lovely delight." She seemed to be protecting Rāvaṇa, but there was truth in her words too: love cannot be won by force. Drawn away by the rākṣasī as she spoke, the mighty rākṣasa, like a dark cloud, turned back laughing. As the Ten-necked One set out he seemed to make the earth tremble, and he entered his dwelling, which blazed like the sun. The maidens of the gods and gandharvas and the serpent maidens surrounded him and went with him into that splendid house. So, having threatened Maithilī, who trembled yet stood firm and intent on dharma, Rāvaṇa left Sītā and, infatuated by desire, went into his own house. The words "infatuated by desire" at the close of the sarga explain all his conduct: he is desire's slave, not its master. Sītā, by contrast, is "intent on dharma" and "standing firm": though she shook with fear, she stood in unshaken dharma. Dhānyamālinī's embrace cooled Rāvaṇa's anger and turned aside the danger of the moment, but the rākṣasīs' threats begin in the sargas that follow. Rāvaṇa went back laughing, his anger at being insulted turned to laughter, the mark of a fickle mind. The trembling earth as he left, the sun-bright house and the train of maidens recall his splendour once more, while Sītā stands alone at the foot of the śiṃśapā tree, surrounded by rākṣasīs. Dhānyamālinī's saying shows that even in Rāvaṇa's women's quarters there was a grain of good sense, though her own motive was only self-interest.