रौद्रस्य रक्षसः तत् वचनं श्रुत्वा आर्ता, दीनस्वरा, दुःखार्ता, रुदती, वेपमाना, तपस्विनी पतिव्रता सीता पतिम् एव चिन्तयन्ती शनैः प्रत्युवाच। सा शुचिस्मिता तृणम् अन्तरतः कृत्वा वदति — एषा चेष्टा अतीव अर्थपूर्णा। परपुरुषेण साक्षात् सम्भाषणं न उचितम् इति तृणं मध्ये स्थाप्यते; अपि च रावणः तस्याः दृष्ट्या तृणवत् तुच्छः इति अपि ध्वन्यते। ‘मत्तः मनः निवर्तय, स्वजने तव मनः प्रीयताम्। यथा पापकृत् सिद्धिं प्रार्थयितुं न अर्हति, तथा त्वं मां प्रार्थयितुं न युक्तः। एकपत्न्या मया विगर्हितम् अकार्यं न कार्यम्।’ ‘महति कुले जाता, पुण्यं कुलं च सम्प्राप्ता अहम्’ इति सा स्वस्य जन्मकुलं पतिकुलं च स्मारयति — पूर्वसर्गे कविना यत् उक्तं ‘वृत्तशीले कुले जाताम्’ इति, तत् एव अत्र तस्याः मुखेन। एवम् उक्त्वा यशस्विनी वैदेही रावणं पृष्ठतः कृत्वा पुनः अब्रवीत् — मुखं परावर्त्य वचनम् अपि अवज्ञायाः लक्षणम्। ‘अहं परभार्या सती तव औपयिकी भार्या न। साधु धर्मम् अवेक्षस्व, साधु सतां व्रतं चर। निशाचर, यथा तव दाराः रक्ष्याः, तथा अन्येषाम् अपि।’ अत्र सीता रावणस्य ‘स्वधर्मः’ इति तर्कं सरलेन न्यायेन खण्डयति — यत् आत्मनः न इष्टं, तत् परेषु न आचरेत्। तस्याः वाक्येषु न क्रोधः, न याचना, केवलं धर्मस्य स्पष्टता। दुःखार्ता रुदती अपि सा वचने दृढा — कायः कम्पते, मनः न। ‘एकपत्नी’ इति पदं रामस्य एकपत्नीव्रतम् अपि स्मारयति; उभयोः निष्ठा परस्परं प्रतिफलति। पूर्वसर्गे रावणः दीर्घं भाषितवान्, सीता तु मौनम् अधारयत्; अस्मिन् सर्गे तस्याः प्रथमं वचनम्। तस्याः उत्तरस्य क्रमः अपि विचारपूर्वकः — प्रथमं प्रत्याख्यानम्, ततः धर्मोपदेशः, ततः हितोपदेशः, अन्ते भयदर्शनम्।

सा उपदिशति — ‘आत्मानम् उपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम्। स्वदारेषु अतुष्टं, चपलं, चपलेन्द्रियं, निकृतिप्रज्ञं पुरुषं परदाराः पराभवं नयन्ति।’ अत्र मुद्रिते अष्टमः श्लोकः षट्पादः। ‘किम् इह सन्तः न सन्ति, अथवा सन्तः सन्ति अपि त्वं तान् न अनुवर्तसे? यतः ते बुद्धिः एवं विपरीता आचारवर्जिता च।’ ‘अथवा विचक्षणैः उक्तं पथ्यं वचः त्वं मिथ्याप्रणीतात्मा राक्षसानाम् अभावाय एव न प्रतिपद्यसे।’ अस्य श्लोकद्वयस्य उत्तरार्धे वुल्गेटमात्रे, समीक्षिते न दृश्येते। ततः राजनीतेः सामान्यं सत्यम् — ‘अकृतात्मानम् अनये रतं राजानम् आसाद्य समृद्धानि राष्ट्राणि नगराणि च विनश्यन्ति। तथा एव रत्नौघसंकुला इयं लङ्का त्वाम् आसाद्य तव एकस्य अपराधात् न चिरात् विनशिष्यति।’ राज्ञः व्यक्तिगतः दोषः प्रजानां विनाशस्य कारणं भवति इति रामायणस्य पुनः पुनः उच्यमानः उपदेशः। ‘स्वकृतैः कर्मभिः हन्यमानस्य अदीर्घदर्शिनः पापकर्मणः रावणस्य विनाशे भूतानि अभिनन्दन्ति। एवं त्वां पापकर्माणं निकृताः जनाः वक्ष्यन्ति — दिष्ट्या एतत् व्यसनं रौद्रः प्राप्तः इति हर्षिताः।’ सीता रावणस्य भविष्यत् तस्य प्रजानां दृष्ट्या दर्शयति — सः यान् पीडितवान्, ते एव तस्य मरणे उत्सवं करिष्यन्ति। ‘रावणादीर्घदर्शिनः’ इति मुद्रितपाठे ‘रावण अदीर्घदर्शिनः’ इति विभागः, अर्थः तु ‘अदीर्घदर्शिनः रावणस्य’ इति। अस्मिन् खण्डे सीता केवलं पत्नी न, अपितु नीतिशास्त्रस्य प्रवक्त्री इव भाति। तस्याः वाक्यानि यथार्थानि इति युद्धकाण्डे सिद्धं भविष्यति। ‘सन्तः न सन्ति वा’ इति प्रश्नेन सा रावणस्य मन्त्रिणाम् अपि दोषं सूचयति — राज्ञः समीपे हितवादिनः सन्ति चेत्, तेषां वचनम् अनादृतम्। एतत् अपि अग्रे विभीषणस्य उपदेशस्य तिरस्कारेण सत्यं भविष्यति।

‘ऐश्वर्येण धनेन वा अहं लोभयितुं न शक्या। भास्करेण प्रभा इव अहं राघवेण अनन्या।’ प्रभा सूर्यात् पृथक् न भवति — एषा उपमा सीतारामयोः अभेदं सूचयति, तस्मात् रावणस्य सर्वाणि प्रलोभनानि निरर्थकानि। ‘लोकनाथस्य तस्य सत्कृतं भुजम् उपधाय कथं नाम अन्यस्य कस्यचित् भुजम् उपधास्यामि?’ ‘व्रतस्नातस्य विदितात्मनः विप्रस्य विद्या इव अहं तस्य एव धरापतेः औपयिकी भार्या।’ विद्या योग्यम् अधिकारिणम् एव आश्रयते, तथा सीता रामम् एव। ततः सा हितम् उपदिशति — ‘रावण, साधु, दुःखितां मां रामेण समानय, यथा वने वासितया करेण्वा सार्धं गजाधिपः समानीयते।’ ‘यदि स्थानं (पुरं) रक्षितुम्, घोरं बन्धं परिहर्तुं च इच्छसि, तर्हि पुरुषर्षभः रामः त्वया मित्रं कर्तुम् औपयिकः।’ ‘सः सर्वधर्मज्ञः, शरणागतवत्सलः इति विदितः; यदि जीवितुम् इच्छसि, तेन सह मैत्री भवतु। शरणागतवत्सलं तं प्रसादय, प्रयतः भूत्वा मां तस्मै निर्यातय। एवं रघूत्तमे माम् प्रदाय ते स्वस्ति भवेत्; अन्यथा कुर्वाणः परां विपदं प्राप्स्यसि।’ विंशतितः द्वाविंशपर्यन्तं श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। अत्र सीतायाः उदारता द्रष्टव्या — अपकारिणे अपि सा शरणागतिमार्गं दर्शयति, रामस्य शरणागतवत्सलत्वे तस्याः दृढा श्रद्धा। एषः एव विचारः अग्रे विभीषणस्य शरणागतौ सफलः भविष्यति। सीतायाः वाक्यं भयात् न, करुणया उच्यते — रावणस्य रक्षणस्य अपि मार्गः उद्घाटितः, सः तं न स्वीकरोति इति तस्य एव दोषः। ‘भुजम् उपधाय’ इति श्लोकः दाम्पत्यस्य अन्तरङ्गं स्मरणम् — वनवासे रामस्य भुजः एव तस्याः उपधानम् आसीत्। रावणस्य रत्नानि, शयनानि, प्रासादाः च तस्य भुजस्य तुलनायां तुच्छानि। विद्यायाः उपमया सीता स्वं रामस्य धर्मपत्नीत्वेन, न भोग्यवस्तुत्वेन, प्रस्तौति। ‘मैत्री’ इति शब्दः अपि अवधेयः — सा रावणं रामस्य शत्रुत्वेन न, मित्रत्वेन अपि कल्पयितुं सिद्धा, यदि सः धर्मं स्वीकरोति।

‘उत्सृष्टं वज्रं कदाचित् वर्जयेत्, अन्तकः अपि चिरं वर्जयेत्, किन्तु संक्रुद्धः लोकनाथः राघवः त्वद्विधं न वर्जयिष्यति।’ ‘शतक्रतुना विसृष्टस्य अशनेः निर्घोषम् इव रामस्य धनुषः महास्वनं शब्दं त्वं श्रोष्यसि।’ ‘इह शीघ्रं सुपर्वाणः, ज्वलितास्याः उरगाः इव, रामलक्ष्मणनामाङ्किताः इषवः निपतिष्यन्ति।’ ‘अस्यां पुर्यां ते कङ्कपत्रवाससः बाणाः पतन्तः रक्षांसि निहनिष्यन्तः असम्पातं करिष्यन्ति — तिलमात्रम् अपि अवकाशं न त्यक्ष्यन्ति, अत्र संशयः नास्ति।’ ‘रामगरुडः महान् राक्षसेन्द्ररूपान् महासर्पान् वैनतेयः उरगान् इव वेगेन उद्धरिष्यति।’ ‘अरिंदमः मम भर्ता त्वत्तः मां शीघ्रम् अपनेष्यति, यथा विष्णुः त्रिभिः क्रमैः असुरेभ्यः दीप्तां श्रियम् अपनीतवान्।’ वामनावतारस्य स्मरणेन रामस्य विष्णुत्वम् अपि सूच्यते। ‘जनस्थाने हतस्थाने, रक्षसां बले निहते, अशक्तेन त्वया रक्षः एतत् असाधु कृतम्।’ खरदूषणादीनां वधः जनस्थानस्य विनाशः च सीतायाः प्रत्यक्षः अनुभवः; तत् एव रामस्य बलस्य प्रमाणं सा रावणं स्मारयति। अत्र सीता रावणस्य भयानि एव तस्य पुरतः स्थापयति — यत् तेन पूर्वसर्गे आत्मश्लाघायां गूहितं, तत् सा प्रकाशयति। गरुडसर्पोपमा अपि पूर्वसर्गस्य रावणोक्तायाः उपमायाः प्रत्युत्तरम् — तत्र रावणः सीतां सुपर्णं स्वं पन्नगम् अवदत्, अत्र रामः गरुडः, राक्षसाः उरगाः। वज्रस्य, अन्तकस्य, अशनेः, उरगाणां, गरुडस्य, विष्णोः च उपमानानि क्रमेण भयं वर्धयन्ति। ‘रामलक्ष्मणलक्षिताः’ इति पदेन बाणेषु नाम्नाम् अङ्कनं सूच्यते — प्रत्येकः बाणः स्वामिनः घोषणा इव। असम्पातस्य वर्णनेन लङ्कायाः आकाशः बाणैः आच्छादितः भविष्यति इति चित्रं प्रस्तूयते।

‘अधम, नरसिंहयोः भ्रात्रोः गोचरं गतयोः सतोः तयोः शून्यम् आश्रमं प्रविश्य त्वया अहम् अपनीता।’ सीता रावणस्य कापुरुषतां स्पष्टं कथयति — सः युद्धं न कृतवान्, चौर्यम् एव। ‘रामलक्ष्मणयोः गन्धम् अपि उपाघ्राय तयोः संदर्शने स्थातुं त्वया न शक्यम्, यथा शुना शार्दूलयोः।’ ‘यथा वृत्रस्य एकस्य बाहोः इन्द्रस्य बाहुद्वयेन सह विग्रहे युगग्रहणम् अस्थिरम् आसीत्, तथा ताभ्यां सह विग्रहे तव।’ ‘क्षिप्रं मम नाथः रामः सौमित्रिणा सह आगत्य शरैः तव प्राणान् आदास्यते, यथा आदित्यः अल्पं तोयम्।’ अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन — ‘कुबेरस्य गिरिं गतः, अथवा वरुणस्य राज्ञः सभां आलयं वा गतः अपि, कालहतः महाद्रुमः अशनेः इव त्वं दाशरथेः असंशयं न विमोक्ष्यसे।’ ‘कालहतः’ इति पदेन सीता घोषयति यत् रावणः कालेन पूर्वम् एव हतः, रामः केवलं निमित्तम्। एवं सीतायाः उत्तरं भयात् आरब्धम्, धर्मोपदेशेन वर्धितम्, रामस्य पराक्रमस्य घोषणया च समाप्तम्। यस्याः शरीरं कम्पते स्म, तस्याः वाणी सर्गान्ते वज्रवत् दृढा। श्वशार्दूलयोः, सूर्यजलयोः, अशनिद्रुमयोः च उपमाभिः रामरावणयोः बलस्य अतुल्यत्वं त्रिधा दर्शितम्। कुबेरः रावणस्य भ्राता, वरुणः जलाधिपः — यत्र रावणः पूर्वं विजयी आसीत्, तत्र अपि आश्रयः न लप्स्यते इति व्यङ्ग्यम्। ‘शून्यम् आश्रमम्’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति, यतः सीतायाः दृष्ट्या तत् एव रावणस्य अधमत्वस्य मुख्यं प्रमाणम् — वीरः सम्मुखं युध्यते, चोरः शून्ये प्रविशति।

భయంకరుడైన ఆ రాక్షసుని మాటలు విని, ఆర్తురాలై, దీనస్వరంతో, దుఃఖార్తురాలై, ఏడుస్తూ, వణకుతూ, తపస్విని, పతివ్రత అయిన సీత భర్తనే తలచుకుంటూ మెల్లగా ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది. పవిత్రమైన చిరునవ్వు గల ఆమె ఒక గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి మాట్లాడుతుంది — ఈ చేష్ట ఎంతో అర్థవంతమైనది. పరపురుషునితో నేరుగా సంభాషించడం ఉచితం కాదు కాబట్టి గడ్డిపోచ మధ్యలో ఉంచబడుతుంది; అంతేకాక ఆమె దృష్టిలో రావణుడు గడ్డిపోచలా తుచ్ఛుడని కూడా ధ్వనిస్తుంది. ‘నా నుండి నీ మనస్సును మళ్ళించుకో, నీ మనస్సు నీ స్వజనులపై ప్రీతిపొందుగాక. పాపం చేసినవాడు సిద్ధిని కోరడానికి అర్హుడు కానట్లు, నీవు నన్ను కోరడం తగదు. ఏకపత్ని అయిన నేను నిందితమైన అకార్యాన్ని చేయకూడదు.’ ‘గొప్ప కులంలో పుట్టి, పుణ్యమైన కులాన్ని పొందినదాన్ని నేను’ అని ఆమె తన జన్మకులాన్నీ పతికులాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వసర్గలో కవి ‘వృత్తశీలే కులే జాతామ్’ (సదాచారశీలం గల కులంలో పుట్టినది) అని చెప్పినదే ఇక్కడ ఆమె నోట వస్తుంది. ఇలా చెప్పి, యశస్విని అయిన వైదేహి రావణుని వైపు వీపు తిప్పి మళ్ళీ అన్నది — ముఖం తిప్పుకొని మాట్లాడటం కూడా అవజ్ఞకు లక్షణం. ‘పరుని భార్యనైన నేను నీకు తగిన భార్యను కాను. ధర్మాన్ని చక్కగా గమనించు, సత్పురుషుల వ్రతాన్ని చక్కగా ఆచరించు. నిశాచరా, నీ భార్యలు ఎలా రక్షించబడాలో, అలాగే ఇతరుల భార్యలు కూడా.’ ఇక్కడ సీత రావణుని ‘స్వధర్మం’ అనే తర్కాన్ని సరళమైన న్యాయంతో ఖండిస్తుంది — తనకు ఇష్టం కానిదానిని ఇతరుల పట్ల ఆచరించకూడదు. ఆమె మాటలలో కోపమూ లేదు, యాచనా లేదు, కేవలం ధర్మం యొక్క స్పష్టత. దుఃఖార్తురాలై ఏడుస్తున్నా ఆమె మాటలో దృఢంగా ఉంది — శరీరం వణకుతోంది, మనస్సు కాదు. ‘ఏకపత్నీ’ అనే పదం రాముని ఏకపత్నీవ్రతాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది; ఇద్దరి నిష్ఠా పరస్పరం ప్రతిఫలిస్తుంది. పూర్వసర్గలో రావణుడు దీర్ఘంగా మాట్లాడాడు, సీత మాత్రం మౌనం వహించింది; ఈ సర్గలో ఆమె మొదటి మాట. ఆమె ప్రత్యుత్తరపు క్రమం కూడా ఆలోచనాపూర్వకమైనది — మొదట తిరస్కారం, తరువాత ధర్మోపదేశం, తరువాత హితోపదేశం, చివరకు భయాన్ని చూపడం.

ఆమె ఉపదేశిస్తుంది — ‘నిన్నే ఉపమానంగా చేసుకొని నీ భార్యలతోనే ఆనందించు. తన భార్యలతో తృప్తిపడని, చపలుడైన, చపలేంద్రియుడైన, మోసబుద్ధి గల పురుషుని పరస్త్రీలు పరాభవానికి గురిచేస్తారు.’ ఇక్కడ ముద్రణలో ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘ఇక్కడ సత్పురుషులు లేరా, లేక సత్పురుషులు ఉన్నా నీవు వారిని అనుసరించడం లేదా? ఎందుకంటే నీ బుద్ధి ఇలా విపరీతంగా, ఆచారరహితంగా ఉంది.’ ‘లేదా, వివేకవంతులు చెప్పిన హితమైన మాటను, మిథ్యాబుద్ధివైన నీవు రాక్షసుల వినాశం కోసమే స్వీకరించడం లేదు.’ ఈ రెండు శ్లోకాల ఉత్తరార్ధాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో కనబడవు. తరువాత రాజనీతి యొక్క సామాన్యసత్యం — ‘ఆత్మనిగ్రహం లేని, దుర్నీతిలో రమించే రాజును పొంది సమృద్ధమైన రాష్ట్రాలూ నగరాలూ నశిస్తాయి. అలాగే రత్నరాశులతో నిండిన ఈ లంక నిన్ను పొంది, నీ ఒక్కని అపరాధంవల్ల త్వరలోనే నశిస్తుంది.’ రాజు యొక్క వ్యక్తిగత దోషం ప్రజల వినాశానికి కారణమవుతుంది అనేది రామాయణం మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పే ఉపదేశం. ‘తాను చేసిన కర్మలచేతనే హతుడవుతున్న, దూరదృష్టి లేని, పాపకర్ముడైన రావణుని వినాశంలో ప్రాణులు ఆనందిస్తాయి. పాపకర్ముడవైన నిన్ను గురించి నీచేత అపకారం పొందినవారు సంతోషంతో ఇలా అంటారు — అదృష్టవశాత్తు ఈ భయంకరుడు ఈ విపత్తును పొందాడు అని.’ సీత రావణుని భవిష్యత్తును అతని ప్రజల దృష్టితో చూపుతుంది — అతడు పీడించినవారే అతని మరణంలో ఉత్సవం చేసుకుంటారు. ‘రావణాదీర్ఘదర్శినః’ అనే ముద్రిత పాఠంలో ‘రావణ అదీర్ఘదర్శినః’ అని విభాగం, అర్థం మాత్రం ‘దూరదృష్టి లేని రావణుని’ అని. ఈ భాగంలో సీత కేవలం భార్యగా కాక నీతిశాస్త్రాన్ని ప్రవచించేదానిలా ప్రకాశిస్తుంది. ఆమె మాటలు యథార్థమైనవని యుద్ధకాండలో నిరూపితమవుతుంది. ‘సత్పురుషులు లేరా’ అనే ప్రశ్నతో ఆమె రావణుని మంత్రుల దోషాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — రాజు దగ్గర హితం చెప్పేవారు ఉంటే, వారి మాట అనాదరించబడుతోంది. ఇది కూడా ముందు విభీషణుని ఉపదేశాన్ని తిరస్కరించడంతో నిజమవుతుంది.

‘ఐశ్వర్యంతో గానీ ధనంతో గానీ నన్ను లోభపెట్టడం సాధ్యం కాదు. సూర్యునికి కాంతి వలె నేను రాఘవునికి అనన్యను.’ కాంతి సూర్యుని నుండి వేరుకాదు — ఈ ఉపమ సీతారాముల అభేదాన్ని సూచిస్తుంది, అందువల్ల రావణుని ప్రలోభనలన్నీ నిరర్థకం. ‘లోకనాథుడైన అతని గౌరవనీయమైన భుజాన్ని తలగడగా చేసుకున్న నేను మరొకని భుజాన్ని ఎలా తలగడగా చేసుకుంటాను?’ ‘వ్రతం పూర్తిచేసి స్నాతకుడైన, ఆత్మజ్ఞుడైన విప్రునికి విద్య వలె, నేను ఆ భూపతికే తగిన భార్యను.’ విద్య యోగ్యుడైన అధికారినే ఆశ్రయిస్తుంది, అలాగే సీత రామునే. తరువాత ఆమె హితాన్ని ఉపదేశిస్తుంది — ‘రావణా, మంచిది, దుఃఖితురాలినైన నన్ను రామునితో చేర్చు — వనంలో ఆడ ఏనుగుతో గజరాజును చేర్చినట్లు.’ ‘నీ స్థానాన్ని (నగరాన్ని) కాపాడుకోవాలనీ, ఘోరమైన బంధాన్ని తప్పించుకోవాలనీ కోరుకుంటే, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు నీవు మిత్రునిగా చేసుకోదగినవాడు.’ ‘అతడు సర్వధర్మజ్ఞుడు, శరణాగతవత్సలుడని ప్రసిద్ధుడు; నీవు బతకాలని కోరుకుంటే, అతనితో మైత్రి కలుగుగాక. శరణాగతవత్సలుడైన అతనిని ప్రసన్నం చేసుకో, నియమంతో నన్ను అతనికి అప్పగించు. ఈ విధంగా రఘూత్తమునికి నన్ను అప్పగిస్తే నీకు శుభం కలుగుతుంది; మరోలా చేస్తే గొప్ప విపత్తును పొందుతావు.’ ఇరవై నుండి ఇరవై రెండవ శ్లోకం వరకు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇక్కడ సీత ఔదార్యాన్ని చూడాలి — అపకారికి కూడా ఆమె శరణాగతి మార్గాన్ని చూపుతుంది; రాముని శరణాగతవత్సలత్వంపై ఆమెకు దృఢమైన శ్రద్ధ. ఇదే ఆలోచన ముందు విభీషణుని శరణాగతిలో సఫలమవుతుంది. సీత మాట భయంతో కాదు, కరుణతో చెప్పబడింది — రావణుని రక్షణకు కూడా మార్గం తెరవబడింది, అతడు దానిని స్వీకరించకపోవడం అతని దోషమే. ‘భుజం తలగడగా చేసుకొని’ అనే శ్లోకం దాంపత్యపు అంతరంగ స్మృతి — వనవాసంలో రాముని భుజమే ఆమెకు తలగడ. రావణుని రత్నాలూ, పడకలూ, ప్రాసాదాలూ ఆ భుజంతో పోలిస్తే తుచ్ఛమైనవి. విద్య ఉపమతో సీత తనను రాముని ధర్మపత్నిగా ప్రస్తుతించుకుంటుంది, భోగ్యవస్తువుగా కాదు. ‘మైత్రి’ అనే పదాన్ని కూడా గమనించాలి — రావణుడు ధర్మాన్ని స్వీకరిస్తే, అతనిని రాముని శత్రువుగా కాక మిత్రునిగా కూడా ఊహించడానికి ఆమె సిద్ధంగా ఉంది.

‘విడిచిన వజ్రాయుధం ఒకవేళ వదిలిపెట్టవచ్చు, యముడు కూడా చాలాకాలం వదిలిపెట్టవచ్చు, కానీ కోపించిన లోకనాథుడైన రాఘవుడు నీ వంటివానిని వదిలిపెట్టడు.’ ‘శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) విడిచిన పిడుగు గర్జనలా రాముని ధనుస్సు యొక్క మహానాదాన్ని నీవు వింటావు.’ ‘ఇక్కడ త్వరలోనే చక్కని కణుపులు గల, మండుతున్న నోళ్ళు గల సర్పాల వంటి, రామలక్ష్మణుల పేర్లు అంకితమైన బాణాలు పడతాయి.’ ‘ఈ పురంలో కంకపక్షి ఈకలు గల నీ (నీపై ప్రయోగించే) బాణాలు పడుతూ రాక్షసులను చంపుతూ ఖాళీ లేకుండా చేస్తాయి — నువ్వుగింజంత చోటు కూడా విడిచిపెట్టవు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ‘రాముడనే మహాగరుడుడు రాక్షసేంద్రులనే మహాసర్పాలను, వైనతేయుడు సర్పాలను పెకలించినట్లు వేగంగా పెకలిస్తాడు.’ ‘శత్రుసంహారకుడైన నా భర్త నీ నుండి నన్ను త్వరలోనే తీసుకుపోతాడు — విష్ణువు మూడు అడుగులతో అసురుల నుండి ప్రకాశించే లక్ష్మిని తీసుకుపోయినట్లు.’ వామనావతార స్మరణతో రాముని విష్ణుత్వం కూడా సూచించబడుతోంది. ‘రాక్షసుల స్థావరం నశించిన జనస్థానంలో, రాక్షసుల బలం హతమయ్యాక, అశక్తుడవైన నీవు, రాక్షసుడా, ఈ అనుచితమైన పని చేశావు.’ ఖరదూషణాదుల వధ, జనస్థాన వినాశం సీత ప్రత్యక్షంగా అనుభవించినవి; అదే రాముని బలానికి ప్రమాణంగా ఆమె రావణునికి గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ సీత రావణుని భయాలనే అతని ఎదుట ఉంచుతుంది — పూర్వసర్గలో అతడు ఆత్మశ్లాఘలో దాచినదానిని ఆమె బయటపెడుతుంది. గరుడసర్పాల ఉపమ కూడా పూర్వసర్గలో రావణుడు చెప్పిన ఉపమకు ప్రత్యుత్తరం — అక్కడ రావణుడు సీతను గరుత్మంతునిగా, తనను సర్పంగా చెప్పాడు; ఇక్కడ రాముడు గరుడుడు, రాక్షసులు సర్పాలు. వజ్రం, యముడు, పిడుగు, సర్పాలు, గరుడుడు, విష్ణువు — ఈ ఉపమానాలు క్రమంగా భయాన్ని పెంచుతాయి. ‘రామలక్ష్మణలక్షితాః’ (రామలక్ష్మణుల పేర్లతో గుర్తించబడినవి) అనే పదంతో బాణాలపై పేర్లు చెక్కడం సూచించబడుతోంది — ప్రతి బాణమూ తన స్వామి యొక్క ఘోషణ వంటిది. ఖాళీ లేకుండా చేయడం అనే వర్ణనతో లంక ఆకాశం బాణాలతో కప్పబడిపోతుందనే చిత్రం ప్రస్తుతించబడుతోంది.

‘నీచుడా, నరసింహులైన ఆ ఇద్దరు సోదరులు కనుచూపు దాటి వెళ్ళినప్పుడు, శూన్యమైన ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి నీవు నన్ను తీసుకువచ్చావు.’ సీత రావణుని పిరికితనాన్ని స్పష్టంగా చెబుతుంది — అతడు యుద్ధం చేయలేదు, దొంగతనమే చేశాడు. ‘రామలక్ష్మణుల వాసన పసిగట్టినా చాలు, కుక్క రెండు పెద్దపులుల ఎదుట నిలవలేనట్లు నీవు వారి ఎదుట నిలవలేవు.’ ‘వృత్రుని ఒక్క బాహువుకూ ఇంద్రుని రెండు బాహువులకూ జరిగిన యుద్ధంలో పట్టు నిలవనట్లు, వారిద్దరితో యుద్ధంలో నీ పట్టు కూడా నిలవదు.’ ‘త్వరలోనే నా నాథుడైన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి వచ్చి, సూర్యుడు కొద్దిపాటి నీటిని పీల్చివేసినట్లు, బాణాలతో నీ ప్రాణాలను హరిస్తాడు.’ చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది — ‘కుబేరుని పర్వతానికి వెళ్ళినా, లేదా వరుణరాజు సభకో నివాసానికో వెళ్ళినా, కాలంచేత హతమైన మహావృక్షం పిడుగునుండి తప్పించుకోలేనట్లు, నీవు దాశరథి నుండి నిస్సందేహంగా తప్పించుకోలేవు.’ ‘కాలహతః’ (కాలంచేత హతుడైనవాడు) అనే పదంతో సీత రావణుడు కాలంచేత ముందే హతుడయ్యాడనీ, రాముడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడనీ ప్రకటిస్తుంది. ఈ విధంగా సీత ప్రత్యుత్తరం భయంతో మొదలై, ధర్మోపదేశంతో పెరిగి, రాముని పరాక్రమ ఘోషణతో ముగుస్తుంది. ఎవరి శరీరం వణకిందో, ఆమె వాణి సర్గ చివరకు వజ్రంలా దృఢమైంది. కుక్కా పెద్దపులులూ, సూర్యుడూ నీరూ, పిడుగూ వృక్షమూ అనే ఉపమలతో రామరావణుల బలంలోని అసమానత మూడు విధాలుగా చూపబడింది. కుబేరుడు రావణుని సోదరుడు, వరుణుడు జలాధిపతి — రావణుడు ఇంతకుముందు ఎక్కడ విజయం సాధించాడో, అక్కడ కూడా అతనికి ఆశ్రయం దొరకదు అని వ్యంగ్యం. ‘శూన్యమైన ఆశ్రమం’ అనే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే సీత దృష్టిలో అదే రావణుని నీచత్వానికి ముఖ్యమైన ప్రమాణం — వీరుడు ఎదురుగా యుద్ధం చేస్తాడు, దొంగ శూన్యమైన చోట ప్రవేశిస్తాడు.

கொடிய அந்த ராக்ஷசனின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, வேதனையுற்று, தளர்ந்த குரலுடன், துயரத்தால் வருந்தி, அழுதுகொண்டும் நடுங்கிக்கொண்டும் இருந்த தபஸ்வினியும் பதிவிரதையுமான சீதை, கணவனையே நினைத்தபடி மெல்ல மறுமொழி கூறினாள். தூய புன்னகையுடைய அவள் இடையில் ஒரு புல்லை வைத்துக்கொண்டு பேசுகிறாள் — இந்தச் செயல் மிகுந்த பொருள் பொதிந்தது. பிற ஆடவனோடு நேரடியாக உரையாடுவது தகாது என்பதால் நடுவில் புல் வைக்கப்படுகிறது; மேலும் அவளுடைய பார்வையில் ராவணன் புல்லைப் போல அற்பமானவன் என்பதும் குறிப்பாகப் புலப்படுகிறது. ‘என்னிடமிருந்து உன் மனத்தைத் திருப்பிக்கொள்; உன் மனம் உன் சொந்த மனைவியரிடம் மகிழட்டும். பாவம் செய்தவன் வெற்றியை வேண்டத் தகுதியற்றவனாக இருப்பது போல, நீ என்னை வேண்டத் தகுதியற்றவன். ஒருவனுக்கே மனைவியான நான் பழிக்கப்பட்ட தகாத செயலைச் செய்யமாட்டேன்.’ ‘நான் உயர்ந்த குலத்தில் பிறந்தவள், புண்ணியமான குலத்தையும் அடைந்தவள்’ என்று அவள் தான் பிறந்த குலத்தையும் கணவனின் குலத்தையும் நினைவூட்டுகிறாள் — முந்தைய சர்க்கத்தில் கவி ‘நல்லொழுக்கமுடைய குலத்தில் பிறந்தவள்’ என்று சொன்னதையே இங்கே அவள் தன் வாயால் சொல்கிறாள். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, புகழுடைய வைதேகி ராவணனுக்கு முதுகைக் காட்டித் திரும்பிக்கொண்டு மீண்டும் சொன்னாள் — முகத்தைத் திருப்பிக்கொண்டு பேசுவதும் அவமதிப்பின் அடையாளமே. ‘பிறன் மனைவியான நான் உனக்குத் தகுந்த மனைவி அல்லள். தர்மத்தை நன்கு நோக்கு, நல்லோரின் விரதத்தை நன்கு கடைப்பிடி. இரவில் திரிபவனே, உன் மனைவியர் காக்கப்பட வேண்டியவர்கள் போலவே பிறருடைய மனைவியரும் காக்கப்பட வேண்டியவர்கள்.’ இங்கே சீதை ராவணனின் ‘ஸ்வதர்ம:’ (சொந்த தர்மம்) என்ற வாதத்தை எளிய நியாயத்தால் தகர்க்கிறாள் — தனக்கு விரும்பாததைப் பிறருக்குச் செய்யக்கூடாது. அவளுடைய சொற்களில் சினமும் இல்லை, கெஞ்சலும் இல்லை; தர்மத்தின் தெளிவு மட்டுமே உள்ளது. துயரத்தால் வருந்தி அழுதாலும் அவள் சொல்லில் உறுதியானவள் — உடல் நடுங்குகிறது, மனம் நடுங்கவில்லை. ‘ஏகபத்னீ’ (ஒருவனுக்கே மனைவி) என்ற சொல் ராமனின் ஏகபத்தினி விரதத்தையும் நினைவூட்டுகிறது; இருவரின் உறுதிப்பாடும் ஒன்றையொன்று பிரதிபலிக்கிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் நீளமாகப் பேசினான், சீதையோ மௌனமாக இருந்தாள்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அவளுடைய முதல் சொல். அவளுடைய மறுமொழியின் வரிசையும் சிந்தித்து அமைக்கப்பட்டது — முதலில் மறுப்பு, பிறகு தர்ம அறிவுரை, பிறகு நலம் தரும் அறிவுரை, இறுதியில் அச்சுறுத்தல்.

அவள் அறிவுறுத்துகிறாள் — ‘உன்னையே உவமையாகக் கொண்டு உன் சொந்த மனைவியரிடம் மகிழ்ந்திரு. தன் மனைவியரிடம் நிறைவு பெறாதவனும், நிலையற்றவனும், அலைபாயும் புலன்களுடையவனும், வஞ்சக அறிவுடையவனுமான ஆடவனைப் பிறர் மனைவியர் தோல்விக்கு இட்டுச் செல்கின்றனர்.’ இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் எட்டாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் உடையது. ‘இங்கே நல்லோர் இல்லையா? அல்லது நல்லோர் இருந்தும் நீ அவர்களைப் பின்பற்றுவதில்லையா? ஏனெனில் உன் அறிவு இப்படித் தலைகீழாகவும் ஒழுக்கமற்றதாகவும் இருக்கிறது.’ ‘அல்லது, அறிவுடையவர்கள் சொன்ன நலம் தரும் சொற்களைப் பொய்யான வழியில் செலுத்தப்பட்ட மனமுடைய நீ, ராக்ஷசர்களின் அழிவுக்காகவே ஏற்றுக்கொள்வதில்லை.’ இந்த இரு சுலோகங்களின் பின்பாதிகள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன, திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. பிறகு அரசியல் நெறியின் பொது உண்மை — ‘தன்னடக்கமில்லாத, அநீதியில் ஈடுபட்ட அரசனை அடைந்து, செழிப்பான நாடுகளும் நகரங்களும் அழிகின்றன. அதுபோலவே ரத்தினக் குவியல்கள் நிறைந்த இந்த இலங்கையும் உன்னை அடைந்ததால், நீ ஒருவன் செய்த குற்றத்தால், விரைவிலேயே அழியும்.’ அரசனின் தனிப்பட்ட குற்றம் மக்களின் அழிவுக்குக் காரணமாகிறது என்பது ராமாயணத்தில் மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படும் அறிவுரை. ‘தன் சொந்தச் செயல்களால் கொல்லப்படும், தொலைநோக்கற்ற, பாவச்செயல் புரியும் ராவணனின் அழிவில் உயிர்கள் மகிழ்கின்றன. இவ்வாறே பாவச்செயல் புரியும் உன்னைப் பற்றி, நீ வஞ்சித்த மக்கள் மகிழ்ச்சியுடன் சொல்வார்கள் — நல்லவேளை, இந்தக் கொடியவன் இந்தக் கேட்டை அடைந்தான் என்று.’ சீதை ராவணனின் எதிர்காலத்தை அவனுடைய மக்களின் பார்வையிலிருந்து காட்டுகிறாள் — அவன் யாரைத் துன்புறுத்தினானோ, அவர்களே அவனுடைய மரணத்தில் விழா கொண்டாடுவார்கள். ‘ராவணாதீர்கதர்ஶின:’ என்ற அச்சுப் பதிப்பின் பாடத்தில் ‘ராவண அதீர்கதர்ஶின:’ என்று பிரிப்பு; பொருளோ ‘தொலைநோக்கற்ற ராவணனின்’ என்பதே. இந்தப் பகுதியில் சீதை வெறும் மனைவியாக அல்ல, நீதிநூலை உரைப்பவள் போல விளங்குகிறாள். அவளுடைய சொற்கள் உண்மையானவை என்பது யுத்த காண்டத்தில் நிரூபணமாகும். ‘நல்லோர் இல்லையா’ என்ற கேள்வியால் அவள் ராவணனின் அமைச்சர்களின் குறையையும் சுட்டுகிறாள் — அரசனின் அருகில் நலம் கூறுபவர்கள் இருந்தால், அவர்களுடைய சொல் மதிக்கப்படுவதில்லை. இதுவும் பின்னர் விபீஷணனின் அறிவுரை புறக்கணிக்கப்படுவதால் உண்மையாகும்.

‘செல்வச் சிறப்பாலோ பொருளாலோ என்னை ஆசைகாட்டி மயக்க முடியாது. சூரியனிடமிருந்து அதன் ஒளி பிரிக்க முடியாதது போல, நான் ராகவனிடமிருந்து பிரிக்க முடியாதவள்.’ ஒளி சூரியனிடமிருந்து தனித்திருப்பதில்லை — இந்த உவமை சீதைக்கும் ராமனுக்கும் உள்ள பிரிவின்மையைக் குறிக்கிறது; ஆகவே ராவணனின் ஆசைகாட்டல்கள் அனைத்தும் பொருளற்றவை. ‘உலகநாதனான அவனுடைய போற்றத்தக்க கையைத் தலையணையாகக் கொண்ட பின், வேறொருவனின் கையை நான் எப்படித் தலையணையாகக் கொள்வேன்?’ ‘விரதத்தை முடித்து நீராடிய, தன்னை அறிந்த அந்தணனுக்கு வித்தை உரியதாக இருப்பது போல, நான் அந்த மன்னனுக்கே தகுந்த மனைவி.’ வித்தை தகுதியுடையவனையே சார்ந்திருக்கிறது; அதுபோலச் சீதை ராமனையே சார்ந்திருக்கிறாள். பிறகு அவள் நலம் தரும் அறிவுரை கூறுகிறாள் — ‘ராவணா, காட்டில் பெண்யானையோடு யானைத்தலைவன் சேர்க்கப்படுவது போல, துயருற்றிருக்கும் என்னை ராமனோடு நன்முறையில் சேர்த்துவை.’ ‘உன் இருப்பிடத்தை (நகரத்தை)க் காக்கவும், கொடிய கட்டிலிருந்து தப்பவும் நீ விரும்பினால், ஆடவர்களில் காளையான ராமன் நீ நண்பனாக்கிக்கொள்ளத் தகுந்தவன்.’ ‘அவன் எல்லா தர்மங்களையும் அறிந்தவன், சரணடைந்தவர்களிடம் அன்புடையவன் என்று அறியப்பட்டவன்; நீ உயிர்வாழ விரும்பினால் அவனோடு நட்பு கொள். சரணடைந்தவர்களிடம் அன்புடைய அவனை மகிழ்வித்து, தூய மனத்துடன் என்னை அவனிடம் ஒப்படைத்துவிடு. இவ்வாறு ரகு குலத்தில் சிறந்தவனிடம் என்னை ஒப்படைத்தால் உனக்கு நன்மை உண்டாகும்; வேறுவிதமாகச் செய்தால் பெருந்துன்பத்தை அடைவாய்.’ இருபது முதல் இருபத்திரண்டு வரையிலான சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. இங்கே சீதையின் பெருந்தன்மை காணத்தக்கது — தனக்குத் தீங்கு செய்தவனுக்கும் அவள் சரணாகதியின் வழியைக் காட்டுகிறாள்; சரணடைந்தவர்களிடம் ராமன் காட்டும் அன்பில் அவளுக்கு உறுதியான நம்பிக்கை. இதே கருத்துதான் பின்னர் விபீஷணனின் சரணாகதியில் வெற்றி பெறும். சீதையின் சொல் அச்சத்தால் அல்ல, கருணையால் சொல்லப்படுகிறது — ராவணன் தன்னைக் காத்துக்கொள்ளவும் வழி திறக்கப்பட்டது; அவன் அதை ஏற்கவில்லை என்பது அவனுடைய குற்றமே. ‘கையைத் தலையணையாகக் கொண்டு’ என்ற சுலோகம் இல்லறத்தின் அந்தரங்கமான நினைவு — வனவாசத்தில் ராமனின் கையே அவளுக்குத் தலையணையாக இருந்தது. ராவணனின் ரத்தினங்களும், படுக்கைகளும், மாளிகைகளும் அந்தக் கையோடு ஒப்பிடும்போது அற்பமானவை. வித்தையின் உவமையால் சீதை தன்னை ராமனின் தர்மபத்தினியாகவே முன்வைக்கிறாள், அனுபவிக்கப்படும் பொருளாக அல்ல. ‘மைத்ரீ’ (நட்பு) என்ற சொல்லும் கவனிக்கத்தக்கது — ராவணன் தர்மத்தை ஏற்றுக்கொண்டால், அவனை ராமனின் பகைவனாக அல்ல, நண்பனாகவும் கற்பனை செய்ய அவள் தயாராக இருக்கிறாள்.

‘ஏவப்பட்ட வஜ்ராயுதம் ஒருவேளை ஒருவனை விட்டுவிடலாம், யமனும் நீண்ட காலம் விட்டுவைக்கலாம்; ஆனால் சினங்கொண்ட உலகநாதனான ராகவன் உன்னைப் போன்றவனை விடமாட்டான்.’ ‘நூறு வேள்விகள் செய்த இந்திரன் ஏவிய இடியின் முழக்கம் போன்ற ராமனின் வில்லின் பேரொலியை நீ கேட்பாய்.’ ‘இங்கே விரைவிலேயே, அழகிய கணுக்களுடைய, எரியும் வாயுடைய பாம்புகள் போன்ற, ராம லக்ஷ்மணர்களின் பெயர் பொறிக்கப்பட்ட அம்புகள் வந்து விழும்.’ ‘இந்த நகரத்தில் கங்கப் பறவையின் இறகுகளை அணிந்த அவர்களுடைய அம்புகள் விழுந்து ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, இடைவெளியே இல்லாமல் செய்யும் — எள்ளளவு இடத்தையும் விட்டுவைக்காது; இதில் ஐயமில்லை.’ ‘ராமன் என்ற பெரிய கருடன், ராக்ஷச அரசர்கள் என்ற பெரும் பாம்புகளை, வினதையின் மைந்தன் பாம்புகளைப் பிடுங்குவது போல, வேகமாகப் பிடுங்கி எறிவான்.’ ‘பகைவரை அடக்கும் என் கணவன், விஷ்ணு மூன்று அடிகளால் அசுரர்களிடமிருந்து ஒளிமிக்க செல்வத்தை மீட்டது போல, உன்னிடமிருந்து என்னை விரைவில் மீட்டுச் செல்வான்.’ வாமன அவதாரத்தை நினைவூட்டுவதால் ராமனின் விஷ்ணுத் தன்மையும் குறிக்கப்படுகிறது. ‘ராக்ஷசர்களின் இருப்பிடமான ஜனஸ்தானம் அழிக்கப்பட்டு, ராக்ஷசர்களின் படை கொல்லப்பட்ட பின், ஆற்றலற்ற நீ, ராக்ஷசனே, இந்தத் தீச்செயலைச் செய்தாய்.’ கர தூஷணர் முதலியோரின் வதமும் ஜனஸ்தானத்தின் அழிவும் சீதையின் நேரடி அனுபவம்; அதையே ராமனின் வலிமைக்குச் சான்றாக அவள் ராவணனுக்கு நினைவூட்டுகிறாள். இங்கே சீதை ராவணனின் அச்சங்களையே அவன் முன் வைக்கிறாள் — முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் தற்புகழ்ச்சியில் மறைத்ததை அவள் வெளிப்படுத்துகிறாள். கருடன் பாம்பு உவமையும் முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் சொன்ன உவமைக்கு மறுமொழியாகும் — அங்கே ராவணன் சீதையைக் கருடன் என்றும் தன்னைப் பாம்பு என்றும் சொன்னான்; இங்கே ராமன் கருடன், ராக்ஷசர்கள் பாம்புகள். வஜ்ராயுதம், யமன், இடி, பாம்புகள், கருடன், விஷ்ணு ஆகிய உவமானங்கள் படிப்படியாக அச்சத்தை வளர்க்கின்றன. ‘ராமலக்ஷ்மணலக்ஷிதா:’ (ராம லக்ஷ்மணர்களின் பெயர் பொறிக்கப்பட்ட) என்ற சொல்லால் அம்புகளில் பெயர்கள் பொறிக்கப்பட்டிருப்பது குறிக்கப்படுகிறது — ஒவ்வொரு அம்பும் தன் தலைவனின் அறிவிப்பு போன்றது. இடைவெளியின்மையை வர்ணிப்பதன் மூலம் இலங்கையின் வானம் அம்புகளால் மூடப்படும் என்ற சித்திரம் முன்வைக்கப்படுகிறது.

‘இழிந்தவனே, மனிதர்களில் சிங்கங்களான அந்த இரு சகோதரர்களும் வெளியே சென்றிருந்தபோது, வெறுமையான ஆசிரமத்திற்குள் நுழைந்து நீ என்னைக் கவர்ந்து வந்தாய்.’ சீதை ராவணனின் கோழைத்தனத்தைத் தெளிவாகச் சொல்கிறாள் — அவன் போர் செய்யவில்லை, திருட்டையே செய்தான். ‘நாய் இரண்டு புலிகளின் முன் நிற்க முடியாதது போல, ராம லக்ஷ்மணர்களின் வாசனையை முகர்ந்த மாத்திரத்திலேயே அவர்களுடைய பார்வையில் உன்னால் நிற்க முடியாது.’ ‘இந்திரனின் இரு கைகளோடு போரிட்டபோது விருத்திரனின் ஒற்றைக் கை இணையாக நின்று போரிட முடியாமல் நிலைகுலைந்தது போல, அவ்விருவரோடும் போரிடும்போது உன் நிலையும் இருக்கும்.’ ‘சூரியன் சிறிதளவு நீரை உறிஞ்சிவிடுவது போல, என் தலைவனான ராமன் சௌமித்ரியோடு விரைவில் வந்து அம்புகளால் உன் உயிரைப் பறிப்பான்.’ இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் உள்ளது — ‘நீ குபேரனின் மலைக்குச் சென்றாலும், அல்லது வருண மன்னனின் சபைக்கோ இருப்பிடத்திற்கோ சென்றாலும், காலத்தால் தாக்கப்பட்ட பெருமரம் இடியிலிருந்து தப்பாதது போல, தசரதனின் மைந்தனிடமிருந்து நீ ஐயமின்றித் தப்பமாட்டாய்.’ ‘காலஹத:’ (காலத்தால் தாக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் சீதை அறிவிக்கிறாள் — ராவணன் காலத்தால் ஏற்கனவே கொல்லப்பட்டுவிட்டான், ராமன் ஒரு கருவி மட்டுமே. இவ்வாறு சீதையின் மறுமொழி அச்சத்தில் தொடங்கி, தர்ம அறிவுரையால் வளர்ந்து, ராமனின் வீரத்தை அறிவிப்பதில் முடிகிறது. எவளுடைய உடல் நடுங்கிக்கொண்டிருந்ததோ, அவளுடைய சொல் சர்க்கத்தின் முடிவில் வஜ்ரம் போல உறுதியாகிறது. நாய்-புலி, சூரியன்-நீர், இடி-மரம் என்ற உவமைகளால் ராமனுக்கும் ராவணனுக்கும் உள்ள வலிமையின் ஒப்பின்மை மூன்று வகையில் காட்டப்படுகிறது. குபேரன் ராவணனின் சகோதரன், வருணன் நீர்நிலைகளின் தலைவன் — ராவணன் முன்பு எங்கே வெற்றி பெற்றானோ, அங்கேயும் அவனுக்குப் புகலிடம் கிடைக்காது என்பது குறிப்பு. ‘ஶூன்யம் ஆஶ்ரமம்’ (வெறுமையான ஆசிரமம்) என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; ஏனெனில் சீதையின் பார்வையில் அதுவே ராவணனின் இழிவுக்கு முதன்மையான சான்று — வீரன் நேருக்கு நேர் போரிடுகிறான், திருடன் வெறுமையான இடத்தில் நுழைகிறான்.

ಕ್ರೂರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪೀಡಿತಳಾದ, ದೀನಸ್ವರದ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ, ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆ ಪತಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲನೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದಳು. ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಅವಳು ಒಂದು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಚೇಷ್ಟೆ ಅತೀವ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಪರಪುರುಷನೊಡನೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ತುಚ್ಛ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೋ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನ್ನ ಸ್ವಜನರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಲಿ. ಪಾಪಕರ್ಮಿಯು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲದಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಏಕಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನಿಂದ ನಿಂದ್ಯವಾದ ಅಕಾರ್ಯವು ಮಾಡಲಾಗದು.’ ‘ಮಹತ್ತಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು, ಪುಣ್ಯವಾದ ಕುಲವನ್ನು ಸೇರಿದವಳು ನಾನು’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ಜನ್ಮಕುಲವನ್ನೂ ಪತಿಕುಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ‘ವೃತ್ತಶೀಲೇ ಕುಲೇ ಜಾತಾಮ್’ (ಸದಾಚಾರಶೀಲವುಳ್ಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಬೆನ್ನುಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಅವಜ್ಞೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ನಾನು ಪರಪತ್ನಿ, ಪತಿವ್ರತೆ; ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಿಸು, ಸಜ್ಜನರ ವ್ರತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸು. ನಿಶಾಚರನೇ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಣೀಯರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರ ಪತ್ನಿಯರೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ತರ್ಕವನ್ನು ಸರಳವಾದ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಲ್ಲದುದನ್ನು ಇತರರಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಬಾರದು. ಅವಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢ — ದೇಹ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ನಡುಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಏಕಪತ್ನೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇಬ್ಬರ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಮೌನವನ್ನು ತಾಳಿದ್ದಳು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮೊದಲ ಮಾತು. ಅವಳ ಉತ್ತರದ ಕ್ರಮವೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ — ಮೊದಲು ನಿರಾಕರಣೆ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಅನಂತರ ಹಿತೋಪದೇಶ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಯದರ್ಶನ.

ಅವಳು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನೇ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲೇ ರಮಿಸು. ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಲ್ಲದ, ಚಂಚಲನಾದ, ಚಂಚಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ, ಕಪಟಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಪರಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಾಭವಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಇಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ಇಲ್ಲವೋ, ಅಥವಾ ಸಜ್ಜನರಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ? ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಹೀಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ, ಆಚಾರವರ್ಜಿತವಾಗಿದೆ.’ ‘ಅಥವಾ ವಿವೇಕಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು, ಮಿಥ್ಯೆಯಿಂದ ದಾರಿತಪ್ಪಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸತ್ಯ — ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ, ಅನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೂ ನಗರಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರತ್ನರಾಶಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಲಂಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು, ನಿನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಬಹುಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವುದು.’ ರಾಜನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೋಷವೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ರಾಮಾಯಣವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಉಪದೇಶ. ‘ತನ್ನದೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಿರುವ, ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು, ನಿನ್ನಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಜನರು — ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಈ ಕ್ರೂರನಿಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ಬಂತು — ಎಂದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳುವರು.’ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಯಾರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅವರೇ ಅವನ ಮರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವವನ್ನಾಚರಿಸುವರು. ‘ರಾವಣಾದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ ಎಂಬ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣ ಅದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ ಎಂದು ಪದವಿಭಾಗ, ಅರ್ಥವಾದರೋ ‘ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ರಾವಣನ’ ಎಂದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಪತ್ನಿಯಾಗಿಯಲ್ಲ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರವಕ್ತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮಾತುಗಳು ಯಥಾರ್ಥವಾದವು ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು. ‘ಸಜ್ಜನರು ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ದೋಷವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಜನ ಬಳಿ ಹಿತವಾದಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮಾತು ಅನಾದೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೂ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪದೇಶದ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು.

‘ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದಾಗಲೀ ಧನದಿಂದಾಗಲೀ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಭೆ ಬೇರೆಯಲ್ಲದಂತೆ ನಾನು ರಾಘವನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ.’ ಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಉಪಮೆ ಸೀತಾರಾಮರ ಅಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳೂ ನಿರರ್ಥಕ. ‘ಲೋಕನಾಥನಾದ ಅವನ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಭುಜವನ್ನು ತಲೆದಿಂಬನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರ ಭುಜವನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ತಲೆದಿಂಬನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ‘ವ್ರತವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾದ ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ವಿಪ್ರನಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ನಾನು ಆ ಭೂಪತಿಗೇ ತಕ್ಕ ಪತ್ನಿ.’ ವಿದ್ಯೆ ಯೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನೇ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾವಣ, ಒಳ್ಳೆಯದು, ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇರಿಸು — ವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಡನೆ ಗಜರಾಜನನ್ನು ಸೇರಿಸುವಂತೆ.’ ‘ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು (ಪುರವನ್ನು) ರಕ್ಷಿಸಲು, ಘೋರವಾದ ಬಂಧನವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ನೀನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದು.’ ‘ಅವನು ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ನೀನು ಬದುಕಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನೊಡನೆ ಮೈತ್ರಿಯಾಗಲಿ. ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನಾದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು, ಶುದ್ಧಮನಸ್ಕನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು. ಹೀಗೆ ರಘೂತ್ತಮನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗುವುದು; ಬೇರೆ ರೀತಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪರಮ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಪಕಾರಿಗೂ ಅವಳು ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ದೃಢವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ. ಇದೇ ವಿಚಾರ ಮುಂದೆ ವಿಭೀಷಣನ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗುವುದು. ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಾರ್ಗವೂ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅವನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನದೇ ದೋಷ. ‘ಭುಜವನ್ನು ತಲೆದಿಂಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ದಾಂಪತ್ಯದ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಮರಣೆ — ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಭುಜವೇ ಅವಳ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿತ್ತು. ರಾವಣನ ರತ್ನಗಳು, ಶಯ್ಯೆಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಆ ಭುಜದ ಎದುರು ತುಚ್ಛ. ವಿದ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆ ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ‘ಮೈತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾವಣನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಅವನನ್ನು ರಾಮನ ಶತ್ರುವಾಗಿಯಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಲು ಅವಳು ಸಿದ್ಧಳು.

‘ಎಸೆದ ವಜ್ರಾಯುಧವು ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು, ಯಮನೂ ಬಹುಕಾಲ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲೋಕನಾಥ ರಾಘವನು ನಿನ್ನಂತಹವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಶತಕ್ರತುವು (ಇಂದ್ರನು) ಎಸೆದ ಸಿಡಿಲಿನ ನಿರ್ಘೋಷದಂತಹ ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಹಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ನೀನು ಕೇಳುವೆ.’ ‘ಇಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ, ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಉರಿಯುವ ಬಾಯಿಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತಿರುವ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುವುವು.’ ‘ಈ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುವುವು — ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ವೈನತೇಯನು (ಗರುಡನು) ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ರಾಮನೆಂಬ ಮಹಾಗರುಡನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರೆಂಬ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳನ್ನು ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತೆಸೆಯುವನು.’ ‘ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಸುರರಿಂದ ಉಜ್ವಲವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದಂತೆ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ನಿನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನು.’ ವಾಮನಾವತಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಜನಸ್ಥಾನವು ನಾಶವಾದಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವು ಹತವಾದಾಗ, ಅಶಕ್ತನಾದ ನೀನು, ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ಅನುಚಿತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ.’ ಖರದೂಷಣಾದಿಗಳ ವಧೆ, ಜನಸ್ಥಾನದ ವಿನಾಶ — ಇವು ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ; ಅದನ್ನೇ ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಅವಳು ರಾವಣನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಭಯಗಳನ್ನೇ ಅವನ ಎದುರು ಇಡುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಏನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಅವಳು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಗರುಡಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹೇಳಿದ ಉಪಮೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಗರುಡನೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ಪವೆಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಗರುಡ, ರಾಕ್ಷಸರು ಸರ್ಪಗಳು. ವಜ್ರ, ಯಮ, ಸಿಡಿಲು, ಸರ್ಪಗಳು, ಗರುಡ, ವಿಷ್ಣು — ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣಲಕ್ಷಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳ ಕೆತ್ತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಣವೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಘೋಷಣೆಯಂತೆ. ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುವ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಆಕಾಶವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವುದು ಎಂಬ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಧಮನೇ, ನರಸಿಂಹರಾದ ಆ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ.’ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಕಳ್ಳತನವನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು. ‘ನಾಯಿಯು ಎರಡು ಹುಲಿಗಳ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರದಂತೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಮೂಸಿದರೂ ಸಾಕು, ಅವರ ಕಣ್ಣೆದುರು ನಿಲ್ಲಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ವೃತ್ರನ ಒಂದು ತೋಳಿಗೂ ಇಂದ್ರನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಗೂ ನಡೆದ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನ ಹಿಡಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನದೂ ಅಸ್ಥಿರವೇ.’ ‘ಸೂರ್ಯನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ, ನನ್ನ ಒಡೆಯನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ಕುಬೇರನ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, ಅಥವಾ ವರುಣರಾಜನ ಸಭೆಗೋ ಮನೆಗೋ ಹೋದರೂ, ಕಾಲನಿಂದ ಹತವಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷವು ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಂತೆ, ನೀನು ದಾಶರಥಿಯಿಂದ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ‘ಕಾಲಹತಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಹತನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾವಣನು ಕಾಲನಿಂದ ಈಗಾಗಲೇ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರವು ಭಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಧರ್ಮೋಪದೇಶದಿಂದ ಬೆಳೆದು, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾರ ದೇಹ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಅವಳ ವಾಣಿ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢ. ನಾಯಿ ಹುಲಿಗಳು, ಸೂರ್ಯ ನೀರು, ಸಿಡಿಲು ಮರ — ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮ ರಾವಣರ ಬಲದ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಸಹೋದರ, ವರುಣನು ಜಲಾಧಿಪ — ಎಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಹಿಂದೆ ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ದೊರೆಯದು ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಶೂನ್ಯಮ್ ಆಶ್ರಮಮ್’ (ಶೂನ್ಯ ಆಶ್ರಮ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಾವಣನ ಅಧಮತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ — ವೀರನು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಳ್ಳನು ಶೂನ್ಯಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ഘോരനായ രാക്ഷസന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആർത്തയും ദീനസ്വരയും ദുഃഖാർത്തയുമായി, കരഞ്ഞും വിറച്ചുംകൊണ്ട്, തപസ്വിനിയും പതിവ്രതയുമായ സീത ഭർത്താവിനെമാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് മെല്ലെ മറുപടി പറഞ്ഞു. നിർമലമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള അവൾ ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽ വച്ചുകൊണ്ടാണ് സംസാരിക്കുന്നത് — ഈ ചേഷ്ട അത്യന്തം അർഥപൂർണമാണ്. പരപുരുഷനോടു നേരിട്ടു സംഭാഷണം ഉചിതമല്ല എന്നതിനാൽ പുൽക്കൊടി നടുവിൽ വയ്ക്കുന്നു; കൂടാതെ, അവളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണൻ പുല്ലുപോലെ നിസ്സാരനാണ് എന്നും ധ്വനിക്കുന്നു. ‘എന്നിൽനിന്നു മനസ്സു പിൻവലിക്കൂ, നിന്റെ മനസ്സ് സ്വന്തം ജനങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കട്ടെ. പാപം ചെയ്യുന്നവനു സിദ്ധി പ്രാർഥിക്കാൻ അർഹതയില്ലാത്തതുപോലെ, നിനക്ക് എന്നെ പ്രാർഥിക്കുന്നതു യുക്തമല്ല. ഏകപത്നിയായ ഞാൻ നിന്ദ്യമായ ഈ അകാര്യം ചെയ്യുകയില്ല.’ ‘മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളാണ് ഞാൻ, പുണ്യമായ കുലത്തിൽ എത്തിയവളുമാണ്’ എന്ന് അവൾ തന്റെ ജന്മകുലത്തെയും ഭർത്തൃകുലത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ‘വൃത്തശീലേ കുലേ ജാതാം’ (സദാചാരശീലമുള്ള കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളെ) എന്നു കവി പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ അവളുടെ വായിലൂടെ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം യശസ്വിനിയായ വൈദേഹി രാവണനു പുറംതിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — മുഖം തിരിച്ചുള്ള സംസാരവും അവജ്ഞയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘പരന്റെ ഭാര്യയും പതിവ്രതയുമായ ഞാൻ നിനക്കു ചേർന്ന ഭാര്യയല്ല. ധർമത്തെ നന്നായി നോക്കൂ, സജ്ജനങ്ങളുടെ വ്രതം നന്നായി ആചരിക്കൂ. നിശാചരാ, നിന്റെ ഭാര്യമാർ സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരായിരിക്കുന്നതുപോലെ മറ്റുള്ളവരുടേതും.’ ഇവിടെ സീത രാവണന്റെ ‘സ്വധർമം’ എന്ന തർക്കത്തെ ലളിതമായ ന്യായത്താൽ ഖണ്ഡിക്കുന്നു — തനിക്കിഷ്ടമില്ലാത്തതു മറ്റുള്ളവരോടു ചെയ്യരുത്. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധമില്ല, യാചനയില്ല, ധർമത്തിന്റെ സ്പഷ്ടതമാത്രം. ദുഃഖാർത്തയായി കരയുമ്പോഴും അവൾ വാക്കിൽ ദൃഢയാണ് — ശരീരം വിറയ്ക്കുന്നു, മനസ്സു വിറയ്ക്കുന്നില്ല. ‘ഏകപത്നീ’ എന്ന പദം രാമന്റെ ഏകപത്നീവ്രതത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇരുവരുടെയും നിഷ്ഠ പരസ്പരം പ്രതിഫലിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ ദീർഘമായി സംസാരിച്ചു, സീതയാകട്ടെ മൗനം പാലിച്ചു; ഈ സർഗത്തിലാണ് അവളുടെ ആദ്യവചനം. അവളുടെ മറുപടിയുടെ ക്രമവും ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ചതാണ് — ആദ്യം നിരാകരണം, പിന്നെ ധർമോപദേശം, പിന്നെ ഹിതോപദേശം, ഒടുവിൽ ഭയദർശനം.

അവൾ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘നിന്നെത്തന്നെ ഉപമയാക്കി സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ രമിക്കൂ. സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ തൃപ്തിയില്ലാത്ത, ചപലനും ചപലേന്ദ്രിയനും വഞ്ചനാബുദ്ധിയുമായ പുരുഷനെ പരദാരങ്ങൾ പരാജയത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ എട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ‘ഇവിടെ സജ്ജനങ്ങളില്ലേ, അതോ സജ്ജനങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും നീ അവരെ അനുസരിക്കുന്നില്ലേ? കാരണം നിന്റെ ബുദ്ധി ഇങ്ങനെ വിപരീതവും ആചാരരഹിതവുമാണ്.’ ‘അല്ലെങ്കിൽ, വിവേകികൾ പറഞ്ഞ ഹിതകരമായ വാക്ക്, മിഥ്യാമാർഗത്തിൽ മനസ്സുറച്ച നീ, രാക്ഷസരുടെ നാശത്തിനായിത്തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെയും ഉത്തരാർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. പിന്നെ രാജനീതിയുടെ സാമാന്യസത്യം — ‘അകൃതാത്മാവും അനീതിയിൽ ആസക്തനുമായ രാജാവിനെ കിട്ടുമ്പോൾ സമൃദ്ധമായ രാഷ്ട്രങ്ങളും നഗരങ്ങളും നശിക്കുന്നു. അതുപോലെതന്നെ രത്നസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ ലങ്ക, നിന്നെ കിട്ടിയതിനാൽ, നിന്റെ ഒരുവന്റെ അപരാധംകൊണ്ട് അധികം താമസിയാതെ നശിക്കും.’ രാജാവിന്റെ വ്യക്തിപരമായ ദോഷം പ്രജകളുടെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു എന്നത് രാമായണം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്ന ഉപദേശമാണ്. ‘സ്വന്തം കർമങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന, ദീർഘദർശിയല്ലാത്ത, പാപകർമിയായ രാവണന്റെ വിനാശത്തിൽ ജീവികൾ ആനന്ദിക്കും. ഇങ്ങനെ പാപകർമിയായ നിന്നെക്കുറിച്ച്, നീ ദ്രോഹിച്ച ജനങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ പറയും — ഭാഗ്യവശാൽ ഈ ഘോരൻ ഈ ആപത്തിൽ പെട്ടു എന്ന്.’ സീത രാവണന്റെ ഭാവിയെ അവന്റെ പ്രജകളുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ പീഡിപ്പിച്ചവർതന്നെ അവന്റെ മരണത്തിൽ ഉത്സവം കൊണ്ടാടും. ‘രാവണാദീർഘദർശിനഃ’ എന്ന അച്ചടിപ്പാഠത്തിൽ ‘രാവണ അദീർഘദർശിനഃ’ എന്നാണു പദവിഭാഗം; അർഥമാകട്ടെ ‘ദീർഘദർശിയല്ലാത്ത രാവണന്റെ’ എന്നുതന്നെ. ഈ ഭാഗത്ത് സീത വെറും പത്നിയല്ല, നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രവക്താവിനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അവളുടെ വാക്കുകൾ യാഥാർഥ്യമാണെന്നു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ തെളിയും. ‘സജ്ജനങ്ങളില്ലേ’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൾ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ ദോഷവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ അടുത്ത് ഹിതം പറയുന്നവരുണ്ടെങ്കിൽ അവരുടെ വാക്ക് അനാദരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതും പിന്നീട് വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശം നിരസിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെ സത്യമാകും.

‘ഐശ്വര്യംകൊണ്ടോ ധനംകൊണ്ടോ എന്നെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാനാവില്ല. സൂര്യനിൽനിന്നു പ്രഭയെന്നപോലെ രാഘവനിൽനിന്നു ഞാൻ അനന്യയാണ്.’ പ്രഭ സൂര്യനിൽനിന്നു വേറിട്ടതല്ല — ഈ ഉപമ സീതാരാമന്മാരുടെ അഭേദത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ പ്രലോഭനങ്ങളെല്ലാം നിരർഥകമാണ്. ‘ലോകനാഥനായ അവന്റെ ആദരണീയമായ കൈ തലയണയാക്കിയ ഞാൻ എങ്ങനെയാണ് മറ്റൊരുവന്റെ കൈ തലയണയാക്കുക?’ ‘വ്രതസ്നാനം ചെയ്ത ആത്മജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണനു വിദ്യയെന്നപോലെ, ആ ഭൂപതിക്കുമാത്രം ചേർന്ന ഭാര്യയാണ് ഞാൻ.’ വിദ്യ യോഗ്യനായ അധികാരിയെമാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ സീത രാമനെമാത്രം. പിന്നെ അവൾ ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘രാവണാ, നല്ലത്, ദുഃഖിതയായ എന്നെ രാമനുമായി ചേർക്കൂ, വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന പിടിയാനയോടു ഗജാധിപനെ ചേർക്കുന്നതുപോലെ.’ ‘നിന്റെ സ്ഥാനം (നഗരം) സംരക്ഷിക്കാനും ഘോരമായ ബന്ധനം ഒഴിവാക്കാനും നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെയാണ് നീ മിത്രമാക്കേണ്ടത്.’ ‘അവൻ സർവധർമജ്ഞനും ശരണാഗതവത്സലനും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നവനാണ്; ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവനുമായി മൈത്രിയുണ്ടാകട്ടെ. ശരണാഗതവത്സലനായ അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കൂ, വിനീതനായി എന്നെ അവനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കൂ. ഇങ്ങനെ രഘൂത്തമന് എന്നെ നൽകിയാൽ നിനക്കു സ്വസ്തിയുണ്ടാകും; മറിച്ചു ചെയ്താൽ നീ പരമമായ വിപത്തിൽ പെടും.’ ഇരുപതുമുതൽ ഇരുപത്തിരണ്ടുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഇവിടെ സീതയുടെ ഔദാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം — അപകാരിക്കുപോലും അവൾ ശരണാഗതിയുടെ മാർഗം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യത്തിൽ അവൾക്കു ദൃഢമായ ശ്രദ്ധയുണ്ട്. ഇതേ വിചാരമാണ് പിന്നീട് വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗതിയിൽ സഫലമാകുന്നത്. സീതയുടെ വാക്ക് ഭയത്താലല്ല, കരുണയാലാണ് പറയുന്നത് — രാവണന്റെ രക്ഷയ്ക്കുള്ള വഴിയും തുറന്നുകൊടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് അവന്റെതന്നെ ദോഷം. ‘ഭുജം ഉപധായ’ (കൈ തലയണയാക്കി) എന്ന ശ്ലോകം ദാമ്പത്യത്തിന്റെ അന്തരംഗമായ ഒരു ഓർമയാണ് — വനവാസത്തിൽ രാമന്റെ കൈയായിരുന്നു അവളുടെ തലയണ. രാവണന്റെ രത്നങ്ങളും ശയ്യകളും പ്രാസാദങ്ങളും ആ കൈയോടു തുലനം ചെയ്യുമ്പോൾ നിസ്സാരമാണ്. വിദ്യയുടെ ഉപമയിലൂടെ സീത തന്നെ രാമന്റെ ധർമപത്നിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു, ഭോഗവസ്തുവായല്ല. ‘മൈത്രി’ എന്ന വാക്കും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണൻ ധർമം സ്വീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവനെ രാമന്റെ ശത്രുവായല്ല, മിത്രമായിപ്പോലും സങ്കല്പിക്കാൻ അവൾ തയ്യാറാണ്.

‘വിട്ടയച്ച വജ്രം ഒരുപക്ഷേ ഒഴിവാക്കിയേക്കാം, അന്തകൻപോലും ഏറെക്കാലം ഒഴിവാക്കിയേക്കാം; എന്നാൽ ക്രുദ്ധനായ ലോകനാഥൻ രാഘവൻ നിന്നെപ്പോലെയുള്ളവനെ ഒഴിവാക്കുകയില്ല.’ ‘ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രൻ വിട്ട ഇടിവാളിന്റെ മുഴക്കംപോലെ രാമന്റെ വില്ലിന്റെ മഹാനാദം നീ കേൾക്കും.’ ‘ഇവിടെ വേഗത്തിൽ, നല്ല മുട്ടുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന വായുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പേരു മുദ്രണം ചെയ്ത ശരങ്ങൾ വന്നുവീഴും.’ ‘ഈ നഗരത്തിൽ കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകളണിഞ്ഞ ശരങ്ങൾ വീണ് രാക്ഷസരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് ഇടമില്ലാതാക്കും — ഒരു എള്ളിന്റെ ഇടംപോലും ഒഴിച്ചിടുകയില്ല; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ‘രാമനാകുന്ന മഹാഗരുഡൻ, വൈനതേയൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരാകുന്ന മഹാസർപ്പങ്ങളെ വേഗത്തിൽ പിഴുതെടുക്കും.’ ‘ശത്രുസംഹാരകനായ എന്റെ ഭർത്താവ്, വിഷ്ണു മൂന്നു ചുവടുകളാൽ അസുരന്മാരിൽനിന്നു ജ്വലിക്കുന്ന ഐശ്വര്യം വീണ്ടെടുത്തതുപോലെ, നിന്നിൽനിന്ന് എന്നെ വേഗം വീണ്ടെടുക്കും.’ വാമനാവതാരത്തിന്റെ സ്മരണയിലൂടെ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ജനസ്ഥാനം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, രാക്ഷസരുടെ സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശക്തിയില്ലാത്ത നീ, രാക്ഷസാ, ഈ അധർമം ചെയ്തു.’ ഖരദൂഷണാദികളുടെ വധവും ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ വിനാശവും സീതയുടെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവമാണ്; അതുതന്നെ രാമന്റെ ബലത്തിന്റെ തെളിവായി അവൾ രാവണനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ സീത രാവണന്റെ ഭയങ്ങളെത്തന്നെ അവന്റെ മുന്നിൽ നിരത്തുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ആത്മപ്രശംസയിൽ അവൻ മറച്ചുവച്ചത് അവൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഗരുഡസർപ്പോപമയും മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ പറഞ്ഞ ഉപമയ്ക്കുള്ള മറുപടിയാണ് — അവിടെ രാവണൻ സീതയെ ഗരുഡനായും തന്നെ സർപ്പമായും പറഞ്ഞു; ഇവിടെ രാമൻ ഗരുഡൻ, രാക്ഷസർ സർപ്പങ്ങൾ. വജ്രം, അന്തകൻ, ഇടിവാൾ, സർപ്പങ്ങൾ, ഗരുഡൻ, വിഷ്ണു എന്നീ ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമേണ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമലക്ഷ്മണലക്ഷിതാഃ’ (രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ മുദ്രയുള്ളവ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ശരങ്ങളിൽ പേരുകൾ കൊത്തിയിരിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഓരോ ശരവും സ്വാമിയുടെ ഘോഷണംപോലെ. ‘അസമ്പാതം’ (ഇടമില്ലായ്മ) എന്ന വർണനയിലൂടെ ലങ്കയുടെ ആകാശം ശരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടും എന്ന ചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

‘അധമാ, നരസിംഹങ്ങളായ ആ സഹോദരന്മാർ അകലെപ്പോയിരുന്നപ്പോൾ, ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽ കടന്നാണ് നീ എന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയത്.’ സീത രാവണന്റെ ഭീരുത്വം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അവൻ യുദ്ധം ചെയ്തില്ല, മോഷണംമാത്രം. ‘രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഗന്ധംമാത്രം ശ്വസിച്ചാൽപ്പോലും, നായയ്ക്കു രണ്ടു പുലികളുടെ മുന്നിലെന്നപോലെ, അവരുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല.’ ‘ഇന്ദ്രന്റെ രണ്ടു കൈകളുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ വൃത്രന്റെ ഒറ്റക്കൈയുടെ പിടി ഉറയ്ക്കാതിരുന്നതുപോലെ, അവരുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ നിന്റേതും.’ ‘എന്റെ നാഥനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വേഗം വന്ന്, സൂര്യൻ അല്പജലത്തെയെന്നപോലെ, ശരങ്ങളാൽ നിന്റെ പ്രാണൻ എടുക്കും.’ അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ‘കുബേരന്റെ പർവതത്തിലേക്കു പോയാലും, വരുണരാജന്റെ സഭയിലോ ആലയത്തിലോ പോയാലും, കാലഹതമായ മഹാവൃക്ഷം ഇടിമിന്നലിൽനിന്നെന്നപോലെ, നീ ദാശരഥിയിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടുകയില്ല, സംശയമില്ല.’ ‘കാലഹതഃ’ (കാലത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു, രാവണൻ കാലത്താൽ മുമ്പേതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവനാണ്, രാമൻ നിമിത്തംമാത്രം. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ മറുപടി ഭയത്തിൽ ആരംഭിച്ച്, ധർമോപദേശത്താൽ വളർന്ന്, രാമന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ ഘോഷണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ആരുടെ ശരീരം വിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്നോ, അവളുടെ വാക്ക് സർഗാന്ത്യത്തിൽ വജ്രംപോലെ ദൃഢമാണ്. നായയും പുലികളും, സൂര്യനും ജലവും, ഇടിമിന്നലും വൃക്ഷവും എന്നീ ഉപമകളാൽ രാമരാവണന്മാരുടെ ബലത്തിന്റെ അതുല്യത മൂന്നു വിധത്തിൽ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. കുബേരൻ രാവണന്റെ സഹോദരനാണ്, വരുണൻ ജലാധിപനും — രാവണൻ മുമ്പു ജയിച്ച ഇടങ്ങളിൽപ്പോലും അവന് അഭയം ലഭിക്കില്ല എന്നു വ്യംഗ്യം. ‘ശൂന്യം ആശ്രമം’ (ശൂന്യമായ ആശ്രമം) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, കാരണം സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അതാണ് രാവണന്റെ അധമത്വത്തിന്റെ മുഖ്യതെളിവ് — വീരൻ നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, കള്ളൻ ശൂന്യമായ ഇടത്തു കടക്കുന്നു.

When she heard those words of the fierce rākṣasa, Sītā, stricken, weeping and trembling, a lady of ascetic life devoted to her husband and thinking of him alone, answered slowly in a wretched voice. Before she spoke, she placed a blade of grass between herself and Rāvaṇa, and the gesture is full of meaning: a faithful wife does not speak directly to a strange man, so the blade stands between them, and it also says that in her eyes Rāvaṇa is worth no more than a straw. Then, with her pure smile, she said: "Turn your mind away from me and let your heart find its delight among your own people. You have no business wooing me, any more than a sinner has in wooing perfection. I am a wife who belongs to one husband, and I will not do what is condemned and must not be done. I was born into a great family and I came by marriage into a holy one." In the previous sarga the poet himself had described her as born into a family of good conduct; now she says the same with her own mouth, recalling both the house of her birth and the house of her husband. Having said this, the illustrious Vaidehī turned her back on Rāvaṇa and spoke again, and speaking with her face turned away was itself a sign of contempt. "I am another man's wife, a faithful wife; I am no fit wife for you. Look to dharma as the good do, and keep the vow of the good. Night-roamer, just as your own wives must be protected, so must the wives of others." With this plain reasoning she demolished Rāvaṇa's claim that taking other men's wives was the rākṣasas' own dharma: what one would not wish for oneself one must not do to others. Grief-stricken and weeping, her body shook, but her mind did not, and her words were firm. When she called herself a wife of one husband, she also recalled Rāma's own vow to have but one wife; the faithfulness of each is mirrored in the other. In the previous sarga Rāvaṇa had talked at length while Sītā kept silent; here she speaks for the first time, and her answer is carefully ordered: first refusal, then instruction in dharma, then advice for his own good, and at the end a warning of what he has to fear.

She went on to teach him: "Take yourself as the measure, and find your pleasure in your own wives. The man who is not content with his own wives, who is fickle, whose senses are unrestrained and whose mind is bent on deceit, is brought to ruin by other men's wives. Are there no good men here? Or if there are, do you not follow them? For your mind is perverse and empty of right conduct. Or else your mind is set on falsehood and you will not accept the sound counsel of the wise, and so you are bringing about the destruction of the rākṣasas." Then she spoke a general truth of statecraft: "When prosperous kingdoms and cities fall to a king who has not mastered himself and who delights in wrongdoing, they perish. Just so, this Laṅkā, crowded with heaps of jewels, has fallen to you, and through the offence of you alone it will perish before long." That a king's private fault becomes the ruin of his people is a lesson the Rāmāyaṇa teaches again and again. "When a short-sighted evildoer is struck down by his own deeds, Rāvaṇa, all creatures rejoice at his destruction. So the people you have wronged will say of you, in their delight: 'Thank heaven the cruel one has come to this disaster.'" Sītā showed Rāvaṇa his future through the eyes of his own subjects: the very people he had oppressed would celebrate his death. By asking whether there were no good men in Laṅkā, she also pointed at the fault of his counsellors, or rather at his neglect of them: if men who gave sound advice stood near the king, their words went unheeded. That too will come true when Vibhīṣaṇa's counsel is spurned.

"I cannot be tempted by power or by riches," she said. "I am not other than Rāghava, as light is not other than the sun." Light never stands apart from the sun; the image declares that Sītā and Rāma are one, and so all Rāvaṇa's enticements were in vain. "I have rested my head on the honoured arm of that lord of the world; how could I ever rest it on the arm of anyone else? I am the fit wife of that lord of the earth alone, as sacred learning belongs only to a brahmin who has completed his vows and knows the self." Learning rests only with one worthy of it, and so Sītā rests with Rāma alone. Then she gave him advice for his own good: "It would be well, Rāvaṇa, for you to restore me in my misery to Rāma, as a lord of elephants in the forest is brought back to his mate. If you want to keep your city and escape a terrible captivity, Rāma, that bull among men, is the one you should make your friend. He is known to understand every dharma and to be gracious to all who come to him for refuge. If you wish to live, make friends with him. Win the favour of that protector of refugees; humble yourself and give me back to him. If you hand me over to the best of the Raghus, all will go well with you; if you do otherwise, you will fall into the gravest calamity." Here Sītā's generosity deserves notice: even to the man who wronged her she pointed out the way of taking refuge, so firm was her faith in Rāma's kindness to those who seek his shelter. This same thought will bear fruit later when Vibhīṣaṇa takes refuge with Rāma. The verse about resting her head on Rāma's arm is an intimate memory of their married life: in the forest his arm had been her pillow, and beside it Rāvaṇa's jewels, beds and palaces were nothing. And the word "friendship" is worth marking: she was ready to imagine Rāvaṇa as Rāma's friend rather than his enemy, if only he would accept dharma.

"A thunderbolt once hurled might pass you by," she went on, "and Death himself might pass you by for a long while, but Rāghava, lord of the world, once he is enraged, will not spare the likes of you. You will hear the great roar of Rāma's bow, like the crash of the thunderbolt hurled by Indra of the hundred sacrifices. Soon, here, arrows with fine joints, like serpents with blazing mouths, marked with the names of Rāma and Lakṣmaṇa, will come raining down. Falling on this city, feathered with heron plumes, they will slaughter the rākṣasas and leave not a sesame seed's breadth of space uncovered; of that there is no doubt. Rāma, a mighty Garuḍa, will swiftly carry off the great serpents who are the lords of the rākṣasas, just as Vinatā's son carries off snakes. My husband, tamer of foes, will soon take me away from you, as Viṣṇu with his three strides took the blazing fortune of the world away from the asuras." Recalling the dwarf incarnation, she also hints that Rāma is Viṣṇu. "When Janasthāna was destroyed, its garrison slain and the host of rākṣasas cut down, you, powerless as you were, did this base deed." The slaying of Khara, Dūṣaṇa and the rest and the ruin of Janasthāna she had witnessed herself, and she reminded Rāvaṇa of it as proof of Rāma's strength. Here Sītā sets before Rāvaṇa the very fears he had hidden beneath his boasting in the previous sarga. Her image of Garuḍa and the serpents answers the one he had used there: he had called himself the serpent and her the eagle, but now Rāma is Garuḍa and the rākṣasas are the snakes. The arrows marked with the brothers' names are each like a proclamation of their master, and the picture of a sky over Laṅkā so thick with arrows that no gap remains shows what is coming.

"Vilest of creatures, you carried me off by slipping into the empty hermitage while those two brothers, lions among men, were away." Sītā named Rāvaṇa's cowardice plainly: he had not fought, he had stolen. "Once you had caught so much as the scent of Rāma and Lakṣmaṇa, you could no more have stood in their sight than a dog can stand in the sight of two tigers. To hold your ground in battle against those two would have been as impossible for you as it was for Vṛtra, with his one arm, to hold out against the two arms of Indra. Soon my lord Rāma will come with Saumitri and take your life with his arrows, as the sun drinks up a little water. Whether you flee to Kubera's mountain, or to his dwelling, or to the assembly hall of King Varuṇa, you will certainly not escape the son of Daśaratha, any more than a great tree already struck down by Time escapes the thunderbolt." By calling him already struck down by Time, Sītā declared that Rāvaṇa had in truth been slain by Time long before, and that Rāma would be only the instrument. So her answer began in fear, grew into teaching in dharma, and ended in a proclamation of Rāma's might; the woman whose body had been trembling ended the sarga with a voice as hard as a thunderbolt. Kubera was Rāvaṇa's own brother and Varuṇa the lord of the waters; the implication is that even in places Rāvaṇa had once conquered he would find no shelter. And the empty hermitage returns again and again in her words, because for Sītā it is the chief proof of his baseness: a hero fights face to face, a thief creeps in where no one is at home.