राक्षसीभिः परिवृतां, दीनां, निरानन्दां, तपस्विनीं सीतां रावणः साकारैः अभिप्राययुक्तैः मधुरैः वाक्यैः आत्मनः भावं न्यदर्शयत्। सः प्रथमं तस्याः लज्जां भयं च लक्ष्यीकरोति — ‘हे नागनासोरु, मां दृष्ट्वा एव त्वं स्तनोदरं गूहमाना भयात् आत्मानम् अदर्शनं नेतुम् इच्छसि इव।’ ततः सः कामं निवेदयति — ‘विशालाक्षि, त्वां कामये; सर्वाङ्गगुणसम्पन्ने सर्वलोकमनोहरे, मां बहु मन्यस्व।’ अभयम् अपि ददाति — ‘इह न किञ्चित् मनुष्याः न कामरूपिणः अन्ये राक्षसाः आगन्तुं शक्नुवन्ति; मत्तः समुत्थितं भयं व्यपसर्पतु।’ तदनन्तरं सः निर्लज्जं स्वमतं प्रकाशयति — ‘भीरु, परस्त्रीणां गमनं, सम्प्रमथ्य हरणं वा राक्षसानां सर्वदा एव स्वधर्मः, अत्र संशयः नास्ति।’ एषः वाक्यः रावणस्य नीतेः मूलम् — सः अधर्मम् अपि जातिधर्मत्वेन समर्थयति। तथापि सः प्रतिजानीते — ‘अकामां त्वां न स्प्रक्ष्यामि, कामः शरीरे यथाकामं प्रवर्तताम्।’ अस्याः प्रतिज्ञायाः पृष्ठे कारणान्तरं पुराणेषु श्रूयते, किन्तु अत्र सः केवलं स्वसंयमम् इव दर्शयति। ‘देवि, भयं मा कार्षीः, मयि विश्वसिहि, तत्त्वेन प्रणयं कुरु, शोकलालसा मा भूः’ इति सः सान्त्वयति। अन्ते सः सीतायाः तपस्विवेषं निन्दति — एकवेणी, अधःशय्या, ध्यानं, मलिनम् अम्बरम्, अस्थाने उपवासः च — ‘एतानि तव औपयिकानि न।’ यानि पातिव्रत्यस्य चिह्नानि, तानि सः अयोग्यानि इति मन्यते; अत्र एव तयोः दृष्टिभेदः स्पष्टः। पूर्वसर्गे कविना वर्णितानि सीतायाः दैन्यचिह्नानि एव रावणः इदानीं स्वमुखेन उद्धरति, किन्तु विपरीतेन अभिप्रायेण। तस्य मधुराणि वचनानि बलात्कारस्य भयं गूहयितुं न शक्नुवन्ति। रावणस्य वाक्येषु द्विविधः स्वरः — एकतः स्नेहस्य आदरस्य च अभिनयः, अपरतः अधिकारस्य गर्वः। ‘अत्र अन्यः कोऽपि न आगच्छति, अहम् एव’ इति अभयं वस्तुतः भयस्य एव कारणम्, यतः तेन सीतायाः एकाकित्वं दृढीक्रियते। ‘स्वधर्मः’ इति शब्दस्य दुरुपयोगः अपि अवधेयः — धर्मपदेन अधर्मस्य आवरणं रावणस्य स्वभावः। सीता तु एतेषु वचनेषु मौनम् एव धारयति।

रावणः भोगानां सूचीं निवेदयति — विचित्राणि माल्यानि, चन्दनानि, अगुरूणि, विविधानि वासांसि, दिव्यानि आभरणानि, महार्हाणि पानानि, शयनानि, आसनानि, गीतं, नृत्यं, वाद्यं च — ‘मैथिलि, मां प्राप्य एतानि लभस्व।’ ‘त्वं स्त्रीरत्नम् असि; एवं मलिना मा भूः, गात्रेषु भूषणं कुरु; सुविग्रहे, मां प्राप्य कथम् अनर्हा स्याः?’ ततः सः कालस्य भयं दर्शयति — ‘इदं ते चारु संजातं यौवनम् अतिवर्तते; यत् अतीतं तत् स्रोतस्विनीनां स्रोतः इव पुनः न एति।’ एषः उपदेशः कामिनः मुखे अपि लोकसत्यम् एव — नदीप्रवाहः न प्रतिनिवर्तते। ततः रूपस्तुतिः — ‘मन्ये, रूपकर्ता विश्वकृत् त्वां कृत्वा उपरतः, यतः तव रूपोपमा अन्या नास्ति। रूपयौवनशालिनीं त्वां प्राप्य साक्षात् पितामहः अपि कः पुनः न अतिवर्तेत — धैर्यात् न च्यवेत?’ ‘शीतांशुसदृशानने पृथुश्रोणि, यत् यत् ते गात्रं पश्यामि, तस्मिन् तस्मिन् मम चक्षुः निबध्यते।’ अन्ते सः प्रस्तावं करोति — ‘मैथिलि, मम भार्या भव, एतं मोहं विसर्जय; बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां मम अग्रमहिषी भव।’ पातिव्रत्यं रावणस्य दृष्ट्या केवलं मोहः। स्तुतौ अतिशयोक्तिः स्पष्टा, तथापि कविः तां रावणस्य कामातुरस्य चित्तस्य प्रमाणत्वेन एव प्रस्तौति। ‘अग्रमहिषी’ इति पदेन मन्दोदर्याः अपि स्थानं सीतायै दातुम् इच्छति इति सूच्यते। भोगानां विस्तरेण वर्णनं तस्य मनसः स्वरूपं दर्शयति — तस्य सुखस्य कल्पना बाह्यवस्तुषु एव परिसमाप्ता। सीता तु वनवासे वल्कलानि, कन्दमूलफलानि, भूमिशय्यां च रामेण सह सुखेन स्वीकृतवती; अतः एतेषां भोगानां तस्याः दृष्ट्या मूल्यं नास्ति। ‘गीतं नृत्यं वाद्यं च’ इति राजभवनस्य विलासाः, ये अयोध्यायाम् अपि तस्याः सुलभाः आसन्, तथापि सा रामेण सह वनं वृतवती। यौवनस्य अस्थिरतायाः तर्कः, रूपस्य अतिशयस्तुतिः, अग्रमहिषीपदस्य लोभः च — त्रयः अपि उपायाः स्त्रियाः मनः हर्तुं लोके प्रसिद्धाः, रावणः तान् सर्वान् क्रमेण प्रयुङ्क्ते।

रावणः सर्वस्वं दातुम् उद्यतः — ‘भीरु, लोकेभ्यः सम्प्रमथ्य आहृतानि यानि रत्नानि, तानि सर्वाणि राज्यं च ते ददामि।’ ‘विलासिनि, तव हेतोः नानानगरमालिनीं सर्वां पृथिवीं विजित्य जनकाय प्रदास्यामि।’ सीतायाः पितुः नाम ग्रहणेन सः तस्याः पितृस्नेहम् अपि उपयोक्तुम् इच्छति। ततः आत्मश्लाघा — ‘लोके अन्यं न पश्यामि यः मे प्रतिबलः भवेत्; आहवे मम अप्रतिद्वन्द्वं सुमहत् वीर्यं पश्य। असकृत् संयुगे मया भग्नाः विमृदितध्वजाः सुरासुराः प्रत्यनीकेषु स्थातुम् अशक्ताः।’ एतत् तस्य बलस्य सत्यम् अपि, किन्तु अग्रे रामस्य पुरतः तत् निष्फलं भविष्यति। ‘मां इच्छ; अद्य तव उत्तमं प्रतिकर्म क्रियताम्, तव अङ्गे सुप्रभाणि भूषणानि अवसज्जन्ताम्।’ ‘प्रतिकर्मणा सुयुक्तं ते रूपं साधु पश्यामि; वरानने, दाक्षिण्येन प्रतिकर्माभिसंयुक्ता भव।’ अत्र टीकाटिप्पण्यां ‘भाविक’ अलङ्कारः उक्तः — भविष्यत् अलङ्करणं वर्तमानम् इव वर्णितम्। ‘यथाकामं भोगान् भुङ्क्ष्व, पिब, रमस्व, यथेष्टं पृथिवीं धनानि वा प्रयच्छ।’ ‘मयि विस्रब्धा ललस्व, धृष्टम् आज्ञापयस्व; मत्प्रासादात् ललन्त्याः तव बान्धवः अपि ललताम्।’ मुद्रिते ‘बान्धवस्तव’ इति एकवचनम्, ‘ललताम्’ इति क्रियया सह सङ्गच्छते। एवं रावणः दानं, बलं, भोगं च त्रीणि प्रलोभनानि क्रमेण प्रयुङ्क्ते। सः सीतां दासीं न, अपितु आज्ञापयित्रीं कर्तुम् इच्छामि इति दर्शयति; एतत् अपि प्रलोभनस्य एव सूक्ष्मम् अङ्गम्। पृथिवीविजयस्य प्रतिज्ञा, सुरासुराणां पराजयस्य स्मरणं च सीतायाः हृदये भयम् अपि जनयितुम् उद्दिष्टे — यः सर्वान् जितवान्, तस्मात् कः त्वां रक्षिष्यति इति गूढः अर्थः। अलङ्कारस्य आग्रहः पुनः पुनः आगच्छति, यतः मलिनवेषः एव सीतायाः प्रत्याख्यानस्य दृश्यं चिह्नम्; तस्य त्यागः प्रथमं समर्पणम् इति रावणः मन्यते। जनकस्य नाम्नः उल्लेखः अपि चतुरः — पितुः राज्यवृद्धिः इति कन्यायाः कृते प्रियं स्यात् इति सः कल्पयति, किन्तु सीतायाः पिता अपि धर्मनिष्ठः इति सः विस्मरति।

इदानीं सः रामं निन्दितुम् आरभते — ‘भद्रे यशस्विनि, मम ऋद्धिं श्रियं च अनुपश्य; सुभगे, चीरवासिना रामेण किं करिष्यसि? रामः निक्षिप्तविजयः, गतश्रीः, वनगोचरः, व्रती, स्थण्डिलशायी च; सः जीवति वा न वा इति अपि शङ्के।’ ‘पुरोबलाकैः असितैः मेघैः आवृतां ज्योत्स्नाम् इव त्वां रामः द्रष्टुम् अपि न उपलभते।’ ‘यथा हिरण्यकशिपुः इन्द्रहस्तगतां कीर्तिं न प्राप, तथा राघवः मम हस्तात् त्वां प्राप्तुं न अर्हति।’ हिरण्यकशिपोः उदाहरणं विपरीतं फलति — सः अपि अन्ते विष्णुना हतः, अतः रावणस्य दृष्टान्तः एव तस्य भाविनं नाशं सूचयति। ततः पुनः मोहः — ‘चारुस्मिते, चारुदति, चारुनेत्रे, विलासिनि, भीरु, सुपर्णः पन्नगम् इव त्वं मम मनः हरसि।’ ‘क्लिष्टकौशेयवसनाम्, अनलंकृताम् अपि तन्वीं त्वां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं न उपलभे।’ अत्र उपमायां रावणः एव पन्नगः, सीता सुपर्णः — अजानन् सः स्वस्य दौर्बल्यं स्वीकरोति। ‘चीरवासी’, ‘स्थण्डिलशायी’ इति रामस्य व्रतचिह्नानि, यानि सीतायै गौरवस्य कारणानि, तानि एव रावणः दारिद्र्यस्य लक्षणानि इति गणयति। रामस्य मरणस्य शङ्का अपि सीतायाः आशां भङ्क्तुम् एव उच्यते। अस्मिन् खण्डे रावणस्य कथनस्य विरोधाभासः स्पष्टः — एकतः ‘रामः दीनः, गतश्रीः’ इति, अपरतः ‘सः त्वां प्राप्तुं न शक्नोति’ इति; यदि रामः निःसारः, तर्हि तस्य प्रतिरोधस्य चिन्ता किमर्थम्? एषा चिन्ता एव रावणस्य अन्तर्गतं भयं प्रकाशयति। मेघावृतज्योत्स्नायाः उपमा अपि सीतायाः सहजां कान्तिं स्वीकरोति।

अन्ते रावणः अन्तःपुरस्य ऐश्वर्यं सीतायै समर्पयति — ‘जानकि, मम अन्तःपुरनिवासिन्यः सर्वगुणान्विताः यावत्यः स्त्रियः सन्ति, तासां सर्वासाम् ऐश्वर्यं कुरु।’ ‘असितकेशान्ते, मम त्रैलोक्यप्रवरस्त्रियः अप्सरसः श्रियम् इव त्वां परिचरिष्यन्ति।’ ‘सुभ्रु सुश्रोणि, वैश्रवणे यानि रत्नानि धनानि च, तानि लोकान् च मया सह यथासुखं भुङ्क्ष्व।’ कुबेरात् अपहृतं धनं सः स्वकीयम् इव वदति। पुनः रामेण तुलना — ‘देवि, रामः न तपसा, न बलेन, न विक्रमैः, न धनेन, न तेजसा, न यशसा वा मया तुल्यः।’ अन्तिमौ श्लोकौ पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धौ — ‘पिब, विहर, रमस्व, भोगान् भुङ्क्ष्व; धननिचयं मेदिनीं च प्रदिशामि; ललने, मयि यथासुखं लल, त्वयि च समेत्य बान्धवाः ते ललन्तु।’ ‘भीरु, कनकविमलहारभूषिताङ्गी मया सह कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि काननानि विहर।’ सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनेन कविः रावणस्य वाक्प्रवाहस्य उत्कर्षं दर्शयति; किन्तु सर्वम् इदं भाषणं सीतायाः एकेन निश्चयेन निष्फलं भविष्यति इति अग्रिमः सर्गः दर्शयिष्यति। अत्र सर्वत्र ‘भीरु’ इति सम्बोधनं पुनः पुनः आगच्छति — रावणः तस्याः भयं जानाति, तत् एव उपयुङ्क्ते च। अन्तःपुरस्य ऐश्वर्यदानं, कुबेरधनदानं, पृथिवीदानं च मिलित्वा सर्वस्वदानम् इव भाति, किन्तु सर्वम् एतत् अपहृतम् एव — रत्नानि लोकेभ्यः प्रमथ्य आहृतानि, धनं वैश्रवणात्, स्त्रियः अपि बहुशः बलात् आनीताः। अतः यत् दातुम् इच्छति, तत् तस्य धर्मेण अर्जितं न। रामेण सह तुलनायां तपः, बलं, विक्रमः, धनं, तेजः, यशः इति षट् गुणाः गणिताः।

రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడిన, దీనురాలైన, ఆనందం లేని, తపస్విని అయిన సీతకు రావణుడు అభిప్రాయం నిండిన, సూచనలతో కూడిన మధురమైన మాటలతో తన భావాన్ని వెల్లడించాడు. మొదట అతడు ఆమె లజ్జనూ భయాన్నీ లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు — ‘ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గలదానా, నన్ను చూడగానే నీవు స్తనాలనూ ఉదరాన్నీ దాచుకుంటూ, భయంతో నిన్ను నీవు కనబడకుండా చేసుకోవాలనుకుంటున్నట్లున్నావు.’ తరువాత అతడు తన కామాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘విశాలాక్షీ, నిన్ను కోరుకుంటున్నాను; అన్ని అంగాలలో గుణసంపన్నురాలా, సర్వలోకమనోహరీ, నన్ను గొప్పగా ఆదరించు.’ అభయం కూడా ఇస్తాడు — ‘ఇక్కడికి మనుష్యులు గానీ, కోరిన రూపం ధరించగల ఇతర రాక్షసులు గానీ ఎవరూ రాలేరు; నా వల్ల కలిగిన భయం తొలగిపోవుగాక.’ ఆ తరువాత అతడు సిగ్గులేకుండా తన మతాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘భీరువా, పరస్త్రీల దగ్గరకు వెళ్ళడం, లేదా బలవంతంగా వారిని అపహరించడం ఎప్పుడూ రాక్షసులకు స్వధర్మమే, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఈ వాక్యమే రావణుని నీతికి మూలం — అతడు అధర్మాన్ని కూడా జాతిధర్మంగా సమర్థిస్తాడు. అయినప్పటికీ అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — ‘ఇష్టపడని నిన్ను నేను తాకను, కామం నా శరీరంలో తనకు నచ్చినట్లు ప్రవర్తించుగాక.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ వెనుక మరొక కారణం పురాణాలలో వినబడుతుంది, కానీ ఇక్కడ అతడు కేవలం తన సంయమాన్ని చూపుతున్నట్లు ప్రవర్తిస్తాడు. ‘దేవీ, భయపడకు, నన్ను నమ్ము, నిజంగా ప్రేమ చూపు, శోకానికి లోనుకాకు’ అని అతడు ఊరడిస్తాడు. చివరకు అతడు సీత తపస్వినీవేషాన్ని నిందిస్తాడు — ఒంటిజడ, నేలపై పడక, ధ్యానం, మలినమైన వస్త్రం, అనవసరమైన ఉపవాసం — ‘ఇవి నీకు తగినవి కావు.’ పాతివ్రత్యానికి చిహ్నాలైనవాటిని అతడు అయోగ్యమైనవిగా భావిస్తాడు; ఇక్కడే వారిద్దరి దృష్టిభేదం స్పష్టమవుతుంది. పూర్వసర్గలో కవి వర్ణించిన సీత దైన్యచిహ్నాలనే రావణుడు ఇప్పుడు తన నోటితో ఉదహరిస్తున్నాడు, కానీ విపరీతమైన అభిప్రాయంతో. అతని మధురమైన మాటలు బలాత్కారపు భయాన్ని దాచలేకపోతున్నాయి. రావణుని మాటలలో రెండు రకాల స్వరాలు — ఒకవైపు స్నేహానికీ ఆదరానికీ అభినయం, మరోవైపు అధికారగర్వం. ‘ఇక్కడికి మరెవ్వరూ రారు, నేనే’ అనే అభయం నిజానికి భయానికే కారణం, ఎందుకంటే దానివల్ల సీత ఒంటరితనం మరింత దృఢమవుతుంది. ‘స్వధర్మః’ అనే పదం యొక్క దుర్వినియోగాన్ని కూడా గమనించాలి — ధర్మం అనే పదంతో అధర్మాన్ని కప్పడం రావణుని స్వభావం. సీత మాత్రం ఈ మాటలకు మౌనమే వహిస్తుంది.

రావణుడు భోగాల జాబితాను నివేదిస్తాడు — విచిత్రమైన పూలమాలలు, చందనాలు, అగరులు, రకరకాల వస్త్రాలు, దివ్యాభరణాలు, అమూల్యమైన పానీయాలు, పడకలు, ఆసనాలు, గీతం, నృత్యం, వాద్యం — ‘మైథిలీ, నన్ను పొంది వీటిని పొందు.’ ‘నీవు స్త్రీరత్నానివి; ఇలా మలినంగా ఉండకు, అవయవాలకు ఆభరణాలు ధరించు; చక్కని దేహం గలదానా, నన్ను పొందాక నీవు ఎలా అనర్హురాలవవుతావు?’ తరువాత అతడు కాలం యొక్క భయాన్ని చూపుతాడు — ‘నీకు కలిగిన ఈ అందమైన యౌవనం గడిచిపోతోంది; గడిచిపోయినది నదుల ప్రవాహంలా మళ్ళీ తిరిగి రాదు.’ కాముకుని నోట వచ్చినా ఈ ఉపదేశం లోకసత్యమే — నదీప్రవాహం వెనక్కు తిరగదు. తరువాత రూపస్తుతి — ‘రూపాలను సృష్టించే విశ్వకర్త నిన్ను సృష్టించి విరమించాడని అనుకుంటాను, ఎందుకంటే నీ రూపానికి సాటి మరొకటి లేదు. రూపయౌవనాలతో శోభించే నిన్ను పొంది, సాక్షాత్తు పితామహుడైనా సరే ఎవడు అతిక్రమించకుండా ఉంటాడు — ధైర్యం నుండి జారకుండా ఉంటాడు?’ ‘చల్లని కిరణాల చంద్రుని వంటి ముఖం గలదానా, విశాలమైన పిరుదులు గలదానా, నీ ఏ ఏ అవయవాన్ని చూస్తానో, ఆ ఆ అవయవంపైనే నా కన్ను కట్టుబడిపోతుంది.’ చివరకు అతడు ప్రతిపాదిస్తాడు — ‘మైథిలీ, నా భార్యవు కా, ఈ మోహాన్ని విడిచిపెట్టు; అనేకమంది ఉత్తమస్త్రీలలో నాకు పట్టపురాణివి కా.’ రావణుని దృష్టిలో పాతివ్రత్యం కేవలం మోహం. స్తుతిలో అతిశయోక్తి స్పష్టంగా ఉంది, అయినా కవి దానిని కామాతురుడైన రావణుని చిత్తానికి ప్రమాణంగానే ప్రస్తుతిస్తాడు. ‘అగ్రమహిషీ’ (పట్టపురాణి) అనే పదంతో మండోదరి స్థానాన్ని కూడా సీతకు ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడని సూచించబడుతోంది. భోగాల విస్తారమైన వర్ణన అతని మనస్సు స్వరూపాన్ని చూపుతుంది — అతని సుఖకల్పన బాహ్యవస్తువులలోనే పరిసమాప్తమవుతుంది. సీత మాత్రం వనవాసంలో నారబట్టలనూ, కందమూలఫలాలనూ, నేలపై పడకనూ రామునితో కలిసి సంతోషంగా స్వీకరించింది; కాబట్టి ఆమె దృష్టిలో ఈ భోగాలకు విలువ లేదు. ‘గీతం, నృత్యం, వాద్యం’ — ఇవి రాజభవనపు విలాసాలు, అయోధ్యలో కూడా ఆమెకు ఇవి సులభంగా లభించేవి, అయినా ఆమె రామునితో వనాన్నే ఎంచుకుంది. యౌవనం యొక్క అస్థిరతను గురించిన తర్కం, రూపం యొక్క అతిశయస్తుతి, పట్టపురాణి పదవి అనే ఆశ — ఈ మూడు ఉపాయాలూ స్త్రీ మనస్సును హరించడానికి లోకంలో ప్రసిద్ధమైనవి; రావణుడు వాటన్నిటినీ క్రమంగా ప్రయోగిస్తాడు.

రావణుడు సర్వస్వం ఇవ్వడానికి సిద్ధపడతాడు — ‘భీరువా, లోకాల నుండి బలవంతంగా తెచ్చిన రత్నాలన్నిటినీ, రాజ్యాన్నీ నీకు ఇస్తాను.’ ‘విలాసినీ, నీ కోసం అనేక నగరాల మాలతో అలంకరించబడిన భూమి మొత్తాన్ని జయించి జనకునికి ఇస్తాను.’ సీత తండ్రి పేరు ఎత్తడం ద్వారా అతడు ఆమె పితృస్నేహాన్ని కూడా ఉపయోగించుకోవాలనుకుంటున్నాడు. తరువాత ఆత్మశ్లాఘ — ‘నాకు సమబలుడైనవాడు మరొకడు లోకంలో నాకు కనబడడు; యుద్ధంలో ఎదురులేని నా మహా పరాక్రమాన్ని చూడు. యుద్ధంలో నాచేత పలుమార్లు భగ్నులై, ధ్వజాలు నలిగిపోయిన సురాసురులు నా ఎదుట సేనాముఖాలలో నిలవలేకపోయారు.’ ఇది అతని బలం గురించిన సత్యమే, కానీ ముందు రాముని ఎదుట అది నిష్ఫలమవుతుంది. ‘నన్ను కోరుకో; ఈ రోజే నీకు ఉత్తమమైన అలంకరణ జరగాలి, నీ అంగాలపై మెరిసే ఆభరణాలు అలంకరించబడాలి.’ ‘అలంకరణతో చక్కగా కూడిన నీ రూపాన్ని నేను చక్కగా చూస్తున్నాను; అందమైన ముఖం గలదానా, దాక్షిణ్యంతో (నాపై దయతో) అలంకరించుకో.’ ఇక్కడ వ్యాఖ్యాటిప్పణిలో ‘భావిక’ అలంకారం చెప్పబడింది — భవిష్యత్తులో జరగబోయే అలంకరణ వర్తమానంలో జరుగుతున్నట్లు వర్ణించబడింది. ‘నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు భోగాలు అనుభవించు, తాగు, ఆనందించు, భూమినైనా ధనాలనైనా నీ ఇష్టం వచ్చినవారికి ఇవ్వు.’ ‘నన్ను నమ్మి విలాసంగా ఉండు, ధైర్యంగా ఆజ్ఞాపించు; నా ప్రసాదంవల్ల విలసిస్తున్న నీతో పాటు నీ బంధువు కూడా విలసించుగాక.’ ముద్రణలో ‘బాంధవస్తవ’ (నీ బంధువు) అని ఏకవచనం ఉంది, ‘లలతామ్’ (విలసించుగాక) అనే క్రియతో అది సరిపోతుంది. ఈ విధంగా రావణుడు దానం, బలం, భోగం అనే మూడు ప్రలోభనలను క్రమంగా ప్రయోగిస్తాడు. సీతను దాసిగా కాక ఆజ్ఞాపించేదానిగా చేయాలనుకుంటున్నానని అతడు చూపుతాడు; ఇది కూడా ప్రలోభనలోని ఒక సూక్ష్మమైన అంగమే. భూమిని జయిస్తాననే ప్రతిజ్ఞ, సురాసురులను ఓడించిన సంగతిని గుర్తుచేయడం — ఇవి సీత హృదయంలో భయాన్ని కూడా కలిగించడానికి ఉద్దేశించినవి — అందరినీ జయించినవాని నుండి నిన్ను ఎవరు కాపాడుతారు అనేది గూఢమైన అర్థం. అలంకరణకోసం పట్టుదల మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే మలినమైన వేషమే సీత తిరస్కారానికి కనిపించే చిహ్నం; దానిని విడిచిపెట్టడమే మొదటి సమర్పణ అని రావణుడు భావిస్తాడు. జనకుని పేరు ప్రస్తావించడం కూడా చతురమైనదే — తండ్రి రాజ్యం పెరగడం కూతురికి ప్రియంగా ఉంటుందని అతడు ఊహిస్తాడు, కానీ సీత తండ్రి కూడా ధర్మనిష్ఠుడని అతడు మరచిపోతాడు.

ఇప్పుడు అతడు రాముని నిందించడం మొదలుపెడతాడు — ‘భద్రా, యశస్వినీ, నా సమృద్ధినీ ఐశ్వర్యాన్నీ చూడు; సౌభాగ్యవతీ, నారబట్టలు కట్టుకున్న రామునితో ఏం చేస్తావు? రాముడు విజయాన్ని విడిచిపెట్టినవాడు, ఐశ్వర్యం పోయినవాడు, వనంలో తిరిగేవాడు, వ్రతం పూనినవాడు, నేలపై పడుకునేవాడు; అతడు బతికి ఉన్నాడో లేడో అని కూడా సందేహిస్తున్నాను.’ ‘ముందు కొంగల వరుసలు గల నల్లని మేఘాలచేత కప్పబడిన వెన్నెలలా ఉన్న నిన్ను రాముడు చూడనైనా చూడలేడు.’ ‘హిరణ్యకశిపుడు ఇంద్రుని చేతిలోకి వెళ్ళిన కీర్తిని పొందలేకపోయినట్లు, రాఘవుడు నా చేతినుండి నిన్ను పొందలేడు.’ హిరణ్యకశిపుని ఉదాహరణ విపరీతంగా ఫలిస్తుంది — అతడు కూడా చివరకు విష్ణువుచేత హతుడయ్యాడు, కాబట్టి రావణుని దృష్టాంతమే అతని భావినాశాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత మళ్ళీ మోహం — ‘అందమైన చిరునవ్వు గలదానా, అందమైన పలువరుస గలదానా, అందమైన కన్నులు గలదానా, విలాసినీ, భీరువా, గరుత్మంతుడు పామును హరించినట్లు నీవు నా మనస్సును హరిస్తున్నావు.’ ‘నలిగిన పట్టుబట్ట కట్టుకొని, అలంకారం లేకుండా ఉన్నా సన్నని నిన్ను చూసి, నా భార్యలపై నాకు ఆసక్తి కలగడం లేదు.’ ఇక్కడి ఉపమలో రావణుడే పాము, సీత గరుత్మంతుడు — తెలియకుండానే అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘చీరవాసీ’ (నారబట్టలు కట్టుకున్నవాడు), ‘స్థండిలశాయీ’ (నేలపై పడుకునేవాడు) అనేవి రాముని వ్రతచిహ్నాలు; సీతకు గౌరవకారణాలైన వాటినే రావణుడు దారిద్ర్యలక్షణాలుగా లెక్కిస్తాడు. రాముడు మరణించాడేమో అనే సందేహం కూడా సీత ఆశను భగ్నం చేయడానికే చెప్పబడింది. ఈ భాగంలో రావణుని మాటలలోని విరోధాభాసం స్పష్టం — ఒకవైపు ‘రాముడు దీనుడు, ఐశ్వర్యం పోయినవాడు’ అంటాడు, మరోవైపు ‘అతడు నిన్ను పొందలేడు’ అంటాడు; రాముడు నిస్సారుడైతే అతని ప్రతిఘటన గురించి చింత ఎందుకు? ఈ చింతే రావణునిలోని అంతర్గతమైన భయాన్ని బయటపెడుతుంది. మేఘాలు కప్పిన వెన్నెల ఉపమ కూడా సీత సహజకాంతిని అంగీకరిస్తుంది.

చివరకు రావణుడు అంతఃపుర ఐశ్వర్యాన్ని సీతకు సమర్పిస్తాడు — ‘జానకీ, నా అంతఃపురంలో నివసించే సర్వగుణసంపన్నలైన స్త్రీలు ఎంతమంది ఉన్నారో, వారందరిపై నీవు అధికారం చెలాయించు.’ ‘నల్లని కేశాంతాలు గలదానా, ముల్లోకాలలోనూ శ్రేష్ఠలైన నా స్త్రీలు, అప్సరసలు లక్ష్మిని సేవించినట్లు నిన్ను సేవిస్తారు.’ ‘అందమైన కనుబొమలు గలదానా, అందమైన పిరుదులు గలదానా, వైశ్రవణుని (కుబేరుని) వద్ద ఉండిన రత్నాలనూ ధనాలనూ, లోకాలనూ నాతో కలిసి సుఖంగా అనుభవించు.’ కుబేరుని నుండి అపహరించిన ధనాన్ని అతడు తనదిలా చెబుతున్నాడు. మళ్ళీ రామునితో పోలిక — ‘దేవీ, రాముడు తపస్సులో గానీ, బలంలో గానీ, పరాక్రమాలలో గానీ, ధనంలో గానీ, తేజస్సులో గానీ, యశస్సులో గానీ నాతో సమానుడు కాడు.’ చివరి రెండు శ్లోకాలు పుష్పితాగ్రావృత్తంలో రచించబడ్డాయి — ‘తాగు, విహరించు, ఆనందించు, భోగాలు అనుభవించు; ధనరాశినీ భూమినీ నీకు ఇస్తాను; లలనా, నా దగ్గర సుఖంగా విలసించు, నీతో కలిసి నీ బంధువులు కూడా విలసించుగాక.’ ‘భీరువా, బంగారపు నిర్మలమైన హారాలతో అలంకరించబడిన అంగాలతో నాతో కలిసి, పూచిన చెట్ల గుంపులతో నిండిన, తుమ్మెదలు గల సముద్రతీర వనాలలో విహరించు.’ సర్గ చివర వృత్తాన్ని మార్చడం ద్వారా కవి రావణుని వాక్ప్రవాహపు ఉచ్చస్థితిని చూపుతాడు; కానీ ఈ ప్రసంగమంతా సీత యొక్క ఒక్క నిశ్చయంతో నిష్ఫలమవుతుందని తరువాతి సర్గ చూపుతుంది. ఇక్కడ అంతటా ‘భీరూ’ (భయపడేదానా) అనే సంబోధన మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — రావణునికి ఆమె భయం తెలుసు, దానినే అతడు ఉపయోగించుకుంటాడు. అంతఃపుర ఐశ్వర్యదానం, కుబేరధనదానం, భూదానం కలిసి సర్వస్వదానంలా కనిపిస్తాయి, కానీ ఇదంతా అపహరించినదే — రత్నాలు లోకాల నుండి బలవంతంగా తెచ్చినవి, ధనం వైశ్రవణుని నుండి, స్త్రీలు కూడా చాలామంది బలవంతంగా తీసుకురాబడినవారు. కాబట్టి అతడు ఇవ్వాలనుకుంటున్నది ధర్మంగా సంపాదించినది కాదు. రామునితో పోలికలో తపస్సు, బలం, పరాక్రమం, ధనం, తేజస్సు, యశస్సు అనే ఆరు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి.

ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டு, வாடி, மகிழ்ச்சியிழந்திருந்த தபஸ்வினியான சீதையிடம் ராவணன், உட்பொருள் பொதிந்த இனிய சொற்களால் தன் உள்ளக்கிடக்கையை வெளிப்படுத்தினான். அவன் முதலில் அவளுடைய நாணத்தையும் அச்சத்தையும் குறிவைக்கிறான் — ‘யானைத் துதிக்கை போன்ற தொடைகளுடையவளே, என்னைக் கண்டவுடனேயே நீ முலைகளையும் வயிற்றையும் மறைத்துக்கொண்டு, அச்சத்தால் உன்னையே கண்ணுக்குத் தெரியாமல் ஆக்கிக்கொள்ள விரும்புவது போல இருக்கிறாய்.’ பிறகு அவன் தன் காமத்தை வெளிப்படுத்துகிறான் — ‘அகன்ற கண்ணுடையவளே, உன்னை நான் விரும்புகிறேன்; எல்லா உறுப்புகளின் சிறப்புகளும் நிறைந்தவளே, எல்லா உலகங்களின் மனத்தையும் கவர்பவளே, என்னை மிகவும் மதிப்பாயாக.’ அபயமும் அளிக்கிறான் — ‘இங்கே மனிதர்களோ, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் பிற ராக்ஷசர்களோ யாரும் வர முடியாது; என்னால் உனக்கு உண்டான அச்சம் விலகட்டும்.’ அதன்பின் அவன் வெட்கமின்றித் தன் கொள்கையை வெளிப்படுத்துகிறான் — ‘அஞ்சுபவளே, பிறர் மனைவியரை நாடுவதும், அவர்களைப் பலவந்தமாகக் கவர்ந்து வருவதும் எப்போதுமே ராக்ஷசர்களின் சொந்த தர்மம்; இதில் ஐயமில்லை.’ இந்த வாக்கியமே ராவணனின் நெறியின் வேர் — அவன் அதர்மத்தையும் தன் இனத்தின் தர்மம் என்று நியாயப்படுத்துகிறான். இருந்தும் அவன் உறுதியளிக்கிறான் — ‘விருப்பமில்லாத உன்னை நான் தீண்டமாட்டேன்; காமம் என் உடலில் தன் விருப்பப்படி செயல்படட்டும்.’ இந்த உறுதிமொழிக்குப் பின்னால் வேறொரு காரணம் புராணங்களில் கேட்கப்படுகிறது; ஆனால் இங்கே அவன் தன் தன்னடக்கத்தைக் காட்டுவது போல மட்டுமே பேசுகிறான். ‘தேவி, அஞ்சாதே, என்னை நம்பு, உண்மையாகவே அன்பு காட்டு, சோகத்திலேயே ஆழ்ந்திருக்காதே’ என்று அவன் ஆறுதல் கூறுகிறான். இறுதியில் அவன் சீதையின் தபஸ்வினிக் கோலத்தை இகழ்கிறான் — ஒற்றைச் சடை, தரையில் படுக்கை, தியானம், அழுக்கடைந்த ஆடை, தகாத இடத்தில் உண்ணாநோன்பு — ‘இவை உனக்குப் பொருந்தாதவை.’ கற்பின் அடையாளங்களாக இருப்பவற்றை அவன் தகாதவை என்று கருதுகிறான்; இங்கேயே இருவரின் பார்வை வேறுபாடு தெளிவாகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் கவி வர்ணித்த சீதையின் எளிமையின் அடையாளங்களையே ராவணன் இப்போது தன் வாயால் எடுத்துக்கூறுகிறான், ஆனால் எதிரான நோக்கத்துடன். அவனுடைய இனிய சொற்களால் பலவந்தத்தின் அச்சத்தை மறைக்க முடியவில்லை. ராவணனின் சொற்களில் இரு வகைக் குரல் — ஒருபக்கம் அன்பையும் மதிப்பையும் நடிப்பது, மறுபக்கம் அதிகாரச் செருக்கு. ‘இங்கே வேறு யாரும் வரமாட்டார்கள், நான் மட்டுமே’ என்ற அபயம் உண்மையில் அச்சத்திற்கே காரணம், ஏனெனில் அதனால் சீதையின் தனிமை உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. ‘ஸ்வதர்ம:’ (சொந்த தர்மம்) என்ற சொல்லின் தவறான பயன்பாடும் கவனிக்கத்தக்கது — தர்மம் என்ற சொல்லால் அதர்மத்தை மூடுவது ராவணனின் இயல்பு. சீதையோ இந்தச் சொற்களுக்கு மௌனமாகவே இருக்கிறாள்.

ராவணன் இன்பப் பொருள்களின் பட்டியலை முன்வைக்கிறான் — விசித்திரமான மாலைகள், சந்தனங்கள், அகில்கள், பலவித ஆடைகள், தெய்வீக அணிகலன்கள், விலையுயர்ந்த பானங்கள், படுக்கைகள், ஆசனங்கள், பாட்டு, நடனம், வாத்திய இசை — ‘மைதிலி, என்னை அடைந்து இவற்றைப் பெறுவாயாக.’ ‘நீ பெண்களில் ரத்தினம்; இப்படி அழுக்கடைந்திருக்காதே, உடலில் அணிகலன்களை அணிந்துகொள்; அழகிய உடலுடையவளே, என்னை அடைந்த பின் நீ எப்படி அவற்றுக்குத் தகாதவளாவாய்?’ பிறகு அவன் காலத்தின் அச்சத்தைக் காட்டுகிறான் — ‘உனக்கு வாய்த்த இந்த அழகிய இளமை கடந்துகொண்டிருக்கிறது; கடந்துபோனது நதிகளின் ஓட்டம் போல மீண்டும் திரும்பி வருவதில்லை.’ காமுகனின் வாயிலிருந்து வந்தாலும் இந்த அறிவுரை உலக உண்மையே — நதியின் ஓட்டம் திரும்புவதில்லை. அதன்பின் அழகுப் புகழ்ச்சி — ‘உருவங்களைப் படைப்பவனான உலகைப் படைத்தவன் உன்னைப் படைத்த பின் ஓய்ந்துவிட்டான் என்று நினைக்கிறேன்; ஏனெனில் உன் அழகுக்கு ஈடான வேறொருத்தி இல்லை. அழகும் இளமையும் நிறைந்த உன்னை அடைந்த பின், பிதாமகனான பிரம்மனே ஆனாலும் யார்தான் நிலைதவறாமல் இருப்பான் — மன உறுதியிலிருந்து நழுவாமல் இருப்பான்?’ ‘குளிர்க்கதிரோன் போன்ற முகமுடையவளே, அகன்ற இடையுடையவளே, உன் உடலின் எந்த எந்தப் பகுதியைப் பார்க்கிறேனோ, அந்த அந்தப் பகுதியிலேயே என் கண் கட்டுண்டு நிற்கிறது.’ இறுதியில் அவன் தன் விருப்பத்தை முன்வைக்கிறான் — ‘மைதிலி, என் மனைவியாகு, இந்த மயக்கத்தைக் கைவிடு; என்னுடைய பல சிறந்த மனைவியருக்கும் தலைமை அரசியாகு.’ ராவணனின் பார்வையில் கற்பு வெறும் மயக்கம். புகழ்ச்சியில் மிகைப்படுத்தல் தெளிவாகத் தெரிகிறது; இருந்தும் கவி அதைக் காமத்தால் வருந்தும் ராவணனின் உள்ளத்திற்குச் சான்றாகவே முன்வைக்கிறார். ‘அக்ரமஹிஷீ’ (தலைமை அரசி) என்ற சொல்லால் மண்டோதரியின் இடத்தையும் சீதைக்குக் கொடுக்க விரும்புகிறான் என்பது குறிப்பாகத் தெரிகிறது. இன்பப் பொருள்களின் விரிவான வர்ணனை அவனுடைய மனத்தின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — அவனுடைய இன்பக் கற்பனை வெளிப்பொருள்களிலேயே முடிந்துவிடுகிறது. சீதையோ வனவாசத்தில் மரவுரிகளையும், கிழங்கு, வேர், கனிகளையும், தரைப் படுக்கையையும் ராமனோடு மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்றுக்கொண்டவள்; ஆகவே இந்த இன்பங்களுக்கு அவளுடைய பார்வையில் மதிப்பில்லை. ‘பாட்டு, நடனம், வாத்திய இசை’ ஆகியவை அரண்மனையின் களியாட்டங்கள்; அவை அயோத்தியிலும் அவளுக்கு எளிதில் கிடைத்தவை; இருந்தும் அவள் ராமனோடு காட்டைத் தேர்ந்தெடுத்தாள். இளமையின் நிலையாமை பற்றிய வாதம், அழகின் மிகைப் புகழ்ச்சி, தலைமை அரசிப் பதவியின் ஆசை — இந்த மூன்று வழிகளும் பெண்ணின் மனத்தைக் கவர உலகில் பெயர்பெற்றவை; ராவணன் அவை அனைத்தையும் வரிசையாகப் பயன்படுத்துகிறான்.

ராவணன் தன்னிடம் உள்ள அனைத்தையும் கொடுக்க முன்வருகிறான் — ‘அஞ்சுபவளே, உலகங்களிலிருந்து பலவந்தமாகக் கவர்ந்து கொண்டுவந்த ரத்தினங்கள் அனைத்தையும், அரசையும் உனக்குத் தருகிறேன்.’ ‘ஒய்யாரியே, உனக்காகப் பல நகரங்களை மாலையாக அணிந்த பூமி முழுவதையும் வென்று ஜனகனுக்குக் கொடுப்பேன்.’ சீதையின் தந்தையின் பெயரைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம் அவன் அவளுடைய தந்தைப் பாசத்தையும் பயன்படுத்த விரும்புகிறான். பிறகு தற்புகழ்ச்சி — ‘எனக்கு ஈடான வலிமையுடையவன் எவனையும் உலகில் நான் காணவில்லை; போரில் எதிர்ப்பவர் இல்லாத என் மாபெரும் வீரத்தைப் பார். போர்களில் என்னால் பலமுறை முறியடிக்கப்பட்டு, கொடிகள் நசுக்கப்பட்ட தேவர்களும் அசுரர்களும் எதிர்ப்படைகளில் நிற்க முடியாதவர்களானார்கள்.’ இது அவனுடைய வலிமையின் உண்மையும் கூட; ஆனால் பின்னர் ராமனின் முன் அது பயனற்றுப் போகும். ‘என்னை விரும்பு; இன்றே உனக்குச் சிறந்த ஒப்பனை செய்யப்படட்டும்; உன் உடலில் ஒளிமிக்க அணிகலன்கள் அணிவிக்கப்படட்டும்.’ ‘ஒப்பனையுடன் நன்கு பொருந்திய உன் அழகை நான் நன்றாகக் காண்கிறேன்; அழகிய முகமுடையவளே, கனிவுடன் ஒப்பனை செய்துகொண்டவளாகு.’ இங்கே உரைக்குறிப்பில் ‘பாவிக’ அணி சொல்லப்படுகிறது — எதிர்காலத்தில் நிகழவிருக்கும் ஒப்பனை நிகழ்காலத்தில் நடப்பது போல வர்ணிக்கப்படுகிறது. ‘விருப்பப்படி இன்பங்களை அனுபவி, அருந்து, மகிழ்ந்திரு; பூமியையோ செல்வங்களையோ விரும்பியபடி கொடு.’ ‘என்னிடம் நம்பிக்கையுடன் களித்திரு, துணிவுடன் ஆணையிடு; என் அருளால் களித்திருக்கும் உன்னோடு உன் உறவினனும் களித்திருக்கட்டும்.’ அச்சுப் பதிப்பில் ‘பாந்தவஸ்தவ’ (உன் உறவினன்) என்று ஒருமை உள்ளது; அது ‘லலதாம்’ (களித்திருக்கட்டும்) என்ற வினையோடு பொருந்துகிறது. இவ்வாறு ராவணன் கொடை, வலிமை, இன்பம் என்ற மூன்று ஆசைகாட்டல்களையும் வரிசையாகப் பயன்படுத்துகிறான். சீதையை அடிமையாக அல்ல, ஆணையிடுபவளாக ஆக்க விரும்புவதாக அவன் காட்டுகிறான்; இதுவும் ஆசைகாட்டலின் நுட்பமான ஒரு பகுதியே. பூமியை வெல்வதாகக் கொடுக்கும் உறுதிமொழியும், தேவர் அசுரர்களைத் தோற்கடித்ததை நினைவூட்டுவதும் சீதையின் இதயத்தில் அச்சத்தையும் உண்டாக்கும் நோக்குடையவை — எல்லோரையும் வென்றவனிடமிருந்து உன்னை யார் காப்பார்கள் என்பது மறைபொருள். ஒப்பனை செய்துகொள்ள வேண்டும் என்ற வற்புறுத்தல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; ஏனெனில் அழுக்கடைந்த கோலமே சீதையின் மறுப்பின் கண்ணுக்குத் தெரியும் அடையாளம்; அதைக் கைவிடுவதே முதல் சரணாகதி என்று ராவணன் கருதுகிறான். ஜனகனின் பெயரைக் குறிப்பிடுவதும் சாமர்த்தியமானதே — தந்தையின் அரசு பெருகுவது மகளுக்கு விருப்பமாக இருக்கும் என்று அவன் கற்பனை செய்கிறான்; ஆனால் சீதையின் தந்தையும் தர்மத்தில் உறுதியானவர் என்பதை அவன் மறந்துவிடுகிறான்.

இப்போது அவன் ராமனை இகழத் தொடங்குகிறான் — ‘மங்கலமானவளே, புகழுடையவளே, என் செல்வத்தையும் சிறப்பையும் பார்; நற்பேறுடையவளே, மரவுரி அணிந்த ராமனால் நீ என்ன செய்யப்போகிறாய்? ராமன் வெற்றியைக் கைவிட்டவன், செல்வமிழந்தவன், காட்டில் திரிபவன், விரதம் பூண்டவன், வெறுந்தரையில் படுப்பவன்; அவன் உயிரோடு இருக்கிறானா இல்லையா என்றுகூட நான் ஐயுறுகிறேன்.’ ‘முன்னே கொக்குகள் பறக்கும் கருமேகங்களால் மூடப்பட்ட நிலவொளியைப் போன்ற உன்னை ராமன் காணக்கூட முடியாது.’ ‘இந்திரனின் கையில் இருந்த புகழை ஹிரண்யகசிபு அடைய முடியாதது போல, என் கையிலிருந்து உன்னை அடைய ராகவனுக்குத் தகுதியில்லை.’ ஹிரண்யகசிபுவின் உதாரணம் எதிரான பலனையே தருகிறது — அவனும் இறுதியில் விஷ்ணுவால் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே ராவணனின் உதாரணமே அவனுடைய வரவிருக்கும் அழிவைக் குறிக்கிறது. பிறகு மீண்டும் மயக்கம் — ‘அழகிய புன்னகையுடையவளே, அழகிய பற்களுடையவளே, அழகிய கண்களுடையவளே, ஒய்யாரியே, அஞ்சுபவளே, கருடன் பாம்பைக் கவர்வது போல நீ என் மனத்தைக் கவர்கிறாய்.’ ‘கசங்கிய பட்டாடை அணிந்து, அலங்காரம் இல்லாமல் இருக்கும் மெல்லியவளான உன்னைக் கண்ட பின், என் சொந்த மனைவியரிடம் நான் இன்பம் காண்பதில்லை.’ இங்கே உவமையில் ராவணனே பாம்பு, சீதை கருடன் — அறியாமலேயே அவன் தன் பலவீனத்தை ஒப்புக்கொள்கிறான். ‘சீரவாஸீ’ (மரவுரி அணிந்தவன்), ‘ஸ்தண்டிலஶாயீ’ (வெறுந்தரையில் படுப்பவன்) ஆகியவை ராமனின் விரதத்தின் அடையாளங்கள்; சீதைக்கு அவை பெருமைக்குரியவை; அவற்றையே ராவணன் வறுமையின் இலக்கணங்களாகக் கணக்கிடுகிறான். ராமனின் மரணம் பற்றிய ஐயமும் சீதையின் நம்பிக்கையைத் தகர்ப்பதற்காகவே சொல்லப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் ராவணனின் கூற்றில் உள்ள முரண் தெளிவாகிறது — ஒருபக்கம் ‘ராமன் எளியவன், செல்வமிழந்தவன்’ என்கிறான், மறுபக்கம் ‘அவனால் உன்னை அடைய முடியாது’ என்கிறான்; ராமன் சாரமற்றவன் என்றால், அவனுடைய எதிர்ப்பைப் பற்றிய கவலை ஏன்? இந்தக் கவலையே ராவணனின் உள்ளார்ந்த அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. மேகம் மூடிய நிலவொளியின் உவமையும் சீதையின் இயல்பான ஒளியை ஒப்புக்கொள்கிறது.

இறுதியில் ராவணன் அந்தப்புரத்தின் செல்வத்தைச் சீதைக்கு அர்ப்பணிக்கிறான் — ‘ஜானகி, என் அந்தப்புரத்தில் வாழும், எல்லா நற்குணங்களும் உடைய பெண்கள் எத்தனை பேர் இருக்கிறார்களோ, அவர்கள் அனைவர் மீதும் நீ ஆட்சி செய்.’ ‘கருமையான கூந்தல் முனைகளுடையவளே, மூவுலகிலும் சிறந்த என் பெண்கள், அப்ஸரஸ்கள் திருமகளுக்குப் பணிவிடை செய்வது போல, உனக்குப் பணிவிடை செய்வார்கள்.’ ‘அழகிய புருவங்களுடையவளே, அழகிய இடையுடையவளே, வைஶ்ரவணனிடம் (குபேரனிடம்) இருந்த ரத்தினங்களையும் செல்வங்களையும், உலகங்களையும் என்னோடு விருப்பப்படி அனுபவி.’ குபேரனிடமிருந்து பறித்த செல்வத்தை அவன் தனக்குச் சொந்தமானது போலப் பேசுகிறான். மீண்டும் ராமனோடு ஒப்பீடு — ‘தேவி, தவத்தாலோ, வலிமையாலோ, வீரச் செயல்களாலோ, செல்வத்தாலோ, தேஜஸாலோ, புகழாலோ ராமன் எனக்கு நிகரானவன் அல்லன்.’ இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில் அமைந்தவை — ‘அருந்து, உலவு, மகிழ்ந்திரு, இன்பங்களை அனுபவி; செல்வக் குவியலையும் பூமியையும் உனக்குத் தருகிறேன்; பெண்ணே, என்னிடம் விருப்பப்படி களித்திரு; உன்னோடு சேர்ந்து உன் உறவினர்களும் களித்திருக்கட்டும்.’ ‘அஞ்சுபவளே, தூய பொன் ஆரங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட உடலுடன், மலர்ந்த மரக்கூட்டங்கள் அடர்ந்த, வண்டுகள் நிறைந்த கடற்கரை வனங்களில் என்னோடு உலவுவாயாக.’ சர்க்கத்தின் முடிவில் யாப்பை மாற்றுவதன் மூலம் கவி ராவணனின் சொல்வெள்ளத்தின் உச்சத்தைக் காட்டுகிறார்; ஆனால் இந்தப் பேச்சு முழுவதும் சீதையின் ஒரே உறுதியால் பயனற்றுப் போகும் என்பதை அடுத்த சர்க்கம் காட்டும். இங்கே எங்கும் ‘பீரு’ (அஞ்சுபவளே) என்ற விளி மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — ராவணன் அவளுடைய அச்சத்தை அறிந்திருக்கிறான், அதையே பயன்படுத்துகிறான். அந்தப்புரத்தின் மீதான ஆட்சி, குபேரனின் செல்வம், பூமி ஆகியவற்றைக் கொடுப்பது சேர்ந்து எல்லாவற்றையும் கொடுப்பது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் இவை அனைத்தும் பறிக்கப்பட்டவையே — ரத்தினங்கள் உலகங்களிலிருந்து பலவந்தமாகக் கவரப்பட்டவை, செல்வம் வைஶ்ரவணனிடமிருந்து பறிக்கப்பட்டது, பெண்களும் பெரும்பாலும் பலவந்தமாகக் கொண்டுவரப்பட்டவர்கள். ஆகவே அவன் கொடுக்க விரும்புவது தர்மநெறியில் அவன் ஈட்டியது அல்ல. ராமனோடு ஒப்பிடும்போது தவம், வலிமை, வீரம், செல்வம், தேஜஸ், புகழ் என்ற ஆறு குணங்கள் கணக்கிடப்படுகின்றன.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ದೀನಳಾದ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ರಾವಣನು ಭಾವಪೂರ್ಣವಾದ, ಅಭಿಪ್ರಾಯಗರ್ಭಿತವಾದ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ನೀನು ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಲು ಬಯಸುವಂತಿದ್ದೀಯೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಮವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಸರ್ವಾಂಗಗುಣಸಂಪನ್ನೆಯೇ, ಸರ್ವಲೋಕಮನೋಹರೆಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸು.’ ಅಭಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಗೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಾಗಲೀ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲೀ ಬರಲಾರರು; ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯ ತೊಲಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿರ್ಲಜ್ಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೀರುವೇ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೂಡುವುದು, ಅಥವಾ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುವುದು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸದಾ ಸ್ವಧರ್ಮವೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ರಾವಣನ ನೀತಿಯ ಮೂಲ — ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅವನು ಜಾತಿಧರ್ಮವೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಮವು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ವರ್ತಿಸಲಿ.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಹಿಂದೆ ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸಂಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವಿ, ಭಯಪಡಬೇಡ, ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೋರು, ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತಳಾಗಬೇಡ’ ಎಂದು ಅವನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೀತೆಯ ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕವೇಣಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ಧ್ಯಾನ, ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರ, ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ — ‘ಇವು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕವಲ್ಲ.’ ಯಾವುವು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳೋ ಅವನ್ನು ಅವನು ಅಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲೇ ಅವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವರ್ಣಿಸಿದ ಸೀತೆಯ ದೈನ್ಯಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನೇ ರಾವಣನು ಈಗ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ. ಅವನ ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳು ಬಲಾತ್ಕಾರದ ಭಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲಾರವು. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಸ್ವರ — ಒಂದು ಕಡೆ ಸ್ನೇಹ ಆದರಗಳ ಅಭಿನಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅಧಿಕಾರದ ಗರ್ವ. ‘ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನು ಮಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಅಭಯವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಯಕ್ಕೇ ಕಾರಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಈ ಮಾತುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಮೌನವನ್ನೇ ತಾಳುತ್ತಾಳೆ.

ರಾವಣನು ಭೋಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾಲೆಗಳು, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಅಗರು, ವಿವಿಧ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾನೀಯಗಳು, ಶಯ್ಯೆಗಳು, ಆಸನಗಳು, ಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ವಾದ್ಯ — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿ ಇವನ್ನು ಪಡೆ.’ ‘ನೀನು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ; ಹೀಗೆ ಮಲಿನಳಾಗಿರಬೇಡ, ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸು; ಸುಂದರ ದೇಹದವಳೇ, ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಅನರ್ಹಳಾಗುವೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗೆ ಒದಗಿರುವ ಈ ಸುಂದರ ಯೌವನ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ; ಕಳೆದುಹೋದುದು ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪದೇಶವು ಕಾಮಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಲೋಕಸತ್ಯವೇ — ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರೂಪಸ್ತುತಿ — ‘ರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಶ್ವಕರ್ತನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾದ ಬೇರೊಬ್ಬಳಿಲ್ಲ. ರೂಪಯೌವನಶಾಲಿನಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಿತಾಮಹನೇ ಆದರೂ ಯಾರು ತಾನೇ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಜಾರದಿರುವರು?’ ‘ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದವಳೇ, ವಿಶಾಲ ನಿತಂಬದವಳೇ, ನಿನ್ನ ಯಾವ ಯಾವ ಅಂಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೋ ಅದರಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು, ಈ ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಡು; ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಯಾಗು.’ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವು ಕೇವಲ ಮೋಹ. ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಆದರೂ ಕವಿ ಅದನ್ನು ಕಾಮಾತುರನಾದ ರಾವಣನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಗ್ರಮಹಿಷಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಸೀತೆಗೆ ಕೊಡಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಸುಖದ ಕಲ್ಪನೆ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯಾದರೋ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ನಾರುಮಡಿ, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳು, ನೆಲದ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ. ‘ಗೀತಂ ನೃತ್ಯಂ ವಾದ್ಯಂ ಚ’ — ಇವು ರಾಜಭವನದ ವಿಲಾಸಗಳು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಅವಳಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದವು, ಆದರೂ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆ ವನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಯೌವನದ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ತರ್ಕ, ರೂಪದ ಅತಿಶಯಸ್ತುತಿ, ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಪದದ ಆಮಿಷ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಮೂರೂ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ರಾವಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾವಣನು ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೀರುವೇ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ ತಂದ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ‘ವಿಲಾಸಿನಿ, ನಿನಗಾಗಿ ನಾನಾ ನಗರಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಜನಕನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಸೀತೆಯ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ಅವಳ ಪಿತೃಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ — ‘ನನಗೆ ಸಮಬಲನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ನನ್ನ ಮಹಾ ವೀರ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಸುರಾಸುರರು ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಅಶಕ್ತರಾದರು.’ ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಸತ್ಯವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಎದುರು ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದು. ‘ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸು; ಇಂದು ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ, ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಆಭರಣಗಳು ತೊಡಿಸಲ್ಪಡಲಿ.’ ‘ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಸುಂದರ ಮುಖದವಳೇ, ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಟೀಕೆಯ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭಾವಿಕ’ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಆಗಲಿರುವ ಅಲಂಕರಣವನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು, ಕುಡಿ, ರಮಿಸು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೋ ಧನವನ್ನೋ ದಾನಮಾಡು.’ ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ವಿಲಾಸದಿಂದಿರು, ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಬಂಧುವೂ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರಲಿ.’ ಮುದ್ರಿತದಲ್ಲಿ ‘ಬಾಂಧವಸ್ತವ’ ಎಂದು ಏಕವಚನವಿದೆ, ಅದು ‘ಲಲತಾಮ್’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ದಾನ, ಬಲ, ಭೋಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ದಾಸಿಯನ್ನಾಗಿಯಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೂ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಗವೇ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ, ಸುರಾಸುರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದವು — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೆದ್ದವನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ರಕ್ಷಿಸುವರು ಎಂಬ ಗೂಢಾರ್ಥ. ಅಲಂಕಾರದ ಒತ್ತಾಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಲಿನವೇಷವೇ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದನ್ನು ಬಿಡುವುದೇ ಮೊದಲ ಶರಣಾಗತಿ ಎಂದು ರಾವಣನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನ ಹೆಸರಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಚತುರವಾದದ್ದು — ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವೃದ್ಧಿ ಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದೀತು ಎಂದು ಅವನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ತಂದೆಯೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೆಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಈಗ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭದ್ರೆ, ಯಶಸ್ವಿನಿ, ನನ್ನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ನೋಡು; ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ, ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ರಾಮನಿಂದ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ? ರಾಮನು ವಿಜಯವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟವನು, ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವವನು, ವ್ರತಧಾರಿ, ಬರಿನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನು; ಅವನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದೂ ನಾನು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಮುಂದೆ ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿರುವ ಕಪ್ಪುಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಳದಿಂಗಳಂತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನು ನೋಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ‘ಇಂದ್ರನ ಕೈಸೇರಿದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವು ಪಡೆಯಲಾಗದಂತೆ, ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ರಾಘವನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.’ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಉದಾಹರಣೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಾಂತವೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮೋಹ — ‘ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳೇ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳವಳೇ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ವಿಲಾಸಿನಿ, ಭೀರುವೇ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ಮಾಸಿದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತೆಳುವಾದ ದೇಹದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ರತಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನೇ ಸರ್ಪ, ಸೀತೆ ಗರುಡ — ಅರಿಯದೆಯೇ ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಚೀರವಾಸೀ’ (ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟವನು), ‘ಸ್ಥಂಡಿಲಶಾಯೀ’ (ಬರಿನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವವನು) — ಇವು ರಾಮನ ವ್ರತಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಸೀತೆಗೆ ಗೌರವದ ಕಾರಣಗಳು; ಅವನ್ನೇ ರಾವಣನು ದಾರಿದ್ರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮರಣದ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಆಶೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಒಂದು ಕಡೆ ‘ರಾಮನು ದೀನ, ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ‘ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ನಿಸ್ಸಾರನಾದರೆ ಅವನ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಚಿಂತೆ ಏಕೆ? ಈ ಚಿಂತೆಯೇ ರಾವಣನ ಒಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಳದಿಂಗಳ ಉಪಮೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಸಹಜ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅಂತಃಪುರದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಾನಕಿ, ನನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ಎಷ್ಟು ಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಒಡೆತನವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ‘ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದ ನನ್ನ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವರು.’ ‘ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬಿನವಳೇ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬದವಳೇ, ವೈಶ್ರವಣನಲ್ಲಿದ್ದ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸು.’ ಕುಬೇರನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದ ಧನವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನದೆಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ — ‘ದೇವಿ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ, ಬಲದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಧನದಲ್ಲಾಗಲೀ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ, ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗಲೀ ರಾಮನು ನನಗೆ ಸಮನಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಕುಡಿ, ವಿಹರಿಸು, ರಮಿಸು, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸು; ಧನರಾಶಿಯನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಲಲನೆಯೇ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಥಾಸುಖವಾಗಿ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರು, ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಸೇರಿ ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳೂ ವಿಲಾಸದಿಂದಿರಲಿ.’ ‘ಭೀರುವೇ, ಚಿನ್ನದ ನಿರ್ಮಲ ಹಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳಾಗಿ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಕಾನನಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸು.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ವಾಕ್ಪ್ರವಾಹದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈ ಭಾಷಣವೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ‘ಭೀರು’ (ಹೆದರುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾವಣನಿಗೆ ಅವಳ ಭಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಪುರದ ಒಡೆತನ, ಕುಬೇರನ ಧನ, ಭೂಮಿ — ಇವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸ್ವದಾನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಪಹರಿಸಿದವೇ — ರತ್ನಗಳನ್ನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ ತರಲಾಗಿದೆ, ಧನವನ್ನು ವೈಶ್ರವಣನಿಂದ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತರಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಏನನ್ನು ಕೊಡಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದಲ್ಲ. ರಾಮನೊಂದಿಗಿನ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧನ, ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು ಎಂಬ ಆರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ദീനയും ആനന്ദമറ്റവളും തപസ്വിനിയുമായ സീതയോട്, അഭിപ്രായം വ്യക്തമാക്കുന്ന മധുരവാക്യങ്ങളിലൂടെ രാവണൻ തന്റെ ഭാവം വെളിപ്പെടുത്തി. ആദ്യം അവൻ അവളുടെ ലജ്ജയെയും ഭയത്തെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — ‘ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെയുള്ള തുടകളുള്ളവളേ, എന്നെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ നീ സ്തനങ്ങളും ഉദരവും മറച്ച്, ഭയത്താൽ സ്വയം അദൃശ്യയാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.’ പിന്നെ അവൻ കാമം അറിയിക്കുന്നു — ‘വിശാലാക്ഷീ, ഞാൻ നിന്നെ കാമിക്കുന്നു; എല്ലാ അംഗഗുണങ്ങളും തികഞ്ഞവളേ, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും മനം കവരുന്നവളേ, എന്നെ ആദരിക്കൂ.’ അഭയവും നൽകുന്നു — ‘ഇവിടേക്കു മനുഷ്യരോ കാമരൂപികളായ മറ്റു രാക്ഷസരോ ആരും വരാൻ കഴിയില്ല; എന്നിൽനിന്ന് ഉണ്ടായ ഭയം അകലട്ടെ.’ അതിനുശേഷം അവൻ ലജ്ജയില്ലാതെ തന്റെ മതം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ഭീരൂ, പരസ്ത്രീകളെ പ്രാപിക്കുന്നതും ബലമായി അപഹരിക്കുന്നതും എന്നും രാക്ഷസരുടെ സ്വധർമംതന്നെയാണ്; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ഈ വാക്യമാണ് രാവണന്റെ നീതിയുടെ മൂലം — അധർമത്തെപ്പോലും അവൻ ജാതിധർമമായി ന്യായീകരിക്കുന്നു. എങ്കിലും അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ‘ഇഷ്ടമില്ലാത്ത നിന്നെ ഞാൻ തൊടുകയില്ല; കാമം ശരീരത്തിൽ അതിന്റെ ഇഷ്ടംപോലെ വിളയാടട്ടെ.’ ഈ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു പിന്നിൽ മറ്റൊരു കാരണം പുരാണങ്ങളിൽ കേൾക്കുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ തന്റെ സംയമം എന്നപോലെമാത്രം കാണിക്കുന്നു. ‘ദേവീ, ഭയപ്പെടേണ്ട, എന്നിൽ വിശ്വസിക്കൂ, യഥാർഥമായി പ്രണയിക്കൂ, ശോകത്തിൽ ആസക്തയാകരുത്’ എന്ന് അവൻ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ സീതയുടെ തപസ്വിവേഷത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു — ഒറ്റപ്പിന്നൽ, നിലത്തെ കിടപ്പ്, ധ്യാനം, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം, അസ്ഥാനത്തെ ഉപവാസം — ‘ഇവയൊന്നും നിനക്കു ചേർന്നതല്ല.’ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളായവയെ അവൻ അയോഗ്യമായി കരുതുന്നു; ഇവിടെത്തന്നെ ഇരുവരുടെയും ദൃഷ്ടിഭേദം വ്യക്തമാണ്. മുൻസർഗത്തിൽ കവി വർണിച്ച സീതയുടെ ദൈന്യചിഹ്നങ്ങൾതന്നെ ഇപ്പോൾ രാവണൻ സ്വന്തം വായിലൂടെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു, എന്നാൽ വിപരീതമായ അഭിപ്രായത്തോടെ. അവന്റെ മധുരവാക്കുകൾക്കു ബലാത്കാരത്തിന്റെ ഭീഷണി മറച്ചുവയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടുതരം സ്വരം — ഒരു ഭാഗത്ത് സ്നേഹത്തിന്റെയും ആദരത്തിന്റെയും അഭിനയം, മറുഭാഗത്ത് അധികാരത്തിന്റെ ഗർവം. ‘ഇവിടെ മറ്റാരും വരില്ല, ഞാൻമാത്രം’ എന്ന അഭയം യഥാർഥത്തിൽ ഭയത്തിനുതന്നെ കാരണമാണ്, കാരണം അതിലൂടെ സീതയുടെ ഏകാന്തത ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വധർമം’ എന്ന വാക്കിന്റെ ദുരുപയോഗവും ശ്രദ്ധിക്കണം — ധർമപദംകൊണ്ട് അധർമത്തെ മൂടുന്നതു രാവണന്റെ സ്വഭാവമാണ്. സീതയാകട്ടെ ഈ വാക്കുകൾക്കിടയിൽ മൗനംമാത്രം പാലിക്കുന്നു.

രാവണൻ ഭോഗങ്ങളുടെ പട്ടിക നിരത്തുന്നു — വിചിത്രമായ മാലകൾ, ചന്ദനങ്ങൾ, അകിലുകൾ, പലതരം വസ്ത്രങ്ങൾ, ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ, വിലയേറിയ പാനീയങ്ങൾ, ശയ്യകൾ, ആസനങ്ങൾ, ഗീതം, നൃത്തം, വാദ്യം — ‘മൈഥിലീ, എന്നെ പ്രാപിച്ച് ഇവയെല്ലാം നേടൂ.’ ‘നീ സ്ത്രീരത്നമാണ്; ഇങ്ങനെ മലിനയായിരിക്കരുത്, അവയവങ്ങളിൽ ആഭരണം അണിയൂ; സുന്ദരശരീരിണീ, എന്നെ പ്രാപിച്ചാൽ നീ എങ്ങനെ അനർഹയാകും?’ പിന്നെ അവൻ കാലത്തിന്റെ ഭയം കാണിക്കുന്നു — ‘നിന്റെ ഈ മനോഹരമായ യൗവനം കടന്നുപോകുന്നു; കടന്നുപോയതു നദികളുടെ ഒഴുക്കുപോലെ പിന്നെ തിരിച്ചുവരില്ല.’ ഈ ഉപദേശം കാമിയുടെ വായിലും ലോകസത്യംതന്നെയാണ് — നദീപ്രവാഹം തിരിച്ചൊഴുകുന്നില്ല. പിന്നെ രൂപസ്തുതി — ‘രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിശ്വകർത്താവ് നിന്നെ സൃഷ്ടിച്ചതോടെ വിരമിച്ചു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, കാരണം നിന്റെ രൂപത്തിന് ഉപമയായി മറ്റൊന്നില്ല. രൂപവും യൗവനവും തികഞ്ഞ നിന്നെ പ്രാപിച്ചാൽ സാക്ഷാൽ പിതാമഹൻപോലും ആരാണ് ധൈര്യത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിക്കാത്തത്?’ ‘ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവളേ, വിശാലനിതംബിനീ, നിന്റെ ഏതേത് അവയവം ഞാൻ കാണുന്നുവോ, അതതിൽ എന്റെ കണ്ണു കുരുങ്ങിപ്പോകുന്നു.’ ഒടുവിൽ അവൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു — ‘മൈഥിലീ, എന്റെ ഭാര്യയാകൂ, ഈ മോഹം ഉപേക്ഷിക്കൂ; എന്റെ അനേകം ഉത്തമസ്ത്രീകൾക്കിടയിൽ അഗ്രമഹിഷിയാകൂ.’ രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പാതിവ്രത്യം വെറും മോഹമാണ്. സ്തുതിയിലെ അതിശയോക്തി വ്യക്തമാണ്; എങ്കിലും കവി അതു കാമാതുരനായ രാവണന്റെ ചിത്തത്തിന്റെ തെളിവായിമാത്രമാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ‘അഗ്രമഹിഷി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മണ്ഡോദരിയുടെ സ്ഥാനംപോലും സീതയ്ക്കു നൽകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭോഗങ്ങളുടെ വിസ്തൃതമായ വർണന അവന്റെ മനസ്സിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ സുഖസങ്കല്പം ബാഹ്യവസ്തുക്കളിൽ ഒതുങ്ങുന്നു. സീതയാകട്ടെ വനവാസത്തിൽ വല്കലങ്ങളും കിഴങ്ങും ഫലങ്ങളും നിലത്തെ കിടപ്പും രാമനോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ചവളാണ്; അതിനാൽ ഈ ഭോഗങ്ങൾക്ക് അവളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വിലയില്ല. ‘ഗീതം നൃത്തം വാദ്യം ച’ (ഗീതവും നൃത്തവും വാദ്യവും) രാജഭവനത്തിലെ വിലാസങ്ങളാണ്; അയോധ്യയിലും അവ അവൾക്കു സുലഭമായിരുന്നു, എന്നിട്ടും അവൾ രാമനോടൊപ്പം വനം തിരഞ്ഞെടുത്തു. യൗവനത്തിന്റെ അസ്ഥിരതയെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കം, രൂപത്തിന്റെ അതിശയസ്തുതി, അഗ്രമഹിഷീപദത്തിന്റെ ലോഭം — സ്ത്രീയുടെ മനം കവരാൻ ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ മൂന്ന് ഉപായങ്ങളും രാവണൻ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കുന്നു.

രാവണൻ സർവസ്വവും നൽകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു — ‘ഭീരൂ, ലോകങ്ങളിൽനിന്നു ബലമായി പിടിച്ചെടുത്തുകൊണ്ടുവന്ന രത്നങ്ങളെല്ലാം രാജ്യവും ഞാൻ നിനക്കു തരുന്നു.’ ‘വിലാസിനീ, നിനക്കുവേണ്ടി പല നഗരങ്ങൾ മാലയായണിഞ്ഞ ഭൂമി മുഴുവൻ ജയിച്ച് ഞാൻ ജനകനു നൽകും.’ സീതയുടെ അച്ഛന്റെ പേരു പറഞ്ഞ് അവളുടെ പിതൃസ്നേഹത്തെയും ഉപയോഗപ്പെടുത്താൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ആത്മപ്രശംസ — ‘എനിക്കു തുല്യബലനായ മറ്റൊരുവനെ ലോകത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; യുദ്ധത്തിൽ എതിരില്ലാത്ത എന്റെ അതിമഹത്തായ വീര്യം കാണൂ. പലവട്ടം യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ തകർത്ത, കൊടികൾ ചതഞ്ഞ ദേവാസുരന്മാർക്ക് എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.’ ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ സത്യവുമാണ്; എന്നാൽ പിന്നീട് രാമന്റെ മുന്നിൽ അതു നിഷ്ഫലമാകും. ‘എന്നെ ഇച്ഛിക്കൂ; ഇന്നുതന്നെ നിനക്ക് ഉത്തമമായ അലങ്കാരം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ, നിന്റെ ദേഹത്തിൽ ഉജ്ജ്വലമായ ആഭരണങ്ങൾ അണിയിക്കപ്പെടട്ടെ.’ ‘അലങ്കാരത്തോടുകൂടിയ നിന്റെ രൂപം ഞാൻ നന്നായി കാണുന്നു; സുമുഖീ, ദാക്ഷിണ്യത്തോടെ അലങ്കാരമണിഞ്ഞവളാകൂ.’ ഇവിടെ വ്യാഖ്യാനക്കുറിപ്പിൽ ‘ഭാവികം’ എന്ന അലങ്കാരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഭാവിയിലെ അലങ്കരണം വർത്തമാനത്തിലെന്നപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ഇഷ്ടംപോലെ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കൂ, കുടിക്കൂ, രമിക്കൂ, ഇഷ്ടംപോലെ ഭൂമിയോ ധനങ്ങളോ ദാനം ചെയ്യൂ.’ ‘എന്നിൽ വിശ്വസിച്ച് വിലസൂ, ധൈര്യത്തോടെ ആജ്ഞാപിക്കൂ; എന്റെ പ്രസാദത്താൽ വിലസുന്ന നിന്നോടൊപ്പം നിന്റെ ബന്ധുക്കളും വിലസട്ടെ.’ അച്ചടിയിൽ ‘ബാന്ധവസ്തവ’ (നിന്റെ ബന്ധു) എന്ന ഏകവചനമാണ്; അതു ‘ലലതാം’ (വിലസട്ടെ) എന്ന ക്രിയയുമായി ചേരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണൻ ദാനം, ബലം, ഭോഗം എന്നീ മൂന്നു പ്രലോഭനങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കുന്നു. സീതയെ ദാസിയല്ല, ആജ്ഞാപിക്കുന്നവളാക്കാനാണ് താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു; ഇതും പ്രലോഭനത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരംഗമാണ്. ഭൂമി ജയിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞയും ദേവാസുരന്മാരെ തോല്പിച്ചതിന്റെ സ്മരണയും സീതയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാനും ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളതാണ് — എല്ലാവരെയും ജയിച്ചവനിൽനിന്ന് നിന്നെ ആർ രക്ഷിക്കും എന്നു ഗൂഢാർഥം. അലങ്കാരത്തിനുള്ള നിർബന്ധം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, കാരണം മലിനവേഷമാണ് സീതയുടെ നിരാകരണത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ ചിഹ്നം; അത് ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണ് ആദ്യത്തെ സമർപ്പണം എന്നു രാവണൻ കരുതുന്നു. ജനകന്റെ പേരു പരാമർശിക്കുന്നതും സമർഥമാണ് — അച്ഛന്റെ രാജ്യം വളരുന്നതു മകൾക്കു പ്രിയമായിരിക്കും എന്ന് അവൻ സങ്കല്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ സീതയുടെ അച്ഛനും ധർമനിഷ്ഠനാണ് എന്ന് അവൻ മറക്കുന്നു.

ഇപ്പോൾ അവൻ രാമനെ നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു — ‘ഭദ്രേ, യശസ്വിനീ, എന്റെ സമൃദ്ധിയും ഐശ്വര്യവും നോക്കൂ; സുഭഗേ, മരവുരി ധരിക്കുന്ന രാമനെക്കൊണ്ട് നീ എന്തു ചെയ്യും? രാമൻ വിജയം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ, വനത്തിൽ അലയുന്നവൻ, വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, വെറുംനിലത്തു കിടക്കുന്നവൻ; അവൻ ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നുപോലും ഞാൻ സംശയിക്കുന്നു.’ ‘മുന്നിൽ കൊക്കുകൾ പറക്കുന്ന കാർമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട നിലാവിനെപ്പോലെയുള്ള നിന്നെ കാണാൻപോലും രാമനു കഴിയില്ല.’ ‘ഇന്ദ്രന്റെ കൈയിലെത്തിയ കീർത്തി ഹിരണ്യകശിപുവിനു ലഭിക്കാതിരുന്നതുപോലെ, എന്റെ കൈയിൽനിന്നു നിന്നെ നേടാൻ രാഘവന് അർഹതയില്ല.’ ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ ഉദാഹരണം വിപരീതഫലമാണ് നൽകുന്നത് — അവനും ഒടുവിൽ വിഷ്ണുവിനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാവണന്റെ ദൃഷ്ടാന്തംതന്നെ അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന നാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ വീണ്ടും മോഹം — ‘മനോഹരമായി പുഞ്ചിരിക്കുന്നവളേ, ഭംഗിയുള്ള ദന്തങ്ങളുള്ളവളേ, ഭംഗിയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളേ, വിലാസിനീ, ഭീരൂ, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെയെന്നപോലെ നീ എന്റെ മനസ്സിനെ അപഹരിക്കുന്നു.’ ‘മുഷിഞ്ഞ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച, അലങ്കാരമില്ലാത്ത, മെലിഞ്ഞ നിന്നെ കണ്ടതിൽപ്പിന്നെ എന്റെ സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ എനിക്കു രതി തോന്നുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ഉപമയിൽ രാവണൻതന്നെയാണ് സർപ്പം, സീത ഗരുഡൻ — അറിയാതെ അവൻ സ്വന്തം ദൗർബല്യം സമ്മതിക്കുന്നു. ‘ചീരവാസി’ (മരവുരി ധരിക്കുന്നവൻ), ‘സ്ഥണ്ഡിലശായി’ (വെറുംനിലത്തു കിടക്കുന്നവൻ) എന്നിവ രാമന്റെ വ്രതചിഹ്നങ്ങളാണ്; സീതയ്ക്കു ഗൗരവത്തിനു കാരണമായ അവയെത്തന്നെ രാവണൻ ദാരിദ്ര്യലക്ഷണങ്ങളായി എണ്ണുന്നു. രാമൻ മരിച്ചിരിക്കാം എന്ന ശങ്കയും സീതയുടെ പ്രത്യാശ തകർക്കാൻവേണ്ടിമാത്രമാണ് പറയുന്നത്. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണന്റെ വാക്കുകളിലെ വിരോധാഭാസം വ്യക്തമാണ് — ഒരു ഭാഗത്ത് ‘രാമൻ ദീനൻ, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന്, മറുഭാഗത്ത് ‘അവനു നിന്നെ നേടാനാവില്ല’ എന്ന്; രാമൻ നിസ്സാരനാണെങ്കിൽ അവന്റെ പ്രതിരോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക എന്തിന്? ഈ ആശങ്കതന്നെ രാവണന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മേഘംമൂടിയ നിലാവിന്റെ ഉപമയും സീതയുടെ സഹജകാന്തിയെ അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഒടുവിൽ രാവണൻ അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം സീതയ്ക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു — ‘ജാനകീ, എന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ വസിക്കുന്ന, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും തികഞ്ഞ എത്ര സ്ത്രീകളുണ്ടോ, അവരുടെയെല്ലാം മേൽ ആധിപത്യം നടത്തൂ.’ ‘കറുത്ത കേശാന്തങ്ങളുള്ളവളേ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളായ എന്റെ ഭാര്യമാർ, അപ്സരസ്സുകൾ ലക്ഷ്മിയെയെന്നപോലെ, നിന്നെ പരിചരിക്കും.’ ‘സുന്ദരപുരികങ്ങളുള്ളവളേ, സുന്ദരനിതംബിനീ, വൈശ്രവണന്റെ (കുബേരന്റെ) കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന രത്നങ്ങളും ധനങ്ങളും ലോകങ്ങളും എന്നോടൊപ്പം യഥാസുഖം അനുഭവിക്കൂ.’ കുബേരനിൽനിന്ന് അപഹരിച്ച ധനം സ്വന്തമെന്നപോലെ അവൻ പറയുന്നു. വീണ്ടും രാമനുമായുള്ള തുലനം — ‘ദേവീ, തപസ്സിലോ ബലത്തിലോ പരാക്രമങ്ങളിലോ ധനത്തിലോ തേജസ്സിലോ യശസ്സിലോ രാമൻ എനിക്കു തുല്യനല്ല.’ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ് — ‘കുടിക്കൂ, വിഹരിക്കൂ, രമിക്കൂ, ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കൂ; ധനക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഭൂമിയും ഞാൻ നിനക്കു നൽകുന്നു; ലലനേ, എന്നിൽ യഥാസുഖം വിലസൂ, നിന്റെ അടുത്തെത്തി നിന്റെ ബന്ധുക്കളും വിലസട്ടെ.’ ‘ഭീരൂ, സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള നിർമലഹാരങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ അംഗങ്ങളോടെ, എന്നോടൊപ്പം പൂത്ത മരക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, വണ്ടുകൾ മൂളുന്ന സമുദ്രതീരവനങ്ങളിൽ വിഹരിക്കൂ.’ സർഗാന്ത്യത്തിലെ വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെ കവി രാവണന്റെ വാക്പ്രവാഹത്തിന്റെ ഉച്ചസ്ഥായി കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ പ്രസംഗമെല്ലാം സീതയുടെ ഒരൊറ്റ നിശ്ചയത്താൽ നിഷ്ഫലമാകുമെന്ന് അടുത്ത സർഗം കാണിക്കും. ഇവിടെ എല്ലായിടത്തും ‘ഭീരൂ’ എന്ന സംബോധന വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — രാവണന് അവളുടെ ഭയം അറിയാം, അതുതന്നെ അവൻ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യദാനവും കുബേരധനദാനവും ഭൂമിദാനവും ചേർന്ന് സർവസ്വദാനംപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ഇതെല്ലാം അപഹരിച്ചതുതന്നെ — രത്നങ്ങൾ ലോകങ്ങളിൽനിന്നു ബലമായി പിടിച്ചെടുത്തവ, ധനം വൈശ്രവണനിൽനിന്ന്, സ്ത്രീകളും ഏറെയും ബലമായി കൊണ്ടുവന്നവർ. അതിനാൽ അവൻ നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ധർമത്താൽ നേടിയതല്ല. രാമനുമായുള്ള തുലനത്തിൽ തപസ്സ്, ബലം, പരാക്രമം, ധനം, തേജസ്സ്, യശസ്സ് എന്ന ആറു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു.

Rāvaṇa spoke to Sītā as she sat surrounded by the rākṣasīs, wretched, joyless and austere, and in sweet and meaningful words he laid bare his mind. First he played on her modesty and fear: "Lady whose thighs are like an elephant's trunk, the moment you see me you hide your breasts and belly, as if in your fear you wished to vanish altogether." Then he declared his desire: "I want you, large-eyed one. Think well of me, my love — you who have every grace of limb and enchant the whole world." He offered her safety too: "No men come here, nor any other rākṣasas who take what shape they please. Let the fear that I have roused in you depart, Sītā." Then he shamelessly stated his creed: "For rākṣasas, timid one, it has always been their own dharma, beyond all doubt, to go to other men's wives or to carry them off by force." This is the root of his whole outlook: he defends even wickedness as the dharma of his race — a misuse of the very word dharma to cover what is against it. And yet he promised: "Even so, Maithilī, I will not touch you while you do not want me. Let desire do what it will in my body." The purāṇas tell of another reason behind this promise, but here he presents it simply as his own restraint. "Queen, have no fear here," he soothed her. "Trust me, my love. Return my love in truth, and do not give yourself up to grief like this." Finally he scorned her ascetic's appearance: "A single braid, sleeping on the ground, brooding, soiled clothes, and fasting out of season — none of this becomes you." The very marks of a faithful wife he thinks unfitting, and here their two ways of seeing things stand plainly apart; he quotes, with the opposite meaning, the very signs of her misery that the poet described in the last sarga. His sweet words cannot hide the threat of force. There are two tones in his voice — a show of affection and respect, and the pride of the master. His assurance that "no one else comes here, only I" is really a reason for fear, for it seals her isolation. And Sītā meets all these words with silence.

He listed the pleasures he could give: "Wonderful garlands, sandal and aloe, garments of every kind and heavenly ornaments, costly drinks, beds and seats, song, dance and music — take me, Maithilī, and have them all. You are a jewel among women; do not stay so soiled. Put ornaments on your limbs; once you have me, lovely one, how could you be unworthy of them?" Then he held up the fear of time: "This lovely youth of yours is slipping away, and what has passed never comes back, like the current of a river." Even from a lover's lips this is a truth of the world: a river's flow does not turn back. Then he praised her beauty: "I think the Maker of forms, the creator of the world, stopped making once he had made you, for there is no one whose beauty compares with yours. Who, finding you so rich in beauty and youth, Vaidehī, would not lose his composure — even the Grandsire himself? Whatever part of your body I look at, moon-faced one of ample hips, there my eye stays fixed." At last he made his proposal: "Be my wife, Maithilī; give up this delusion. Be my chief queen among my many excellent women." To Rāvaṇa, faithfulness is mere delusion. His praise is plainly exaggerated, and the poet offers it as evidence of a mind sick with desire. "Chief queen" suggests that he would give Sītā even Mandodarī's place. The long list of pleasures shows the nature of his mind: his idea of happiness ends in outward things. But Sītā had gladly accepted bark garments, roots and fruit and a bed on the ground in the forest with Rāma, so these pleasures mean nothing to her; the song, dance and music of a palace had been hers in Ayodhyā too, and she chose the forest with Rāma. The fleetingness of youth, extravagant praise of beauty and the lure of the chief queen's rank — three well-known ways of winning a woman's heart — Rāvaṇa tries them all in turn.

He was ready to give her everything: "All the jewels I have carried off by force from the worlds, and this kingdom too, I give to you, timid one. For your sake, playful one, I will conquer the whole earth with its garlands of cities and give it to Janaka." By naming her father he tries to use even her love for him, forgetting that her father too is devoted to dharma. Then he boasted: "I see no one in this world who could match me. Look at my matchless, mighty valour in battle. Time and again I have broken the gods and asuras in battle and trampled their banners; they cannot stand against me in the ranks." That is true of his strength — but before Rāma it will be of no use; and the boast is meant to frighten her too: if he has conquered everyone, who will save her? "Want me," he went on. "Let your finest adornment be done today, and let brilliant ornaments be fastened on your limbs. I can already see your beauty well set off by adornment" — the future adornment described as though it were present. "Be adorned, lovely-faced one, out of kindness to me. Enjoy pleasures as you please; drink, timid one, and take your delight; give away the earth or riches as you like. Sport with me without fear and command me boldly; and while you sport by my favour, let your kin sport too." So he tries three temptations in turn — gifts, might and pleasure — and presents her not as a servant but as one who would command him, itself a subtle part of the lure. He keeps pressing her to adorn herself, because her soiled garb is the visible sign of her refusal, and he thinks her giving it up would be the first surrender.

Now he began to disparage Rāma: "See my prosperity and my splendour, fortunate and illustrious lady. What will you do with Rāma, who wears bark? Rāma has given up victory, lost his fortune, wanders in the forest, keeps vows and sleeps on the bare ground; I doubt whether he is even alive. Rāma will never so much as see you, Vaidehī — no more than one sees moonlight covered by dark clouds with cranes flying before them. Nor can Rāghava win you out of my hands, any more than Hiraṇyakaśipu could win back the glory that had passed into Indra's hands." Then his infatuation returned: "Sweet-smiling, lovely-toothed, lovely-eyed, playful and timid one, you carry off my heart as Suparṇa carries off a snake. Even seeing you like this — thin, unadorned and in soiled silk — I find no pleasure in my own wives." The bark garments and the bare ground, Rāma's marks of his vows and to Sītā a source of pride, Rāvaṇa counts as signs of poverty, and his doubt whether Rāma is alive is meant to break her hope. But his words turn against him. Hiraṇyakaśipu was himself slain by Viṣṇu in the end, so his own example foretells his ruin; in his image of Suparṇa and the snake, it is Rāvaṇa who is the snake and Sītā the eagle, so that unknowingly he admits his own weakness; and the moonlight covered by clouds grants that her radiance is still there. His argument contradicts itself: if Rāma is wretched and ruined, why worry that he might resist? That very worry betrays the fear within Rāvaṇa.

At last he offered her the splendour of his inner palace: "Be mistress over all the women who live in my palace, Jānakī, however many they are and whatever their virtues. These women of mine, the finest in the three worlds, will wait on you, dark-haired one, as the apsarases wait on Śrī. Whatever jewels and riches Kubera, son of Viśravas, had, enjoy them and the worlds with me as you please, lovely-browed one" — speaking of the wealth he had taken from Kubera as if it were his own. And once more he compared himself with Rāma: "Rāma is not my equal, queen, in austerity, in strength, in valour, in wealth, in splendour or in fame." He ended in a lighter, swifter measure: "Drink, roam, take your delight, enjoy your pleasures; I give you heaps of riches and the earth. Sport with me as you please, lovely one, and let your kin gather round you and sport as well. With your limbs adorned with necklaces of pure gold, roam with me, timid one, through the forests by the seashore, thick with flowering trees and humming with bees." The change of metre at the close marks the height of Rāvaṇa's flow of words, but the next sarga will show all this speech undone by a single resolve of Sītā's. Throughout he calls her "timid one" again and again: he knows her fear and uses it. The women's quarters, Kubera's wealth and the whole earth together seem like an offer of all he owns, yet all of it is stolen — jewels plundered from the worlds, riches taken from Kubera, women carried off by force — so what he wishes to give is nothing he has won by right. And in comparing himself with Rāma he counts six qualities: austerity, strength, valour, wealth, splendour and fame.