तस्मिन् एव काले रूपयौवनसम्पन्नं, उत्तमैः भूषणैः भूषितं राक्षसाधिपं रावणम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा अनिन्दिता राजपुत्री वैदेही प्रवाते कदली इव प्रावेपत। पूर्वसर्गे हनूमान् वृक्षे निलीनः रावणस्य आगमनम् अपश्यत्; अस्मिन् सर्गे कविः दृष्टिं सीतायाः उपरि स्थापयति। भयात् सा विशालाक्षी वरवर्णिनी ऊरुभ्याम् उदरं, बाहुभ्यां च पयोधरौ छादयित्वा उपविष्टा रुरोद — एषा परपुरुषात् आत्मरक्षणस्य स्वाभाविकी चेष्टा। दशग्रीवः राक्षसीगणैः रक्षितां, दीनां, दुःखार्तां तां सीतां ददर्श — यथा अर्णवे सन्ना नौः, तथा सा दुःखसागरे निमग्ना आसीत्। सा संशितव्रता असंवृतायां धरण्याम् आसीना, न आसनं न आस्तरणम्। छिन्ना भूमौ प्रपतिता वनस्पतेः शाखा इव सा दृश्यते स्म। ‘छिन्नां शाखाम्’ इति उपमया सूच्यते — मूलात् रामात् विच्छिन्ना सा, तथापि जीवनरसः तस्यां न नष्टः। प्रथमेषु श्लोकेषु एव भयस्य, लज्जायाः, दैन्यस्य च त्रीणि चित्राणि कविना एकत्र दर्शितानि, येन अग्रिमस्य संवादस्य पृष्ठभूमिः सिध्यति। रावणः अलङ्कृतः, सीता तु मलिना — एषः विरोधः कविना सङ्कल्प्य एव स्थापितः। एकतः ऐश्वर्यस्य गर्वः, अपरतः पातिव्रत्यस्य तपः। रावणस्य रूपं यौवनं भूषणानि च सीतायाः मनसि न आकर्षणं, केवलं भयम् एव जनयन्ति इति अपि अत्र सूच्यते। वृक्षे निलीनः हनूमान् अपि एतत् सर्वं पश्यति इति पाठकः स्मरेत्।

सा मलमण्डनदिग्धाङ्गी — मलम् एव तस्याः अङ्गेषु मण्डनम् आसीत्; मण्डनार्हा अपि अमण्डना। पङ्कदिग्धा मृणाली इव सा विभाति च न विभाति च — सहजसौन्दर्येण शोभते, मलिनतया न शोभते इति हिन्दीटीका अपि व्याचष्टे। सा संकल्परूपैः हयैः युक्तैः मनोरथैः राजसिंहस्य विदितात्मनः रामस्य समीपं यान्ती इव आसीत् — शरीरं लङ्कायाम्, मनः तु रामे। शुष्यन्ती, एकाकिनी रुदती, ध्यानशोकपरायणा, दुःखस्य अन्तम् अपश्यन्ती सा रामा रामम् एव अनुव्रता। मन्त्रौषधिभिः आविष्टा चेष्टमाना पन्नगेन्द्रवधूः इव, धूमकेतुना ग्रहेण धूप्यमाना रोहिणी इव सा संतप्ता। वृत्तशीले धार्मिके आचारवति कुले जाता, पुनः विवाहसंस्कारेण तादृशम् एव कुलं प्राप्ता, तथापि दुष्कुले जाता इव मलिना दृश्यते। ततः उपमामाला आरभ्यते — सन्ना महाकीर्तिः, विमानिता श्रद्धा, परिक्षीणा प्रज्ञा, प्रतिहता आशा, विध्वस्ता आयतिः, प्रतिहता आज्ञा, उत्पातकाले दीप्ता दिक्, अपहता पूजा इव सा। प्रत्येकम् उपमानं किमपि श्रेष्ठं वस्तु अपमानितं नष्टं वा दर्शयति, येन सीतायाः उत्तमस्वभावः तस्याः वर्तमानदुःस्थितिः च युगपत् सूच्येते। कीर्तिः, श्रद्धा, प्रज्ञा, आशा, आज्ञा, पूजा इति सर्वाणि अमूर्तानि वस्तूनि; तैः सह तुलनया सीता केवलं स्त्री न, अपितु धर्मस्य सत्यस्य च मूर्तिः इति ध्वन्यते। ‘रामां राममनुव्रताम्’ इति यमकेन तस्याः एकनिष्ठा रमणीयतया उक्ता। कुलशीलयोः वर्णनेन च दर्शितं यत् तस्याः मालिन्यं न स्वदोषात्, अपितु परिस्थितेः एव। मनोरथस्य रथरूपकं विशेषेण मनोहरम् — शरीरं बद्धं, किन्तु संकल्पाः अश्वाः इव मनः वेगेन रामं प्रति वहन्ति। एषः विरहिण्याः चित्तस्य सूक्ष्मः परिचयः।

उपमानानि अनुवर्तन्ते — तमसा ग्रस्तचन्द्रमण्डला पौर्णमासी निशा, विध्वस्ता पद्मिनी, हतशूरा चमूः, तमसा ध्वस्ता प्रभा, उपक्षीणा आपगा, अपवित्रस्पर्शेन परामृष्टा वेदी, शान्ता अग्निशिखा च इव सा आसीत्। गजहस्तेन परामृष्टा पद्मिनी यस्याः पर्णानि कमलानि च उत्कृष्टानि, विहंगमाः च वित्रासिताः, तादृशी आकुला सा। पतिशोकातुरा सा विस्राविता शुष्का नदी इव, उत्तमया मृजया हीना कृष्णपक्षे निशा इव च दृश्यते। सुकुमारी सुजाताङ्गी रत्नगर्भगृहेषु वासयोग्या सा उष्णेन तप्यमाना अचिरोद्धृता मृणाली इव म्लाना। यूथपेन वियोजिता, स्तम्भे आलिता बद्धा, दीर्घं निःश्वसन्ती गजराजवधूः इव सा सुदुःखार्ता। अयत्नतः एव एकया दीर्घया वेण्या सा शोभते स्म — यथा शरदि नीलया वनराज्या मही शोभते। एकवेणी प्रोषितभर्तृकायाः चिह्नम्, तत् अपि कविः सौन्दर्यस्य उपमानं करोति। सर्वत्र उपमानानां सामान्यधर्मः एकः — स्वभावतः शोभनं वस्तु बाह्येन उपघातेन मलिनीकृतम्; अतः सीतायाः शोभा न नष्टा, केवलम् आच्छादिता इति भावः। मूले ‘तमोग्रस्तेन्दु’, ‘तमोध्वस्ताम्’ इति पाठौ स्तः, समीक्षिते तु ‘राहुग्रस्तेन्दु’, ‘तपोध्वस्ताम्’ इति भिन्नौ। गजवध्वाः उपमा विशेषतः हृदयस्पर्शिनी — यथा यूथपात् वियोजिता करेणुः स्तम्भे बद्धा दीर्घं निःश्वसिति, तथा रामात् वियोजिता सीता राक्षसीभिः परिवृता लङ्कायां निरुद्धा। नदी, निशा, मृणाली इत्येतानि उपमानानि प्रकृतेः लोकात् गृहीतानि, येन वनवासिन्याः सीतायाः प्रकृत्या सह सम्बन्धः अपि स्मर्यते। वेणीश्लोके अपि कविः शोभां न विस्मरति — दुःखे अपि सीतायाः सहजं सौन्दर्यं शरद्वनराजिः इव नीलं स्निग्धं च दृश्यते।

उपवासेन, शोकेन, ध्यानेन, भयेन च सा परिक्षीणा, कृशा, दीना, अल्पाहारा, तपः एव धनं यस्याः सा तपोधना आसीत्। दुःखार्ता सा प्राञ्जलिः देवताम् इव मनसा रघुमुख्यस्य रामस्य प्रभावेण दशग्रीवस्य पराभवम् आयाचमाना आसीत् — तस्याः प्रार्थना अपि पराभवस्य एव, न स्वस्य मुक्तेः केवलम्। तादृशीं रुदतीम्, अनिन्दिताम्, सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनां, रामम् अतीव अनुव्रतां मैथिलीं रावणः आत्मनः वधाय एव प्रलोभयामास। ‘वधाय’ इति पदेन कविः फलं पूर्वम् एव उद्घोषयति — एतत् प्रलोभनं रावणस्य विनाशस्य बीजम्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, अग्रिमे सर्गे रावणस्य वचनानि अनुवर्तिष्यन्ते। सीतायाः दैन्यं दुर्बलता न, अपितु तपः इति ‘तपोधनाम्’ इति पदेन स्पष्टम्। उपवासः, ध्यानं, प्राञ्जलिः प्रार्थना च तपस्विन्याः लक्षणानि। अतः रावणस्य प्रलोभनं तपस्विन्याः तपोभङ्गस्य प्रयत्नः इव, यत् स्वयं प्रयोक्तारम् एव नाशयति। ‘अनिन्दिताम्’ इति पुनः उक्तं, सर्गस्य आरम्भे अपि ‘अनिन्दिता’ इति — सर्गः तेन एव विशेषणेन आरब्धः समाप्तः च।

సరిగ్గా ఆ సమయంలోనే, రూపయౌవనసంపన్నుడూ ఉత్తమాభరణాలతో అలంకరించుకున్నవాడూ అయిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు వస్తుండటం చూసి, నిందకు తావులేని రాజపుత్రి వైదేహి గాలికి అరటిచెట్టులా వణికిపోయింది. పూర్వసర్గలో చెట్టుపై దాగిన హనుమంతుడు రావణుని రాకను చూశాడు; ఈ సర్గలో కవి తన దృష్టిని సీతపై నిలుపుతాడు. భయంతో విశాలనేత్రి, శ్రేష్ఠవర్ణం గల ఆమె తొడలతో ఉదరాన్నీ, బాహువులతో స్తనాలనూ కప్పుకొని కూర్చుని ఏడ్చింది — పరపురుషుని నుండి తనను తాను కాపాడుకొనే సహజమైన చేష్ట ఇది. రాక్షసీగణాలచేత కాపలా కాయబడుతున్న, దీనురాలైన, దుఃఖార్తురాలైన ఆ సీతను దశగ్రీవుడు చూశాడు — సముద్రంలో మునిగిపోతున్న నావలా ఆమె దుఃఖసాగరంలో మునిగి ఉంది. కఠోరవ్రతం పూనిన ఆమె ఏమీ పరచని నేలపై కూర్చుని ఉంది — ఆసనమూ లేదు, పరుపూ లేదు. నరికి నేలపై పడిన వనస్పతి కొమ్మలా ఆమె కనిపించింది. ‘ఛిన్నాం శాఖామ్’ (నరికిన కొమ్మ) అనే ఉపమతో సూచించబడుతున్నది — మూలమైన రాముని నుండి ఆమె వేరుపడింది, అయినా ఆమెలో జీవరసం నశించలేదు. మొదటి శ్లోకాలలోనే భయం, లజ్జ, దైన్యం అనే మూడు చిత్రాలను కవి ఒకేచోట చూపాడు; దానివల్ల తరువాతి సంభాషణకు నేపథ్యం ఏర్పడుతుంది. రావణుడు అలంకరించుకున్నాడు, సీత మాత్రం మలినంగా ఉంది — ఈ వైరుధ్యాన్ని కవి ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఉంచాడు. ఒకవైపు ఐశ్వర్యగర్వం, మరోవైపు పాతివ్రత్యమనే తపస్సు. రావణుని రూపమూ యౌవనమూ ఆభరణాలూ సీత మనస్సులో ఆకర్షణను కాక కేవలం భయాన్నే కలిగిస్తున్నాయని కూడా ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. చెట్టుపై దాగిన హనుమంతుడు కూడా ఇదంతా చూస్తున్నాడని పాఠకుడు గుర్తుంచుకోవాలి.

ఆమె అవయవాలకు మాలిన్యమే అలంకారంగా పూయబడి ఉంది — మాలిన్యమే ఆమె అంగాలకు అలంకారం; అలంకారానికి తగినదైనా ఆమె అలంకారం లేకుండా ఉంది. బురద పూసుకున్న తామరతూడులా ఆమె ప్రకాశిస్తూనూ ఉంది, ప్రకాశించకుండానూ ఉంది — సహజసౌందర్యంతో శోభిస్తోంది, మాలిన్యంవల్ల శోభించడం లేదు అని హిందీ వ్యాఖ్య కూడా వివరిస్తుంది. సంకల్పాలనే గుర్రాలు కట్టిన మనోరథాలపై ఎక్కి, రాజసింహుడూ ఆత్మజ్ఞుడూ అయిన రాముని దగ్గరకు వెళ్తున్నట్లుగా ఉంది ఆమె — శరీరం లంకలో, మనస్సు మాత్రం రామునిలో. ఎండిపోతూ, ఒంటరిగా ఏడుస్తూ, ధ్యానానికీ శోకానికీ లోనై, దుఃఖానికి అంతం కనబడక, ఆ సుందరి రామునే అనుసరించి ఉంది. మంత్రౌషధులచేత కట్టుబడి గిలగిలలాడుతున్న నాగరాజు భార్యలా, ధూమకేతువనే గ్రహంచేత పీడించబడుతున్న రోహిణిలా ఆమె తపించిపోతోంది. సదాచారం, శీలం గల ధార్మికమైన కులంలో పుట్టి, మళ్ళీ వివాహసంస్కారం ద్వారా అటువంటి కులాన్నే పొందినప్పటికీ, ఆమె దుష్కులంలో పుట్టినదానిలా మలినంగా కనిపిస్తోంది. అప్పుడు ఉపమానాల మాల మొదలవుతుంది — క్షీణించిన మహాకీర్తిలా, అవమానించబడిన శ్రద్ధలా, క్షీణించిన ప్రజ్ఞలా, భగ్నమైన ఆశలా, ధ్వంసమైన భవిష్యత్తులా, తిరస్కరించబడిన ఆజ్ఞలా, ఉత్పాతకాలంలో మండుతున్న దిక్కులా, అపహరించబడిన పూజలా ఆమె ఉంది. ప్రతి ఉపమానమూ ఏదో ఒక శ్రేష్ఠమైన వస్తువు అవమానించబడటాన్నో నశించడాన్నో చూపుతుంది; దానివల్ల సీత ఉత్తమ స్వభావమూ, ఆమె ప్రస్తుత దుస్థితీ ఒకేసారి సూచించబడతాయి. కీర్తి, శ్రద్ధ, ప్రజ్ఞ, ఆశ, ఆజ్ఞ, పూజ — ఇవన్నీ అమూర్తమైన వస్తువులు; వాటితో పోల్చడం ద్వారా సీత కేవలం ఒక స్త్రీ కాదు, ధర్మానికీ సత్యానికీ మూర్తి అని ధ్వనిస్తుంది. ‘రామాం రామమనువ్రతామ్’ (రామునే అనుసరించిన సుందరి) అనే యమకంతో ఆమె ఏకనిష్ఠ రమణీయంగా చెప్పబడింది. కులశీలాల వర్ణనతో ఆమె మాలిన్యం తన దోషంవల్ల కాదు, పరిస్థితులవల్లనే అని చూపబడింది. మనోరథాన్ని రథంగా చెప్పిన రూపకం ప్రత్యేకంగా మనోహరం — శరీరం బంధించబడింది, కానీ సంకల్పాలు గుర్రాలలా మనస్సును వేగంగా రాముని వైపు మోసుకుపోతున్నాయి. ఇది విరహిణి చిత్తాన్ని సూక్ష్మంగా పరిచయం చేస్తుంది.

ఉపమానాలు కొనసాగుతాయి — చీకటి (రాహువు) మింగిన చంద్రబింబం గల పౌర్ణమి రాత్రిలా, ధ్వంసమైన తామరకొలనులా, శూరులు హతమైన సేనలా, చీకటిచేత నశించిన కాంతిలా, ఇంకిపోయిన నదిలా, అపవిత్రమైన స్పర్శచేత తాకబడిన యజ్ఞవేదిలా, ఆరిపోయిన అగ్నిశిఖలా ఆమె ఉంది. ఏనుగు తొండం కలచివేసి, ఆకులూ కమలాలూ పెకలించబడి, పక్షులు బెదరగొట్టబడిన తామరకొలనులా ఆమె కలతపడి ఉంది. పతిశోకంతో ఆతురురాలైన ఆమె నీరు తోడివేయబడి ఎండిపోయిన నదిలా, ఉత్తమమైన శుభ్రత లేని కృష్ణపక్షపు రాత్రిలా కనిపిస్తోంది. సుకుమారి, చక్కని అవయవాలు గలది, రత్నమయమైన లోపలి గదులలో నివసించదగినది అయిన ఆమె ఎండకు తపిస్తూ, ఇప్పుడే పెకలించిన తామరతూడులా వాడిపోయింది. మంద నాయకుని నుండి వేరుచేయబడి, స్తంభానికి కట్టివేయబడి, దీర్ఘంగా నిట్టూర్చుతున్న గజరాజు భార్యలా ఆమె మిక్కిలి దుఃఖార్తురాలు. ప్రయత్నం లేకుండానే ఆమె ఒకే దీర్ఘమైన జడతో శోభిస్తోంది — శరత్కాలంలో నల్లని వనపంక్తితో భూమి శోభించినట్లు. ఒంటిజడ భర్త దూరంగా ఉన్న స్త్రీ చిహ్నం; దానిని కూడా కవి సౌందర్యానికి ఉపమానంగా చేశాడు. అన్నిచోట్లా ఉపమానాల సామాన్యధర్మం ఒక్కటే — స్వభావతః శోభనమైన వస్తువు బాహ్యమైన ఉపఘాతంచేత మలినమైంది; కాబట్టి సీత శోభ నశించలేదు, కేవలం కప్పబడింది అని భావం. మూలంలో ‘తమోగ్రస్తేందు’ (చీకటి మింగిన చంద్రుడు), ‘తమోధ్వస్తామ్’ (చీకటిచేత నశించినది) అనే పాఠాలు ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘రాహుగ్రస్తేందు’ (రాహువు మింగిన చంద్రుడు), ‘తపోధ్వస్తామ్’ అని భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఆడ ఏనుగు ఉపమ ప్రత్యేకంగా హృదయాన్ని తాకుతుంది — మంద నాయకుని నుండి వేరుచేయబడిన ఆడ ఏనుగు స్తంభానికి కట్టబడి దీర్ఘంగా నిట్టూర్చినట్లు, రాముని నుండి వేరుచేయబడిన సీత రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడి లంకలో బంధించబడి ఉంది. నది, రాత్రి, తామరతూడు — ఈ ఉపమానాలు ప్రకృతి లోకం నుండి తీసుకోబడ్డాయి; దానివల్ల వనవాసిని అయిన సీతకు ప్రకృతితో ఉన్న సంబంధం కూడా గుర్తుకు వస్తుంది. జడను వర్ణించిన శ్లోకంలో కూడా కవి శోభను మరువడు — దుఃఖంలో కూడా సీత సహజసౌందర్యం శరత్కాలపు వనపంక్తిలా నల్లగా, మృదువుగా కనిపిస్తుంది.

ఉపవాసంచేత, శోకంచేత, ధ్యానంచేత, భయంచేత ఆమె క్షీణించి, కృశించి, దీనురాలై, అల్పాహారం తీసుకుంటూ, తపస్సే ధనంగా గల తపోధనగా ఉంది. దుఃఖార్తురాలైన ఆమె దేవతకు మొక్కినట్లు చేతులు జోడించి, రఘుశ్రేష్ఠుడైన రాముని ప్రభావంచేత దశగ్రీవునికి పరాభవం కలగాలని మనస్సులో వేడుకుంటోంది — ఆమె ప్రార్థన కూడా అతని పరాభవం కోసమే, కేవలం తన విముక్తి కోసం కాదు. అలా ఏడుస్తున్న, నిందకు తావులేని, అందమైన రెప్పలతో ఎర్రని అంచులు గల విశాలమైన తెల్లని కన్నులు గల, రాముని మిక్కిలి అనుసరించే మైథిలిని రావణుడు తన వధకోసమే ప్రలోభపెట్టసాగాడు. ‘వధాయ’ (వధకోసం) అనే పదంతో కవి ఫలితాన్ని ముందుగానే ప్రకటిస్తున్నాడు — ఈ ప్రలోభనమే రావణుని వినాశానికి బీజం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; తరువాతి సర్గలో రావణుని మాటలు కొనసాగుతాయి. సీత దైన్యం బలహీనత కాదు, తపస్సు అని ‘తపోధనామ్’ అనే పదంతో స్పష్టమవుతుంది. ఉపవాసం, ధ్యానం, చేతులు జోడించిన ప్రార్థన — ఇవి తపస్విని లక్షణాలు. కాబట్టి రావణుని ప్రలోభనం తపస్విని తపస్సును భంగపరచే ప్రయత్నం వంటిది, అది ప్రయోగించినవానినే నాశనం చేస్తుంది. ‘అనిందితామ్’ (నిందకు తావులేనిది) అని మళ్ళీ చెప్పబడింది, సర్గారంభంలో కూడా ‘అనిందితా’ అని ఉంది — సర్గ అదే విశేషణంతో ఆరంభమై అదే విశేషణంతో ముగుస్తుంది.

அதே நேரத்தில், அழகும் இளமையும் உடையவனும், சிறந்த அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டவனுமான ராக்ஷச அரசன் ராவணன் வருவதைக் கண்டு, பழிக்கப்படாதவளும் அரசகுமாரியுமான வைதேகி, பெருங்காற்றில் வாழைமரம் போல நடுங்கினாள். முந்தைய சர்க்கத்தில் மரத்தில் பதுங்கியிருந்த அனுமன் ராவணனின் வருகையைக் கண்டான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் கவி தன் பார்வையைச் சீதையின் மீது செலுத்துகிறார். அச்சத்தால், அகன்ற கண்களுடைய அந்த அழகிய பெண் தொடைகளால் வயிற்றையும், கைகளால் முலைகளையும் மறைத்துக்கொண்டு அமர்ந்து அழுதாள் — பிற ஆடவனிடமிருந்து தன்னைக் காத்துக்கொள்ளும் இயல்பான செயல் இது. ராக்ஷசிகளின் கூட்டங்களால் காவல் காக்கப்பட்ட, வாடிய, துயரத்தால் வருந்திய அந்தச் சீதையைப் பத்துத் தலையோன் கண்டான் — கடலில் மூழ்கிய படகு போல அவள் துயரக் கடலில் மூழ்கியிருந்தாள். கூர்மையான விரதமுடைய அவள் விரிப்பு ஏதுமில்லாத வெறுந்தரையில் அமர்ந்திருந்தாள் — ஆசனமும் இல்லை, விரிப்பும் இல்லை. வெட்டப்பட்டுத் தரையில் விழுந்த மரக்கிளை போல அவள் தோன்றினாள். ‘வெட்டப்பட்ட கிளை’ என்ற உவமையால் குறிக்கப்படுவது — வேரான ராமனிடமிருந்து அவள் பிரிக்கப்பட்டவள், இருந்தும் அவளுக்குள் உயிர்ச்சாறு அழியவில்லை. முதல் சுலோகங்களிலேயே அச்சம், நாணம், எளிமை என்ற மூன்று சித்திரங்களும் கவியால் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன; இதனால் அடுத்து வரும் உரையாடலுக்குப் பின்னணி அமைகிறது. ராவணன் அலங்கரிக்கப்பட்டவன், சீதையோ அழுக்கடைந்தவள் — இந்த முரண் கவியால் வேண்டுமென்றே அமைக்கப்பட்டது. ஒருபக்கம் செல்வத்தின் செருக்கு, மறுபக்கம் கற்பின் தவம். ராவணனின் அழகும் இளமையும் அணிகலன்களும் சீதையின் மனத்தில் ஈர்ப்பை உண்டாக்கவில்லை, அச்சத்தை மட்டுமே உண்டாக்குகின்றன என்பதும் இங்கே குறிக்கப்படுகிறது. மரத்தில் பதுங்கியிருக்கும் அனுமனும் இவை அனைத்தையும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கிறான் என்பதை வாசகர் நினைவில் கொள்ள வேண்டும்.

அவள் அழுக்கையே அலங்காரமாகப் பூசிய உடலுடையவளாக இருந்தாள் — அழுக்கே அவள் உறுப்புகளுக்கு அணியாக இருந்தது; அலங்காரத்திற்குத் தகுந்தவளாயினும் அலங்காரம் இல்லாதவளாக இருந்தாள். சேறு பூசிய தாமரைத் தண்டு போல அவள் ஒளிர்ந்தும் ஒளிராமலும் இருந்தாள் — இயல்பான அழகால் ஒளிர்கிறாள், அழுக்கால் ஒளிர்வதில்லை என்று இந்தி உரையும் விளக்குகிறது. மன உறுதிகளையே குதிரைகளாகப் பூட்டிய மனோரதங்களில் ஏறி, அரசர்களில் சிங்கமும் தன்னை அறிந்தவனுமான ராமனின் அருகே செல்பவள் போல இருந்தாள் — உடல் இலங்கையில், மனமோ ராமனிடம். வாடியவளாக, தனியே அழுபவளாக, தியானத்திலும் சோகத்திலும் ஆழ்ந்தவளாக, துயரத்தின் முடிவைக் காணாதவளாக இருந்த அந்த அழகி ராமனையே பின்பற்றியவளாக இருந்தாள். மந்திரங்களாலும் மூலிகைகளாலும் கட்டுண்டு நெளியும் நாகராஜனின் மனைவி போலவும், தூமகேது என்ற கிரகத்தால் புகையூட்டப்படும் ரோஹிணி போலவும் அவள் வெந்தாள். நல்லொழுக்கமும் தர்மநெறியும் ஆசாரமும் உடைய குலத்தில் பிறந்து, பின்னர் திருமணச் சடங்கால் அப்படிப்பட்ட குலத்தையே அடைந்தவளாயினும், இழிந்த குலத்தில் பிறந்தவள் போல அழுக்கடைந்தவளாகத் தோன்றினாள். பிறகு உவமைகளின் மாலை தொடங்குகிறது — அவள் மங்கிப்போன பெரும்புகழ் போலவும், அவமதிக்கப்பட்ட நம்பிக்கை போலவும், தேய்ந்துபோன அறிவு போலவும், தகர்க்கப்பட்ட ஆசை போலவும், அழிக்கப்பட்ட எதிர்காலம் போலவும், மீறப்பட்ட கட்டளை போலவும், தீயநிமித்தக் காலத்தில் எரியும் திசை போலவும், பறிக்கப்பட்ட வழிபாடு போலவும் இருந்தாள். ஒவ்வொரு உவமானமும் சிறந்த ஏதோ ஒன்று அவமதிக்கப்பட்டதையோ அழிக்கப்பட்டதையோ காட்டுகிறது; இதனால் சீதையின் உயர்ந்த இயல்பும் அவளுடைய இன்றைய அவலநிலையும் ஒருசேரக் குறிக்கப்படுகின்றன. புகழ், நம்பிக்கை, அறிவு, ஆசை, கட்டளை, வழிபாடு — இவை அனைத்தும் உருவமற்றவை; அவற்றோடு ஒப்பிடுவதால் சீதை வெறும் பெண் மட்டுமல்ல, தர்மத்தின் சத்தியத்தின் வடிவம் என்பது குறிப்பாகப் புலப்படுகிறது. ‘ராமாம் ராமமனுவ்ரதாம்’ (ராமனையே பின்பற்றிய அழகி) என்ற சொல்மடக்கால் அவளுடைய ஒருமுகப்பட்ட பற்று இனிமையாகச் சொல்லப்படுகிறது. குலத்தையும் ஒழுக்கத்தையும் வர்ணிப்பதால், அவளுடைய அழுக்கு அவளுடைய குற்றத்தால் அல்ல, சூழ்நிலையாலேயே என்பது காட்டப்படுகிறது. மனோரதத்தைத் தேராக உருவகித்தது தனிச் சிறப்புடன் மனங்கவர்கிறது — உடல் கட்டுண்டிருக்கிறது, ஆனால் மன உறுதிகள் குதிரைகளைப் போல மனத்தை வேகமாக ராமனிடம் சுமந்து செல்கின்றன. பிரிவுற்ற பெண்ணின் உள்ளத்தின் நுட்பமான அறிமுகம் இது.

உவமைகள் தொடர்கின்றன — இருளால் விழுங்கப்பட்ட சந்திர மண்டலம் உடைய பௌர்ணமி இரவு போலவும், அழிக்கப்பட்ட தாமரைக்குளம் போலவும், வீரர்கள் கொல்லப்பட்ட படை போலவும், இருளால் அழிக்கப்பட்ட ஒளி போலவும், வற்றிப்போன ஆறு போலவும், தூய்மையற்றதன் தீண்டலால் கறைப்பட்ட வேள்வி மேடை போலவும், அணைந்த தீச்சுடர் போலவும் அவள் இருந்தாள். யானையின் துதிக்கையால் அலைக்கழிக்கப்பட்டு, இலைகளும் தாமரைகளும் பிடுங்கப்பட்டு, பறவைகள் அஞ்சி ஓட்டப்பட்ட தாமரைக்குளம் போலக் கலங்கியிருந்தாள். கணவனைப் பற்றிய சோகத்தால் வருந்திய அவள், நீர் வடிக்கப்பட்டு வறண்ட நதி போலவும், சிறந்த தூய்மை இல்லாத தேய்பிறை இரவு போலவும் தோன்றினாள். மென்மையானவளும், அழகாக அமைந்த உறுப்புகளுடையவளும், ரத்தினமயமான உள்ளறைகளில் வாழத் தகுந்தவளுமான அவள், வெயிலால் சுடப்படும், சற்றுமுன் பிடுங்கப்பட்ட தாமரைத் தண்டு போல வாடியிருந்தாள். கூட்டத்தலைவனிடமிருந்து பிரிக்கப்பட்டு, தூணில் கட்டப்பட்டு, நீண்ட பெருமூச்சு விடும் யானையரசனின் பெண்யானை போல அவள் பெருந்துயரத்தில் இருந்தாள். முயற்சியின்றியே ஒரே நீண்ட சடையால் அவள் அழகுற்று விளங்கினாள் — கூதிர்காலத்தில் நீலநிற வனவரிசையால் பூமி அழகுறுவது போல. ஒற்றைச் சடை கணவனைப் பிரிந்தவளின் அடையாளம்; அதையும் கவி அழகின் உவமானமாக்குகிறார். எல்லா இடங்களிலும் உவமானங்களுக்குப் பொதுவான பண்பு ஒன்றே — இயல்பாக அழகான பொருள் வெளிப்புறத் தாக்குதலால் மாசுபடுத்தப்பட்டது; ஆகவே சீதையின் அழகு அழியவில்லை, மூடப்பட்டிருக்கிறது மட்டுமே என்பது கருத்து. மூலத்தில் ‘தமோக்ரஸ்தேந்து’ (இருளால் விழுங்கப்பட்ட சந்திரன்), ‘தமோத்வஸ்தாம்’ (இருளால் அழிக்கப்பட்ட) என்ற பாடங்கள் உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ராஹுக்ரஸ்தேந்து’ (ராகுவால் விழுங்கப்பட்ட சந்திரன்), ‘தபோத்வஸ்தாம்’ (வெப்பத்தால் அழிக்கப்பட்ட) என்று வேறுபடுகின்றன. பெண்யானையின் உவமை தனிச் சிறப்புடன் நெஞ்சைத் தொடுகிறது — கூட்டத்தலைவனிடமிருந்து பிரிக்கப்பட்ட பெண்யானை தூணில் கட்டப்பட்டு நீண்ட பெருமூச்சு விடுவது போல, ராமனிடமிருந்து பிரிக்கப்பட்ட சீதை ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டு இலங்கையில் சிறைப்பட்டிருக்கிறாள். நதி, இரவு, தாமரைத் தண்டு ஆகிய உவமானங்கள் இயற்கையின் உலகிலிருந்து எடுக்கப்பட்டவை; இதனால் காட்டில் வாழ்ந்த சீதைக்கும் இயற்கைக்கும் உள்ள தொடர்பும் நினைவுகூரப்படுகிறது. சடையைப் பற்றிய சுலோகத்திலும் கவி அழகை மறப்பதில்லை — துயரத்திலும் சீதையின் இயல்பான அழகு கூதிர்கால வனவரிசை போல நீலமாகவும் மென்மையாகவும் தோன்றுகிறது.

உண்ணாநோன்பாலும், சோகத்தாலும், தியானத்தாலும், அச்சத்தாலும் அவள் தேய்ந்தவளாக, மெலிந்தவளாக, வாடியவளாக, குறைவாக உண்பவளாக, தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட தபோதனையாக இருந்தாள். துயரத்தால் வருந்திய அவள், தெய்வத்தை வேண்டுவது போல மனத்தால் கைகூப்பி, ரகு குலத்தில் முதன்மையானவனான ராமனின் வல்லமையால் பத்துத் தலையோனுக்குத் தோல்வி நேர வேண்டும் என்று வேண்டிக்கொண்டிருந்தாள் — அவளுடைய வேண்டுதலும் அவனுடைய தோல்விக்கானதே, தன் விடுதலைக்காக மட்டுமல்ல. அப்படி அழுதுகொண்டிருந்தவளும், பழிக்கப்படாதவளும், அழகிய இமைகளுடன் கூடிய செம்மையும் நீளமும் வெண்மையும் உடைய கண்களுடையவளும், ராமனையே மிகவும் பின்பற்றியவளுமான மைதிலியை ராவணன் தன் அழிவுக்காகவே ஆசைகாட்டி மயக்க முயன்றான். ‘வதாய’ (அழிவுக்காக) என்ற சொல்லால் கவி விளைவை முன்கூட்டியே அறிவிக்கிறார் — இந்த ஆசைகாட்டலே ராவணனின் அழிவுக்கு வித்து. இறுதிச் சுலோகம் வம்ஶஸ்த யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனின் சொற்கள் தொடரும். சீதையின் எளிமை பலவீனம் அல்ல, தவமே என்பது ‘தபோதனாம்’ (தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்டவள்) என்ற சொல்லால் தெளிவாகிறது. உண்ணாநோன்பு, தியானம், கைகூப்பிய வேண்டுதல் — இவை தவம் செய்பவளின் இலக்கணங்கள். ஆகவே ராவணனின் ஆசைகாட்டல் தவம் செய்பவளின் தவத்தைக் கலைக்கும் முயற்சி போன்றது; அது அதைச் செய்பவனையே அழிக்கிறது. ‘அனிந்திதாம்’ (பழிக்கப்படாதவள்) என்பது மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலும் ‘அனிந்திதா’ என்று உள்ளது — சர்க்கம் அதே அடைமொழியால் தொடங்கி அதே அடைமொழியால் முடிகிறது.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೂಪಯೌವನಸಂಪನ್ನನಾದ, ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿ ವೈದೇಹಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡದಂತೆ ನಡುಗಿದಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಂಡನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಡುತ್ತಾನೆ. ಭಯದಿಂದ ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠವರ್ಣದವಳು ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತು ಅತ್ತಳು — ಇದು ಪರಪುರುಷನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ದೀನಳಾದ, ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ದಶಗ್ರೀವನು ಕಂಡನು — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಯಂತೆ ಅವಳು ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ಕಠಿಣವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ಹಾಸದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು — ಆಸನವೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಸಿಗೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ವನಸ್ಪತಿಯ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ‘ಛಿನ್ನಾಂ ಶಾಖಾಮ್’ (ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೊಂಬೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಮೂಲವಾದ ರಾಮನಿಂದ ಅವಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೂ ಅವಳಲ್ಲಿ ಜೀವರಸ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ಭಯ, ಲಜ್ಜೆ, ದೈನ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕವಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನು ಅಲಂಕೃತ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ಮಲಿನ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಗರ್ವ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ತಪಸ್ಸು. ರಾವಣನ ರೂಪ, ಯೌವನ, ಆಭರಣಗಳು ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಯವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಹನುಮಂತನೂ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಬೇಕು.

ಅವಳ ಅಂಗಗಳು ಕೊಳೆಯೆಂಬ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿದ್ದವು — ಕೊಳೆಯೇ ಅವಳ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿತ್ತು; ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದರೂ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದವಳು. ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ ತಾವರೆದಂಟಿನಂತೆ ಅವಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಳು, ಹೊಳೆಯದೆಯೂ ಇದ್ದಳು — ಸಹಜಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಟೀಕೆಯೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪಗಳೆಂಬ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಮನೋರಥಗಳಿಂದ ಅವಳು ರಾಜಸಿಂಹನಾದ ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದಳು — ದೇಹ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲಿ. ಸೊರಗುತ್ತಿದ್ದ, ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಮುಳುಗಿದ್ದ, ದುಃಖದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದ ಆ ರಮಣಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವವಳಾಗಿದ್ದಳು. ಮಂತ್ರೌಷಧಿಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ನಾಗರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ, ಧೂಮಕೇತುಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಅವಳು ಸಂತಪ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಸದಾಚಾರವೂ ಶೀಲವೂ ಉಳ್ಳ ಧಾರ್ಮಿಕವಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಮತ್ತೆ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಂತಹದೇ ಕುಲವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದರೂ ಅವಳು ದುಷ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳಂತೆ ಮಲಿನಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅನಂತರ ಉಪಮಾಮಾಲೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಕುಸಿದ ಮಹಾಕೀರ್ತಿಯಂತೆ, ಅವಮಾನಿತವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆ, ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯಂತೆ, ತಡೆಗೊಂಡ ಆಶೆಯಂತೆ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಭವಿಷ್ಯದಂತೆ, ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಉತ್ಪಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದಿಕ್ಕಿನಂತೆ, ಕೆಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪೂಜೆಯಂತೆ ಅವಳಿದ್ದಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನವೂ ಯಾವುದೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತು ಅವಮಾನಿತವಾದುದನ್ನೋ ನಾಶವಾದುದನ್ನೋ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವವೂ ಅವಳ ಈಗಿನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಆಶೆ, ಆಜ್ಞೆ, ಪೂಜೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಮೂರ್ತ ವಸ್ತುಗಳು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗಿನ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಾಂ ರಾಮಮನುವ್ರತಾಮ್’ (ರಾಮನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವ ರಮಣಿ) ಎಂಬ ಯಮಕದಿಂದ ಅವಳ ಏಕನಿಷ್ಠೆ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕುಲಶೀಲಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ, ಅವಳ ಮಾಲಿನ್ಯ ಸ್ವದೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನೋರಥಕ್ಕೆ ರಥದ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನೋಹರ — ದೇಹ ಬಂಧಿತ, ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಮನತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಇದು ವಿರಹಿಣಿಯ ಚಿತ್ತದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಚಯ.

ಉಪಮಾನಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ — ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲ ಗ್ರಸ್ತವಾದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ತಾವರೆಗೊಳದಂತೆ, ಶೂರರು ಹತರಾದ ಸೇನೆಯಂತೆ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ನಾಶವಾದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಬತ್ತಿಹೋದ ನದಿಯಂತೆ, ಅಪವಿತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಮುಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವೇದಿಯಂತೆ, ನಂದಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಅವಳಿದ್ದಳು. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಕಲಕಲ್ಪಟ್ಟು ಎಲೆಗಳೂ ಕಮಲಗಳೂ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋದ ತಾವರೆಗೊಳದಂತೆ ಅವಳು ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದಳು. ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಆತುರಳಾದ ಅವಳು ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹರಿಸಿಬಿಟ್ಟ ಒಣಗಿದ ನದಿಯಂತೆ, ಉತ್ತಮ ಶುಚಿತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳ, ರತ್ನಖಚಿತ ಅಂತಃಪುರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಅವಳು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಾಡುತ್ತಿರುವ, ಈಗಷ್ಟೇ ಕಿತ್ತ ತಾವರೆದಂಟಿನಂತೆ ಬಾಡಿದ್ದಳು. ಹಿಂಡಿನ ನಾಯಕನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವ ಗಜರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ ಅವಳು ತೀವ್ರ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘವಾದ ಜಡೆಯಿಂದ ಅವಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ವನಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೂಮಿ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ. ಏಕವೇಣಿ ಪತಿಯು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದನ್ನೂ ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಉಪಮಾನವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉಪಮಾನಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ ಒಂದೇ — ಸ್ವಭಾವತಃ ಸುಂದರವಾದ ವಸ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಆಘಾತದಿಂದ ಮಲಿನಗೊಂಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶೋಭೆ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ತಮೋಗ್ರಸ್ತೇಂದು’ (ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರ), ‘ತಮೋಧ್ವಸ್ತಾಮ್’ (ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ನಾಶವಾದ) ಎಂಬ ಪಾಠಗಳಿವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಾದರೋ ‘ರಾಹುಗ್ರಸ್ತೇಂದು’ (ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರ), ‘ತಪೋಧ್ವಸ್ತಾಮ್’ (ತಾಪದಿಂದ ನಾಶವಾದ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠಗಳು. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಿಂಡಿನ ನಾಯಕನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹೆಣ್ಣಾನೆ ಕಂಬಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವಂತೆ, ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ನದಿ, ರಾತ್ರಿ, ತಾವರೆದಂಟು — ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲೋಕದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು; ಇದರಿಂದ ವನವಾಸಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಕವಿ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯ ಸಹಜ ಸೌಂದರ್ಯ ಶರತ್ಕಾಲದ ವನಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ನುಣುಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಉಪವಾಸದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಅವಳು ಸೊರಗಿದ್ದಳು, ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಳು, ದೀನಳಾಗಿದ್ದಳು, ಅಲ್ಪಾಹಾರಿಯಾಗಿದ್ದಳು; ತಪಸ್ಸೇ ಧನವಾಗಿದ್ದ ತಪೋಧನೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ದೇವತೆಯನ್ನು ಬೇಡುವಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನ ಪರಾಭವವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು — ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಅವನ ಪರಾಭವಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ, ಸುಂದರ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳೂ ಕೆಂಪಂಚಿನ ವಿಶಾಲ ಬಿಳಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ರಾಮನನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಲೋಭಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ವಧಾಯ’ (ವಧೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಪ್ರಲೋಭನೆಯೇ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಬೀಜ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ದೈನ್ಯ ದುರ್ಬಲತೆಯಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸು ಎಂಬುದು ‘ತಪೋಧನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಉಪವಾಸ, ಧ್ಯಾನ, ಕೈಮುಗಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಇವು ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಲೋಭನೆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ತಪೋಭಂಗದ ಪ್ರಯತ್ನದಂತೆ, ಅದು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದವನನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಅನಿಂದಿತಾಮ್’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂದಿತ್ತು — ಸರ್ಗವು ಅದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ആ സമയത്തുതന്നെ, രൂപവും യൗവനവും തികഞ്ഞ, ഉത്തമാഭരണങ്ങളാൽ അലംകൃതനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ വരുന്നതു കണ്ട്, അനിന്ദ്യയായ രാജപുത്രി വൈദേഹി കൊടുങ്കാറ്റിൽ വാഴയെന്നപോലെ വിറച്ചു. മുൻസർഗത്തിൽ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന ഹനുമാൻ രാവണന്റെ വരവ് കണ്ടു; ഈ സർഗത്തിൽ കവി ദൃഷ്ടി സീതയിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഭയംകൊണ്ട് ആ വിശാലാക്ഷിയായ വരവർണിനി തുടകളാൽ ഉദരവും കൈകളാൽ സ്തനങ്ങളും മറച്ച് ഇരുന്നു കരഞ്ഞു — പരപുരുഷനിൽനിന്നു സ്വയം രക്ഷിക്കാനുള്ള സ്വാഭാവികമായ ചേഷ്ടയാണിത്. രാക്ഷസിക്കൂട്ടങ്ങൾ കാവൽ നിൽക്കുന്ന, ദീനയും ദുഃഖാർത്തയുമായ ആ സീതയെ ദശഗ്രീവൻ കണ്ടു — കടലിൽ താണുപോകുന്ന തോണിപോലെ അവൾ ദുഃഖസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു. കഠിനവ്രതയായ അവൾ ഒന്നും വിരിക്കാത്ത നിലത്ത് ഇരിക്കുകയായിരുന്നു — ആസനമില്ല, വിരിപ്പുമില്ല. മുറിഞ്ഞ് നിലത്തുവീണ ഒരു വൃക്ഷശാഖപോലെ അവൾ കാണപ്പെട്ടു. ‘ഛിന്നാം ശാഖാം’ (മുറിഞ്ഞ ശാഖ) എന്ന ഉപമ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — മൂലമായ രാമനിൽനിന്ന് അവൾ വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു, എങ്കിലും ജീവരസം അവളിൽ നശിച്ചിട്ടില്ല. ആദ്യശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ ഭയത്തിന്റെയും ലജ്ജയുടെയും ദൈന്യത്തിന്റെയും മൂന്നു ചിത്രങ്ങൾ കവി ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ തുടർന്നുവരുന്ന സംവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. രാവണൻ അലംകൃതൻ, സീതയാകട്ടെ മലിന — ഈ വിരോധം കവി ബോധപൂർവംതന്നെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു ഭാഗത്ത് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ഗർവം, മറുഭാഗത്ത് പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ തപസ്സ്. രാവണന്റെ രൂപവും യൗവനവും ആഭരണങ്ങളും സീതയുടെ മനസ്സിൽ ആകർഷണമല്ല, ഭയംമാത്രമാണ് ഉളവാക്കുന്നത് എന്നും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ഹനുമാനും ഇതെല്ലാം കാണുന്നുണ്ടെന്നു വായനക്കാരൻ ഓർക്കണം.

അഴുക്കുതന്നെ അലങ്കാരമായി പുരണ്ട അവയവങ്ങളോടുകൂടിയവളായിരുന്നു അവൾ — അഴുക്കുമാത്രമായിരുന്നു അവളുടെ അംഗങ്ങളിലെ അലങ്കാരം; അലങ്കാരം അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും അലങ്കാരമില്ലാത്തവൾ. ചെളിപുരണ്ട താമരവളയംപോലെ അവൾ ശോഭിക്കുന്നുമുണ്ട്, ശോഭിക്കുന്നുമില്ല — സഹജസൗന്ദര്യത്താൽ ശോഭിക്കുന്നു, മാലിന്യത്താൽ ശോഭിക്കുന്നില്ല എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. സങ്കല്പങ്ങളാകുന്ന കുതിരകളെ പൂട്ടിയ മനോരഥങ്ങളിൽ കയറി, രാജസിംഹനും ആത്മജ്ഞനുമായ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നവളെപ്പോലെയായിരുന്നു അവൾ — ശരീരം ലങ്കയിൽ, മനസ്സ് രാമനിൽ. ഉണങ്ങിവരണ്ട്, ഏകാകിനിയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ധ്യാനത്തിലും ശോകത്തിലും മുഴുകി, ദുഃഖത്തിന്റെ അറുതി കാണാതെ, ആ സുന്ദരി രാമനെമാത്രം അനുഗമിക്കുന്നവളായിരുന്നു. മന്ത്രങ്ങളാലും ഔഷധികളാലും ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു പിടയുന്ന നാഗരാജവധുവിനെപ്പോലെയും, ധൂമകേതു എന്ന ഗ്രഹം പുകയ്ക്കുന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെയും അവൾ തപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. സദാചാരവും ശീലവുമുള്ള, ധാർമികവും ആചാരനിഷ്ഠവുമായ കുലത്തിൽ ജനിച്ച്, വീണ്ടും വിവാഹസംസ്കാരത്താൽ അതുപോലെയുള്ള കുലത്തിൽത്തന്നെ എത്തിയവളെങ്കിലും, ദുഷ്കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളെപ്പോലെ മലിനയായി അവൾ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഉപമാമാല ആരംഭിക്കുന്നു — താണുപോയ മഹാകീർത്തിപോലെ, അവമാനിക്കപ്പെട്ട ശ്രദ്ധപോലെ, ക്ഷയിച്ച പ്രജ്ഞപോലെ, തകർന്ന ആശപോലെ, നശിച്ച ഭാവിപോലെ, ലംഘിക്കപ്പെട്ട ആജ്ഞപോലെ, ഉത്പാതകാലത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന ദിക്കുപോലെ, തടസ്സപ്പെട്ട പൂജപോലെ ആയിരുന്നു അവൾ. ഓരോ ഉപമാനവും അവമാനിക്കപ്പെട്ടതോ നശിച്ചതോ ആയ ശ്രേഷ്ഠമായ ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിനെ കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സീതയുടെ ഉത്തമസ്വഭാവവും ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃസ്ഥിതിയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കീർത്തി, ശ്രദ്ധ, പ്രജ്ഞ, ആശ, ആജ്ഞ, പൂജ — ഇവയെല്ലാം അമൂർത്തവസ്തുക്കളാണ്; അവയോടുള്ള തുലനത്താൽ, സീത വെറുമൊരു സ്ത്രീയല്ല, ധർമത്തിന്റെയും സത്യത്തിന്റെയും മൂർത്തിയാണ് എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ‘രാമാം രാമമനുവ്രതാം’ (രാമനെ അനുഗമിക്കുന്ന സുന്ദരിയെ) എന്ന യമകത്തിലൂടെ അവളുടെ ഏകനിഷ്ഠ രമണീയമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കുലത്തിന്റെയും ശീലത്തിന്റെയും വർണനയിലൂടെ, അവളുടെ മാലിന്യം സ്വന്തം ദോഷത്താലല്ല, സാഹചര്യത്താൽമാത്രമാണ് എന്നു കാണിക്കുന്നു. മനോരഥത്തിന്റെ രഥരൂപകം വിശേഷിച്ചും മനോഹരമാണ് — ശരീരം ബന്ധിതമാണ്, എന്നാൽ സങ്കല്പങ്ങൾ കുതിരകളെപ്പോലെ മനസ്സിനെ വേഗത്തിൽ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു വഹിക്കുന്നു. വിരഹിണിയുടെ ചിത്തത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ പരിചയമാണിത്.

ഉപമാനങ്ങൾ തുടരുന്നു — ഇരുൾ ചന്ദ്രബിംബത്തെ ഗ്രസിച്ച പൗർണമിരാത്രിപോലെ, നശിച്ച താമരപ്പൊയ്കപോലെ, ശൂരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട സേനപോലെ, ഇരുൾ നശിപ്പിച്ച പ്രഭപോലെ, വറ്റിപ്പോയ നദിപോലെ, അശുദ്ധസ്പർശത്താൽ തീണ്ടപ്പെട്ട യാഗവേദിപോലെ, അണഞ്ഞ അഗ്നിജ്വാലപോലെ ആയിരുന്നു അവൾ. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈ ഉലച്ച്, ഇലകളും താമരകളും പിഴുതെറിയപ്പെട്ട്, പക്ഷികൾ ഭയന്നോടിയ താമരപ്പൊയ്കപോലെ അവൾ ആകുലയായിരുന്നു. ഭർത്തൃശോകത്താൽ ആതുരയായ അവൾ വെള്ളം വാർന്നൊഴിഞ്ഞ് ഉണങ്ങിയ നദിപോലെയും, ഉത്തമമായ ശുചീകരണമില്ലാത്തതിനാൽ കൃഷ്ണപക്ഷരാത്രിപോലെയും കാണപ്പെട്ടു. രത്നഗർഭഗൃഹങ്ങളിൽ വസിക്കാൻ യോഗ്യയായ, സുകുമാരിയും സുഘടിതാംഗിയുമായ അവൾ, ചൂടേറ്റു തപിക്കുന്ന, ഇപ്പോൾ പിഴുതെടുത്ത താമരവളയംപോലെ വാടിയിരുന്നു. കൂട്ടത്തലവനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തപ്പെട്ട്, തൂണിൽ കെട്ടിയിടപ്പെട്ട്, ദീർഘമായി നിശ്വസിക്കുന്ന ഗജരാജവധുവിനെപ്പോലെ അവൾ അതിദുഃഖാർത്തയായിരുന്നു. യത്നമൊന്നുമില്ലാതെതന്നെ, ഒറ്റ നീണ്ട പിന്നലാൽ അവൾ ശോഭിച്ചു — ശരത്കാലത്ത് നീലവനനിരയാൽ ഭൂമി ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ. ഒറ്റപ്പിന്നൽ ഭർത്താവ് അകലെയുള്ള സ്ത്രീയുടെ ചിഹ്നമാണ്; അതിനെയും കവി സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഉപമാനമാക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും ഉപമാനങ്ങളുടെ സാമാന്യധർമം ഒന്നാണ് — സ്വഭാവത്താൽ ശോഭനമായ വസ്തു ബാഹ്യമായ ആഘാതത്താൽ മലിനമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സീതയുടെ ശോഭ നശിച്ചിട്ടില്ല, മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നുമാത്രം എന്നാണു ഭാവം. മൂലത്തിൽ ‘തമോഗ്രസ്തേന്ദു’ (ഇരുൾ ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രൻ), ‘തമോധ്വസ്താം’ (ഇരുളാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട) എന്നീ പാഠങ്ങൾ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘രാഹുഗ്രസ്തേന്ദു’ (രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രൻ), ‘തപോധ്വസ്താം’ (തപസ്സിനാൽ ക്ഷയിച്ച) എന്നീ ഭിന്നപാഠങ്ങൾ. ഗജവധുവിന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — കൂട്ടത്തലവനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തപ്പെട്ട പിടിയാന തൂണിൽ കെട്ടപ്പെട്ട് ദീർഘമായി നിശ്വസിക്കുന്നതുപോലെ, രാമനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തപ്പെട്ട സീത രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ലങ്കയിൽ തടവിലാണ്. നദി, രാത്രി, താമരവളയം എന്നീ ഉപമാനങ്ങൾ പ്രകൃതിയുടെ ലോകത്തുനിന്ന് എടുത്തവയാണ്; അതിലൂടെ വനവാസിനിയായ സീതയ്ക്കു പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നലിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശ്ലോകത്തിലും കവി ശോഭ മറക്കുന്നില്ല — ദുഃഖത്തിലും സീതയുടെ സഹജസൗന്ദര്യം ശരത്കാലവനനിരപോലെ നീലവും സ്നിഗ്ധവുമായി കാണപ്പെടുന്നു.

ഉപവാസം, ശോകം, ധ്യാനം, ഭയം എന്നിവയാൽ അവൾ ക്ഷയിച്ച്, മെലിഞ്ഞ്, ദീനയായി, അല്പാഹാരിണിയായി — തപസ്സുമാത്രം ധനമായുള്ള തപോധനയായിരുന്നു. ദുഃഖാർത്തയായ അവൾ, ദേവതയോടെന്നപോലെ, മനസ്സുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി, രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ദശഗ്രീവന്റെ പരാജയം യാചിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു — അവളുടെ പ്രാർഥനയും രാവണന്റെ പരാജയത്തിനുവേണ്ടിയാണ്, തന്റെ മോചനത്തിനുവേണ്ടിമാത്രമല്ല. അങ്ങനെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, അനിന്ദ്യയായ, ഭംഗിയുള്ള ഇമപ്പീലികളും ചുവന്ന കോണുകളുമുള്ള നീണ്ട വെളുത്ത കണ്ണുകളുള്ള, രാമനെ അത്യധികം അനുഗമിക്കുന്ന മൈഥിലിയെ രാവണൻ തന്റെതന്നെ വധത്തിനായി പ്രലോഭിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘വധായ’ (വധത്തിനായി) എന്ന പദത്താൽ കവി ഫലം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ഈ പ്രലോഭനമാണ് രാവണന്റെ വിനാശത്തിന്റെ ബീജം. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ വാക്കുകൾ തുടരും. സീതയുടെ ദൈന്യം ദൗർബല്യമല്ല, തപസ്സാണ് എന്ന് ‘തപോധനാം’ എന്ന പദത്താൽ വ്യക്തമാണ്. ഉപവാസം, ധ്യാനം, കൈകൂപ്പിയുള്ള പ്രാർഥന — ഇവ തപസ്വിനിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അതിനാൽ രാവണന്റെ പ്രലോഭനം ഒരു തപസ്വിനിയുടെ തപോഭംഗത്തിനുള്ള ശ്രമംപോലെയാണ്; അതു പ്രയോഗിക്കുന്നവനെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനിന്ദിതാം’ (അനിന്ദ്യയെ) എന്നു വീണ്ടും പറയുന്നു; സർഗാരംഭത്തിലും ‘അനിന്ദിതാ’ എന്നുണ്ടായിരുന്നു — ഒരേ വിശേഷണത്തോടെയാണ് സർഗം ആരംഭിക്കുന്നതും അവസാനിക്കുന്നതും.

At that very moment the blameless princess saw Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, coming towards her, rich in beauty and youth and adorned with the finest ornaments, and at the mere sight of him Vaidehī trembled like a plantain in a gale. In the last sarga Hanumān, hidden in the tree, watched Rāvaṇa arrive; now the poet turns our eyes to Sītā. In her fear the large-eyed lady of lovely complexion covered her belly with her thighs and her breasts with her arms, and sat down and wept — the natural gesture of a woman shielding herself from a stranger. Ten-necked Rāvaṇa saw Sītā, guarded by troops of rākṣasīs, wretched and tormented with grief, sunk in her sea of sorrow like a ship foundering in the ocean. Firm in her vows, she sat on the bare ground, with neither seat nor covering, like a branch lopped from a great tree and fallen to the earth — cut off from her root, Rāma, and yet the sap of life not gone from her. In these first verses the poet sets together three pictures, of fear, of modesty and of misery, which form the background of the conversation to come. Rāvaṇa is adorned, Sītā soiled — a contrast drawn deliberately: on one side the pride of wealth, on the other the austerity of a faithful wife. Rāvaṇa's beauty, youth and ornaments stir in her no attraction, only fear. And the reader should remember that Hanumān, hidden in the tree, sees all of this.

Grime was the only adornment on her limbs; she who deserved ornaments had none. Like a lotus stalk smeared with mud, she shone and did not shine — shining with her natural beauty, dimmed by the dirt. She seemed to be travelling to Rāma, lion among kings, on a chariot of longing yoked with the horses of resolve: her body was held in Laṅkā, but her resolves, like horses, carried her mind swiftly to him — a subtle picture of a heart in separation. Wasting away, weeping alone, lost in brooding and grief, seeing no end to her sorrow, the lovely lady was wholly given to Rāma — the poet's play on her being "lovely" and "Rāma's" makes her single devotion charming to the ear. She writhed like the wife of a serpent king caught by a charm, and burned like Rohiṇī scorched by the comet Dhūmaketu. Born into a virtuous, righteous and well-conducted family, and married into another such family, she looked like one born into a base family — so that her soiled state comes not from any fault of hers but only from her circumstances. Then comes a garland of images: she was like great fame fallen low, like faith disregarded, like understanding wasted away, like hope thwarted, like a future laid waste, like a command defied, like the quarters blazing at a time of evil portent, like worship brought to nothing. Each image shows some excellent thing dishonoured or destroyed, and so reveals at once Sītā's noble nature and her present misery. Fame, faith, understanding, hope, command and worship are all abstract things, and the comparison suggests that Sītā is not merely a woman but the very image of dharma and truth.

The images continue: she was like a full-moon night whose moon is swallowed by darkness, like a lotus pool laid waste, like an army whose champions have been slain, like radiance destroyed by darkness, like a river run dry, like an altar defiled by an impure touch, like a flame put out; like a lotus pool churned by an elephant's trunk, its leaves and lotuses torn up and its birds put to flight, all in confusion. Stricken with grief for her husband, she was like a river whose waters have been drained away, and, without her fine grooming, like a night in the dark fortnight. Delicate and lovely of limb, fit to live in a jewelled inner chamber, she was wilting like a lotus stalk just pulled up and scorched by the heat. She was like the mate of a lordly elephant, seized and tied to a post, parted from the leader of her herd, sighing long in deep distress — as Sītā, parted from Rāma, is held captive in Laṅkā among the rākṣasīs, a most moving image. And without any effort she was graced by a single long braid, as the earth in autumn is graced by a dark line of forest when the clouds have gone. The single braid is the mark of a wife whose husband is away, yet the poet makes even that an image of beauty: even in sorrow her natural loveliness is dark and glossy as an autumn woodland. All the images share one quality — something beautiful by nature, spoiled by some outward blow — so Sītā's beauty is not destroyed, only covered. River, night and lotus stalk come from the world of nature, recalling her bond with nature as one who has lived in the forest.

Worn down by fasting, grief, brooding and fear, she was emaciated and wretched, eating little, with austerity her only wealth. Stricken with sorrow, her hands folded, she seemed to be praying in her heart, as to a god, for the defeat of the Ten-necked One by the power of Rāma, chief of the Raghus — praying for his defeat, not merely for her own release. And Rāvaṇa began to tempt Maithilī — the blameless lady, weeping and looking about her, with her fine lashes and long, white, red-cornered eyes, wholly devoted to Rāma — to his own destruction. The words "to his own destruction" announce the outcome in advance: this temptation is the seed of Rāvaṇa's ruin. "Austerity her only wealth" makes clear that Sītā's misery is not weakness but austerity; fasting, meditation and prayer with folded hands are the marks of an ascetic woman, so Rāvaṇa's temptation is like an attempt to break an ascetic's austerity, which destroys the one who makes it. The sarga begins and ends with the same word for her — "blameless" — and in the next sarga Rāvaṇa's words follow.