तथा पुष्पितपादपं वनं विप्रेक्षमाणस्य वैदेहीं च विचिन्वतः हनूमतः किञ्चिच्छेषा निशा अभवत् — केवलं रात्रेः अन्तिमः यामः अवशिष्टः। तस्मिन् विरात्रे सः षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनां ब्रह्मरक्षसां ब्रह्मघोषान् शुश्राव। अथ श्रोत्रमनोहरैः शब्दैः मङ्गलवादित्रैः महाबाहुः महाबलः दशग्रीवः प्राबोध्यत। विबुध्य महाभागः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः स्रस्तमाल्याम्बरधरः सन् वैदेहीम् अन्वचिन्तयत्। मदनेन भृशं नियुक्तः मदोत्कटः सः राक्षसः तस्यां सक्तं कामम् आत्मनि गूहितुं न शशाक। अत्र लङ्कायाः विचित्रः स्वभावः दृश्यते — राक्षसाः अपि वेदविदः, यज्ञयाजिनः च; तेषां गृहेषु प्रातः वेदघोषः श्रूयते। ‘ब्रह्मरक्षसाम्’ इति — ब्राह्मणकुलजाः राक्षसाः; हिन्दीभाष्यं ब्रह्मराक्षसानां गृहेषु वेदपाठस्य ध्वनिः इति। रावणस्य प्रबोधः राजवत् — मङ्गलवाद्यैः, स्तुतिभिः च। किन्तु प्रबुद्धस्य तस्य प्रथमः विचारः सीता एव — ‘वैदेहीमन्वचिन्तयत्’। चतुर्थे ‘स्रस्तमाल्याम्बरधरः’ — निद्रया शिथिलानि माल्यानि वस्त्राणि च; तस्य अवस्था अपि अव्यवस्थिता। पञ्चमे कामस्य बलम् — सः तं गोपयितुं न शक्नोति, अतः रात्रिशेषे एव सीतां द्रष्टुं निर्गच्छति। वेदघोषस्य रावणस्य कामस्य च समीपे स्थापनं कवेः सूक्ष्मः विरोधः — धर्मस्य ध्वनिः अधर्मस्य आरम्भः च युगपत्। चतुर्थे मुद्रणे ‘महाभागो’ इति, समीक्षिते ‘यथाकालं’।

सर्वाभरणैः युक्तः अनुत्तमां श्रियं बिभ्रत् सः रावणः विविधैः सर्वपुष्पफलोपगैः नगैः जुष्टां, पुष्करिणीभिः वृतां, नानापुष्पोपशोभितां, सदा मत्तैः परमाद्भुतैः विहगैः विचित्रां, दृष्टिमनोहरैः विविधैः ईहामृगैः वृतां, नानामृगगणाकीर्णां, प्रपतितैः फलैः वृतां, सन्ततद्रुमाम् अशोकवनिकाम् एव प्राविशत्, मणिकाञ्चनतोरणाः वीथीः सम्प्रेक्षमाणः। देवगन्धर्वयोषितः महेन्द्रम् इव शतमात्राः अङ्गनाः तं व्रजन्तं पौलस्त्यम् अनुव्रजन्। काश्चित् योषितः काञ्चनीः दीपिकाः जगृहुः, अपराः वालव्यजनहस्ताः, अन्याः तालवृन्तानि। काञ्चनैः भृङ्गारैः काश्चित् अग्रतः सलिलं जह्रुः, अन्याः मण्डलाग्राः बृसीः गृहीत्वा पृष्ठतः ययुः। काचित् दक्षिणा दक्षिणेन पाणिना पानस्य पूर्णां भ्राजतीं रत्नमयीं पात्रीं जग्राह। अपरा राजहंसप्रतीकाशं पूर्णशशिप्रभं सौवर्णदण्डं छत्रं गृहीत्वा पृष्ठतः ययौ। निद्रामदपरीताक्ष्यः रावणस्य उत्तमस्त्रियः वीरं पतिं घनं विद्युल्लताः इव अनुजग्मुः। व्याविद्धहारकेयूराः, समामृदितवर्णकाः, समागलितकेशान्ताः, सस्वेदवदनाः, मदशेषेण निद्रया च घूर्णन्त्यः, स्वेदक्लिष्टाङ्गकुसुमाः, समाल्याकुलमूर्धजाः, मदिरलोचनाः ताः नार्यः प्रियभार्याः बहुमानात् कामात् च प्रयान्तं नैर्ऋतपतिम् अन्वयुः। कामपराधीनः तासां पतिः महाबलः सीतासक्तमनाः मन्दः मन्दाञ्चितगतिः बभौ। अत्र रावणस्य राजसी यात्रा वर्ण्यते — इन्द्रस्य इव तस्य अनुचराः शतशः स्त्रियः। प्रत्येकस्याः हस्ते किमपि — दीपः, चामरं, व्यजनं, जलपात्रं, आसनं, पानपात्रं, छत्रं वा। षोडशात् एकोनविंशपर्यन्तं चत्वारः श्लोकाः (अष्टौ अर्धाः) वुल्गेटमात्राः — समीक्षिते न सन्ति; तेषु स्त्रीणां रात्रिजागरणस्य मदस्य च चित्रं, रावणस्य कामवशता च। एकोनविंशे ‘मन्दः’ इति द्व्यर्थम् — मन्दबुद्धिः, मन्दगतिः च; हिन्दीभाष्यं मन्दबुद्धिः रावणः इति। द्वादशे मुद्रणे ‘मण्डलाग्रा बृसीश्चैव’ इति, समीक्षिते ‘मण्डलाग्रान् असींश्चैव’ — खड्गान् इति; वुल्गेटे आसनानि। त्रयोदशे ‘भ्राजतीम्’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘भामिनी’। षष्ठात् नवमपर्यन्तं एकं दीर्घं वाक्यं — ‘तां … अशोकवनिकामेव प्राविशत्’; मध्ये वनिकायाः विशेषणानि। ‘एव’ इति पदेन — रावणः अन्यत्र न गत्वा साक्षात् सीतायाः वासस्थानं गतः। दशमे इन्द्रस्य उपमा रावणस्य ऐश्वर्यं दर्शयति — सः त्रैलोक्यविजयी, देवराजसमः। एकादशात् चतुर्दशपर्यन्तं सेवायाः उपकरणानि — दीपाः अन्धकारनाशाय, चामराणि व्यजनानि च सुखाय, जलं शौचाय, आसनानि विश्रामाय, पानं मदाय, छत्रं राजचिह्नम्। पञ्चदशे विद्युल्लताः घनम् अनुगच्छन्ति — रावणः कृष्णवर्णः मेघः, स्त्रियः गौर्यः विद्युतः। षोडशात् सप्तदशपर्यन्तं रात्रेः विलासस्य चिह्नानि — हाराः व्याविद्धाः, अङ्गरागः मृदितः, केशाः गलिताः, मुखानि स्वेदयुक्तानि, पुष्पाणि म्लानानि। अष्टादशे ‘बहुमानाच्च कामाच्च’ — ताः आदरेण प्रेम्णा च अनुगच्छन्ति, न भयेन; रावणस्य पत्नीनां तस्मिन् अनुरागः अपि अस्ति। किन्तु सः सीतासक्तमनाः — स्वपत्नीः उपेक्ष्य परस्त्रियं प्रति गच्छति, अयं तस्य दोषः। एकोनविंशे ‘मन्दाञ्चितगतिर्बभौ’ — कामेन मन्दा, विलासेन सुन्दरा गतिः। द्वादशे ‘जह्रुः सलिलमग्रतः’ — अग्रे जलं नीत्वा मार्गसेचनं वा पादप्रक्षालनं वा। त्रयोदशे ‘दक्षिणा’ इति — कुशला, दक्षिणहस्तेन पात्रं धारयन्ती; शब्दस्य आवृत्त्या चमत्कारः। सप्तमे ‘सदा मत्तैः’ इति पक्षिणां विशेषणम्।

ततः मारुतनन्दनः कपिः परमस्त्रीणां काञ्चीनिनादं नूपुराणां निःस्वनं च शुश्राव। अप्रतिमकर्माणम् अचिन्त्यबलपौरुषं द्वारदेशम् अनुप्राप्तं तं रावणं हनुमान् कपिः ददर्श। अनेकाभिः गन्धतैलावसिक्ताभिः अग्रतः ध्रियमाणाभिः दीपिकाभिः सः समन्तात् अवभासितः आसीत्। कामदर्पमदैः युक्तः, जिह्मताम्रायतेक्षणः सः अपविद्धशरासनः समक्षं कन्दर्पः इव आसीत्। मथितामृतफेनाभम् अरजः उत्तमं सपुष्पम् अङ्गदे सक्तं वस्त्रं विमुक्तं सः अवकर्षन् आसीत्। पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पशतावृतः हनूमान् समीपम् उपसंक्रान्तं तं विज्ञातुम् उपचक्रमे। अवेक्षमाणः कपिकुञ्जरः रावणस्य रूपयौवनसम्पन्नाः वरस्त्रियः ददर्श। ताभिः सुरूपाभिः परिवृतः महायशाः राजा मृगद्विजसंघुष्टं तत् प्रमदावनं प्रविष्टः। क्षीबः विचित्राभरणः शङ्कुकर्णः महाबलः विश्रवसः पुत्रः सः राक्षसाधिपः तेन हनूमता दृष्टः। परमनारीभिः वृतः ताराभिः चन्द्रमाः इव तेजोवन्तं तं महातेजाः महाकपिः ददर्श। अत्र हनूमतः दृष्टिः क्रमेण रावणं परिचिनोति — प्रथमं ध्वनिः (काञ्ची, नूपुराः), ततः दीपिकाः, ततः रूपम्, ततः वस्त्रम्, ततः स्त्रियः, अन्ते च ‘विश्रवसः पुत्रः’ इति परिचयः। रावणस्य सौन्दर्यं तेजः च कविः न निगूहति — सः कन्दर्पः इव, चन्द्रः इव; किन्तु ‘क्षीबः’ (मत्तः), ‘जिह्मताम्रायतेक्षणः’ (वक्ररक्तनेत्रः) इति दोषाः अपि उक्ताः। चतुर्विंशे मुद्रणे ‘सपुष्पमवकर्षन्तं’ इति, समीक्षिते ‘सलीलम् अनुकर्षन्तं’; हिन्दीभाष्यं तस्मिन् मुक्ताकणाः पुष्पाणि च ग्रथितानि आसन् इति व्याख्याय सपुष्पत्वं समर्थयति। पञ्चविंशे ‘विज्ञातुम्’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘निध्यातुम्’। अष्टाविंशे ‘शङ्कुकर्णः’ — हिन्दीभाष्ये निखातशङ्कुसदृशौ कर्णौ यस्य सः इति। एकविंशे ‘अप्रतिमकर्माणम् अचिन्त्यबलपौरुषम्’ — हनूमान् शत्रोः अपि गुणान् स्वीकरोति। द्वाविंशे गन्धतैलदीपिकाः — रात्रिशेषे अन्धकारे अपि तस्य मार्गः प्रकाशितः। त्रयोविंशे कन्दर्पस्य उपमा — धनुः विना कामदेवः इव सुन्दरः, कामवशः च। सप्तविंशे ‘तन्मृगद्विजसंघुष्टम्’ — वनस्य पशुपक्षिणः अपि तस्य आगमनेन प्रबुद्धाः। एकोनत्रिंशे चन्द्रस्य उपमा — पूर्वं सप्तदशे सर्गे चन्द्रः हनूमतः सहायः आसीत्, अत्र रावणः चन्द्रः इव तारावृतः। पञ्चविंशे हनूमान् ‘विज्ञातुम् उपचक्रमे’ — सः रावणं पूर्वं सुप्तं दृष्टवान्, अतः इदानीं जागरितं तं परिचेतुं प्रयतते। षड्विंशे पुनः स्त्रीणां दर्शनम् — हनूमान् रावणेन सह तस्य परिवारम् अपि सम्यक् पश्यति, दूतस्य कर्तव्यम् अनुसृत्य।

‘अयं महाबाहुः रावणः; अयम् एव पुरा पुरमध्ये उत्तमे गृहे शेते स्म’ इति सञ्चिन्त्य महातेजाः मारुतात्मजः वानरः हनूमान् अवप्लुतः — यस्यां शाखायाम् उपविष्टः, ततः किञ्चित् अधः अवतीर्णः। उग्रतेजाः अपि सः मतिमान् तस्य तेजसा निर्धूतः इव पत्रे गुह्यान्तरे सक्तः संवृतः अभवत्। रावणः असितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम् असितापाङ्गीं तां सीतां दिदृक्षुः उपावर्तत। त्रिंशः श्लोकः षट्पादः। ‘सोऽयमेव पुरा शेते पुरमध्ये गृहोत्तमे’ इति अर्धं वुल्गेटमात्रम्; तेन पूर्वसर्गेषु वर्णितस्य रावणस्य शयनस्य स्मरणम् — हनूमता सः पूर्वं सुप्तः दृष्टः आसीत्। हिन्दीभाष्यम् अपि अयम् एव पूर्वं नगरे उत्तमभवनस्य अन्तः सुप्तः आसीत् इति वदति। ‘अवप्लुतः’ इति — हनूमान् निकटात् रावणस्य चेष्टाः द्रष्टुम् अधः अवतीर्णः। एकत्रिंशे ‘निर्धूतस्तस्य तेजसा’ — रावणस्य तेजः हनूमतः अपि तेजः अभिभवति इव; इदं रावणस्य महत्त्वस्य स्वीकारः। किन्तु ‘मतिमान्’ इति विशेषणं हनूमतः बुद्धिं दर्शयति — सः अनवसरे न प्रकटीभवति; समीक्षिते ‘हनूमान्’। द्वात्रिंशे रावणस्य लक्ष्यं स्पष्टम् — सीतायाः दर्शनम्। अग्रिमे सर्गे सीतायाः प्रतिक्रिया वर्ण्यते।

ఆ విధంగా పూచిన చెట్లు గల వనాన్ని పరికిస్తూ, వైదేహిని వెదుకుతూ ఉన్న హనుమంతునికి రాత్రి కొంచెం మాత్రమే మిగిలింది — రాత్రి చివరి జాము మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ఆ రాత్రి చివరలో అతడు ఆరు అంగాలతో కూడిన వేదాలను ఎరిగినవారూ, శ్రేష్ఠమైన యజ్ఞాలు చేసేవారూ అయిన బ్రహ్మరాక్షసుల వేదఘోషను విన్నాడు. అప్పుడు చెవులకూ మనస్సుకూ ఇంపైన శబ్దాలతో, మంగళవాద్యాలతో మహాబాహువూ మహాబలుడూ అయిన దశగ్రీవుడు మేల్కొలుపబడ్డాడు. మేల్కొని, మహాభాగుడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన ఆ రాక్షసేంద్రుడు జారిన పూలమాలలతో, వస్త్రాలతో ఉండి వైదేహినే తలచుకున్నాడు. మన్మథుడు గట్టిగా ప్రేరేపించగా, మదంతో ఉద్ధతుడైన ఆ రాక్షసుడు ఆమెపై లగ్నమైన కామాన్ని తనలో దాచుకోలేకపోయాడు. ఇక్కడ లంక యొక్క విచిత్రమైన స్వభావం కనిపిస్తుంది — రాక్షసులు కూడా వేదవేత్తలు, యజ్ఞాలు చేసేవారు; వారి ఇళ్ళలో ప్రాతఃకాలంలో వేదఘోషం వినిపిస్తుంది. ‘బ్రహ్మరక్షసామ్’ అంటే బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టిన రాక్షసులు; హిందీ భాష్యం ‘బ్రహ్మరాక్షసుల ఇళ్ళలో వేదపాఠధ్వని’ అని చెబుతుంది. రావణుని మేల్కొలుపు రాజోచితంగా ఉంది — మంగళవాద్యాలతో, స్తుతులతో. కానీ మేల్కొన్న అతని మొదటి ఆలోచన సీతే — ‘వైదేహీమన్వచింతయత్’ (వైదేహినే తలచుకున్నాడు). నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స్రస్తమాల్యాంబరధరః’ — నిద్రవల్ల సడలిన మాలలూ వస్త్రాలూ; అతని అవస్థ కూడా అస్తవ్యస్తంగా ఉంది. అయిదవ శ్లోకంలో కామం యొక్క బలం — అతడు దానిని దాచుకోలేడు, అందుకే రాత్రి చివరలోనే సీతను చూడటానికి బయలుదేరుతాడు. వేదఘోషనూ రావణుని కామాన్నీ పక్కపక్కనే ఉంచడం కవి సూక్ష్మంగా చూపిన వైరుధ్యం — ధర్మం యొక్క ధ్వనీ, అధర్మం యొక్క ఆరంభమూ ఒకేసారి. నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణ పాఠం ‘మహాభాగో’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యథాకాలం’ (సమయానుసారంగా).

సకలాభరణాలతో అలంకరించుకొని, సాటిలేని శోభను ధరించిన ఆ రావణుడు, మణికాంచనాల తోరణాలు గల వీధులను పరికిస్తూ, అశోకవనికలోకే ప్రవేశించాడు — అది అన్ని పూలూ పండ్లూ గల రకరకాల వృక్షాలతో నిండి, పుష్కరిణులతో చుట్టబడి, నానావిధ పుష్పాలతో శోభిస్తూ, ఎప్పుడూ మత్తెక్కి ఉండే పరమాద్భుతమైన పక్షులతో విచిత్రంగా, కన్నులకు ఇంపైన రకరకాల ఈహామృగాలతో (కృత్రిమ మృగాకృతులతో) చుట్టబడి, నానా మృగగణాలతో నిండి, రాలిన పండ్లతో కప్పబడి, దట్టంగా చెట్లు గలదిగా ఉంది. దేవగంధర్వ స్త్రీలు మహేంద్రుని అనుసరించినట్లు, వందమంది స్త్రీలు వెళ్తున్న ఆ పౌలస్త్యుని అనుసరించారు. కొందరు స్త్రీలు బంగారు దీపికలను పట్టుకున్నారు, మరికొందరు చేతుల్లో చామరాలను, ఇంకొందరు తాటాకు విసనకర్రలను. కొందరు బంగారు భృంగారాలతో (కలశాలతో) ముందుగా నీరు తీసుకువెళ్ళారు, మరికొందరు గుండ్రని పైభాగం గల ఆసనాలను పట్టుకొని వెనుకగా నడిచారు. నేర్పరి అయిన ఒక స్త్రీ కుడిచేతితో పానీయంతో నిండిన, మెరుస్తున్న రత్నమయమైన పాత్రను పట్టుకుంది. మరొకామె రాజహంసలా తెల్లగా, పూర్ణచంద్రుని కాంతి గల, బంగారు దండం గల గొడుగును పట్టుకొని వెనుక నడిచింది. నిద్రమత్తుతో నిండిన కన్నులు గల రావణుని ఉత్తమ స్త్రీలు, మెరుపుతీగలు మేఘాన్ని అనుసరించినట్లు, వీరుడైన తమ భర్తను అనుసరించారు. చెదిరిన హారాలూ కేయూరాలూ గలవారు, చెరిగిపోయిన అంగరాగం గలవారు, జారిన కేశాంతాలు గలవారు, చెమట పట్టిన ముఖాలు గలవారు, మిగిలిన మదంవల్లా నిద్రవల్లా తూలుతున్నవారు, చెమటకు వాడిన శరీరపుష్పాలు గలవారు, మాలలతో చిందరవందరైన జుట్టు గలవారు, మదిరాలోచనలు అయిన ఆ ప్రియభార్యలు గౌరవంతోనూ ప్రేమతోనూ వెళ్తున్న నైరృతపతిని అనుసరించారు. కామానికి లొంగిపోయిన వారి భర్త, మహాబలుడు, సీతపై లగ్నమైన మనస్సు గల మందుడు, మెల్లని మనోహరమైన నడకతో ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ రావణుని రాజసమైన యాత్ర వర్ణించబడింది — ఇంద్రునికి వలె అతనికి వందలకొద్దీ స్త్రీలు అనుచరులు. ప్రతి ఒక్కరి చేతిలో ఏదో ఒకటి — దీపం, చామరం, విసనకర్ర, జలపాత్ర, ఆసనం, పానపాత్ర, లేదా గొడుగు. పదహారు నుండి పందొమ్మిది వరకు గల నాలుగు శ్లోకాలు (ఎనిమిది అర్ధాలు) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వాటిలో స్త్రీల రాత్రి జాగరణ, మదం చిత్రించబడ్డాయి, రావణుని కామవశత్వం కూడా. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మందః’ అనేది ద్వ్యర్థకం — మందబుద్ధి, మందగతి కూడా; హిందీ భాష్యం ‘మందబుద్ధి అయిన రావణుడు’ అని చెబుతుంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మండలాగ్రా బృసీశ్చైవ’ (గుండ్రని పైభాగం గల ఆసనాలు) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మండలాగ్రాన్ అసీంశ్ చైవ’ అని ఉంది — అంటే ఖడ్గాలు; వల్గేట్‌లో ఆసనాలు. పదమూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘భ్రాజతీమ్’ (మెరుస్తున్న), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భామినీ’ (సుందరి). ఆరు నుండి తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ఒకే దీర్ఘవాక్యం — ‘తాం … అశోకవనికామేవ ప్రావిశత్’; మధ్యలో వనిక యొక్క విశేషణాలు. ‘ఏవ’ అనే పదంవల్ల — రావణుడు మరెక్కడికీ వెళ్ళకుండా నేరుగా సీత నివాసస్థానానికే వెళ్ళాడని తెలుస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో ఇంద్రుని ఉపమ రావణుని ఐశ్వర్యాన్ని చూపుతుంది — అతడు త్రైలోక్యవిజేత, దేవరాజుతో సమానుడు. పదకొండు నుండి పద్నాలుగవ శ్లోకం వరకు సేవాసామగ్రి — దీపాలు చీకటిని పోగొట్టడానికి, చామరాలూ విసనకర్రలూ సుఖానికి, నీరు శౌచానికి, ఆసనాలు విశ్రాంతికి, పానీయం మదానికి, గొడుగు రాజచిహ్నం. పదిహేనవ శ్లోకంలో మెరుపుతీగలు మేఘాన్ని అనుసరిస్తాయి — రావణుడు నల్లని మేఘం, తెల్లని స్త్రీలు మెరుపులు. పదహారు నుండి పదిహేడవ శ్లోకం వరకు రాత్రి విలాసపు చిహ్నాలు — హారాలు చెదిరాయి, అంగరాగం చెరిగింది, కేశాలు జారాయి, ముఖాలు చెమటతో ఉన్నాయి, పూలు వాడిపోయాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘బహుమానాచ్చ కామాచ్చ’ (గౌరవంవల్లా ప్రేమవల్లా) — వారు భయంతో కాక ఆదరంతో, ప్రేమతో అనుసరిస్తున్నారు; రావణుని పత్నులకు అతనిపై అనురాగం కూడా ఉంది. కానీ అతడు సీతపై మనస్సు లగ్నమైనవాడు — తన భార్యలను ఉపేక్షించి పరస్త్రీ వైపు వెళ్తున్నాడు, ఇదే అతని దోషం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మందాంచితగతిర్బభౌ’ — కామంవల్ల మందమైన, విలాసంవల్ల సుందరమైన నడక. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘జహ్రుః సలిలమగ్రతః’ (ముందుగా నీరు తీసుకువెళ్ళారు) — ముందుగా నీరు తీసుకువెళ్ళడం దారి తడపడానికో, పాదప్రక్షాళనకో. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘దక్షిణా’ అంటే నేర్పరి, కుడిచేతితో పాత్రను పట్టుకున్నది; ఆ పదం యొక్క ఆవృత్తిలో చమత్కారం ఉంది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘సదా మత్తైః’ (ఎప్పుడూ మత్తెక్కిన) అనేది పక్షుల విశేషణం.

అప్పుడు మారుతనందనుడైన ఆ కపి శ్రేష్ఠస్త్రీల మొలనూళ్ళ సవ్వడినీ, అందెల రవళినీ విన్నాడు. సాటిలేని కార్యాలు చేసినవాడూ, ఊహించలేని బలపౌరుషాలు గలవాడూ అయిన ఆ రావణుడు ద్వారప్రదేశానికి చేరుకోగా కపి అయిన హనుమంతుడు చూశాడు. సుగంధతైలంతో తడిపి ముందు పట్టుకొని వస్తున్న అనేక దీపికలచేత అతడు అన్నివైపులా ప్రకాశిస్తున్నాడు. కామం, దర్పం, మదం కలిగి, వక్రంగా ఎర్రగా విశాలంగా ఉన్న కన్నులు గల అతడు విల్లును విడిచిపెట్టిన ప్రత్యక్ష కందర్పునిలా ఉన్నాడు. చిలికిన అమృతపు నురుగు వంటి, దుమ్ములేని, ఉత్తమమైన, పూలు అల్లిన, భుజకీర్తిలో చిక్కుకొని జారిపోతున్న వస్త్రాన్ని అతడు లాగుతూ ఉన్నాడు. ఆకుల కొమ్మల్లో దాగి, వందలకొద్దీ ఆకులూ పూలూ కప్పిన హనుమంతుడు దగ్గరకు వచ్చిన అతనిని గుర్తించడానికి ప్రయత్నించాడు. పరికిస్తూ ఆ కపికుంజరుడు రావణుని రూపయౌవనసంపన్నలైన శ్రేష్ఠస్త్రీలను చూశాడు. ఆ సురూపిణులచేత పరివేష్టితుడై మహాయశస్వి అయిన ఆ రాజు మృగాల, పక్షుల కలకలంతో నిండిన ఆ ప్రమదావనంలోకి ప్రవేశించాడు. మత్తెక్కినవాడూ, విచిత్రాభరణాలు ధరించినవాడూ, శంకువుల వంటి చెవులు గలవాడూ, మహాబలుడూ, విశ్రవసుని పుత్రుడూ అయిన ఆ రాక్షసాధిపతి ఆ హనుమంతునిచేత చూడబడ్డాడు. శ్రేష్ఠనారులచేత చుట్టబడి, నక్షత్రాలచేత చుట్టబడిన చంద్రునిలా తేజస్సుతో వెలుగుతున్న అతనిని మహాతేజస్వి అయిన ఆ మహాకపి చూశాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని దృష్టి క్రమంగా రావణుని గుర్తిస్తుంది — మొదట ధ్వని (మొలనూళ్ళు, అందెలు), తరువాత దీపికలు, తరువాత రూపం, తరువాత వస్త్రం, తరువాత స్త్రీలు, చివరకు ‘విశ్రవసుని పుత్రుడు’ అనే పరిచయం. రావణుని సౌందర్యాన్నీ తేజస్సునూ కవి దాచడు — అతడు కందర్పునిలా, చంద్రునిలా ఉన్నాడు; కానీ ‘క్షీబః’ (మత్తెక్కినవాడు), ‘జిహ్మతామ్రాయతేక్షణః’ (వక్రమైన ఎర్రని కన్నులు గలవాడు) అనే దోషాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సపుష్పమవకర్షంతం’ (పూలు గల వస్త్రాన్ని లాగుతున్నవాడు) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సలీలమ్ అనుకర్షంతం’ (విలాసంగా లాగుతున్నవాడు) అని ఉంది; హిందీ భాష్యం ‘దానిలో ముత్యాల గింజలూ పూలూ కుట్టబడి ఉన్నాయి’ అని చెప్పి పూలు గలదనే పాఠాన్ని సమర్థిస్తుంది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘విజ్ఞాతుమ్’ (గుర్తించడానికి), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిధ్యాతుమ్’ (నిశితంగా చూడటానికి). ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శంకుకర్ణః’ — హిందీ భాష్యంలో ‘పాతిన గుంజల వంటి (చెవులు)’ అని ఉంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అప్రతిమకర్మాణమ్ అచింత్యబలపౌరుషమ్’ (సాటిలేని కార్యాలు చేసినవాడు, ఊహించలేని బలపౌరుషాలు గలవాడు) — హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా అంగీకరిస్తాడు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో సుగంధతైల దీపికలు — రాత్రి చివరి చీకటిలో కూడా అతని మార్గం ప్రకాశించింది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో కందర్పుని ఉపమ — ధనుస్సు లేని కామదేవునిలా సుందరుడు, కామవశుడు కూడా. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘తన్మృగద్విజసంఘుష్టమ్’ (మృగాల, పక్షుల కలకలంతో నిండినది) — అతని రాకతో వనంలోని పశుపక్ష్యాదులు కూడా మేల్కొన్నాయి. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో చంద్రుని ఉపమ — ఇంతకుముందు పదిహేడవ సర్గలో చంద్రుడు హనుమంతునికి సహాయకుడు; ఇక్కడ రావణుడు నక్షత్రాలచేత చుట్టబడిన చంద్రునిలా ఉన్నాడు. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘విజ్ఞాతుమ్ ఉపచక్రమే’ (గుర్తించడానికి ప్రయత్నించాడు) — అతడు రావణుని ఇంతకుముందు నిద్రిస్తుండగా చూశాడు, అందుకే ఇప్పుడు మేల్కొన్న అతనిని గుర్తుపట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో మళ్ళీ స్త్రీల దర్శనం — దూత కర్తవ్యాన్ని అనుసరించి హనుమంతుడు రావణునితో పాటు అతని పరివారాన్ని కూడా బాగా గమనిస్తాడు.

‘ఇతడే మహాబాహువైన రావణుడు; ఇతడే ఇంతకుముందు నగరమధ్యంలో ఉత్తమమైన భవనంలో నిద్రిస్తూ ఉన్నాడు’ అని ఆలోచించి, మహాతేజస్వీ మారుతాత్మజుడూ అయిన వానరుడు హనుమంతుడు కిందికి దూకాడు — తాను కూర్చున్న కొమ్మ నుండి కొంచెం కిందికి దిగాడు. ఉగ్రమైన తేజస్సు గలవాడైనప్పటికీ, బుద్ధిమంతుడైన అతడు రావణుని తేజస్సుచేత అణచివేయబడినట్లుగా, ఆకుల మధ్య రహస్యమైన చోట చిక్కుకొని కప్పుకొని ఉన్నాడు. రావణుడు నల్లని కేశాంతాలు గల, అందమైన పిరుదులు గల, దగ్గరగా ఉన్న స్తనాలు గల, నల్లని కడకన్నులు గల ఆ సీతను చూడాలని కోరుతూ ఆమె దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘సోఽయమేవ పురా శేతే పురమధ్యే గృహోత్తమే’ (ఇతడే ఇంతకుముందు నగరమధ్యంలో ఉత్తమ భవనంలో నిద్రించాడు) అనే అర్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; దానివల్ల పూర్వసర్గలలో వర్ణించిన రావణుని శయనం గుర్తుకు వస్తుంది — హనుమంతుడు అతనిని ఇంతకుముందు నిద్రిస్తుండగా చూశాడు. హిందీ భాష్యం కూడా ‘ఇంతకుముందు ఇతడే నగరంలో ఉత్తమమైన భవనంలో నిద్రిస్తూ ఉన్నాడు’ అని చెబుతుంది. ‘అవప్లుతః’ అంటే — రావణుని చేష్టలను దగ్గరనుండి చూడటానికి హనుమంతుడు కిందికి దిగాడు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నిర్ధూతస్తస్య తేజసా’ (అతని తేజస్సుచేత అణచివేయబడినవాడు) — రావణుని తేజస్సు హనుమంతుని తేజస్సును కూడా అధిగమించినట్లుంది; ఇది రావణుని గొప్పతనాన్ని అంగీకరించడం. కానీ ‘మతిమాన్’ (బుద్ధిమంతుడు) అనే విశేషణం హనుమంతుని బుద్ధిని చూపుతుంది — అతడు అనుచితమైన సమయంలో బయటపడడు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హనూమాన్’. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో రావణుని లక్ష్యం స్పష్టం — సీత దర్శనం. తరువాతి సర్గలో సీత ప్రతిస్పందన వర్ణించబడుతుంది.

இவ்வாறு மலர்ந்த மரங்கள் நிறைந்த வனத்தை உற்றுநோக்கியும் வைதேகியைத் தேடியும் கொண்டிருந்த அனுமனுக்கு இரவு சிறிதளவே மீதமிருந்தது — இரவின் கடைசி யாமம் மட்டுமே எஞ்சியிருந்தது. அந்த இரவின் இறுதியில் அவன், ஆறு அங்கங்களுடன் வேதங்களை அறிந்தவர்களும், சிறந்த வேள்விகளைச் செய்பவர்களுமான பிரம்மராக்ஷசர்களின் வேதகோஷங்களைக் கேட்டான். பின்னர் செவிக்கும் மனத்துக்கும் இனிய ஒலிகளாலும் மங்கல வாத்தியங்களாலும் நீண்ட கைகளும் பெருவலிமையும் உடைய பத்துத் தலையோன் எழுப்பப்பட்டான். விழித்தெழுந்த, பெரும்பேறுடைய, வீரமிக்க ராக்ஷசர்களின் தலைவன், நழுவிய மாலைகளும் ஆடைகளும் உடையவனாக, வைதேகியையே நினைத்தான். காமத்தால் பெரிதும் தூண்டப்பட்டு மதத்தால் வெறிகொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசன், அவள் மீது பற்றிய காமத்தைத் தனக்குள் மறைத்துக்கொள்ள முடியவில்லை. இங்கே இலங்கையின் விசித்திரமான இயல்பு தெரிகிறது — ராக்ஷசர்களும் வேதம் அறிந்தவர்கள், வேள்விகள் செய்பவர்கள்; அவர்களுடைய வீடுகளில் காலையில் வேதகோஷம் கேட்கிறது. ‘ப்ரஹ்மரக்ஷஸாம்’ என்பது அந்தணர் குலத்தில் பிறந்த ராக்ஷசர்களைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரை ‘பிரம்மராக்ஷசர்களின் வீடுகளில் வேதம் ஓதும் ஒலி’ என்கிறது. ராவணன் விழித்தெழுவது அரசனுக்குரிய முறையில் — மங்கல வாத்தியங்களாலும் புகழ்ப்பாடல்களாலும். ஆனால் விழித்தெழுந்ததும் அவனுடைய முதல் நினைவு சீதையே — ‘வைதேஹீமன்வசிந்தயத்’ (வைதேகியையே நினைத்தான்). நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஸ்ரஸ்தமால்யாம்பரதர:’ — உறக்கத்தால் தளர்ந்த மாலைகளும் ஆடைகளும்; அவனுடைய நிலையும் ஒழுங்கற்றது. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் காமத்தின் வலிமை — அதை அவனால் மறைக்க முடியவில்லை; ஆகவே இரவின் இறுதியிலேயே சீதையைக் காணப் புறப்படுகிறான். வேதகோஷத்தையும் ராவணனின் காமத்தையும் அருகருகே வைத்தது கவியின் நுட்பமான முரண் — தர்மத்தின் ஒலியும் அதர்மத்தின் தொடக்கமும் ஒரே நேரத்தில். நான்காம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘மஹாபாகோ’ (பெரும்பேறுடையவன்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யதாகாலம்’ (உரிய நேரத்தில்).

எல்லா அணிகலன்களும் அணிந்து ஒப்பற்ற செல்வச் சிறப்புடன் விளங்கிய அந்த ராவணன், அசோகவனத்திற்குள்ளேயே நுழைந்தான் — எல்லா மலர்களும் கனிகளும் தரும் பலவித மரங்களால் நிறைந்ததும், தாமரைக் குளங்களால் சூழப்பட்டதும், பலவித மலர்களால் அழகுற்றதும், எப்போதும் களிப்புற்ற மிக அற்புதமான பறவைகளால் வண்ணமயமானதும், கண்ணுக்கும் மனத்துக்கும் இனிய பலவித ஓநாய்களால் சூழப்பட்டதும், பல மான் கூட்டங்கள் நிறைந்ததும், உதிர்ந்த கனிகளால் மூடப்பட்டதும், அடர்ந்த மரங்களுடையதுமான அந்த வனத்திற்குள், மணிகளாலும் பொன்னாலும் ஆன தோரணங்களுடைய வீதிகளை நோக்கியபடியே நுழைந்தான். தேவ கந்தர்வ மகளிர் மகேந்திரனைப் பின்தொடர்வது போல, நூற்றுக்கணக்கான பெண்கள் செல்லும் அந்தப் புலஸ்திய குலத்தோனைப் பின்தொடர்ந்தனர். சில பெண்கள் பொன் விளக்குகளை ஏந்தினர், சிலர் கைகளில் சாமரங்களை ஏந்தினர், வேறு சிலர் பனையோலை விசிறிகளை ஏந்தினர். சிலர் பொற்கெண்டிகளில் நீர் ஏந்தி முன்னே சென்றனர்; வேறு சிலர் வட்டவடிவ ஆசனங்களை ஏந்திப் பின்னே சென்றனர். திறமையுடைய ஒருத்தி தன் வலக்கையால் பானம் நிறைந்த, ஒளிரும், ரத்தினமயமான கிண்ணத்தை ஏந்தினாள். வேறொருத்தி அரச அன்னம் போன்ற, முழுநிலவின் ஒளியுடைய, பொற்கைப்பிடியுடைய குடையை ஏந்திப் பின்னே சென்றாள். உறக்கத்தாலும் மதத்தாலும் சூழப்பட்ட கண்களுடைய ராவணனின் சிறந்த மனைவியர், மேகத்தை மின்னற்கொடிகள் தொடர்வது போல, வீரனான தம் கணவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். அறுந்து சிதறிய ஆரங்களும் தோள்வளைகளும், அழிந்த நறுமணப் பூச்சுகளும், அவிழ்ந்த கூந்தல் முனைகளும், வியர்வை படிந்த முகங்களும் உடையவர்களாக, மீதமிருந்த மதத்தாலும் உறக்கத்தாலும் தள்ளாடியவர்களாக, வியர்வையால் வாடிய உடல்மேல் மலர்களுடையவர்களாக, மாலைகளால் கலைந்த கூந்தலுடையவர்களாக, மதர்த்த கண்களுடையவர்களாக இருந்த அந்த அன்பு மனைவியர், பெருமதிப்பாலும் காதலாலும், செல்லும் ராக்ஷசத் தலைவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். காமத்திற்கு அடிமையானவனும், சீதையிடம் பற்றுக்கொண்ட மனமுடையவனும், அறிவு மழுங்கியவனுமான அவர்களுடைய பெருவலிமைக் கணவன் மெதுவான, அழகிய நடையுடன் விளங்கினான். இங்கே ராவணனின் அரசப் பவனி வர்ணிக்கப்படுகிறது — இந்திரனைப் போல அவனுக்கும் நூற்றுக்கணக்கான பெண்கள் பணிப்பெண்களாகப் பின்தொடர்கின்றனர். ஒவ்வொருத்தியின் கையிலும் ஏதோ ஒன்று — விளக்கு, சாமரம், விசிறி, நீர்க்கலம், ஆசனம், பானக் கிண்ணம், அல்லது குடை. பதினாறு முதல் பத்தொன்பது வரையிலான நான்கு சுலோகங்கள் (எட்டு அரைச் சுலோகங்கள்) வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன — திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவற்றில் பெண்களின் இரவு விழிப்பு, மதம் ஆகியவற்றின் சித்திரமும் ராவணனின் காமவயப்பட்ட நிலையும் உள்ளன. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘மந்த:’ என்பது இருபொருள் உடையது — அறிவு மழுங்கியவன், மெதுவாக நடப்பவன்; இந்தி உரை ‘அறிவு மழுங்கிய ராவணன்’ என்கிறது. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘மண்டலாக்ரா ப்ருஸீஶ்சைவ’ (வட்டவடிவ ஆசனங்கள்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மண்டலாக்ரான் அஸீம்ஶ்சைவ’ — வளைந்த முனையுடைய வாள்கள்; வல்கேட்டில் ஆசனங்கள். பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ப்ராஜதீம்’ (ஒளிரும்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பாமினீ’ (ஒளிமிக்க பெண்). ஆறு முதல் ஒன்பது வரையிலான சுலோகங்கள் ஒரே நீண்ட வாக்கியம் — ‘அந்த … அசோகவனத்திற்குள்ளேயே நுழைந்தான்’; இடையில் வனத்தின் அடைமொழிகள். ‘ஏவ’ (-ஏ) என்ற சொல்லால் — ராவணன் வேறெங்கும் செல்லாமல் நேரே சீதை இருக்கும் இடத்திற்குச் சென்றான் என்பது தெரிகிறது. பத்தாம் சுலோகத்தில் இந்திரனின் உவமை ராவணனின் செல்வாக்கைக் காட்டுகிறது — அவன் மூவுலகையும் வென்றவன், தேவேந்திரனுக்கு நிகரானவன். பதினொன்று முதல் பதினான்கு வரை பணிவிடைக்குரிய பொருள்கள் — இருளை நீக்க விளக்குகள், சுகத்திற்குச் சாமரங்களும் விசிறிகளும், தூய்மைக்கு நீர், ஓய்வுக்கு ஆசனங்கள், மயக்கத்திற்குப் பானம், அரசச் சின்னமாகக் குடை. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் மின்னற்கொடிகள் மேகத்தைப் பின்தொடர்கின்றன — ராவணன் கருநிற மேகம், பெண்கள் பொன்னிற மின்னல்கள். பதினாறு, பதினேழாம் சுலோகங்களில் இரவு இன்பக் களியாட்டத்தின் அடையாளங்கள் — ஆரங்கள் அறுந்து சிதறியுள்ளன, நறுமணப் பூச்சு அழிந்துள்ளது, கூந்தல் அவிழ்ந்துள்ளது, முகங்கள் வியர்வை படிந்துள்ளன, மலர்கள் வாடியுள்ளன. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘பஹுமானாச்ச காமாச்ச’ (பெருமதிப்பாலும் காதலாலும்) — அவர்கள் மதிப்போடும் அன்போடும் பின்தொடர்கின்றனர், அச்சத்தால் அல்ல; ராவணனின் மனைவியருக்கு அவன் மேல் அன்பும் உண்டு. ஆனால் அவனோ சீதையிடம் பற்றுக்கொண்ட மனமுடையவன் — தன் மனைவியரைப் புறக்கணித்துப் பிறன் மனைவியை நோக்கிச் செல்கிறான்; இதுவே அவனுடைய குற்றம். பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘மந்தாஞ்சிதகதிர்பபௌ’ — காமத்தால் மெதுவான, ஒய்யாரத்தால் அழகிய நடை. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஜஹ்ரு: ஸலிலமக்ரத:’ (முன்னே நீர் ஏந்திச் சென்றனர்) — வழியில் நீர் தெளிப்பதற்காகவோ கால் கழுவுவதற்காகவோ முன்னே நீர் கொண்டு சென்றனர். பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘தக்ஷிணா’ — திறமையுடையவள், வலக்கையால் கிண்ணத்தை ஏந்தியவள்; ஒரே சொல் மீண்டும் வருவதால் சொல்நயம் பிறக்கிறது. ஏழாம் சுலோகத்தில் ‘ஸதா மத்தை:’ (எப்போதும் களிப்புற்ற) என்பது பறவைகளுக்கு அடைமொழி.

பின்னர் வாயுவின் மைந்தனான அந்தக் குரங்கு, உயர்ந்த பெண்களின் ஒட்டியாணங்களின் ஒலியையும் சிலம்புகளின் ஓசையையும் கேட்டது. ஒப்பற்ற செயல்களுடையவனும், நினைத்தற்கரிய வலிமையும் ஆண்மையும் உடையவனுமான அந்த ராவணன் வாயிலை அடைந்ததைக் குரங்கான அனுமன் கண்டான். நறுமண எண்ணெய் ஊற்றப்பட்டு முன்னே ஏந்திச் செல்லப்பட்ட பல விளக்குகளால் அவன் நாலாபக்கமும் ஒளிபெற்றிருந்தான். காமம், செருக்கு, மதம் ஆகியவற்றுடன் கூடியவனும், கோணலான, செம்மையான, நீண்ட கண்களுடையவனுமான அவன், வில்லைக் கீழே வைத்த மன்மதன் கண்முன் நிற்பது போல இருந்தான். கடையப்பட்ட அமுதத்தின் நுரை போன்ற, தூசியற்ற, சிறந்த, மலர்கள் பொருந்திய, தோள்வளையில் சிக்கி நழுவிய மேலாடையை அவன் இழுத்துக்கொண்டிருந்தான். இலைகள் நிறைந்த கிளையில் பதுங்கி, நூற்றுக்கணக்கான இலைகளாலும் மலர்களாலும் மறைக்கப்பட்டிருந்த அனுமன், அருகில் வந்த அவனை அடையாளம் காண முயன்றான். உற்றுநோக்கிக் கொண்டிருந்த வானரர்களில் யானை போன்றவனான அனுமன், ராவணனின் அழகும் இளமையும் உடைய சிறந்த பெண்களைக் கண்டான். அழகிய உருவுடைய அவர்களால் சூழப்பட்ட பெரும்புகழுடைய அந்த மன்னன், விலங்குகளும் பறவைகளும் ஒலியெழுப்பும் அந்தப் பெண்டிர் வனத்திற்குள் நுழைந்தான். மதுவால் மயங்கியவனும், விசித்திரமான அணிகலன்கள் அணிந்தவனும், ஆப்பு போன்ற காதுகளுடையவனும், பெருவலிமையுடையவனும், விஶ்ரவஸின் மைந்தனுமான அந்த ராக்ஷச அரசன் அந்த அனுமனால் காணப்பட்டான். நட்சத்திரங்களால் சூழப்பட்ட சந்திரன் போல, உயர்ந்த பெண்களால் சூழப்பட்ட தேஜஸ்வியான அவனைப் பெருந்தேஜஸுடைய அந்தப் பெருங்குரங்கு கண்டது. இங்கே அனுமனின் பார்வை படிப்படியாக ராவணனை அடையாளம் காண்கிறது — முதலில் ஒலி (ஒட்டியாணங்கள், சிலம்புகள்), பிறகு விளக்குகள், பிறகு உருவம், பிறகு ஆடை, பிறகு பெண்கள், இறுதியில் ‘விஶ்ரவஸின் மைந்தன்’ என்ற அடையாளம். ராவணனின் அழகையும் தேஜஸையும் கவி மறைப்பதில்லை — அவன் மன்மதன் போன்றவன், சந்திரன் போன்றவன்; ஆனால் ‘க்ஷீப:’ (மதுவால் மயங்கியவன்), ‘ஜிஹ்மதாம்ராயதேக்ஷண:’ (கோணலான சிவந்த கண்களுடையவன்) என்ற குறைகளும் சொல்லப்படுகின்றன. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸபுஷ்பமவகர்ஷந்தம்’ (மலர்கள் பொருந்தியதை இழுத்துக்கொண்டிருந்தவன்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸலீலமனுகர்ஷந்தம்’ (ஒய்யாரமாக இழுத்துக்கொண்டிருந்தவன்); இந்தி உரை ‘அதில் முத்துமணிகளும் மலர்களும் தைக்கப்பட்டிருந்தன’ என்று மலர்கள் பொருந்தியது என்ற பாடத்தை ஆதரிக்கிறது. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘விஜ்ஞாதும்’ (அடையாளம் காண) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நித்யாதும்’ (உற்றுநோக்க). இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஶங்குகர்ண:’ — இந்தி உரையில் ‘முளைகள் அடிக்கப்பட்டவை போன்ற (காதுகள்)’ என்று உள்ளது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘அப்ரதிமகர்மாணம் அசிந்த்யபலபௌருஷம்’ (ஒப்பற்ற செயல்களும் நினைத்தற்கரிய வலிமையும் ஆண்மையும் உடையவன்) — அனுமன் பகைவனின் குணங்களையும் ஒப்புக்கொள்கிறான். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் நறுமண எண்ணெய் விளக்குகள் — இரவின் இறுதியில் இருளிலும் அவன் வழி ஒளியூட்டப்பட்டிருந்தது. இருபத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் மன்மதனின் உவமை — வில் இல்லாத காமதேவன் போல அழகானவன், காமத்திற்கு அடிமையானவனும் கூட. இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘தன்ம்ருகத்விஜஸங்குஷ்டம்’ (விலங்குகளும் பறவைகளும் ஒலியெழுப்பும்) — வனத்தின் விலங்குகளும் பறவைகளும் அவன் வருகையால் விழித்தெழுந்தன. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் சந்திரனின் உவமை — முன்பு பதினேழாம் சர்க்கத்தில் சந்திரன் அனுமனுக்கு உதவியாளனாக இருந்தான்; இங்கே ராவணன் நட்சத்திரங்கள் சூழ்ந்த சந்திரன் போல இருக்கிறான். இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அனுமன் ‘விஜ்ஞாதும் உபசக்ரமே’ (அடையாளம் காண முயன்றான்) — அவன் ராவணனை முன்பு உறங்கும் நிலையில் கண்டிருந்தான்; ஆகவே இப்போது விழித்திருக்கும் அவனை அடையாளம் காண முயல்கிறான். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் பெண்களைக் காணுதல் — தூதனின் கடமைக்கு ஏற்ப, அனுமன் ராவணனோடு அவனுடைய பரிவாரத்தையும் நன்கு கவனிக்கிறான்.

‘நீண்ட கைகளுடைய இவனே ராவணன்; இவனே முன்பு நகரின் நடுவே சிறந்த மாளிகையில் உறங்கிக்கொண்டிருந்தான்’ என்று சிந்தித்து, பெருந்தேஜஸுடைய வாயுபுத்திரனான வானரன் அனுமன் கீழே தாவினான் — தான் அமர்ந்திருந்த கிளையிலிருந்து சற்றுக் கீழே இறங்கினான். கடுமையான தேஜஸுடையவனாயினும் அறிவுடைய அவன், ராவணனின் தேஜஸால் அடித்துத் தள்ளப்பட்டவன் போல, இலைகளுக்கிடையே மறைவான இடத்தில் ஒட்டிக்கொண்டு தன்னை மறைத்துக்கொண்டான். ராவணன், கருமையான கூந்தல் முனைகளும், அழகிய இடையும், நெருங்கிய முலைகளும், கருமையான கடைக்கண்களும் உடைய அந்தச் சீதையைக் காண விரும்பி அவளை நெருங்கினான். முப்பதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் உடையது. ‘ஸோயமேவ புரா ஶேதே புரமத்யே க்ருஹோத்தமே’ (இவனே முன்பு நகரின் நடுவே சிறந்த மாளிகையில் உறங்கினான்) என்ற பாதி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அதனால் முந்தைய சர்க்கங்களில் விவரிக்கப்பட்ட ராவணனின் உறக்கம் நினைவுகூரப்படுகிறது — அனுமன் அவனை முன்பு உறங்கும் நிலையில் கண்டிருந்தான். இந்தி உரையும் ‘முன்பு இவனே நகரத்தில் சிறந்த மாளிகைக்குள் உறங்கிக்கொண்டிருந்தான்’ என்கிறது. ‘அவப்லுத:’ (கீழே தாவினான்) — ராவணனின் செயல்களை அருகிலிருந்து காண அனுமன் கீழே இறங்கினான். முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘நிர்தூதஸ்தஸ்ய தேஜஸா’ (அவனுடைய தேஜஸால் அடித்துத் தள்ளப்பட்டவன் போல) — ராவணனின் தேஜஸ் அனுமனின் தேஜஸையும் மேவுவது போல இருந்தது; இது ராவணனின் பெருமையை ஒப்புக்கொள்வதாகும். ஆனால் ‘மதிமான்’ (அறிவுடையவன்) என்ற அடைமொழி அனுமனின் அறிவைக் காட்டுகிறது — அவன் தகாத நேரத்தில் வெளிப்படுவதில்லை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘ஹனூமான்’ என்று உள்ளது. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ராவணனின் இலக்கு தெளிவாகிறது — சீதையைக் காண்பதே. அடுத்த சர்க்கத்தில் சீதையின் எதிர்வினை விவரிக்கப்படுகிறது.

ಹಾಗೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ವನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾತ್ರಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿಯಿತು — ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಯಾಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಷಡಂಗಸಹಿತ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರ ವೇದಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಕಿವಿಗಳಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹಿತವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ, ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾಯಿತು. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮಹಾಭಾಗನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಜಾರಿದ ಮಾಲೆ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವನಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಮದನನಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಳಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಕಾಮವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಸ್ವಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂ ವೇದವಿದರು, ಯಜ್ಞಯಾಜಿಗಳು; ಅವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ವೇದಘೋಷ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರಕ್ಷಸಾಮ್’ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ರಾಕ್ಷಸರು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಪಾಠದ ಧ್ವನಿ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಎಚ್ಚರ ರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ — ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದ, ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ. ಆದರೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಅವನ ಮೊದಲ ಆಲೋಚನೆ ಸೀತೆಯೇ — ‘ವೈದೇಹೀಮನ್ವಚಿಂತಯತ್’. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ರಸ್ತಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಃ’ — ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಮಾಲೆಗಳೂ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಸಡಿಲವಾಗಿವೆ; ಅವನ ಅವಸ್ಥೆಯೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ಬಲ — ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ವೇದಘೋಷವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನೂ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರುವುದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿರೋಧ — ಧರ್ಮದ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಆರಂಭ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಭಾಗೋ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಕಾಲಂ’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ).

ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಅನುಪಮವಾದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನು, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ವಿವಿಧ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ನಾನಾ ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಸದಾ ಮತ್ತೇರಿದ ಪರಮಾದ್ಭುತ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ನೋಡಲು ಮನೋಹರವಾದ ವಿವಿಧ ಈಹಾಮೃಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಉದುರಿಬಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನೇ, ಮಣಿಕಾಂಚನ ತೋರಣಗಳುಳ್ಳ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ, ಸುಮಾರು ನೂರು ಅಂಗನೆಯರು ಹೊರಟ ಆ ಪೌಲಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಚಿನ್ನದ ದೀವಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚಾಮರಗಳನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ತಾಳೆಗರಿಯ ಬೀಸಣಿಗೆಗಳನ್ನು. ಕೆಲವರು ಚಿನ್ನದ ಭೃಂಗಾರಗಳಲ್ಲಿ (ಕೊಂಬುಳ್ಳ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ) ಮುಂದೆ ನೀರನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ದುಂಡನೆಯ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುಶಲಳಾದ ಒಬ್ಬಳು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಪಾನೀಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೊಳೆಯುವ ರತ್ನಮಯ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ರಾಜಹಂಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ದಂಡದ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಮದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವೀರನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಮಿಂಚುಬಳ್ಳಿಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಹಾರಗಳೂ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದ, ಲೇಪನದ ಬಣ್ಣ ಅಳಿಸಿಹೋದ, ಮುಡಿಯ ಅಂಚುಗಳು ಸಡಿಲಾದ, ಬೆವರಿದ ಮುಖಗಳ, ಉಳಿದ ಮದದಿಂದಲೂ ನಿದ್ರೆಯಿಂದಲೂ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆವರಿನಿಂದ ಅಂಗಗಳ ಹೂಗಳು ಬಾಡಿದ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ, ಮದಿರೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರು ಬಹುಮಾನದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಹೊರಟ ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾದ, ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟ ಅವರ ಪತಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಮಂದಮತಿಯಾಗಿ, ಮಂದವಾದ ಸುಂದರ ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಾಜಸೀ ಯಾತ್ರೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನಿಗೂ ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅನುಚರರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬಳ ಕೈಯಲ್ಲೂ ಏನಾದರೊಂದು — ದೀಪ, ಚಾಮರ, ಬೀಸಣಿಗೆ, ಜಲಪಾತ್ರೆ, ಆಸನ, ಪಾನಪಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಛತ್ರ. ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಎಂಟು ಅರ್ಧಗಳು) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆಯ ಮತ್ತು ಮದದ ಚಿತ್ರ, ರಾವಣನ ಕಾಮವಶತೆ ಇವೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂದಃ’ ಎಂಬುದು ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ಮಂದಬುದ್ಧಿ, ಮಂದಗತಿ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾವಣ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಂಡಲಾಗ್ರಾ ಬೃಸೀಶ್ಚೈವ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಮಂಡಲಾಗ್ರಾನಸೀಂಶ್ಚೈವ’ — ಅಂದರೆ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಸನಗಳು. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರಾಜತೀಮ್’ (ಹೊಳೆಯುವ), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಭಾಮಿನೀ’. ಆರರಿಂದ ಒಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯ — ‘ತಾಂ … ಅಶೋಕವನಿಕಾಮೇವ ಪ್ರಾವಿಶತ್’; ನಡುವೆ ವನಿಕೆಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು. ‘ಏವ’ (ಅದನ್ನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ರಾವಣನು ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವಿಜಯಿ, ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಸಮ. ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಸೇವೆಯ ಉಪಕರಣಗಳು — ಕತ್ತಲನ್ನು ನೀಗಲು ದೀಪಗಳು, ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಚಾಮರಗಳು ಬೀಸಣಿಗೆಗಳು, ಶುಚಿಗಾಗಿ ನೀರು, ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಆಸನಗಳು, ಮದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾನೀಯ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಛತ್ರ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಬಳ್ಳಿಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ — ರಾವಣನು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಮೋಡ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಿಂಚುಗಳು. ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೇಳರವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಲಾಸದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಹಾರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ, ಅಂಗರಾಗ ಅಳಿಸಿದೆ, ಕೂದಲು ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ, ಮುಖಗಳು ಬೆವರಿವೆ, ಹೂಗಳು ಬಾಡಿವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಮಾನಾಚ್ಚ ಕಾಮಾಚ್ಚ’ — ಅವರು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಆದರದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ದೋಷ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಂದಾಂಚಿತಗತಿರ್ಬಭೌ’ — ಕಾಮದಿಂದ ಮಂದವಾದ, ವಿಲಾಸದಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ನಡಿಗೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಜಹ್ರುಃ ಸಲಿಲಮಗ್ರತಃ’ — ಮುಂದೆ ನೀರನ್ನು ಒಯ್ದು ದಾರಿಗೆ ಚಿಮುಕಿಸಲು ಅಥವಾ ಪಾದ ತೊಳೆಯಲು. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದಕ್ಷಿಣಾ’ — ಕುಶಲಳು, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆ ಹಿಡಿದವಳು; ಶಬ್ದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಚಮತ್ಕಾರ. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸದಾ ಮತ್ತೈಃ’ ಎಂಬುದು ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಶೇಷಣ.

ಅನಂತರ ಮಾರುತನಂದನನಾದ ಕಪಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಒಡ್ಯಾಣಗಳ ನಾದವನ್ನೂ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸದ್ದನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಅಪ್ರತಿಮ ಕರ್ಮಗಳ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಬಲಪೌರುಷಗಳ, ದ್ವಾರಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡನು. ಸುಗಂಧತೈಲದಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದ, ಮುಂದೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ದೀವಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಮದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಕ್ರವಾದ ಕೆಂಪಾದ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮನ್ಮಥನಂತಿದ್ದನು. ಕಡೆದ ಅಮೃತದ ನೊರೆಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಉತ್ತಮವಾದ, ಹೂಗಳುಳ್ಳ, ತೋಳ್ಬಂದಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಜಾರಿದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಲೆಗಳ ಕೊಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ನೂರಾರು ಎಲೆ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ರೂಪಯೌವನಸಂಪನ್ನೆಯರಾದ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಂದರರೂಪಿಯರಾದ ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಮದಾವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮತ್ತೇರಿದ, ವಿಚಿತ್ರ ಆಭರಣಗಳ, ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಆ ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಧ್ವನಿ (ಒಡ್ಯಾಣ, ಗೆಜ್ಜೆಗಳು), ಅನಂತರ ದೀವಟಿಗೆಗಳು, ಅನಂತರ ರೂಪ, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರ, ಅನಂತರ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗ’ ಎಂಬ ಪರಿಚಯ. ರಾವಣನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಕವಿ ಮರೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನು ಮನ್ಮಥನಂತೆ, ಚಂದ್ರನಂತೆ; ಆದರೆ ‘ಕ್ಷೀಬಃ’ (ಮತ್ತೇರಿದವನು), ‘ಜಿಹ್ಮತಾಮ್ರಾಯತೇಕ್ಷಣಃ’ (ವಕ್ರವಾದ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳವನು) ಎಂಬ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಪುಷ್ಪಮವಕರ್ಷಂತಂ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸಲೀಲಮನುಕರ್ಷಂತಂ’ (ವಿಲಾಸದಿಂದ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ); ಆ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿನ ಕಾಳುಗಳೂ ಹೂಗಳೂ ಹೊಲಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಹೂಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜ್ಞಾತುಮ್’ (ಗುರುತಿಸಲು), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿಧ್ಯಾತುಮ್’ (ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಲು). ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶಂಕುಕರ್ಣಃ’ — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೂಟಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟಂತಿರುವ ಕಿವಿಗಳು ಎಂದು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರತಿಮಕರ್ಮಾಣಮ್ ಅಚಿಂತ್ಯಬಲಪೌರುಷಮ್’ — ಹನುಮಂತನು ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧತೈಲದ ದೀವಟಿಗೆಗಳು — ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ಕತ್ತಲಲ್ಲೂ ಅವನ ದಾರಿ ಬೆಳಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನ ಉಪಮೆ — ಬಿಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕಾಮದೇವನಂತೆ ಸುಂದರ, ಕಾಮವಶನೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತನ್ಮೃಗದ್ವಿಜಸಂಘುಷ್ಟಮ್’ — ವನದ ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅವನ ಆಗಮನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ — ಹಿಂದೆ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ವಿಜ್ಞಾತುಮುಪಚಕ್ರಮೇ’ — ಅವನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನನ್ನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಂಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದರ್ಶನ — ದೂತನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಪರಿವಾರವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಇವನೇ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾವಣ; ಇವನೇ ಹಿಂದೆ ನಗರದ ನಡುವೆ ಉತ್ತಮ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದವನು’ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಕೆಳಗೆ ನೆಗೆದನು — ತಾನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದನು. ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದರೂ ಮತಿವಂತನಾದ ಅವನು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟವನಂತೆ ಎಲೆಗಳ ಗುಪ್ತವಾದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮರೆಯಾದನು. ರಾವಣನು ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ, ಒತ್ತಾದ ಸ್ತನಗಳ, ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣುಗಳ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ‘ಸೋಽಯಮೇವ ಪುರಾ ಶೇತೇ ಪುರಮಧ್ಯೇ ಗೃಹೋತ್ತಮೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ರಾವಣನ ಶಯನದ ಸ್ಮರಣೆ — ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಂಡಿದ್ದನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹಿಂದೆ ಇವನೇ ನಗರದ ಉತ್ತಮ ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ಮಲಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವಪ್ಲುತಃ’ — ರಾವಣನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡಲು ಹನುಮಂತನು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದನು. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಧೂತಸ್ತಸ್ಯ ತೇಜಸಾ’ — ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸು ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂತೆ; ಇದು ರಾವಣನ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ವೀಕಾರ. ಆದರೆ ‘ಮತಿಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅನವಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಹನೂಮಾನ್’. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മരങ്ങളുള്ള വനം അങ്ങനെ വീക്ഷിച്ചും വൈദേഹിയെ തിരഞ്ഞുംകൊണ്ടിരുന്ന ഹനുമാന് രാത്രി അല്പംമാത്രം ബാക്കിയായി — രാത്രിയുടെ അവസാനയാമംമാത്രം ശേഷിച്ചു. ആ രാത്രിയന്ത്യത്തിൽ, ഷഡംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദം അറിയുന്നവരും ശ്രേഷ്ഠമായ യാഗങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരുമായ ബ്രഹ്മരാക്ഷസരുടെ വേദഘോഷം അവൻ കേട്ടു. അപ്പോൾ കാതിനും മനസ്സിനും ഇമ്പമുള്ള ശബ്ദങ്ങളോടുകൂടിയ മംഗളവാദ്യങ്ങളാൽ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ ദശഗ്രീവൻ ഉണർത്തപ്പെട്ടു. ഉണർന്ന മഹാഭാഗനും പ്രതാപവാനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ, ഊർന്നുവീണ മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ, വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. കാമത്താൽ അത്യധികം പ്രേരിതനും മദോന്മത്തനുമായ ആ രാക്ഷസന് അവളിൽ പതിഞ്ഞ കാമം തന്നിൽ ഒളിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ ലങ്കയുടെ വിചിത്രസ്വഭാവം കാണാം — രാക്ഷസന്മാരും വേദജ്ഞരും യാഗങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരുമാണ്; അവരുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ പുലർച്ചെ വേദഘോഷം കേൾക്കാം. ‘ബ്രഹ്മരക്ഷസാം’ എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ച രാക്ഷസന്മാരുടെ; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ബ്രഹ്മരാക്ഷസരുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ വേദപാഠത്തിന്റെ ധ്വനി’ എന്നു പറയുന്നു. രാവണന്റെ ഉണർച്ച രാജാവിനു ചേർന്നവിധമാണ് — മംഗളവാദ്യങ്ങളോടും സ്തുതികളോടുംകൂടി. എന്നാൽ ഉണർന്ന അവന്റെ ആദ്യചിന്ത സീതയെക്കുറിച്ചുതന്നെ — ‘വൈദേഹീമന്വചിന്തയത്’ (വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു). നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്രസ്തമാല്യാംബരധരഃ’ — ഉറക്കത്താൽ അയഞ്ഞ മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും; അവന്റെ അവസ്ഥയും അലങ്കോലമാണ്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കാമത്തിന്റെ ബലം — അത് ഒളിപ്പിക്കാൻ അവനു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ രാത്രി തീരുംമുമ്പേ സീതയെ കാണാൻ അവൻ പുറപ്പെടുന്നു. വേദഘോഷവും രാവണന്റെ കാമവും അടുത്തടുത്തു വയ്ക്കുന്നതു കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ വിരോധമാണ് — ധർമത്തിന്റെ ധ്വനിയും അധർമത്തിന്റെ ആരംഭവും ഒരേസമയം. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘മഹാഭാഗോ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യഥാകാലം’ (യഥാസമയം) എന്നും.

എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, അനുപമമായ ശോഭ ധരിച്ച ആ രാവണൻ, മണിയും സ്വർണവുംകൊണ്ടുള്ള തോരണങ്ങളുള്ള വീഥികൾ നോക്കിക്കൊണ്ട്, അശോകവനികയിലേക്കുതന്നെ പ്രവേശിച്ചു — എല്ലാത്തരം പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ പലതരം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, താമരപ്പൊയ്കകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, പലതരം പൂക്കളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും, എപ്പോഴും മദിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാദ്ഭുതമായ പക്ഷികളാൽ വിചിത്രവും, കണ്ണിനും മനസ്സിനും ഇമ്പമുള്ള പലതരം ഈഹാമൃഗങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, വീണുകിടക്കുന്ന പഴങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും, ഇടതിങ്ങിയ മരങ്ങളുള്ളതുമായ ആ വനികയിലേക്ക്. ദേവഗന്ധർവസ്ത്രീകൾ മഹേന്ദ്രനെ എന്നപോലെ, ഏകദേശം നൂറു സ്ത്രീകൾ പോകുന്ന ആ പൗലസ്ത്യനെ പിന്തുടർന്നു. ചില സ്ത്രീകൾ സ്വർണദീപങ്ങൾ എടുത്തു, മറ്റുചിലർ കൈയിൽ ചാമരങ്ങൾ, വേറെ ചിലർ പനയോലവിശറികൾ. ചിലർ സ്വർണക്കിണ്ടികളിൽ മുന്നിൽ വെള്ളം കൊണ്ടുപോയി, മറ്റുചിലർ വട്ടത്തിലുള്ള ഇരിപ്പിടങ്ങൾ എടുത്തു പിന്നിൽ നടന്നു. സമർഥയായ ഒരുവൾ വലതുകൈയിൽ മദ്യം നിറച്ച, തിളങ്ങുന്ന രത്നമയമായ പാനപാത്രം പിടിച്ചു. മറ്റൊരുവൾ രാജഹംസംപോലെ വെളുത്ത, പൂർണചന്ദ്രന്റെ പ്രഭയുള്ള, സ്വർണപ്പിടിയുള്ള കുട എടുത്തു പിന്നിൽ നടന്നു. ഉറക്കവും മദവും നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ രാവണന്റെ ഉത്തമസ്ത്രീകൾ മിന്നൽപ്പിണരുകൾ മേഘത്തെയെന്നപോലെ വീരനായ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു. ഹാരങ്ങളും തോൾവളകളും സ്ഥാനം തെറ്റിയവരും, അംഗരാഗം മാഞ്ഞവരും, കേശാന്തങ്ങൾ അഴിഞ്ഞവരും, വിയർപ്പുമുഖികളും, മദത്തിന്റെ ബാക്കിയാലും ഉറക്കത്താലും ആടിയുലയുന്നവരും, വിയർപ്പിൽ കുതിർന്ന ദേഹങ്ങളിലെ പൂക്കളുള്ളവരും, മാലകൾ കലർന്ന മുടിയുള്ളവരും, മദിരാക്ഷികളുമായ ആ പ്രിയപത്നിമാർ ബഹുമാനംകൊണ്ടും കാമംകൊണ്ടും പോകുന്ന നൈരൃതപതിയെ അനുഗമിച്ചു. കാമത്തിനു പരാധീനനും അവരുടെ പതിയും മഹാബലനും സീതയിൽ മനസ്സുറച്ചവനുമായ ആ മന്ദൻ മന്ദവും മനോഹരവുമായ നടത്തയോടെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ രാവണന്റെ രാജകീയയാത്ര വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ അവന്റെ അനുചരികളായി നൂറുകണക്കിനു സ്ത്രീകൾ. ഓരോരുത്തരുടെയും കൈയിൽ എന്തെങ്കിലും — ദീപം, ചാമരം, വിശറി, ജലപാത്രം, ആസനം, പാനപാത്രം, അല്ലെങ്കിൽ കുട. പതിനാറുമുതൽ പത്തൊമ്പതുവരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ (എട്ട് അർധങ്ങൾ) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവയിൽ സ്ത്രീകളുടെ രാത്രിജാഗരണത്തിന്റെയും മദത്തിന്റെയും ചിത്രവും രാവണന്റെ കാമവശതയും. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മന്ദഃ’ എന്നതിനു രണ്ടർഥം — മന്ദബുദ്ധി, മന്ദഗതി; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘മന്ദബുദ്ധിയായ രാവണൻ’ എന്നു പറയുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘മണ്ഡലാഗ്രാ ബൃസീശ്ചൈവ’ (വട്ടത്തിലുള്ള ഇരിപ്പിടങ്ങളും) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മണ്ഡലാഗ്രാൻ അസീംശ് ചൈവ’ — വളഞ്ഞ മുനയുള്ള വാളുകളും — എന്നും; വൾഗേറ്റിൽ ആസനങ്ങൾ. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഭ്രാജതീം’ (തിളങ്ങുന്നതിനെ), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഭാമിനീ’ (സുന്ദരി). ആറുമുതൽ ഒമ്പതുവരെ ഒറ്റ ദീർഘവാക്യമാണ് — ‘താം … അശോകവനികാമേവ പ്രാവിശത്’ (ആ അശോകവനികയിലേക്കുതന്നെ പ്രവേശിച്ചു); ഇടയിൽ വനികയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ. ‘ഏവ’ (തന്നെ) എന്ന പദത്താൽ — രാവണൻ മറ്റെങ്ങും പോകാതെ നേരേ സീതയുടെ വാസസ്ഥാനത്തേക്കു ചെന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിലെ ഇന്ദ്രോപമ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം കാണിക്കുന്നു — അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ചവനാണ്, ദേവരാജനു തുല്യൻ. പതിനൊന്നുമുതൽ പതിനാലുവരെ സേവനോപകരണങ്ങൾ — ഇരുട്ടകറ്റാൻ ദീപങ്ങൾ, സുഖത്തിനു ചാമരങ്ങളും വിശറികളും, ശുചിത്വത്തിനു ജലം, വിശ്രമത്തിന് ആസനങ്ങൾ, മദത്തിനു പാനം, രാജചിഹ്നമായി കുട. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ മിന്നൽപ്പിണരുകൾ മേഘത്തെ പിന്തുടരുന്നു — രാവണൻ കാർമേഘം, വെളുത്ത നിറമുള്ള സ്ത്രീകൾ മിന്നലുകൾ. പതിനാറുമുതൽ പതിനേഴുവരെ രാത്രിവിലാസത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ — ഹാരങ്ങൾ സ്ഥാനം തെറ്റി, അംഗരാഗം മാഞ്ഞു, മുടി അഴിഞ്ഞു, മുഖങ്ങൾ വിയർത്തു, പൂക്കൾ വാടി. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബഹുമാനാച്ച കാമാച്ച’ (ബഹുമാനംകൊണ്ടും കാമംകൊണ്ടും) — അവർ ആദരത്താലും പ്രേമത്താലുമാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്, ഭയത്താലല്ല; രാവണന്റെ പത്നിമാർക്ക് അവനോട് അനുരാഗവുമുണ്ട്. എന്നാൽ അവൻ സീതയിൽ മനസ്സുറച്ചവനാണ് — സ്വന്തം പത്നിമാരെ അവഗണിച്ച് പരസ്ത്രീയുടെ നേർക്കു പോകുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ ദോഷം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മന്ദാഞ്ചിതഗതിർബഭൗ’ — കാമത്താൽ മന്ദവും വിലാസത്താൽ സുന്ദരവുമായ നടത്ത. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജഹ്രുഃ സലിലമഗ്രതഃ’ (മുന്നിൽ വെള്ളം കൊണ്ടുപോയി) — വഴി നനയ്ക്കാനോ കാൽ കഴുകാനോ ആയി മുന്നിൽ വെള്ളം കൊണ്ടുപോയി. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദക്ഷിണാ’ — സമർഥ, വലതുകൈയിൽ പാത്രം പിടിക്കുന്നവൾ; ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിലൂടെയുള്ള ചമത്കാരം. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സദാ മത്തൈഃ’ (എപ്പോഴും മദിച്ചിരിക്കുന്ന) എന്നതു പക്ഷികളുടെ വിശേഷണമാണ്.

അപ്പോൾ മാരുതനന്ദനനായ കപി ആ ഉത്തമസ്ത്രീകളുടെ അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെ കിലുക്കവും ചിലമ്പുകളുടെ നാദവും കേട്ടു. അനുപമകർമാവും അചിന്ത്യമായ ബലവും പൗരുഷവുമുള്ളവനുമായ, വാതിൽക്കലെത്തിയ ആ രാവണനെ കപിയായ ഹനുമാൻ കണ്ടു. സുഗന്ധതൈലം ഒഴിച്ച്, മുന്നിൽ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന അനേകം ദീപങ്ങളാൽ അവൻ ചുറ്റും പ്രകാശിതനായിരുന്നു. കാമവും ദർപ്പവും മദവും നിറഞ്ഞ, വക്രവും ചുവന്നതും നീണ്ടതുമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൻ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച കന്ദർപ്പൻ നേരിട്ടെന്നപോലെയായിരുന്നു. കടഞ്ഞെടുത്ത അമൃതത്തിന്റെ നുരപോലെ വെളുത്ത, പൊടിയില്ലാത്ത, പൂക്കൾ പതിച്ച, തോൾവളയിൽ കുരുങ്ങി അഴിഞ്ഞുവീണ ഉത്തമവസ്ത്രം അവൻ വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇലച്ചില്ലകളിൽ ഒളിച്ച്, നൂറുകണക്കിന് ഇലകളാലും പൂക്കളാലും മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന ഹനുമാൻ അരികിലേക്കു വന്ന അവനെ തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിച്ചു. നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ആ കപികുഞ്ജരൻ രൂപവും യൗവനവും തികഞ്ഞ രാവണന്റെ ഉത്തമസ്ത്രീകളെ കണ്ടു. സുരൂപിണികളായ അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹായശസ്സായ ആ രാജാവ് മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന ആ പ്രമദാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മത്തനും വിചിത്രാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനും ആണിപോലെയുള്ള ചെവികളുള്ളവനും മഹാബലനും വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനുമായ ആ രാക്ഷസാധിപനെ ആ ഹനുമാൻ കണ്ടു. നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, ഉത്തമനാരിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, തേജസ്വിയായ അവനെ മഹാതേജസ്വിയായ ആ മഹാകപി കണ്ടു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി ക്രമേണ രാവണനെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ആദ്യം ശബ്ദം (അരഞ്ഞാണങ്ങൾ, ചിലമ്പുകൾ), പിന്നെ ദീപങ്ങൾ, പിന്നെ രൂപം, പിന്നെ വസ്ത്രം, പിന്നെ സ്ത്രീകൾ, ഒടുവിൽ ‘വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രൻ’ എന്ന തിരിച്ചറിവ്. രാവണന്റെ സൗന്ദര്യവും തേജസ്സും കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — അവൻ കന്ദർപ്പനെപ്പോലെ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ; എന്നാൽ ‘ക്ഷീബഃ’ (മത്തൻ), ‘ജിഹ്മതാമ്രായതേക്ഷണഃ’ (വക്രവും ചുവന്നതുമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്നീ ദോഷങ്ങളും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സപുഷ്പമവകർഷന്തം’ (പൂക്കളോടുകൂടിയതിനെ വലിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സലീലം അനുകർഷന്തം’ (ലീലയോടെ വലിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നും; ‘അതിൽ മുത്തുമണികളും പൂക്കളും തുന്നിപ്പിടിപ്പിച്ചിരുന്നു’ എന്ന ഹിന്ദിഭാഷ്യം പൂക്കളോടുകൂടിയത് എന്ന അർഥത്തെ സമർഥിക്കുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വിജ്ഞാതും’ (തിരിച്ചറിയാൻ), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിധ്യാതും’ (സൂക്ഷിച്ചുനോക്കാൻ). ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശങ്കുകർണഃ’ എന്നതിനു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘കുറ്റി അടിച്ചുറപ്പിച്ചതുപോലെയുള്ള (ചെവികൾ)’ എന്ന്. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അപ്രതിമകർമാണം അചിന്ത്യബലപൗരുഷം’ (അനുപമകർമാവും അചിന്ത്യബലപൗരുഷനുമായവനെ) — ഹനുമാൻ ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങളും അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗന്ധതൈലദീപങ്ങൾ — രാത്രിയുടെ അവസാനത്തിലെ ഇരുട്ടിലും അവന്റെ വഴി പ്രകാശിതമാണ്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ കന്ദർപ്പന്റെ ഉപമ — വില്ലില്ലാത്ത കാമദേവനെപ്പോലെ സുന്ദരൻ, കാമവശനും. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തന്മൃഗദ്വിജസംഘുഷ്ടം’ (മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന അത്) — വനത്തിലെ മൃഗപക്ഷികളും അവന്റെ വരവിനാൽ ഉണർന്നു. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ ഉപമ — മുമ്പു പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ചന്ദ്രൻ ഹനുമാന്റെ സഹായിയായിരുന്നു; ഇവിടെ രാവണൻ നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ ‘വിജ്ഞാതും ഉപചക്രമേ’ (തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിച്ചു) — അവൻ മുമ്പു രാവണനെ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നവനായി കണ്ടിരുന്നു, അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവനെ തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും സ്ത്രീകളുടെ ദർശനം — ദൂതന്റെ കർത്തവ്യം അനുസരിച്ച് ഹനുമാൻ രാവണനോടൊപ്പം അവന്റെ പരിവാരത്തെയും നന്നായി നിരീക്ഷിക്കുന്നു.

‘ഇവനാണ് മഹാബാഹുവായ രാവണൻ; ഇവൻതന്നെയാണ് മുമ്പ് നഗരമധ്യത്തിലെ ഉത്തമഗൃഹത്തിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്നിരുന്നത്’ എന്നു ചിന്തിച്ച്, മഹാതേജസ്വിയും മാരുതാത്മജനുമായ വാനരൻ ഹനുമാൻ താഴേക്കു ചാടി — താൻ ഇരുന്നിരുന്ന ശാഖയിൽനിന്ന് അല്പം താഴേക്ക് ഇറങ്ങി. ഉഗ്രതേജസ്വിയെങ്കിലും, ബുദ്ധിമാനായ അവൻ രാവണന്റെ തേജസ്സിനാൽ പിന്തള്ളപ്പെട്ടതുപോലെ, ഇലകളുടെ മറവിൽ പറ്റിച്ചേർന്ന് ഒളിച്ചിരുന്നു. കറുത്ത കേശാന്തങ്ങളുള്ള, സുന്ദരമായ നിതംബമുള്ള, ഇടതൂർന്ന സ്തനങ്ങളുള്ള, കറുത്ത കടക്കണ്ണുകളുള്ള ആ സീതയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് രാവണൻ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ‘സോഽയമേവ പുരാ ശേതേ പുരമധ്യേ ഗൃഹോത്തമേ’ (ഇവൻതന്നെയാണ് മുമ്പ് നഗരമധ്യത്തിലെ ഉത്തമഗൃഹത്തിൽ ഉറങ്ങിയിരുന്നത്) എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച രാവണന്റെ ഉറക്കം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ഹനുമാൻ അവനെ മുമ്പ് ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നവനായി കണ്ടിരുന്നു. ‘മുമ്പ് ഇവൻതന്നെയാണ് നഗരത്തിൽ ഉത്തമമായ കൊട്ടാരത്തിനുള്ളിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്നിരുന്നത്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും പറയുന്നു. ‘അവപ്ലുതഃ’ (താഴേക്കു ചാടി) — രാവണന്റെ ചേഷ്ടകൾ അടുത്തുനിന്നു കാണാനായി ഹനുമാൻ താഴേക്കിറങ്ങി. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിർധൂതസ്തസ്യ തേജസാ’ (അവന്റെ തേജസ്സിനാൽ പിന്തള്ളപ്പെട്ട്) — രാവണന്റെ തേജസ്സ് ഹനുമാന്റെ തേജസ്സിനെപ്പോലും അഭിഭവിക്കുന്നതുപോലെ; ഇതു രാവണന്റെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ്. എന്നാൽ ‘മതിമാൻ’ (ബുദ്ധിമാൻ) എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയെ കാണിക്കുന്നു — അനവസരത്തിൽ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹനൂമാൻ’. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ് — സീതയെ കാണുക. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയുടെ പ്രതികരണം വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

While Hanumān was gazing over the grove of flowering trees and searching for Vaidehī, the night wore on until only its last watch remained. In that last watch he heard the Vedas being chanted in the houses of brahmin-rākṣasas — rākṣasas born of brahmin families, learned in the Vedas and their six limbs and performers of the finest sacrifices. Then, with auspicious music and sounds delightful to the ear, the mighty ten-necked Rāvaṇa was woken, as a king is woken, with music and praise. On waking, the illustrious and powerful lord of the rākṣasas, his garlands and garments slipping loose from sleep, thought at once of Vaidehī. So bound to her by love was he, so maddened by passion, that he could not keep that desire hidden within himself, and so, while the night was not yet over, he set out to see Sītā. Here Laṅkā's strange nature shows again: even the rākṣasas know the Veda and perform sacrifices, and at dawn the sound of Vedic recitation rises from their houses. The poet sets that chanting side by side with Rāvaṇa's lust — the sound of dharma and the beginning of wickedness at the same moment.

Wearing all his ornaments and matchless in splendour, Rāvaṇa went straight into the Aśoka grove — to Sītā's dwelling and nowhere else. It was full of trees of every kind bearing all flowers and fruits, ringed with lotus pools and graced with many flowers; bright with ever-excited and marvellous birds and with many kinds of pleasing ornamental beasts; crowded with herds of animals and strewn with fallen fruit, thick with trees; and as he went he gazed at its avenues with their arches of jewels and gold. About a hundred women followed the son of Pulastya as he went, as the wives of the gods and gandharvas follow great Indra — for he was the conqueror of the three worlds, the equal of the king of the gods. Some carried golden lamps, some yak-tail whisks, others palm-leaf fans; some went ahead carrying water in golden pitchers, others followed with round cushions. One skilful woman carried in her right hand a sparkling jewelled cup full of wine; another walked behind with a parasol like a royal swan, bright as the full moon, with a golden handle. Every one of them held something — a lamp against the dark, whisks and fans for comfort, water for washing, cushions to rest on, wine for pleasure, and the parasol, the emblem of royalty. Their eyes heavy with sleep and wine, Rāvaṇa's chief wives followed their heroic lord as flashes of lightning follow a cloud — he the dark cloud, they the bright lightning. Their necklaces and armlets were awry, their cosmetics rubbed off, their hair loosened, their faces damp with sweat; reeling with sleep and the last of the wine, the flowers on their limbs wilted with sweat and their hair tangled with garlands — all the marks of a night of revelry. Those beloved wives with their intoxicating eyes followed the lord of the rākṣasas out of deep regard and desire — out of love and respect, not fear. And their lord, mighty though he was, in the grip of desire and his mind fixed on Sītā, moved slowly, dull-witted, with a languid, graceful gait — "slow" in both senses, slow of step and slow of mind. That was his fault: he passed by his own devoted wives to go after another man's.

Then the monkey, son of the Wind, heard the jingling of girdles and the tinkling of anklets of those noble women. And Hanumān saw Rāvaṇa himself, of matchless deeds and inconceivable strength and valour, arriving at the gateway — for Hanumān acknowledges even an enemy's qualities. He was lit up on every side by the many lamps soaked in fragrant oil that were carried before him, so that even in the last darkness of night his way was bright. Full of desire, pride and intoxication, his eyes crooked, red and long, he was like the god of love in person with his bow laid aside; he was drawing up his fine, spotless garment, white as the foam of churned nectar and strewn with flowers, which had slipped and caught on his armlet. Hidden among the leafy branches, covered by hundreds of leaves and flowers, Hanumān set about recognising him as he drew near; he had seen Rāvaṇa asleep, and now tried to make him out awake. As he watched, the elephant among monkeys saw Rāvaṇa's lovely wives, rich in beauty and youth, observing the king's household as well as the king, as an envoy should. Surrounded by those beautiful women, the renowned king entered the pleasure-grove, which rang with the beasts and birds his coming had woken. Drunk, splendidly adorned, with ears like pegs, mighty — so Hanumān saw the lord of the rākṣasas, the son of Viśravas; surrounded by the loveliest women like the moon among the stars, so the great monkey saw him in his splendour. Hanumān comes to know Rāvaṇa by degrees — first the sound of anklets and girdles, then the lamps, then his form, then his garment, then his women, and at last his identity as the son of Viśravas. The poet does not hide Rāvaṇa's beauty and splendour — he is like the god of love, like the moon — but he names his faults too: he is drunk, and his eyes are crooked and red. Earlier the moon had been Hanumān's helper; now it is Rāvaṇa who is the moon among the stars.

"This is mighty-armed Rāvaṇa," the monkey thought; "it was he who lay asleep earlier in the finest mansion in the middle of the city." And the mighty son of the Wind leapt down a little from the branch where he sat, to watch Rāvaṇa's movements from closer by. Fierce as his own splendour was, he seemed overpowered by the splendour of the other — an acknowledgement of Rāvaṇa's greatness — yet, being wise, he clung within the hidden depths of the leaves and stayed concealed, not showing himself before the right moment. And Rāvaṇa, longing to see her — Sītā, with her dark hair, her lovely hips and full breasts and dark-cornered eyes — drew near. His purpose is plain: to see Sītā. The next sarga tells how she responds.