ततः कुमुदखण्डाभः निर्मलोदयः चन्द्रः निर्मलं नभः प्रजगाम, हंसः नीलम् उदकम् इव। निर्मलप्रभः चन्द्रमाः प्रभया साचिव्यम् इव कुर्वन् शीतैः रश्मिभिः पवनात्मजं सिषेवे। ततः सः पूर्णचन्द्रनिभाननां, शोकभारैः न्यस्तां, भारैः अम्भसि न्यस्तां नावम् इव, सीतां ददर्श। वैदेहीं दिदृक्षमाणः मारुतात्मजः हनूमान् तस्याः अविदूरस्थाः घोरदर्शनाः राक्षसीः अपि ददर्श। चन्द्रस्य उदयः हनूमतः सहायः इव — ‘साचिव्यमिव कुर्वन्’ इति; तस्य प्रकाशेन एव सीता राक्षस्यः च स्पष्टं दृश्यन्ते। प्रथमे उपमायाः सौन्दर्यम् — नीलम् आकाशं जलम्, श्वेतः चन्द्रः हंसः। तृतीये सीतायाः अवस्था भारेण निमज्जन्त्या नौकया उपमिता — तस्याः शोकः एव भारः, सा च दुःखसागरे मग्ना इव। कवेः दृष्टिः द्वयोः चन्द्रयोः उपरि — आकाशे निर्मलः चन्द्रः, अधः सीतायाः पूर्णचन्द्रनिभम् आननं शोकेन मलिनम्। ‘निर्मलोदयः’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘निर्मलः स्वयम्’। पूर्वसर्गस्य अन्ते हनूमान् वृक्षे निषण्णः; इदानीं रात्रिः गभीरा, चन्द्रः उदितः, दृश्यं च स्फुटम्। चतुर्थे राक्षसीनां प्रथमः उल्लेखः ‘घोरदर्शनाः’ इति — अग्रिमस्य दीर्घवर्णनस्य सूचना।

ताः राक्षस्यः विविधरूपाः — एकाक्षी, एककर्णा, कर्णप्रावरणा, अकर्णा, शङ्कुकर्णा, मस्तकोच्छ्वासनासिका च; अतिकायोत्तमाङ्गी, तनुदीर्घशिरोधरा, ध्वस्तकेशी, अकेशी, केशकम्बलधारिणी च; लम्बकर्णललाटा, लम्बोदरपयोधरा, लम्बोष्ठी, चिबुकोष्ठी, लम्बास्या, लम्बजानुका च; ह्रस्वा, दीर्घा, कुब्जा, विकटा, वामना, कराला, भुग्नवक्त्रा, पिङ्गाक्षी, विकृतानना च। विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः ताः कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिण्यः। काश्चित् वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुख्यः, गजोष्ट्रहयपादाः, निखातशिरसः च। एकहस्ताः, एकपादाः, खरकर्ण्यः, अश्वकर्णिकाः, गोकर्ण्यः, हस्तिकर्ण्यः, हरिकर्ण्यः च। काश्चित् अतिनासाः, तिर्यङ्नासाः, अनासिकाः, गजसंनिभनासाः, ललाटोच्छ्वासनासिकाः च। हस्तिपादाः, महापादाः, गोपादाः, पादचूलिकाः, अतिमात्रशिरोग्रीवाः, अतिमात्रकुचोदर्यः, अतिमात्रास्यनेत्राः, दीर्घजिह्वाननाः, अजामुख्यः, हस्तिमुख्यः, गोमुख्यः, सूकरीमुख्यः, हयोष्ट्रखरवक्त्राः च ताः घोरदर्शनाः राक्षस्यः शूलमुद्गरहस्ताः क्रोधनाः कलहप्रियाः आसन्। करालाः धूम्रकेशिन्यः विकृताननाः ताः सततं पानं पिबन्ति, सुरामांसे सदा प्रिये। मांसशोणितदिग्धाङ्गीः मांसशोणितभोजनाः रोमहर्षणदर्शनाः ताः कपिश्रेष्ठः ददर्श। अत्र कविः विरूपतायाः सूचीं रचयति — कर्णाः, नासिकाः, मुखानि, पादाः, उदराणि च सर्वे विकृताः। अस्य दीर्घवर्णनस्य प्रयोजनं द्विविधम् — सीतायाः परिस्थितेः भीषणतां दर्शयितुं, तस्याः सौन्दर्येण सह वैषम्यं च। ‘निखातशिरसः’ इति हिन्दीभाष्ये द्विधा व्याख्यातम् — कबन्धवत् वक्षसि स्थितशिरसः, अथवा गर्तयुक्तशिरसः। द्वादशे मुद्रणे ‘अतिनासाश्च काश्चिच्च्व तिर्यङ्नासा अनासिकाः’ इति, समीक्षिते ‘अनासा अतिनासाश्च तिर्यन्नासा विनासिकाः’; ‘काश्चिच्च्व’ इति रूपं सम्भवतः ‘काश्चिच्च’ इत्यस्य मुद्रणदोषः। षोडशे ‘सुरामांससदाप्रियाः’ इति मुद्रणस्य समस्तं पदम्। पञ्चमात् सप्तमपर्यन्तं प्रत्येकस्याः राक्षस्याः एकं विकृतम् अङ्गं वर्ण्यते, अतः द्वितीयानिर्दिष्टानि स्त्रीलिङ्गानि विशेषणानि — ‘ददर्श’ इति क्रियायाः कर्माणि। नवमात् आरभ्य प्रथमाबहुवचनं — सामूहिकं वर्णनम्। नवमे तासां स्वभावः — क्रोधनाः कलहप्रियाः; आयुधानि च — शूलानि, कूटानि, मुद्गराः। दशमे पशुमुख्यः — वराहः, मृगः, शार्दूलः, महिषः, अजः, शिवा (शृगाली); पशुपादाः — गजः, उष्ट्रः, हयः। एकादशे कर्णानां वैविध्यम् — खरः, अश्वः, गौः, हस्ती, हरिः (सिंहः)। द्वादशे नासिकानां वैविध्यम्। त्रयोदशे पादानां शिरसां कुचोदराणां च। चतुर्दशे पञ्चदशे च मुखानाम्। षोडशे तासां आहारः — सुरा मांसं च; सप्तदशे मांसशोणितलिप्ताः अङ्गाः। एवं कविः शिरसः आरभ्य पादपर्यन्तं, रूपात् आरभ्य आहारपर्यन्तं सर्वं वर्णयति। इयं विरूपता सीतायाः सौन्दर्यस्य पृष्ठभूमिः — कृष्णपटे श्वेतं चित्रम् इव। पञ्चदशे ‘क्रोधनाः कलहप्रियाः’ इति नवमस्य पदद्वयं पुनः आवर्तते — तासां स्वभावस्य दृढीकरणम्। सप्तदशे ‘ददर्श कपिश्रेष्ठः’ इति वाक्यस्य पूर्तिः — पञ्चमात् आरब्धा सूची अत्र समाप्यते। हिन्दीभाष्यम् अपि एतां सूचीं विस्तरेण अनुसरति — कस्याश्चित् एकम् एव अक्षि, अन्यस्याः एकः एव कर्णः इत्यादि। एतादृशीभिः परिवृता सीता कथं जीवति इति पाठकस्य मनसि प्रश्नः उदेति।

स्कन्धवन्तं वनस्पतिं परिवार्य उपासीनाः ताः राक्षसीः, तस्य अधस्तात् च अनिन्दितां राजपुत्रीं देवीं जनकात्मजां लक्ष्मीवान् हनूमान् लक्षयामास — निष्प्रभां, शोकसन्तप्तां, मलसङ्कुलमूर्धजाम्; क्षीणपुण्यां भूमौ च्युतां निपतितां ताराम् इव; चारित्रव्यपदेशाढ्यां, भर्तृदर्शनदुर्गताम्; उत्तमैः भूषणैः हीनां, भर्तृवात्सल्यभूषितां; राक्षसाधिपसंरुद्धां, बन्धुभिः विनाकृताम्; यूथात् वियुक्तां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूम् इव; पयोदान्ते शारदाभ्रैः आवृतां चन्द्ररेखाम् इव; असंस्पर्शात् अयुक्तां वल्लकीम् इव क्लिष्टरूपाम्; भर्तृहिते युक्ताम्, रक्षसां वशे अयुक्ताम्; अशोकवनिकामध्ये शोकसागरम् आप्लुताम्; ताभिः परिवृतां सग्रहां रोहिणीम् इव; अकुसुमां लताम् इव। मलेन दिग्धाङ्गी अपि वपुषा अलङ्कृता सा पङ्कदिग्धा मृणाली इव विभाति च न भाति च। मलिनेन परिक्लिष्टेन वस्त्रेण संवृतां मृगशावाक्षीं भामिनीं हनूमान् कपिः ददर्श। दीनवदनां किन्तु भर्तृतेजसा अदीनां, स्वेन शीलेन रक्षिताम् असितलोचनां सीतां सः अपश्यत्। अत्र विरोधाः अनेके — ‘भूषणहीना’ किन्तु ‘भर्तृवात्सल्यभूषिता’; ‘भर्तृहिते युक्ता’ किन्तु ‘रक्षसां वशे अयुक्ता’; ‘दीनवदना’ किन्तु ‘अदीना’; ‘विभाति च न भाति च’। एते विरोधाः सीतायाः बाह्यदैन्यम् आन्तरं तेजः च युगपत् दर्शयन्ति। त्रयोविंशे वीणायाः उपमा — वादकस्य अङ्गुलिस्पर्शं विना वीणा मूका, तथा सीता रामस्पर्शं विना। पञ्चविंशः श्लोकः षट्पादः — ‘ददर्श हनुमांस्तत्र लतामकुसुमामिव’ इति अर्धं २४तमस्य वाक्यं पूरयति। समीक्षिते ‘ददर्श हनुमान्देवीं लताम् अकुसुमाम् इव’। अष्टादशे ‘परिवार्य’ इति — राक्षस्यः वृक्षं परितः उपविष्टाः, सीता मध्ये, अतः पलायनस्य मार्गः नास्ति। एकोनविंशे ‘लक्ष्मीवान्’ — हनूमान् स्वयं कान्तिमान्; ‘लक्षयामास’ — सूक्ष्मं निरीक्षितवान्। विंशे क्षीणपुण्या तारा — पुण्यक्षये स्वर्गात् च्युता, यथा सीता अयोध्यायाः राजभवनात् च्युता। द्वाविंशे गजवधूः यूथात् वियुक्ता, सिंहेन निरुद्धा, बद्धा च — त्रिविधं दुःखम्; चन्द्ररेखा शारदमेघैः आवृता — वर्षान्ते, अतः शीघ्रं मुक्तिः इति ध्वनिः। चतुर्विंशे अशोकवनिकायां शोकसागरे आप्लुता — अशोकशोकयोः पुनः विरोधः। षड्विंशे ‘परिक्लिष्टेन’ वस्त्रेण — जीर्णेन मलिनेन च; ‘भामिनी’ — दीप्तिमती, मलिना अपि। सप्तविंशे ‘स्वेन शीलेन रक्षिताम्’ — राक्षसीनां रक्षणं बन्धनम्, शीलस्य रक्षणं यथार्थं रक्षणम् इति गूढः अर्थः। एकविंशे ‘बन्धुभिश्च विनाकृताम्’ — न पिता, न भ्राता, न पतिः समीपे; सा सर्वथा एकाकिनी। पञ्चविंशे मृणाली पङ्कलिप्ता अपि श्वेता — बाह्यमलेन अन्तःशुद्धिः न नश्यति।

मृगशावनिभेक्षणां, त्रस्तां मृगकन्याम् इव समन्ततः वीक्षमाणां, निःश्वासैः पल्लवधारिणः वृक्षान् दहन्तीम् इव, शोकानां सङ्घातम् इव, उत्थितां दुःखस्य ऊर्मिम् इव, क्षमां सुविभक्ताङ्गीं विनाभरणशोभिनीं तां मैथिलीं सीतां प्रेक्ष्य मारुतिः अतुलं प्रहर्षं लेभे। मदिरेक्षणां तां दृष्ट्वा हनुमान् तत्र हर्षजानि अश्रूणि मुमोच, राघवं च नमश्चक्रे। वीर्यवान् हनुमान् रामाय लक्ष्मणाय च नमस्कृत्य सीतादर्शनसंहृष्टः संवृतः अभवत् — वृक्षे निलीनः गुप्तः तस्थौ। अत्र अश्रूणि द्विविधानि — पूर्वसर्गे शोकजानि, अत्र हर्षजानि। हनूमतः हर्षः सीतायाः दुःखेन न न्यूनः; तस्य कार्यं सिद्धम् इति आनन्दः, सीतायाः अवस्था च करुणा — उभयम् अपि तस्य हृदये युगपत्। एकोनत्रिंशे ‘संघातमिव शोकानाम्’ — सीता शोकानां मूर्तिः इव; ‘दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम्’ — दुःखसागरस्य उत्थिता तरङ्गः इव। त्रिंशे ‘विनाभरणशोभिनीम्’ — आभरणैः विना अपि शोभमानाम्; सहजं सौन्दर्यं भूषणानि न अपेक्षते। रामस्य नमस्कारः हनूमतः प्रथमा प्रतिक्रिया — सिद्धेः श्रेयः सः स्वामिने ददाति। ‘संवृतोऽभवत्’ इति — सः आत्मानं गोपायितवान्, यतः अग्रिमे सर्गे रावणः आगमिष्यति। अष्टाविंशे मृगकन्यायाः उपमा पूर्वसर्गाणां मृगीम् उपमां पुनः स्मारयति। द्वात्रिंशे ‘वीर्यवान्’ इति विशेषणम् — हर्षे अपि सः संयमं न त्यजति, न च सहसा सीतायाः समीपं गच्छति।

అప్పుడు తెల్లకలువల గుత్తి వంటి కాంతి గల, నిర్మలంగా ఉదయించిన చంద్రుడు, నీలిరంగు నీటిలో హంసలా, నిర్మలమైన ఆకాశంలో పయనించాడు. నిర్మలమైన కాంతి గల చంద్రుడు తన కాంతితో సహాయం చేస్తున్నట్లుగా చల్లని కిరణాలతో పవనాత్మజుని సేవించాడు. అప్పుడు అతడు పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, శోకభారాలతో కుంగిపోయిన, బరువులతో నీటిలో మునుగుతున్న నావలా ఉన్న సీతను చూశాడు. వైదేహిని చూడాలని కోరుకుంటున్న మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఆమెకు దగ్గరలోనే ఉన్న, భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసస్త్రీలను కూడా చూశాడు. చంద్రోదయం హనుమంతునికి సహాయకునిలా ఉంది — ‘సాచివ్యమివ కుర్వన్’ (సహాయం చేస్తున్నట్లుగా); దాని వెలుగుతోనే సీతా రాక్షసస్త్రీలూ స్పష్టంగా కనిపిస్తారు. మొదటి శ్లోకంలోని ఉపమ సౌందర్యం — నీలాకాశం నీరు, తెల్లని చంద్రుడు హంస. మూడవ శ్లోకంలో సీత అవస్థ బరువుతో మునిగిపోతున్న నావతో పోల్చబడింది — ఆమె శోకమే బరువు, ఆమె దుఃఖసాగరంలో మునిగిపోతున్నట్లుంది. కవి దృష్టి ఇద్దరు చంద్రులపై ఉంది — పైన ఆకాశంలో నిర్మలమైన చంద్రుడు, కింద శోకంతో మలినమైన సీత పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం. ‘నిర్మలోదయః’ (నిర్మలంగా ఉదయించినవాడు) అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిర్మలః స్వయమ్’ (స్వయంగా నిర్మలుడు). పూర్వసర్గ చివర హనుమంతుడు వృక్షంపై కూర్చున్నాడు; ఇప్పుడు రాత్రి గాఢమైంది, చంద్రుడు ఉదయించాడు, దృశ్యం స్పష్టమైంది. నాలుగవ శ్లోకంలో రాక్షసస్త్రీల మొదటి ప్రస్తావన ‘ఘోరదర్శనాః’ (భయంకరంగా కనిపించేవారు) అని — తరువాతి దీర్ఘవర్ణనకు సూచన.

ఆ రాక్షసస్త్రీలు రకరకాల రూపాలు గలవారు — ఒంటికన్ను గలది, ఒకే చెవి గలది, చెవులతో శరీరాన్ని కప్పుకున్నది, చెవులు లేనిది, మేకుల వంటి చెవులు గలది, తల మీద ముక్కురంధ్రాలు గలది; అతిపెద్ద శరీరమూ తలా గలది, సన్నని పొడవైన మెడ గలది, చెదిరిన జుట్టు గలది, జుట్టు లేనిది, జుట్టునే కంబళిలా కప్పుకున్నది; వేలాడే చెవులూ నుదురూ గలది, వేలాడే పొట్టా స్తనాలూ గలది, వేలాడే పెదవి గలది, గడ్డం దాకా పెదవి గలది, వేలాడే ముఖం గలది, వేలాడే మోకాళ్ళు గలది; పొట్టిది, పొడవైనది, గూనిది, వికటమైనది, మరుగుజ్జు, కరాళమైనది, వంకర ముఖం గలది, పింగళవర్ణపు కన్నులు గలది, వికృతమైన ముఖం గలది. వికృతులూ, పింగళవర్ణులూ, నల్లనివారూ, కోపిష్ఠులూ, కలహప్రియులూ అయిన వారు నల్లని ఇనుపశూలాలనూ, సుత్తులనూ, ముద్గరాలనూ ధరించి ఉన్నారు. కొందరికి అడవిపంది, జింక, పులి, దున్న, మేక, నక్కల ముఖాలు; ఏనుగు, ఒంటె, గుర్రపు పాదాలు; తలలు లోపలికి కూరుకుపోయినవారు. ఒంటిచేతివారు, ఒంటికాలివారు, గాడిద చెవులవారు, గుర్రపు చెవులవారు, ఆవు చెవులవారు, ఏనుగు చెవులవారు, సింహపు చెవులవారు. కొందరు పెద్ద ముక్కులవారు, అడ్డ ముక్కులవారు, ముక్కులు లేనివారు, ఏనుగు తొండం వంటి ముక్కులవారు, నుదుటిపై ముక్కురంధ్రాలు గలవారు. ఏనుగు పాదాలవారు, పెద్ద పాదాలవారు, ఆవు పాదాలవారు, పాదాలపై జుట్టు గలవారు, అతిపెద్ద తలలూ మెడలూ గలవారు, అతిపెద్ద స్తనాలూ పొట్టలూ గలవారు, అతిపెద్ద ముఖాలూ కన్నులూ గలవారు, పొడవైన నాలుకలూ ముఖాలూ గలవారు, మేక ముఖాలవారు, ఏనుగు ముఖాలవారు, ఆవు ముఖాలవారు, పంది ముఖాలవారు, గుర్రం ఒంటె గాడిద ముఖాలవారు అయిన ఆ భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసస్త్రీలు శూలాలనూ ముద్గరాలనూ చేతబట్టి, కోపిష్ఠులై, కలహప్రియులై ఉన్నారు. కరాళమైన, పొగరంగు జుట్టు గల, వికృతముఖాలు గల వారు నిరంతరం మద్యం తాగుతున్నారు, సురామాంసాలంటే వారికి ఎల్లప్పుడూ ప్రీతి. మాంసరక్తాలు పూసుకున్న అంగాలు గల, మాంసరక్తాలనే భుజించే, చూస్తేనే రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా ఉన్న వారిని కపిశ్రేష్ఠుడు చూశాడు. ఇక్కడ కవి వికారాల జాబితాను రచిస్తాడు — చెవులు, ముక్కులు, ముఖాలు, పాదాలు, పొట్టలు అన్నీ వికృతమైనవే. ఈ దీర్ఘవర్ణనకు ప్రయోజనం రెండు విధాలు — సీత పరిస్థితి భీషణత్వాన్ని చూపడం, ఆమె సౌందర్యంతో వైషమ్యాన్ని చూపడం. ‘నిఖాతశిరసః’ అనేదానికి హిందీ భాష్యంలో రెండు వ్యాఖ్యానాలు — కబంధునిలా వక్షస్థలంలో తల గలవారు, లేదా గుంటలు పడిన తలలు గలవారు. పన్నెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘అతినాసాశ్చ కాశ్చిచ్చ్వ తిర్యఙ్నాసా అనాసికాః’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అనాసా అతినాసాశ్ చ తిర్యఙ్ నాసా వినాసికాః’ అని ఉంది; ‘కాశ్చిచ్చ్వ’ అనే రూపం బహుశా ‘కాశ్చిచ్చ’కు ముద్రణదోషం. పదహారవ శ్లోకంలో ‘సురామాంససదాప్రియాః’ (సురామాంసాలు ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనవారు) అనేది ముద్రణలోని సమాసపదం. అయిదవ శ్లోకం నుండి ఏడవ శ్లోకం వరకు ఒక్కొక్క రాక్షసి వికృతమైన ఒక్కొక్క అంగం వర్ణించబడుతుంది, కాబట్టి ద్వితీయా విభక్తిలో స్త్రీలింగ విశేషణాలు — ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియకు కర్మలు. తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి ప్రథమా బహువచనం — సామూహిక వర్ణన. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో వారి స్వభావం — కోపిష్ఠులు, కలహప్రియులు; ఆయుధాలు — శూలాలు, సుత్తులు, ముద్గరాలు. పదవ శ్లోకంలో పశువుల ముఖాలు — అడవిపంది, జింక, పులి, దున్న, మేక, శివ (నక్క); పశువుల పాదాలు — ఏనుగు, ఒంటె, గుర్రం. పదకొండవ శ్లోకంలో చెవుల వైవిధ్యం — గాడిద, గుర్రం, ఆవు, ఏనుగు, హరి (సింహం). పన్నెండవ శ్లోకంలో ముక్కుల వైవిధ్యం. పదమూడవ శ్లోకంలో పాదాలూ, తలలూ, స్తనాలూ పొట్టలూ. పద్నాలుగు, పదిహేను శ్లోకాలలో ముఖాలు. పదహారవ శ్లోకంలో వారి ఆహారం — సుర, మాంసం; పదిహేడవ శ్లోకంలో మాంసరక్తాలు పూసుకున్న అంగాలు. ఈ విధంగా కవి తల నుండి పాదాల వరకు, రూపం నుండి ఆహారం వరకు అంతా వర్ణిస్తాడు. ఈ వికారమే సీత సౌందర్యానికి నేపథ్యం — నల్లని తెరపై తెల్లని చిత్రంలా. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘క్రోధనాః కలహప్రియాః’ (కోపిష్ఠులు, కలహప్రియులు) అనే తొమ్మిదవ శ్లోకపు రెండు పదాలు మళ్ళీ వస్తాయి — వారి స్వభావాన్ని దృఢపరచడం. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ కపిశ్రేష్ఠః’ (కపిశ్రేష్ఠుడు చూశాడు) అనే వాక్యపూర్తి — అయిదవ శ్లోకంలో మొదలైన జాబితా ఇక్కడ ముగుస్తుంది. హిందీ భాష్యం కూడా ఈ జాబితాను విస్తారంగా అనుసరిస్తుంది — ‘ఒకదానికి ఒక్క కన్ను ఉంటే మరొకదానికి ఒక్క చెవి’ మొదలైనవి. ఇలాంటివారిచేత చుట్టుముట్టబడిన సీత ఎలా జీవిస్తోంది అనే ప్రశ్న పాఠకుని మనస్సులో కలుగుతుంది.

కొమ్మలు విస్తరించిన ఆ మహావృక్షాన్ని చుట్టుముట్టి కూర్చున్న ఆ రాక్షసస్త్రీలనూ, దాని కింద నిందలేని రాజపుత్రి, దేవి, జనకాత్మజ అయిన సీతనూ కాంతిమంతుడైన హనుమంతుడు గమనించాడు — కాంతిహీనంగా, శోకంతో తపిస్తూ, మలినంతో చిక్కుపడిన జుట్టుతో; పుణ్యం క్షీణించి భూమిపై రాలిపడిన నక్షత్రంలా; చారిత్ర్యమనే కీర్తితో సంపన్నురాలై, భర్తను చూడలేక దుర్గతిలో పడి; ఉత్తమ భూషణాలు లేకుండా, భర్తపై ప్రేమతోనే అలంకరించబడి; రాక్షసాధిపతిచేత నిర్బంధించబడి, బంధువులకు దూరమై; మంద నుండి వేరై, సింహంచేత అడ్డగించబడి, బంధించబడిన ఆడ ఏనుగులా; వర్షాకాలం ముగిసినప్పుడు శరన్మేఘాలచేత కప్పబడిన చంద్రరేఖలా; ఎవరూ తాకకపోవడంవల్ల శ్రుతి చేయని వీణలా బాధాకరమైన రూపంతో; భర్తహితంలో నిమగ్నమై, రాక్షసుల వశానికి అనర్హమై; అశోకవనిక మధ్యలో శోకసాగరంలో మునిగి; వారిచేత చుట్టుముట్టబడి గ్రహంతో కూడిన రోహిణిలా; పూలు లేని లతలా. మలినంతో పూయబడిన అంగాలు గలదైనా శరీరసౌందర్యంతో అలంకరించబడిన ఆమె బురద పూసుకున్న తామరతూడులా ప్రకాశిస్తోంది, ప్రకాశించడమూ లేదు. మలినమైన, బాగా మాసిపోయిన వస్త్రంతో కప్పుకున్న, లేడిపిల్ల కన్నుల ఆ భామినిని కపి హనుమంతుడు చూశాడు. దీనమైన ముఖం గలదైనా భర్త తేజస్సుతో దీనత్వం లేని, తన శీలంతోనే రక్షించబడుతున్న, నల్లకన్నుల సీతను అతడు చూశాడు. ఇక్కడ విరోధాలు అనేకం — ‘భూషణహీనా’ (భూషణాలు లేనిది) కానీ ‘భర్తృవాత్సల్యభూషితా’ (భర్తపై ప్రేమతో అలంకరించబడినది); ‘భర్తృహితే యుక్తా’ (భర్తహితంలో నిమగ్నమైనది) కానీ ‘రక్షసాం వశే అయుక్తా’ (రాక్షసుల వశానికి అనర్హమైనది); ‘దీనవదనా’ (దీనమైన ముఖం గలది) కానీ ‘అదీనా’ (దీనత్వం లేనిది); ‘విభాతి చ న భాతి చ’ (ప్రకాశిస్తోంది, ప్రకాశించడమూ లేదు). ఈ విరోధాలు సీత బాహ్యదైన్యాన్నీ ఆంతరిక తేజస్సునూ ఒకేసారి చూపుతాయి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో వీణ ఉపమ — వాయించేవాని వేళ్ళ స్పర్శ లేకుండా వీణ మూగబోతుంది, అలాగే సీత రాముని స్పర్శ లేకుండా. ఇరవై అయిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘దదర్శ హనుమాంస్తత్ర లతామకుసుమామివ’ (అక్కడ హనుమంతుడు పూలు లేని లతలా ఉన్న ఆమెను చూశాడు) అనే అర్ధం ఇరవై నాలుగవ శ్లోకపు వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దదర్శ హనుమాన్ దేవీం లతామ్ అకుసుమామ్ ఇవ’ (పూలు లేని లతలా ఉన్న దేవిని హనుమంతుడు చూశాడు). పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పరివార్య’ (చుట్టుముట్టి) అంటే — రాక్షసస్త్రీలు వృక్షం చుట్టూ కూర్చున్నారు, సీత మధ్యలో ఉంది, కాబట్టి పారిపోయే మార్గం లేదు. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘లక్ష్మీవాన్’ — హనుమంతుడు స్వయంగా కాంతిమంతుడు; ‘లక్షయామాస’ — సూక్ష్మంగా గమనించాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో పుణ్యం క్షీణించిన నక్షత్రం — పుణ్యం క్షీణించినప్పుడు స్వర్గం నుండి జారిపడుతుంది, సీత అయోధ్య రాజభవనం నుండి జారిపడినట్లు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ఆడ ఏనుగు మంద నుండి వేరై, సింహంచేత అడ్డగించబడి, బంధించబడింది — మూడు విధాల దుఃఖం; చంద్రరేఖ శరన్మేఘాలచేత కప్పబడింది — వర్షాకాలం ముగిసింది, కాబట్టి త్వరలోనే విముక్తి అని ధ్వని. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో అశోకవనికలో శోకసాగరంలో మునిగింది — అశోక శోకాల మధ్య మళ్ళీ విరోధం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘పరిక్లిష్టేన’ వస్త్రం — జీర్ణమైనది, మలినమైనది; ‘భామినీ’ — మలినంగా ఉన్నా కాంతిమతి. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘స్వేన శీలేన రక్షితామ్’ (తన శీలంతోనే రక్షించబడుతున్నది) — రాక్షసస్త్రీల రక్షణ బంధనం, శీలం చేసే రక్షణే నిజమైన రక్షణ అని గూఢార్థం. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘బంధుభిశ్చ వినాకృతామ్’ (బంధువులకు దూరమైనది) — తండ్రీ, సోదరుడూ, భర్తా ఎవరూ దగ్గర లేరు; ఆమె పూర్తిగా ఒంటరి. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో బురద పూసుకున్నా తామరతూడు తెల్లనిదే — బాహ్యమలినంతో అంతఃశుద్ధి నశించదు.

లేడిపిల్ల వంటి కన్నులు గల, భయపడిన లేడికూనలా అన్నివైపులా చూస్తున్న, నిట్టూర్పులతో చిగుళ్ళు గల వృక్షాలను దహిస్తున్నట్లున్న, శోకాల రాశిలా, పైకి లేచిన దుఃఖతరంగంలా ఉన్న, సహనశీలి, చక్కగా విభజించబడిన అంగాలు గల, ఆభరణాలు లేకుండానే శోభిల్లుతున్న ఆ మైథిలి సీతను చూసి మారుతి సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. మదిరాక్షి అయిన ఆమెను చూసి హనుమంతుడు అక్కడ ఆనందబాష్పాలు విడిచాడు, రాఘవునికి నమస్కరించాడు. వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు రామునికీ లక్ష్మణునికీ నమస్కరించి, సీతాదర్శనంతో సంతోషించి, దాగి ఉన్నాడు — వృక్షంలో దాక్కొని రహస్యంగా నిలిచాడు. ఇక్కడ కన్నీళ్ళు రెండు విధాలు — పూర్వసర్గలో శోకంతో పుట్టినవి, ఇక్కడ ఆనందంతో పుట్టినవి. హనుమంతుని ఆనందం సీత దుఃఖం కంటే తక్కువేమీ కాదు; తన కార్యం సిద్ధించిందనే ఆనందమూ, సీత అవస్థ కరుణాజనకమనే భావమూ — రెండూ అతని హృదయంలో ఒకేసారి ఉన్నాయి. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సంఘాతమివ శోకానామ్’ (శోకాల రాశిలా) — సీత శోకాల మూర్తిలా ఉంది; ‘దుఃఖస్యోర్మిమివోత్థితామ్’ (పైకి లేచిన దుఃఖతరంగంలా) — దుఃఖసాగరం నుండి లేచిన కెరటంలా. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘వినాభరణశోభినీమ్’ (ఆభరణాలు లేకుండానే శోభిల్లుతున్నది) — సహజసౌందర్యానికి భూషణాల అవసరం లేదు. రామునికి నమస్కారం హనుమంతుని మొదటి ప్రతిక్రియ — సిద్ధి శ్రేయస్సును అతడు స్వామికే సమర్పిస్తాడు. ‘సంవృతోఽభవత్’ (దాగి ఉన్నాడు) అంటే — అతడు తనను తాను దాచుకున్నాడు, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలో రావణుడు వస్తాడు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని లేడికూన ఉపమ పూర్వసర్గలలోని ఆడలేడి ఉపమను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘వీర్యవాన్’ అనే విశేషణం — ఆనందంలో కూడా అతడు సంయమనాన్ని విడువడు, హఠాత్తుగా సీత దగ్గరకూ వెళ్ళడు.

அதன்பின் ஆம்பல் கூட்டம் போன்ற வெண்மையுடைய, களங்கமற்று உதித்த சந்திரன், நீல நீரில் அன்னம் செல்வது போலத் தூய வானத்தில் ஏறிச் சென்றான். தூய ஒளியுடைய சந்திரன் தன் ஒளியால் உதவி செய்வது போல, குளிர்ந்த கதிர்களால் வாயுபுத்திரனுக்குப் பணிவிடை செய்தான். அப்போது அவன், முழுநிலவு போன்ற முகமுடையவளும், சுமையால் நீரில் அமிழும் படகு போலச் சோகச் சுமைகளால் அழுத்தப்பட்டவளுமான சீதையைக் கண்டான். வைதேகியைக் காண விரும்பிய மாருதியான அனுமன், அவளுக்கு அருகில் இருந்த, பார்ப்பதற்கே பயங்கரமான ராக்ஷசிகளையும் கண்டான். சந்திரனின் உதயம் அனுமனுக்கு உதவியாளன் போல — ‘ஸாசிவ்யமிவ குர்வன்’ (உதவி செய்வது போல) என்கிறார் கவி; அதன் ஒளியாலேயே சீதையும் ராக்ஷசிகளும் தெளிவாகத் தெரிகின்றனர். முதல் சுலோகத்தில் உவமையின் அழகு — நீல வானம் நீர், வெண்ணிலவு அன்னம். மூன்றாம் சுலோகத்தில் சீதையின் நிலை சுமையால் மூழ்கும் படகுக்கு ஒப்பிடப்படுகிறது — அவளுடைய சோகமே சுமை, அவள் துயரக் கடலில் மூழ்கியவள் போல இருக்கிறாள். கவியின் பார்வை இரண்டு சந்திரர்களின் மீது — மேலே வானில் களங்கமற்ற சந்திரன், கீழே சோகத்தால் மங்கிய, முழுநிலவு போன்ற சீதையின் முகம். ‘நிர்மலோதய:’ (களங்கமற்று உதித்த) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நிர்மல: ஸ்வயம்’ (தானே களங்கமற்ற). முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் அனுமன் மரத்தில் அமர்ந்திருந்தான்; இப்போது இரவு ஆழ்ந்துவிட்டது, சந்திரன் உதித்துவிட்டான், காட்சி தெளிவாகிறது. நான்காம் சுலோகத்தில் ‘கோரதர்ஶனா:’ (பார்ப்பதற்கே பயங்கரமானவர்கள்) என்று ராக்ஷசிகளின் முதல் குறிப்பு — அடுத்து வரும் நீண்ட வர்ணனைக்கு இது முன்னறிவிப்பு.

அந்த ராக்ஷசிகள் பலவித உருவங்கள் உடையவர்கள் — ஒருத்திக்கு ஒரே கண், ஒருத்திக்கு ஒரே காது, ஒருத்திக்குக் காதுகளே உடலைப் போர்த்தும் போர்வை, ஒருத்திக்குக் காதே இல்லை, ஒருத்திக்கு ஆப்பு போன்ற கூர்மையான காதுகள், ஒருத்திக்குத் தலையின் உச்சியில் மூச்சுவிடும் மூக்கு; ஒருத்திக்கு மிகப் பெரிய உடலும் தலையும், ஒருத்திக்கு மெல்லிய நீண்ட கழுத்து, ஒருத்திக்குக் கலைந்த கூந்தல், ஒருத்திக்குக் கூந்தலே இல்லை, ஒருத்தி தன் கூந்தலையே கம்பளமாகப் போர்த்தியிருந்தாள்; தொங்கும் காதுகளும் நெற்றியும் உடையவள், தொங்கும் வயிறும் முலைகளும் உடையவள், தொங்கும் உதடுடையவள், முகவாய்க்கட்டை வரை உதடு நீண்டவள், நீண்ட முகமுடையவள், நீண்ட முழங்கால்களுடையவள்; குள்ளி, நெட்டை, கூனி, கோணல் உருவினள், குறளி, கோரைப்பற்களுடையவள், வளைந்த முகமுடையவள், பழுப்புக் கண்ணுடையவள், விகாரமான முகமுடையவள். விகாரமானவர்களும், பழுப்பு நிறத்தவர்களும், கருநிறத்தவர்களும், சினமுடையவர்களும், சண்டையில் விருப்பமுடையவர்களுமான அவர்கள் கரிய இரும்பாலான பெரிய சூலங்களையும், கூடங்களையும் (சம்மட்டிகளையும்), முத்கரங்களையும் (தண்டாயுதங்களையும்) ஏந்தியிருந்தனர். சிலர் பன்றி, மான், புலி, எருமை, ஆடு, நரி ஆகியவற்றின் முகங்கள் உடையவர்கள்; யானை, ஒட்டகம், குதிரை ஆகியவற்றின் கால்கள் உடையவர்கள்; உடலுக்குள் புதைந்த தலைகளுடையவர்கள். ஒரே கையுடையவர்கள், ஒரே காலுடையவர்கள், கழுதைக் காதுடையவர்கள், குதிரைக் காதுடையவர்கள், பசுக் காதுடையவர்கள், யானைக் காதுடையவர்கள், சிங்கக் காதுடையவர்கள். சிலர் மிகப் பெரிய மூக்குடையவர்கள், குறுக்காக அமைந்த மூக்குடையவர்கள், மூக்கே இல்லாதவர்கள், யானைத் துதிக்கை போன்ற மூக்குடையவர்கள், நெற்றியில் மூச்சுவிடும் மூக்குடையவர்கள். யானைக் கால்களுடையவர்கள், பெரிய கால்களுடையவர்கள், பசுவின் கால்களுடையவர்கள், கால்களில் முடிக்கற்றை உடையவர்கள், அளவுக்கு மீறிய தலையும் கழுத்தும் உடையவர்கள், அளவுக்கு மீறிய முலைகளும் வயிறும் உடையவர்கள், அளவுக்கு மீறிய வாயும் கண்களும் உடையவர்கள், நீண்ட நாக்குடைய முகத்தவர்கள், ஆட்டு முகத்தவர்கள், யானை முகத்தவர்கள், பசு முகத்தவர்கள், பன்றி முகத்தவர்கள், குதிரை ஒட்டகம் கழுதை முகத்தவர்கள் — பார்ப்பதற்கே பயங்கரமான அந்த ராக்ஷசிகள் சூலங்களையும் முத்கரங்களையும் கைகளில் ஏந்தியவர்களாக, சினமுடையவர்களாக, சண்டையில் விருப்பமுடையவர்களாக இருந்தனர். கோரைப்பற்களுடைய, புகை நிறக் கூந்தலுடைய, விகாரமான முகமுடைய அவர்கள் எப்போதும் மது அருந்திக்கொண்டே இருந்தனர்; கள்ளும் இறைச்சியும் அவர்களுக்கு எப்போதும் பிரியமானவை. இறைச்சியும் இரத்தமும் பூசிய உடலுடைய, இறைச்சியையும் இரத்தத்தையும் உணவாகக் கொண்ட, பார்த்தாலே மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அவர்களை வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் கண்டான். இங்கே கவி விகாரங்களின் பட்டியலையே அமைக்கிறார் — காதுகள், மூக்குகள், முகங்கள், கால்கள், வயிறுகள் எல்லாமே விகாரமானவை. இந்த நீண்ட வர்ணனையின் நோக்கம் இரு வகை — சீதையின் சூழலின் பயங்கரத்தைக் காட்டுவதும், அவளுடைய அழகோடு முரணை உண்டாக்குவதும். ‘நிகாதஶிரஸ:’ என்பதற்கு இந்தி உரை இரு விளக்கங்கள் தருகிறது — கபந்தனைப் போல மார்பில் அமைந்த தலையுடையவர்கள், அல்லது பள்ளங்கள் உடைய தலையுடையவர்கள். பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘அதிநாஸாஶ்ச காஶ்சிச்ச்வ திர்யங்நாஸா அனாஸிகா:’ என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அனாஸா அதிநாஸாஶ்ச திர்யங் நாஸா விநாஸிகா:’; ‘காஶ்சிச்ச்வ’ என்ற வடிவம் அநேகமாக ‘காஶ்சிச்ச’ என்பதன் அச்சுப்பிழையாக இருக்கலாம். பதினாறாம் சுலோகத்தில் ‘ஸுராமாம்ஸஸதாப்ரியா:’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் கூட்டுச்சொல். ஐந்து முதல் ஏழு வரையிலான சுலோகங்களில் ஒவ்வொரு ராக்ஷசியின் ஒவ்வொரு விகாரமான உறுப்பு விவரிக்கப்படுகிறது; ஆகவே இரண்டாம் வேற்றுமையில் அமைந்த பெண்பால் அடைமொழிகள் ‘ததர்ஶ’ (கண்டான்) என்ற வினையின் செயப்படுபொருள்கள். ஒன்பதாம் சுலோகம் முதல் முதல் வேற்றுமைப் பன்மை — கூட்டு வர்ணனை. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் அவர்களுடைய இயல்பு — சினமுடையவர்கள், சண்டையில் விருப்பமுடையவர்கள்; ஆயுதங்கள் — சூலங்கள், கூடங்கள், முத்கரங்கள். பத்தாம் சுலோகத்தில் விலங்கு முகங்கள் — பன்றி, மான், புலி, எருமை, ஆடு, ‘ஶிவா’ (நரி); விலங்குக் கால்கள் — யானை, ஒட்டகம், குதிரை. பதினோராம் சுலோகத்தில் காதுகளின் வகைகள் — கழுதை, குதிரை, பசு, யானை, ‘ஹரி’ (சிங்கம்). பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் மூக்குகளின் வகைகள். பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் கால்கள், தலைகள், முலைகள், வயிறுகள். பதினான்காம், பதினைந்தாம் சுலோகங்களில் முகங்கள். பதினாறாம் சுலோகத்தில் அவர்களுடைய உணவு — கள்ளும் இறைச்சியும்; பதினேழாம் சுலோகத்தில் இறைச்சியும் இரத்தமும் பூசிய உடல்கள். இவ்வாறு கவி தலை முதல் கால் வரை, உருவம் முதல் உணவு வரை அனைத்தையும் வர்ணிக்கிறார். இந்த விகாரமே சீதையின் அழகுக்குப் பின்னணி — கருந்திரையில் வெண்ணிற ஓவியம் போல. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் ஒன்பதாம் சுலோகத்தின் ‘க்ரோதனா: கலஹப்ரியா:’ (சினமுடையவர்கள், சண்டையில் விருப்பமுடையவர்கள்) என்ற இரு சொற்களும் மீண்டும் வருகின்றன — அவர்களுடைய இயல்பை உறுதிப்படுத்துவதற்காக. பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘ததர்ஶ கபிஶ்ரேஷ்ட:’ (வானரர்களில் சிறந்தவன் கண்டான்) என்று வாக்கியம் நிறைவுபெறுகிறது — ஐந்தாம் சுலோகத்தில் தொடங்கிய பட்டியல் இங்கே முடிகிறது. இந்தி உரையும் இந்தப் பட்டியலை விரிவாகப் பின்பற்றுகிறது — ‘ஒருத்திக்கு ஒரே கண் என்றால், இன்னொருத்திக்கு ஒரே காது’ என்பது போல. இப்படிப்பட்டவர்களால் சூழப்பட்ட சீதை எப்படி உயிர்வாழ்கிறாள் என்ற கேள்வி வாசகரின் மனத்தில் எழுகிறது.

கிளைகள் நிறைந்த அந்த மரத்தைச் சூழ்ந்து அமர்ந்திருந்த அந்த ராக்ஷசிகளையும், அதன் அடியில் இருந்த, பழிக்கப்படாதவளும் அரசகுமாரியுமான தேவி ஜனகனின் மகளையும், ஒளிமிக்க அனுமன் கூர்ந்து நோக்கினான் — அவள் ஒளியிழந்தவளாக, சோகத்தால் வெந்தவளாக, அழுக்கடைந்த கூந்தலுடையவளாக இருந்தாள்; புண்ணியம் தீர்ந்ததால் வானிலிருந்து நழுவிப் பூமியில் விழுந்த நட்சத்திரம் போல இருந்தாள்; ஒழுக்கப் பெருமையால் நிறைந்தவளாக, கணவனைக் காண முடியாத துயரத்தில் இருந்தாள்; சிறந்த அணிகலன்கள் இல்லாதவளாக, கணவனின் அன்பையே அணிகலனாகக் கொண்டவளாக இருந்தாள்; ராக்ஷச அரசனால் சிறைவைக்கப்பட்டவளாக, உறவினர்களைப் பிரிந்தவளாக இருந்தாள்; கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்து, சிங்கத்தால் தடுக்கப்பட்டுக் கட்டுண்ட பெண் யானை போல இருந்தாள்; மழைக்காலத்தின் முடிவில் கூதிர்கால மேகங்களால் மூடப்பட்ட பிறைக்கீற்று போல இருந்தாள்; மீட்டப்படாததால் இசைக்காத வீணை போல வாடிய உருவுடையவளாக இருந்தாள்; கணவனின் நலனில் ஈடுபட்டவளாக, ராக்ஷசர்களின் பிடியில் இருக்கத் தகாதவளாக இருந்தாள்; அசோகவனத்தின் நடுவே சோகக் கடலில் மூழ்கியிருந்தாள்; அவர்களால் சூழப்பட்டு, கிரகங்களால் பீடிக்கப்பட்ட ரோஹிணி போல இருந்தாள்; மலர் இல்லாத கொடி போல இருந்தாள். அழுக்குப் படிந்த உடலுடையவளாயினும் தன் மேனியழகால் அணிசெய்யப்பட்ட அவள், சேறு பூசிய தாமரைத் தண்டு போல ஒளிர்ந்தும் ஒளிராமலும் இருந்தாள். அழுக்கடைந்த, கிழிந்த ஆடையால் போர்த்தப்பட்ட, மான்குட்டி போன்ற கண்களுடைய அந்த ஒளிமிக்க பெண்ணை அனுமன் என்ற குரங்கு கண்டான். முகம் வாடியிருந்தும் கணவனின் தேஜஸால் மனம் தளராதவளும், தன் ஒழுக்கத்தாலேயே காக்கப்பட்டவளும், கருங்கண்ணுடையவளுமான சீதையை அவன் கண்டான். இங்கே பல முரண்கள் உள்ளன — ‘அணிகலன் இல்லாதவள்’ ஆனால் ‘கணவனின் அன்பையே அணிகலனாகக் கொண்டவள்’; ‘கணவனின் நலனில் ஈடுபட்டவள்’ ஆனால் ‘ராக்ஷசர்களின் பிடியில் இருக்கத் தகாதவள்’; ‘வாடிய முகமுடையவள்’ ஆனால் ‘மனம் தளராதவள்’; ‘ஒளிர்ந்தும் ஒளிராமலும்’. இந்த முரண்கள் சீதையின் வெளிப்புற எளிமையையும் உள்ளார்ந்த தேஜஸையும் ஒருசேரக் காட்டுகின்றன. இருபத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் வீணையின் உவமை — வாசிப்பவனின் விரல் தீண்டாமல் வீணை ஊமையாக இருக்கிறது; அதுபோலச் சீதையும் ராமனின் தீண்டல் இல்லாமல். இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் உடையது — ‘ததர்ஶ ஹனுமாம்ஸ்தத்ர லதாமகுஸுமாமிவ’ (மலர் இல்லாத கொடி போன்றவளை அனுமன் அங்கே கண்டான்) என்ற பாதி இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தின் வாக்கியத்தை நிறைவு செய்கிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ததர்ஶ ஹனுமான் தேவீம் லதாமகுஸுமாமிவ’ (மலர் இல்லாத கொடி போன்ற தேவியை அனுமன் கண்டான்). பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘பரிவார்ய’ (சூழ்ந்து) — ராக்ஷசிகள் மரத்தைச் சுற்றி அமர்ந்திருக்கிறார்கள், சீதை நடுவில்; ஆகவே தப்பிச் செல்ல வழியே இல்லை. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘லக்ஷ்மீவான்’ — அனுமனே ஒளிமிக்கவன்; ‘லக்ஷயாமாஸ’ — நுணுக்கமாக உற்று நோக்கினான். இருபதாம் சுலோகத்தில் புண்ணியம் தீர்ந்த நட்சத்திரம் — புண்ணியம் தீர்ந்ததும் சுவர்க்கத்திலிருந்து நழுவியது; அதுபோலச் சீதையும் அயோத்தியின் அரண்மனையிலிருந்து நழுவினாள். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் பெண் யானை கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்தது, சிங்கத்தால் தடுக்கப்பட்டது, கட்டுண்டது — மூவகைத் துன்பம்; பிறைக்கீற்று கூதிர்கால மேகங்களால் மூடப்பட்டது — மழைக்காலத்தின் முடிவில், ஆகவே விரைவில் விடுதலை உண்டு என்பது குறிப்புப் பொருள். இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அசோகவனத்தில் சோகக் கடலில் மூழ்கியவள் — அசோகம், சோகம் என்ற முரண் மீண்டும் வருகிறது. இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘பரிக்லிஷ்டேன’ ஆடை — பழையதும் அழுக்கடைந்ததுமான ஆடை; ‘பாமினீ’ — அழுக்கடைந்திருந்தும் ஒளிமிக்கவள். இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ஸ்வேன ஶீலேன ரக்ஷிதாம்’ (தன் ஒழுக்கத்தாலேயே காக்கப்பட்டவள்) — ராக்ஷசிகளின் காவல் சிறைப்பிடிப்பே, ஒழுக்கம் தரும் காவலே உண்மையான காவல் என்பது உள்ளுறைப் பொருள். இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘பந்துபிஶ்ச வினாக்ருதாம்’ (உறவினர்களைப் பிரிந்தவள்) — தந்தையோ, சகோதரனோ, கணவனோ அருகில் இல்லை; அவள் முற்றிலும் தனியள். இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் சேறு பூசிய தாமரைத் தண்டும் வெண்மையானதே — வெளிப்புற அழுக்கால் உள்ளத் தூய்மை அழிவதில்லை.

மான்குட்டி போன்ற கண்களுடையவளும், அஞ்சிய பெண்மான் போல நாலாபக்கமும் நோக்குபவளும், தன் பெருமூச்சுகளால் தளிர்கள் நிறைந்த மரங்களை எரிப்பவள் போன்றவளும், சோகங்களின் திரள் போன்றவளும், எழுந்த துயர அலை போன்றவளும், பொறுமையுடையவளும், அழகாக அமைந்த உறுப்புகளுடையவளும், அணிகலன்கள் இல்லாமலேயே அழகுடன் விளங்குபவளுமான அந்த மைதிலியான சீதையைக் கண்டு மாருதி ஒப்பற்ற பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தான். மதர்த்த கண்களுடைய அவளைக் கண்டு அனுமன் அங்கே ஆனந்தக் கண்ணீர் சொரிந்தான்; ராகவனை வணங்கினான். வீரமுடைய அனுமன் ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் வணங்கி, சீதையைக் கண்டதால் மகிழ்ந்தவனாக, தன்னை மறைத்துக்கொண்டான் — மரத்தில் பதுங்கி, மறைவாக இருந்தான். இங்கே கண்ணீர் இருவகை — முந்தைய சர்க்கத்தில் சோகத்தால் பிறந்தது, இங்கே மகிழ்ச்சியால் பிறந்தது. அனுமனின் மகிழ்ச்சி சீதையின் துயரத்தால் குறைவதில்லை; தன் பணி நிறைவேறியது என்ற ஆனந்தமும், சீதையின் பரிதாப நிலையும் — இரண்டுமே அவன் இதயத்தில் ஒரே நேரத்தில் உள்ளன. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஸங்காதமிவ ஶோகானாம்’ (சோகங்களின் திரள் போன்றவள்) — சீதை சோகங்களின் வடிவம் போன்றவள்; ‘து:கஸ்யோர்மிமிவோத்திதாம்’ (எழுந்த துயர அலை போன்றவள்) — துயரக் கடலில் எழுந்த அலை போன்றவள். முப்பதாம் சுலோகத்தில் ‘வினாபரணஶோபினீம்’ — அணிகலன்கள் இல்லாமலேயே அழகுடன் விளங்குபவள்; இயல்பான அழகுக்கு அணிகலன்கள் தேவையில்லை. ராமனை வணங்குவதே அனுமனின் முதல் எதிர்வினை — வெற்றியின் பெருமையை அவன் தன் தலைவனுக்கே அளிக்கிறான். ‘ஸம்வ்ருதோபவத்’ (தன்னை மறைத்துக்கொண்டான்) — அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணன் வரப்போவதால் அவன் தன்னை மறைத்துக்கொண்டான். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் பெண்மானின் உவமை முந்தைய சர்க்கங்களின் பெண்மான் உவமையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘வீர்யவான்’ (வீரமுடையவன்) என்ற அடைமொழி — மகிழ்ச்சியிலும் அவன் தன்னடக்கத்தைக் கைவிடுவதில்லை; திடீரெனச் சீதையின் அருகில் செல்வதும் இல்லை.

ಅನಂತರ ನೈದಿಲೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನು ನೀಲಜಲದಲ್ಲಿ ಹಂಸವು ಸಾಗುವಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೇಲೇರಿದನು. ನಿರ್ಮಲಕಾಂತಿಯ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ತಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದ, ಭಾರದಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಯಂತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರೋದಯವು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಂತೆ — ‘ಸಾಚಿವ್ಯಮಿವ ಕುರ್ವನ್’ (ಮಂತ್ರಿಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ); ಅದರ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ — ನೀಲ ಆಕಾಶವೇ ನೀರು, ಬಿಳಿಯ ಚಂದ್ರನೇ ಹಂಸ. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಾರದಿಂದ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ಶೋಕವೇ ಭಾರ, ಅವಳು ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಎರಡು ಚಂದ್ರರ ಮೇಲಿದೆ — ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರ, ಕೆಳಗೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಸೀತೆಯ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖ. ‘ನಿರ್ಮಲೋದಯಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಲಃ ಸ್ವಯಮ್’ (ತಾನೇ ನಿರ್ಮಲನಾದ). ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾತ್ರಿ ಗಾಢವಾಗಿದೆ, ಚಂದ್ರನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ದೃಶ್ಯವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ ‘ಘೋರದರ್ಶನಾಃ’ (ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವವರು) ಎಂದು — ಇದು ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯ ಸೂಚನೆ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಬಗೆಬಗೆಯ ರೂಪದವರು — ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣು, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಿವಿ, ಒಬ್ಬಳ ಕಿವಿಗಳು ದೇಹವನ್ನೇ ಹೊದಿಸುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವು, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಕಿವಿಗಳೇ ಇಲ್ಲ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳು, ಒಬ್ಬಳ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು ನೆತ್ತಿಯಲ್ಲಿ; ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ತೆಳುವಾದ ಉದ್ದನೆಯ ಕತ್ತು, ಒಬ್ಬಳ ಕೂದಲು ಕೆದರಿದೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಕೂದಲೇ ಇಲ್ಲ, ಒಬ್ಬಳು ಕೂದಲನ್ನೇ ಕಂಬಳಿಯಂತೆ ಹೊದ್ದಿದ್ದಾಳೆ; ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಕಿವಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಣೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳು, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ತುಟಿ, ಒಬ್ಬಳ ತುಟಿ ಗಲ್ಲದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಮುಖ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಮೊಣಕಾಲುಗಳು; ಕುಳ್ಳಿಯರು, ಉದ್ದದವರು, ಗೂನಿಯರು, ವಿಕಟರೂಪಿಯರು, ಕುಬ್ಜೆಯರು, ಭೀಕರ ಹಲ್ಲಿನವರು, ಸೊಟ್ಟಮುಖದವರು, ಕಂದುಕಣ್ಣಿನವರು, ವಿಕೃತಮುಖಿಯರು. ವಿಕೃತರೂ, ಕಂದುಬಣ್ಣದವರೂ, ಕಪ್ಪಿನವರೂ, ಕೋಪಿಷ್ಠರೂ, ಕಲಹಪ್ರಿಯರೂ ಆದ ಅವರು ಕಬ್ಬಿಣದ ಮಹಾಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಕೂಟಗಳನ್ನೂ (ಸುತ್ತಿಗೆಗಳನ್ನೂ) ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಂದಿ, ಜಿಂಕೆ, ಹುಲಿ, ಕೋಣ, ಆಡು, ನರಿಗಳ ಮುಖಗಳು; ಆನೆ, ಒಂಟೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಾಲುಗಳು; ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳು ದೇಹದೊಳಗೆ ಹುದುಗಿದ್ದವು. ಒಂದೇ ಕೈಯವರು, ಒಂದೇ ಕಾಲಿನವರು, ಕತ್ತೆಯ ಕಿವಿಯವರು, ಕುದುರೆಯ ಕಿವಿಯವರು, ಹಸುವಿನ ಕಿವಿಯವರು, ಆನೆಯ ಕಿವಿಯವರು, ಸಿಂಹದ ಕಿವಿಯವರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಗು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಡ್ಡ ಮೂಗು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಮೂಗೇ ಇಲ್ಲ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ಮೂಗು, ಕೆಲವರ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು ಹಣೆಯಲ್ಲಿ. ಆನೆಯ ಕಾಲಿನವರು, ದೊಡ್ಡ ಕಾಲಿನವರು, ಹಸುವಿನ ಕಾಲಿನವರು, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಜುಟ್ಟಿನಂತಹ ಕೂದಲಿನವರು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ಕತ್ತುಗಳವರು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ತನ ಹೊಟ್ಟೆಗಳವರು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿ ಕಣ್ಣುಗಳವರು, ಉದ್ದನೆಯ ನಾಲಿಗೆ ಮುಖಗಳವರು, ಆಡಿನ ಮುಖದವರು, ಆನೆಯ ಮುಖದವರು, ಹಸುವಿನ ಮುಖದವರು, ಹಂದಿಯ ಮುಖದವರು, ಕುದುರೆ ಒಂಟೆ ಕತ್ತೆಗಳ ಮುಖದವರು — ಹೀಗೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಕೋಪಿಷ್ಠರೂ ಕಲಹಪ್ರಿಯರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಭೀಕರರೂ ಹೊಗೆಬಣ್ಣದ ಕೂದಲಿನವರೂ ವಿಕೃತಮುಖಿಯರೂ ಆದ ಅವರು ಸದಾ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಸುರೆಯೂ ಮಾಂಸವೂ ಅವರಿಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯ. ಮಾಂಸ ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಮಾಂಸರಕ್ತಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವ, ನೋಡಿದರೆ ರೋಮಾಂಚವಾಗುವ ಅವರನ್ನು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವಿರೂಪತೆಯ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿವಿಗಳು, ಮೂಗುಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ವಿಕೃತ. ಈ ದೀರ್ಘವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಎರಡು ಬಗೆ — ಸೀತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು. ‘ನಿಖಾತಶಿರಸಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಬಂಧನಂತೆ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ತಲೆಯುಳ್ಳವರು, ಅಥವಾ ಗುಳಿಬಿದ್ದ ತಲೆಯುಳ್ಳವರು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅತಿನಾಸಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಚ್ವ ತಿರ್ಯಙ್ನಾಸಾ ಅನಾಸಿಕಾಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಸಾ ಅತಿನಾಸಾಶ್ಚ ತಿರ್ಯನ್ ನಾಸಾ ವಿನಾಸಿಕಾಃ’; ‘ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಚ್ವ’ ಎಂಬ ರೂಪ ಬಹುಶಃ ‘ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಚ’ ಎಂಬುದರ ಮುದ್ರಣದೋಷ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸುರಾಮಾಂಸಸದಾಪ್ರಿಯಾಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಸಮಸ್ತಪದ. ಐದನೆಯದರಿಂದ ಏಳನೆಯದರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಒಂದೊಂದು ವಿಕೃತ ಅಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶೇಷಣಗಳು ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿವೆ — ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ಮಗಳು. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನ — ಸಾಮೂಹಿಕ ವರ್ಣನೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ — ಕೋಪಿಷ್ಠರು, ಕಲಹಪ್ರಿಯರು; ಆಯುಧಗಳು — ಶೂಲಗಳು, ಕೂಟಗಳು, ಮುದ್ಗರಗಳು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಮುಖಗಳು — ಹಂದಿ, ಜಿಂಕೆ, ಹುಲಿ, ಕೋಣ, ಆಡು, ನರಿ; ಪ್ರಾಣಿಪಾದಗಳು — ಆನೆ, ಒಂಟೆ, ಕುದುರೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಿವಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ — ಕತ್ತೆ, ಕುದುರೆ, ಹಸು, ಆನೆ, ಹರಿ (ಸಿಂಹ). ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂಗುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳ, ತಲೆಗಳ, ಸ್ತನ ಹೊಟ್ಟೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖಗಳದು. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಹಾರ — ಸುರೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ; ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಾಂಸರಕ್ತಲೇಪಿತ ಅಂಗಗಳು. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ತಲೆಯಿಂದ ಕಾಲಿನವರೆಗೆ, ರೂಪದಿಂದ ಆಹಾರದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿರೂಪತೆ ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಕಪ್ಪು ಪಟದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಚಿತ್ರದಂತೆ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯದರ ‘ಕ್ರೋಧನಾಃ ಕಲಹಪ್ರಿಯಾಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ — ಅವರ ಸ್ವಭಾವದ ದೃಢೀಕರಣ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಕ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಐದನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಣ್ಣಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಿವಿ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಇಂಥವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸೀತೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ.

ಕೊಂಬೆಗಳು ಹರಡಿದ ಆ ವನಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ದೇವಿಯನ್ನೂ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಗಮನಿಸಿದನು — ಕಾಂತಿಹೀನಳಾದ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ, ಕೊಳೆಯಿಂದ ಜಡೆಗಟ್ಟಿದ ಕೂದಲಿನವಳಾದ; ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತಿರುವ; ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಳಾದರೂ ಪತಿಯ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ದುರ್ಗತಿಗೀಡಾದ; ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಆದರೆ ಪತಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಭೂಷಿತಳಾದ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಂದ ಬಂಧಿತಳಾದ, ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿದ; ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಸಿಂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತಿರುವ; ಮಳೆಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತಿರುವ; ಮೀಟದೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಶ್ರುತಿತಪ್ಪಿದ ವೀಣೆಯಂತೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟರೂಪದ; ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದ; ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ; ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತಿರುವ; ಹೂವಿಲ್ಲದ ಬಳ್ಳಿಯಂತಿರುವ ಅವಳನ್ನು. ಕೊಳೆಯಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳಿದ್ದರೂ ದೇಹಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೇ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಅವಳು ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದ ತಾವರೆದಂಟಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಳು, ಹೊಳೆಯದೆಯೂ ಇದ್ದಳು. ಮಲಿನವಾದ, ಜೀರ್ಣವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ಭಾಮಿನಿಯನ್ನು ಕಪಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡನು. ದೀನವದನೆಯಾದರೂ ಪತಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀನಳಲ್ಲದ, ತನ್ನ ಶೀಲದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾದ, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿರೋಧಗಳಿವೆ — ‘ಭೂಷಣಹೀನೆ’ ಆದರೆ ‘ಪತಿವಾತ್ಸಲ್ಯಭೂಷಿತೆ’; ‘ಪತಿಹಿತದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತೆ’ ಆದರೆ ‘ರಾಕ್ಷಸರ ವಶಕ್ಕೆ ಅಯುಕ್ತೆ’; ‘ದೀನವದನೆ’ ಆದರೆ ‘ಅದೀನೆ’; ‘ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಳು, ಹೊಳೆಯದೆಯೂ ಇದ್ದಳು’. ಈ ವಿರೋಧಗಳು ಸೀತೆಯ ಬಾಹ್ಯ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಆಂತರಿಕ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೀಣೆಯ ಉಪಮೆ — ವಾದಕನ ಬೆರಳಿನ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದೆ ವೀಣೆ ಮೂಕ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ದದರ್ಶ ಹನುಮಾಂಸ್ತತ್ರ ಲತಾಮಕುಸುಮಾಮಿವ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಹನುಮಾನ್ ದೇವೀಂ ಲತಾಮಕುಸುಮಾಮಿವ’. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಿವಾರ್ಯ’ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮರದ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ, ಸೀತೆ ನಡುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾರಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ — ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ಕಾಂತಿಮಂತ; ‘ಲಕ್ಷಯಾಮಾಸ’ — ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರ — ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರುತ್ತದೆ, ಸೀತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಭವನದಿಂದ ಜಾರಿದಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಸಿಂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೂರು ಬಗೆಯ ದುಃಖ; ಚಂದ್ರರೇಖೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ — ಮಳೆಗಾಲದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು — ಅಶೋಕ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ವಿರೋಧ ಮತ್ತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟೇನ’ ವಸ್ತ್ರ — ಜೀರ್ಣವೂ ಮಲಿನವೂ ಆದದ್ದು; ‘ಭಾಮಿನೀ’ — ಮಲಿನಳಾದರೂ ದೀಪ್ತಿಮತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇನ ಶೀಲೇನ ರಕ್ಷಿತಾಮ್’ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಾವಲು ಬಂಧನ, ಶೀಲದ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಗೂಢಾರ್ಥ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬಂಧುಭಿಶ್ಚ ವಿನಾಕೃತಾಮ್’ — ತಂದೆಯಾಗಲೀ ಸಹೋದರನಾಗಲೀ ಪತಿಯಾಗಲೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಏಕಾಕಿನಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿದರೂ ತಾವರೆದಂಟು ಬಿಳಿಯದೇ — ಬಾಹ್ಯಮಲದಿಂದ ಅಂತಃಶುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಭಯಗೊಂಡ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ತನ್ನ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳಿಂದ ಚಿಗುರುಭರಿತ ಮರಗಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ, ಶೋಕಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಮೇಲೆದ್ದ ದುಃಖದ ಅಲೆಯಂತಿದ್ದ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲೆಯಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿಭಕ್ತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿಯು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮದಿರೆಯಂತೆ ಮತ್ತೇರಿಸುವ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು, ರಾಘವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತಾದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮರೆಯಾದನು — ಮರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಎರಡು ಬಗೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು ಎಂಬ ಆನಂದ, ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಎರಡೂ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಘಾತಮಿವ ಶೋಕಾನಾಮ್’ — ಸೀತೆ ಶೋಕಗಳ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ; ‘ದುಃಖಸ್ಯೋರ್ಮಿಮಿವೋತ್ಥಿತಾಮ್’ — ದುಃಖಸಾಗರದ ಮೇಲೆದ್ದ ಅಲೆಯಂತೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಿನಾಭರಣಶೋಭಿನೀಮ್’ — ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಶೋಭಿಸುವವಳು; ಸಹಜ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಭರಣಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವೇ ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಸಿದ್ಧಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂವೃತೋಽಭವತ್’ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಬರುವನು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳ ಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವೀರ್ಯವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಹರ್ಷದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸಂಯಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆತುರದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

പിന്നെ ആമ്പൽക്കൂട്ടംപോലെ വെളുത്ത, നിർമലമായി ഉദിച്ച ചന്ദ്രൻ, നീലജലത്തിൽ അരയന്നമെന്നപോലെ, നിർമലമായ ആകാശത്തിലേക്കു കയറി. നിർമലപ്രഭനായ ചന്ദ്രൻ തന്റെ പ്രഭകൊണ്ട് സഹായം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, തണുത്ത കിരണങ്ങളാൽ വായുപുത്രനെ ശുശ്രൂഷിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള, ശോകഭാരത്താൽ അമർന്ന — ഭാരത്താൽ വെള്ളത്തിൽ താണുപോയ തോണിപോലെയുള്ള — സീതയെ കണ്ടു. വൈദേഹിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മാരുതാത്മജനായ ഹനുമാൻ അവളുടെ അധികം അകലെയല്ലാതെ ഇരിക്കുന്ന ഘോരരൂപിണികളായ രാക്ഷസിമാരെയും കണ്ടു. ചന്ദ്രോദയം ഹനുമാന്റെ സഹായിയെപ്പോലെയാണ് — ‘സാചിവ്യമിവ കുർവൻ’ (സഹായം ചെയ്യുന്നതുപോലെ); അതിന്റെ പ്രകാശത്താലാണ് സീതയും രാക്ഷസിമാരും വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നത്. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമയുടെ സൗന്ദര്യം — നീലാകാശം ജലം, വെളുത്ത ചന്ദ്രൻ അരയന്നം. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ അവസ്ഥയെ ഭാരത്താൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന തോണിയോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — അവളുടെ ശോകംതന്നെയാണ് ഭാരം; അവൾ ദുഃഖസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയവളെപ്പോലെ. കവിയുടെ ദൃഷ്ടി രണ്ടു ചന്ദ്രന്മാരിലാണ് — മുകളിൽ ആകാശത്തിൽ നിർമലനായ ചന്ദ്രൻ, താഴെ ശോകത്താൽ മലിനമായ സീതയുടെ പൂർണചന്ദ്രസമാനമായ മുഖം. ‘നിർമലോദയഃ’ (നിർമലമായി ഉദിച്ചവൻ) എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിർമലഃ സ്വയം’ (സ്വയം നിർമലൻ). മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഹനുമാൻ മരത്തിൽ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ രാത്രി ഗാഢമായി, ചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചു, ദൃശ്യം തെളിഞ്ഞു. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസിമാരുടെ ആദ്യ പരാമർശം ‘ഘോരദർശനാഃ’ (കാഴ്ചയിൽ ഭീകരരായവർ) എന്നാണ് — തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘവർണനയുടെ സൂചന.

ആ രാക്ഷസിമാർ പലതരം രൂപങ്ങളുള്ളവരായിരുന്നു — ഒറ്റക്കണ്ണുള്ളവൾ, ഒറ്റച്ചെവിയുള്ളവൾ, ചെവികൊണ്ടു ദേഹം മൂടുന്നവൾ, ചെവിയില്ലാത്തവൾ, ആണിപോലെ കൂർത്ത ചെവിയുള്ളവൾ, മൂർധാവിൽ ശ്വസിക്കുന്ന മൂക്കുള്ളവൾ; അതിഭീമമായ ശരീരവും തലയുമുള്ളവൾ, മെലിഞ്ഞുനീണ്ട കഴുത്തുള്ളവൾ, മുടി കൊഴിഞ്ഞവൾ, മുടിയില്ലാത്തവൾ, മുടി കമ്പിളിപോലെ പുതയ്ക്കുന്നവൾ; തൂങ്ങിയ ചെവികളും നെറ്റിയുമുള്ളവൾ, തൂങ്ങിയ വയറും സ്തനങ്ങളുമുള്ളവൾ, തൂങ്ങിയ ചുണ്ടുള്ളവൾ, താടിയോടു ചേർന്ന ചുണ്ടുള്ളവൾ, നീണ്ട മുഖമുള്ളവൾ, നീണ്ട കാൽമുട്ടുള്ളവൾ; കുറിയവൾ, നെടിയവൾ, കൂനിയവൾ, വികടരൂപിണി, വാമന, കരാള, വളഞ്ഞ മുഖമുള്ളവൾ, പിംഗലനേത്ര, വികൃതമുഖി. വികൃതരും പിംഗലവർണരും കറുത്തവരും കോപിഷ്ഠരും കലഹപ്രിയരുമായ അവർ കരിരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള വലിയ ശൂലങ്ങളും കൂടങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും ധരിച്ചിരുന്നു. ചിലർക്കു പന്നി, മാൻ, പുലി, പോത്ത്, ആട്, കുറുക്കി എന്നിവയുടെ മുഖങ്ങൾ; ചിലർക്ക് ആന, ഒട്ടകം, കുതിര എന്നിവയുടെ കാലുകൾ; ചിലർക്കു തല ഉടലിൽ താണിരിക്കുന്നു. ചിലർ ഒറ്റക്കൈയുള്ളവർ, ഒറ്റക്കാലുള്ളവർ, കഴുതയുടെയും കുതിരയുടെയും പശുവിന്റെയും ആനയുടെയും സിംഹത്തിന്റെയും ചെവികളുള്ളവർ. ചിലർക്ക് അതിനീണ്ട മൂക്ക്, ചിലർക്കു വളഞ്ഞ മൂക്ക്, ചിലർക്കു മൂക്കില്ല, ചിലർക്ക് ആനയുടേതുപോലെ മൂക്ക്, ചിലർക്കു നെറ്റിയിൽ ശ്വസിക്കുന്ന മൂക്ക്. ആനക്കാലുള്ളവർ, വലിയ കാലുള്ളവർ, പശുക്കാലുള്ളവർ, കാലിൽ മുടിക്കെട്ടുള്ളവർ, അതിഭീമമായ തലയും കഴുത്തുമുള്ളവർ, അതിഭീമമായ സ്തനങ്ങളും വയറുമുള്ളവർ, അതിഭീമമായ വായും കണ്ണുകളുമുള്ളവർ, നീണ്ട നാക്കും മുഖവുമുള്ളവർ, ആടിന്റെയും ആനയുടെയും പശുവിന്റെയും പന്നിയുടെയും മുഖമുള്ളവർ, കുതിരയുടെയും ഒട്ടകത്തിന്റെയും കഴുതയുടെയും മുഖമുള്ളവർ — ഇങ്ങനെയുള്ള ആ ഘോരരൂപിണികളായ രാക്ഷസിമാർ കൈകളിൽ ശൂലവും മുദ്ഗരവുമേന്തി, കോപിഷ്ഠരും കലഹപ്രിയരുമായിരുന്നു. കരാളരും പുകനിറമുള്ള മുടിയുള്ളവരും വികൃതമുഖികളുമായ അവർ എപ്പോഴും മദ്യം കുടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; സുരയും മാംസവും അവർക്ക് എന്നും പ്രിയപ്പെട്ടവയായിരുന്നു. മാംസവും രക്തവും പുരണ്ട ശരീരമുള്ള, മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന, കണ്ടാൽ രോമാഞ്ചം ഉണ്ടാക്കുന്ന അവരെ കപിശ്രേഷ്ഠൻ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി വിരൂപതയുടെ ഒരു പട്ടികതന്നെ രചിക്കുന്നു — ചെവികൾ, മൂക്കുകൾ, മുഖങ്ങൾ, കാലുകൾ, വയറുകൾ എല്ലാം വികൃതം. ഈ ദീർഘവർണനയുടെ പ്രയോജനം രണ്ടാണ് — സീതയുടെ ചുറ്റുപാടിന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുക, അവളുടെ സൗന്ദര്യവുമായുള്ള വൈരുധ്യം കാണിക്കുക. ‘നിഖാതശിരസഃ’ എന്നതിനു ഹിന്ദിഭാഷ്യം രണ്ടു വിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — കബന്ധനെപ്പോലെ നെഞ്ചിൽ തലയുള്ളവർ, അല്ലെങ്കിൽ കുഴിഞ്ഞ തലയുള്ളവർ. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘അതിനാസാശ്ച കാശ്ചിച്ച്വ തിര്യങ്നാസാ അനാസികാഃ’ (ചിലർ നീണ്ട മൂക്കുള്ളവർ, വളഞ്ഞ മൂക്കുള്ളവർ, മൂക്കില്ലാത്തവർ) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അനാസാ അതിനാസാശ് ച തിര്യൻ നാസാ വിനാസികാഃ’ എന്നും; ‘കാശ്ചിച്ച്വ’ എന്ന രൂപം ഒരുപക്ഷേ ‘കാശ്ചിച്ച’ എന്നതിന്റെ അച്ചടിപ്പിശകാകാം. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സുരാമാംസസദാപ്രിയാഃ’ (സുരയും മാംസവും എന്നും പ്രിയപ്പെട്ടവർ) എന്നത് അച്ചടിയിലെ സമസ്തപദമാണ്. അഞ്ചുമുതൽ ഏഴുവരെ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഓരോ രാക്ഷസിയുടെയും വികൃതമായ ഓരോ അവയവം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ വിശേഷണങ്ങൾ ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിലുള്ള സ്ത്രീലിംഗരൂപങ്ങളാണ് — ‘ദദർശ’ (കണ്ടു) എന്ന ക്രിയയുടെ കർമങ്ങൾ. ഒമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ പ്രഥമാബഹുവചനം — സാമൂഹികമായ വർണന. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അവരുടെ സ്വഭാവം — കോപിഷ്ഠർ, കലഹപ്രിയർ; ആയുധങ്ങൾ — ശൂലങ്ങൾ, കൂടങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ മൃഗമുഖങ്ങൾ — പന്നി, മാൻ, പുലി, പോത്ത്, ആട്, ശിവാ (കുറുക്കി); മൃഗപാദങ്ങൾ — ആന, ഒട്ടകം, കുതിര. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ചെവികളുടെ വൈവിധ്യം — കഴുത, കുതിര, പശു, ആന, ഹരി (സിംഹം). പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂക്കുകളുടെ വൈവിധ്യം. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ കാലുകളുടെയും തലകളുടെയും സ്തനങ്ങളുടെയും വയറുകളുടെയും. പതിനാലിലും പതിനഞ്ചിലും മുഖങ്ങളുടെ. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അവരുടെ ആഹാരം — സുരയും മാംസവും; പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ മാംസവും രക്തവും പുരണ്ട അവയവങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ തലമുതൽ കാൽവരെ, രൂപംമുതൽ ആഹാരംവരെ കവി എല്ലാം വർണിക്കുന്നു. ഈ വിരൂപത സീതയുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ് — കറുത്ത തുണിയിലെ വെളുത്ത ചിത്രംപോലെ. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ക്രോധനാഃ കലഹപ്രിയാഃ’ (കോപിഷ്ഠർ, കലഹപ്രിയർ) എന്ന ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ രണ്ടു പദങ്ങൾ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — അവരുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഉറപ്പിക്കൽ. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദദർശ കപിശ്രേഷ്ഠഃ’ (കപിശ്രേഷ്ഠൻ കണ്ടു) എന്നതോടെ വാക്യം പൂർത്തിയാകുന്നു — അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ആരംഭിച്ച പട്ടിക ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഈ പട്ടിക വിസ്തരിച്ചു പിന്തുടരുന്നു — ‘ഒരുവൾക്ക് ഒറ്റക്കണ്ണ്, മറ്റൊരുവൾക്ക് ഒറ്റച്ചെവി’ എന്നിങ്ങനെ. ഇത്തരക്കാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സീത എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ഉയരുന്നു.

വലിയ ശാഖകളുള്ള ആ വൃക്ഷത്തെ ചുറ്റി ഇരിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസിമാരെയും, അതിന്റെ ചുവട്ടിൽ അനിന്ദ്യയും രാജപുത്രിയുമായ ജനകാത്മജയായ ദേവിയെയും ശോഭാവാനായ ഹനുമാൻ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി — പ്രഭയറ്റവളും ശോകതപ്തയും അഴുക്കുപുരണ്ട മുടിയുള്ളവളും; പുണ്യം ക്ഷയിച്ച് ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വീണ നക്ഷത്രംപോലെയുള്ളവൾ; ചാരിത്ര്യത്തിന്റെ കീർത്തിയാൽ സമ്പന്നയെങ്കിലും ഭർത്താവിനെ കാണാനാവാതെ ദുർഗതിയിലായവൾ; ഉത്തമാഭരണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവളെങ്കിലും ഭർത്തൃവാത്സല്യത്താൽ അലംകൃതയായവൾ; രാക്ഷസരാജനാൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടവൾ, ബന്ധുക്കളിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെട്ടവൾ; കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട്, സിംഹത്താൽ തടയപ്പെട്ട്, ബന്ധിക്കപ്പെട്ട പിടിയാനയെപ്പോലെയുള്ളവൾ; വർഷകാലാവസാനത്തിൽ ശരത്കാലമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ചന്ദ്രക്കലപോലെയുള്ളവൾ; വിരൽസ്പർശമില്ലാത്തതിനാൽ ശ്രുതിചേരാതെ കിടക്കുന്ന വീണപോലെ ക്ലിഷ്ടരൂപിണി; ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ മുഴുകിയവളെങ്കിലും രാക്ഷസരുടെ വശത്ത് ഇരിക്കാൻ അർഹയല്ലാത്തവൾ; അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയവൾ; അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗ്രഹബാധയുള്ള രോഹിണിയെപ്പോലെയുള്ളവൾ; പൂക്കളില്ലാത്ത വള്ളിപോലെയുള്ളവൾ. അഴുക്കുപുരണ്ട അവയവങ്ങളുള്ളവളെങ്കിലും ശരീരസൗന്ദര്യത്താൽ അലംകൃതയായ അവൾ, ചെളിപുരണ്ട താമരവളയംപോലെ, ശോഭിക്കുന്നുമുണ്ട്, ശോഭിക്കുന്നുമില്ല. മുഷിഞ്ഞു ജീർണിച്ച വസ്ത്രം ധരിച്ച, മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ള ആ ഭാമിനിയെ കപിയായ ഹനുമാൻ കണ്ടു. ദീനമുഖിയെങ്കിലും ഭർത്താവിന്റെ തേജസ്സിനാൽ ദീനയല്ലാത്ത, സ്വന്തം ശീലത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട, കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള സീതയെ അവൻ കണ്ടു. ഇവിടെ വിരോധങ്ങൾ അനേകമാണ് — ‘ഭൂഷണഹീന’ എങ്കിലും ‘ഭർത്തൃവാത്സല്യഭൂഷിത’; ‘ഭർത്തൃഹിതത്തിൽ യുക്ത’ എങ്കിലും ‘രാക്ഷസവശത്തിന് അയുക്ത’; ‘ദീനവദന’ എങ്കിലും ‘അദീന’; ‘വിഭാതി ച ന ഭാതി ച’ (ശോഭിക്കുന്നുമുണ്ട്, ശോഭിക്കുന്നുമില്ല). ഈ വിരോധങ്ങൾ സീതയുടെ ബാഹ്യമായ ദൈന്യത്തെയും ആന്തരികമായ തേജസ്സിനെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണയുടെ ഉപമ — വാദകന്റെ വിരൽസ്പർശമില്ലാതെ വീണ മൂകമാണ്; അതുപോലെ രാമസ്പർശമില്ലാതെ സീത. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘ദദർശ ഹനുമാംസ്തത്ര ലതാമകുസുമാമിവ’ (പൂക്കളില്ലാത്ത വള്ളിപോലെയുള്ളവളെ ഹനുമാൻ അവിടെ കണ്ടു) എന്ന അർധം ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ വാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദദർശ ഹനുമാൻ ദേവീം ലതാം അകുസുമാം ഇവ’ (പൂക്കളില്ലാത്ത വള്ളിപോലെയുള്ള ദേവിയെ ഹനുമാൻ കണ്ടു). പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പരിവാര്യ’ (ചുറ്റി) — രാക്ഷസിമാർ വൃക്ഷത്തിനു ചുറ്റും ഇരിക്കുന്നു, സീത നടുവിൽ; അതിനാൽ രക്ഷപ്പെടാൻ വഴിയില്ല. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ — ഹനുമാൻ സ്വയം കാന്തിമാൻ; ‘ലക്ഷയാമാസ’ — സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ പുണ്യം ക്ഷയിച്ച നക്ഷത്രം — പുണ്യക്ഷയത്തിൽ സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണത്, സീത അയോധ്യയിലെ രാജഭവനത്തിൽനിന്നു വീണതുപോലെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പിടിയാന കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ടു, സിംഹത്താൽ തടയപ്പെട്ടു, ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു — മൂന്നുവിധമായ ദുഃഖം; ചന്ദ്രക്കല ശരത്കാലമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — വർഷകാലത്തിന്റെ അവസാനത്തിലാണ്, അതിനാൽ മുക്തി വേഗം വരും എന്നു ധ്വനി. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അശോകവനികയിൽ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയവൾ — അശോകവും ശോകവും തമ്മിലുള്ള വിരോധം വീണ്ടും. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പരിക്ലിഷ്ടേന’ വസ്ത്രേണ — ജീർണിച്ചതും മുഷിഞ്ഞതുമായ വസ്ത്രത്താൽ; ‘ഭാമിനീ’ — മലിനയെങ്കിലും ദീപ്തിമതി. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വേന ശീലേന രക്ഷിതാം’ (സ്വന്തം ശീലത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവളെ) — രാക്ഷസിമാരുടെ ‘രക്ഷണം’ ബന്ധനമാണ്, ശീലത്തിന്റെ രക്ഷണമാണ് യഥാർഥ രക്ഷണം എന്നു ഗൂഢാർഥം. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബന്ധുഭിശ്ച വിനാകൃതാം’ (ബന്ധുക്കളിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെട്ടവളെ) — അച്ഛനില്ല, സഹോദരനില്ല, ഭർത്താവും അടുത്തില്ല; അവൾ പൂർണമായും ഏകാകിനി. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ചെളിപുരണ്ടാലും താമരവളയം വെളുത്തതുതന്നെ — ബാഹ്യമായ അഴുക്കിനാൽ ആന്തരികശുദ്ധി നശിക്കുന്നില്ല.

മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, ഭയന്ന മാൻപേടയെപ്പോലെ ചുറ്റും നോക്കുന്ന, നെടുവീർപ്പുകളാൽ തളിരണിഞ്ഞ മരങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള, ശോകങ്ങളുടെ ഒരു കൂമ്പാരംപോലെയുള്ള, ഉയർന്നുവന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ ഒരു തിരപോലെയുള്ള, ക്ഷമാശീലയും സുവിഭക്തമായ അവയവങ്ങളുള്ളവളും ആഭരണങ്ങളില്ലാതെയും ശോഭിക്കുന്നവളുമായ ആ മൈഥിലിയായ സീതയെ കണ്ട് മാരുതി അതുല്യമായ ആനന്ദം നേടി. മദിരാക്ഷിയായ അവളെ കണ്ട് ഹനുമാൻ അവിടെ ആനന്ദാശ്രുക്കൾ പൊഴിച്ചു, രാഘവനെ നമസ്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും നമസ്കരിച്ച്, സീതാദർശനത്താൽ ആഹ്ലാദിച്ച്, മറഞ്ഞിരുന്നു — മരത്തിൽ ഒളിച്ച്, ഗൂഢനായി നിന്നു. ഇവിടെ കണ്ണീർ രണ്ടുവിധമാണ് — മുൻസർഗത്തിൽ ശോകജം, ഇവിടെ ഹർഷജം. ഹനുമാന്റെ ഹർഷം സീതയുടെ ദുഃഖത്താൽ കുറയുന്നില്ല; തന്റെ കാര്യം സാധിച്ചു എന്ന ആനന്ദവും സീതയുടെ ദയനീയാവസ്ഥയും — രണ്ടും അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരേസമയം. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സംഘാതമിവ ശോകാനാം’ (ശോകങ്ങളുടെ കൂമ്പാരംപോലെ) — സീത ശോകങ്ങളുടെ മൂർത്തിപോലെ; ‘ദുഃഖസ്യോർമിമിവോത്ഥിതാം’ (ഉയർന്നുവന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ തിരപോലെ) — ദുഃഖസാഗരത്തിൽ ഉയർന്ന ഒരു തിരപോലെ. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിനാഭരണശോഭിനീം’ — ആഭരണങ്ങളില്ലാതെയും ശോഭിക്കുന്നവളെ; സഹജമായ സൗന്ദര്യം ആഭരണങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. രാമനെ നമസ്കരിക്കുന്നതാണ് ഹനുമാന്റെ ആദ്യപ്രതികരണം — സിദ്ധിയുടെ ശ്രേയസ്സ് അവൻ സ്വാമിക്കു നൽകുന്നു. ‘സംവൃതോഽഭവത്’ (മറഞ്ഞിരുന്നു) — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ വരാനിരിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ സ്വയം ഒളിപ്പിച്ചു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ മാൻപേടയുടെ ഉപമ മുൻസർഗങ്ങളിലെ മാൻപേടയുടെ ഉപമയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വീര്യവാൻ’ എന്ന വിശേഷണം — ആനന്ദത്തിലും അവൻ സംയമം കൈവിടുന്നില്ല, പെട്ടെന്നു സീതയുടെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുന്നുമില്ല.

Then the moon, white as a bed of lilies, rose spotless and travelled across the clear sky like a swan gliding over dark water — the blue sky the water, the white moon the swan. With its spotless light, as if lending him its aid, the moon attended the son of the Wind with its cool rays, and by its light Sītā and the rākṣasīs could now be seen clearly. Then he saw Sītā, her face like the full moon, weighed down by her burden of sorrow like a boat sunk in the water by its load — her grief the load, and she herself sinking in a sea of sorrow. The poet's eye rests on two moons: the spotless moon in the sky above, and below, Sītā's face, like the full moon but dimmed by grief. At the end of the last sarga Hanumān had settled in the tree; now the night has deepened, the moon has risen and the scene is clear. Eager to see Vaidehī, Hanumān also saw, close by her, rākṣasīs of dreadful appearance — the first mention of them, which leads into the long description that follows.

One had a single eye, one a single ear; one had ears so large they covered her like a cloak, one had no ears, one ears like pegs, one nostrils on the top of her head. One had a huge body and head, one a long, thin neck; one had thin hair, one none, one wore her own hair like a blanket. One had long ears and forehead, one a hanging belly and breasts, one hanging lips, one lips on her chin, one a long face, one long knees. They were short and tall, hunchbacked and misshapen, dwarfish and fearsome, with twisted faces, tawny eyes and hideous features. Misshapen, tawny or black, wrathful and quarrelsome, they carried great spears, hammers and clubs of black iron. Some had the faces of boars, deer, tigers, buffaloes, goats and jackals; some the feet of elephants, camels and horses; some had heads sunk into their bodies. Some had one hand, some one foot; some had the ears of donkeys or horses, of cows, of elephants or of lions. Some had huge noses, some crooked noses, some none at all; some had noses like an elephant's trunk, some breathed through nostrils in their foreheads. Some had elephants' feet, some huge feet, cows' feet or hairy feet; some had enormous heads and necks, some enormous breasts and bellies, some enormous mouths and eyes, some long tongues and faces; some had the faces of goats, elephants, cows and sows, of horses, camels and donkeys — rākṣasīs dreadful to behold, spears and hammers in their hands, wrathful and quarrelsome. Fearsome, with smoke-coloured hair and hideous faces, they drank without pause, forever fond of wine and meat. Their limbs smeared with flesh and blood, feeding on flesh and blood, they made the hair stand on end — so the best of monkeys saw them. The poet compiles a catalogue of ugliness — ears, noses, faces, feet and bellies all misshapen — moving from head to foot and from form to food. First each rākṣasī is described by a single deformity, then they are described as a group, their temper, their weapons, their beastly faces and feet, their ears, their noses, and at last what they eat and drink. The long description has a double purpose: to show how terrible Sītā's situation is, and to set her beauty against it, like a white picture on a black ground. "Wrathful and quarrelsome" is repeated to fix their nature. Surrounded by such creatures, the reader asks, how does Sītā live at all?

The glorious Hanumān made them out sitting all round that great-trunked tree, and at its foot the blameless princess, the queen, Janaka's daughter: lustreless, burning with grief, her hair matted with dirt; like a star fallen to earth when its merit is spent, as she had fallen from her royal palace in Ayodhyā; rich in the renown of her conduct, wretched at not seeing her husband; stripped of fine ornaments but adorned by her husband's love; imprisoned by the lord of the rākṣasas and cut off from her kin — no father, brother or husband near her, wholly alone. She was like a she-elephant parted from her herd, bound and held by a lion — a threefold grief — and like the crescent moon at the end of the rains veiled by autumn clouds, soon to be freed. Her beauty was worn for want of touch, like a lute left unplayed, silent without the player's fingers as she was without Rāma's touch; devoted to her husband's good, she did not belong in the power of rākṣasas. In the middle of the grove of the sorrowless trees she was drowned in a sea of sorrow; surrounded by the rākṣasīs she was like Rohiṇī beset by a hostile planet; Hanumān saw her there like a creeper without flowers. Smeared with dirt yet adorned by her own beauty, she was like a lotus stalk covered in mud — she shone, and did not shine; the mud outside does not destroy the purity within. Wrapped in a soiled and tattered garment, still radiant, the lovely lady with the eyes of a fawn — the monkey Hanumān saw her: the queen with a downcast face, yet not cast down, through her husband's glory; guarded by her own virtue, Sītā of the dark eyes. The rākṣasīs sit all round the tree, so that there is no way of escape. The passage is full of contrasts — without ornaments yet adorned by love; devoted to her husband's good yet no fit subject for the rākṣasas; downcast yet not cast down; shining and not shining — and together they show her outward misery and her inner radiance. The deepest is this: the rākṣasīs' guarding is imprisonment, while the guarding of her own virtue is true protection.

Seeing Maithilī — her eyes like a fawn's, looking all about her like a frightened young doe; as if scorching the leafy trees with her sighs; like a heap of sorrows, like a wave of grief risen from the sea of suffering; patient, her limbs graceful and well formed, lovely even without ornaments, for natural beauty needs no jewels — the son of the Wind was filled with incomparable joy. Seeing her of the enchanting eyes, Hanumān shed tears of joy and bowed in homage to Rāghava. Bowing to Rāma and to Lakṣmaṇa, the valiant Hanumān, overjoyed at the sight of Sītā, kept himself hidden in the tree. His tears are of two kinds: in the last sarga, tears of grief; here, tears of joy. His joy that his task is accomplished and his pity for Sītā's condition live in his heart side by side. His first response is to bow to Rāma, giving the credit for his success to his master. And even in his joy he keeps his self-control and does not rush towards Sītā, but stays hidden — for in the next sarga Rāvaṇa will come.