प्रशस्तव्यां तां सीतां गुणाभिरामं रामं च प्रशस्य हरिपुङ्गवः पुनः चिन्तापरः अभवत्। मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः तेजस्वी हनूमान् सीताम् आश्रित्य विललाप — ‘गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य मान्या, गुरोः रामस्य प्रिया सीता अपि यदि दुःखार्ता, तर्हि कालः हि दुरतिक्रमः। रामस्य धीमतः लक्ष्मणस्य च व्यवसायं जानाना देवी जलदागमे गङ्गा इव नात्यर्थं क्षुभ्यते। तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणां वैदेहीं राघवः अर्हति, इयम् असितेक्षणा च तम्।’ नवहेमाभां लोककान्तां श्रियम् इव तां दृष्ट्वा सः मनसा रामं जगाम, इदं च वचनम् अब्रवीत्। अत्र हनूमतः हर्षः शोके परिवर्तते — सीतां प्राप्य अपि तस्याः दुःखं दृष्ट्वा सः रोदिति। ‘कालो हि दुरतिक्रमः’ इति — यदि एतादृशी अपि दुःखं प्राप्नोति, तर्हि कालस्य बलं कः अतिक्रामेत्? चतुर्थे गङ्गायाः उपमा — वर्षासु अपि गङ्गा अतिक्षुब्धा न भवति, यतः सा गम्भीरा; तथा सीता अपि रामलक्ष्मणयोः पराक्रमं जानाना धैर्यं न त्यजति। पञ्चमे उभयोः अनुरूपता — शीलं, वयः, वृत्तम्, अभिजनः, लक्षणानि च समानानि। षष्ठे श्रीः इव सा — रामः विष्णुः इव इति ध्वनिः। द्वितीये ‘सीतामाश्रित्य’ इति — सीताम् उद्दिश्य, तस्याः विषये। हनूमतः अश्रूणि तस्य कोमलहृदयं दर्शयन्ति; सः केवलं वीरः न, अपि तु सहृदयः। तृतीये ‘गुरुप्रिया’ इति — ज्येष्ठभ्रातुः रामस्य प्रिया; लक्ष्मणः तां मातृवत् मानयति स्म।

‘अस्याः विशालाक्ष्याः हेतोः महाबलः वाली हतः, वीर्ये रावणप्रतिमः कबन्धः च निपातितः। वने रामेण विक्रम्य भीमविक्रमः राक्षसः विराधः संख्ये महेन्द्रेण शम्बरः इव हतः। जनस्थाने भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि अग्निशिखोपमैः शरैः निहतानि। विदितात्मना रामेण खरः संख्ये निहतः, त्रिशिराः निपातितः, महातेजाः दूषणः च। वालिपालितं दुर्लभं वानराणाम् ऐश्वर्यं लोकविश्रुतः सुग्रीवः अस्याः निमित्ते प्राप्तवान्। श्रीमान् नदनदीपतिः सागरः अपि मया आक्रान्तः, इयं पुरी च विशालाक्ष्याः अस्याः हेतोः निरीक्षिता। यदि रामः अस्याः कृते समुद्रान्तां मेदिनीं जगत् अपि वा परिवर्तयेत्, तत् युक्तम् एव इति मे मतिः। त्रिषु लोकेषु राज्यं वा, जनकात्मजा सीता वा — इति तुलायां त्रैलोक्यराज्यं सकलम् अपि सीतायाः कलां न आप्नुयात्।’ अत्र हनूमान् अरण्यकाण्डात् किष्किन्धाकाण्डपर्यन्तं सर्वं कथानकं संक्षिप्य स्मरति — विराधः, खरदूषणत्रिशिरसः, कबन्धः, वाली, सुग्रीवस्य राज्यं, स्वस्य समुद्रलङ्घनं च। कालक्रमः न अनुसृतः, भावक्रमः एव। सर्वेषाम् एषां कर्मणां मूलं सीता — अतः तस्याः मूल्यम् अपरिमितम्। ‘नाप्नुयात्कलाम्’ — षोडशभागम् अपि न; अयं वाक्प्रयोगः अतिशयस्य। एकादशे ‘लोकविश्रुतः’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘लोकसत्कृतम्’ इति ऐश्वर्यस्य विशेषणम्। द्वादशे ‘मयाऽऽक्रान्तः’ इति हनूमतः स्वकर्मणः विनम्रः उल्लेखः। सप्तमे वालिनः कबन्धस्य च उल्लेखः प्रथमम् — यतः तौ हनूमतः स्मृतौ सन्निहितौ। अष्टमे इन्द्रेण शम्बरासुरस्य वधः उपमानम्। नवमे दशमे च जनस्थानयुद्धम् — एकेन रामेण चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः हताः, यत् अरण्यकाण्डे वर्णितम्। त्रयोदशे ‘युक्तमित्येव मे मतिः’ — हनूमान् रामस्य सम्भाव्यं क्रोधम् अपि न्याय्यं मन्यते। चतुर्दशे तुलायाः कल्पना — एकस्मिन् पार्श्वे त्रैलोक्यराज्यम्, अन्यस्मिन् सीता; तथापि सीतायाः पार्श्वः गुरुतरः।

‘इयं सा धर्मशीलस्य महात्मनः जनकस्य, मैथिलराजस्य सुता भर्तृदृढव्रता सीता। क्षेत्रे हलमुखक्षते मेदिनीं भित्त्वा उत्थिता, शुभैः पद्मरेणुनिभैः केदारपांसुभिः कीर्णा। विक्रान्तस्य आर्यशीलस्य संयुगेषु अनिवर्तिनः राज्ञः दशरथस्य ज्येष्ठा यशस्विनी स्नुषा एषा। धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य विदितात्मनः रामस्य दयिता भार्या इयं राक्षसीवशम् आगता। भर्तृस्नेहबलात् सर्वान् भोगान् परित्यज्य, कष्टानि अचिन्तयित्वा, सा निर्जनं वनं प्रविष्टा। फलमूलेन सन्तुष्टा, भर्तृशुश्रूषणपरा, या भवने इव वने अपि परां प्रीतिं भजते स्म। सा इयं कनकवर्णाङ्गी, नित्यं सुस्मितभाषिणी, अनर्थानाम् अभागिनी अपि इमां यातनां सहते।’ अत्र सीतायाः जीवनस्य चत्वारः सम्बन्धाः स्मर्यन्ते — पुत्री जनकस्य, स्नुषा दशरथस्य, भार्या रामस्य, बन्दिनी रावणस्य। प्रथमाः त्रयः गौरवपूर्णाः, चतुर्थः दुःखमयः — अयं वैषम्यः एव हनूमतः शोकस्य हेतुः। षोडशे अयोनिजायाः सीतायाः जन्मकथा — हलेन कृष्यमाणात् क्षेत्रात् सा उत्थिता, केदारस्य धूलिः तस्याः शरीरे पद्मपरागः इव। विंशे वनवासे अपि तस्याः सन्तोषः — ‘वनेऽपि भवने यथा’। एकविंशे ‘अनर्थानामभागिनी’ — दुःखस्य अयोग्या, तथापि दुःखिनी। पञ्चदशे मुद्रणे ‘जनकस्य … मैथिलराजस्य’ इति पदक्रमः, समीक्षिते ‘मैथिलस्य … जनकराजस्य’। सप्तदशे दशरथस्य विशेषणानि — विक्रान्तः, आर्यशीलः, संयुगेषु अनिवर्ती — तस्य स्नुषायाः गौरवं वर्धयन्ति। अष्टादशे रामस्य त्रीणि विशेषणानि — धर्मज्ञः, कृतज्ञः, विदितात्मा — तस्य भार्यायाः राक्षसीवशगमनम् अतीव अनुचितम् इति भावः। एकोनविंशे ‘भर्तृस्नेहबलात्कृता’ — न बलात्कारेण, अपि तु स्नेहस्य बलेन प्रेरिता। पञ्चदशे ‘भर्तृदृढव्रता’ इति विशेषणं सर्वस्य प्रशंसायाः सारः।

‘शीलसम्पन्नाम् इमां राघवः द्रष्टुम् इच्छति, रावणेन प्रमथितां प्रपाम् इव पिपासितः। अस्याः पुनर्लाभात् राघवः नूनं प्रीतिम् एष्यति, राज्यपरिभ्रष्टः राजा मेदिनीं पुनः प्राप्य इव। कामभोगैः परित्यक्ता, बन्धुजनेन हीना इयं तत्समागमकाङ्क्षिणी आत्मनः देहं धारयति। एषा न राक्षसीः पश्यति, न इमान् पुष्पफलद्रुमान्; एकस्थहृदया सा नूनं रामम् एव अनुपश्यति। भर्ता नाम नार्याः भूषणात् अपि परं शोभनम्; तेन रहिता एषा शोभनार्हा अपि न शोभते। अनया हीनः रामः आत्मनः देहं धारयति, दुःखेन न अवसीदति — दुष्करं कुरुते सः।’ द्वाविंशे उपमा — पिपासितः पथिकः प्रपां यथा इच्छति, तथा रामः सीताम्; प्रपा रावणेन प्रमथिता — भग्ना, तथापि जलं तत्र अस्ति। त्रयोविंशे राज्यभ्रष्टस्य राज्ञः पुनः राज्यलाभस्य उपमा — रामः स्वयम् अपि राज्यभ्रष्टः, अतः इयम् उपमा तस्य स्थितिं स्पृशति। पञ्चविंशे सीतायाः ध्यानम् — सा राक्षसीः अपि न पश्यति; तस्याः दृष्टिः अन्तः रामे स्थिता। षड्विंशे भर्ता एव नार्याः परमं भूषणम् इति सूक्तिः। सप्तविंशः श्लोकः पूर्वसर्गस्य त्रिपञ्चाशस्य उत्तरार्धं पुनः वदति — ‘धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति’; किन्तु अत्र ‘कुरुते’ ‘दुःखेन’ इति पाठः। चतुर्विंशे ‘तत्समागमकाङ्क्षिणी’ — सीतायाः जीवनस्य एकम् एव प्रयोजनं रामेण पुनर्मिलनम्। षड्विंशे ‘शोभनार्हा न शोभते’ — योग्यता अस्ति, किन्तु निमित्तं नास्ति। सप्तविंशे हनूमान् रामस्य धैर्यम् अपि प्रशंसति — प्रियया विना जीवनं दुष्करं कर्म।

‘असितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणां सुखार्हाम् इमां दुःखितां ज्ञात्वा मम अपि मनः व्यथितम्। क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा या राघवलक्ष्मणाभ्यां रक्षिता, सा सम्प्रति वृक्षमूले विकृतेक्षणाभिः राक्षसीभिः संरक्ष्यते। हिमहतनलिनी इव नष्टशोभा, व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना, सहचररहिता चक्रवाकी इव जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना। पुष्पावनताग्रशाखाः अशोकाः अस्याः दृढं शोकं जनयन्ति, हिमव्यपाये अभ्युत्थितः शीतरश्मिः अपि नैकसहस्ररश्मिः सूर्यः इव तापं जनयति।’ इति एवम् अर्थम् अन्ववेक्ष्य ‘सीता इयम्’ इति जातबुद्धिः बली तरस्वी हरीणाम् ऋषभः कपिः तस्मिन् वृक्षे संश्रित्य निषसाद। एकोनत्रिंशे ‘रक्षिता’ ‘संरक्ष्यते’ इति पदयोः विरोधः — पूर्वं स्नेहेन रक्षिता, इदानीं निग्रहेण। क्षितिक्षमा — पृथिवी इव क्षमाशीला, भूमिजा सीता। त्रिंशे चक्रवाकी रात्रौ सहचरात् वियुक्ता — विरहस्य प्रसिद्धा उपमा; ‘हिमहतनलिनी’ शिशिरे पद्मिनी शोभां त्यजति। एकत्रिंशे विरोधाभासः — अशोकाः शोकं जनयन्ति, शीतरश्मिः तापं ददाति। एते चत्वारः अन्तिमाः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु — २९, ३१, ३२ इन्द्रवज्रोपजातिषु, ३० पुष्पिताग्रायाम्। द्वात्रिंशे ‘जातबुद्धिः’ — निश्चयः पूर्णः; समीक्षिते ‘निविष्टबुद्धिः’। कपिः तत्र एव निगूढः तिष्ठति — अग्रिमे सर्गे रावणस्य आगमनं भविष्यति। अष्टाविंशे ‘ममापि’ इति — रामस्य इव मम अपि; दूतः स्वामिनः दुःखं स्वयम् अनुभवति।

ప్రశంసించదగిన ఆ సీతనూ, గుణాలతో మనోహరుడైన రామునీ ప్రశంసించి, వానరశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ చింతలో మునిగాడు. ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో తేజస్వి అయిన హనుమంతుడు సీతను గురించి ఇలా విలపించాడు — ‘పెద్దలచేత వినయం నేర్పబడిన లక్ష్మణునికి పూజ్యురాలు, గురువైన రామునికి ప్రియురాలు అయిన సీత కూడా దుఃఖార్తురాలైతే, కాలాన్ని అతిక్రమించడం నిజంగా అసాధ్యం. ధీమంతుడైన రాముని, లక్ష్మణుని పట్టుదలను ఎరిగిన దేవి వర్షాకాలంలో గంగలా మరీ ఎక్కువగా కలతపడటం లేదు. శీలంలో, వయస్సులో, నడవడిలో సమానురాలు, వంశంలో లక్షణాలలో సమానురాలు అయిన వైదేహికి రాఘవుడు తగినవాడు, ఈ నల్లకన్నుల సుందరి అతనికి తగినది.’ కొత్త బంగారపు కాంతి గల, లోకానికి ప్రియమైన లక్ష్మీదేవి వంటి ఆమెను చూసి, అతడు మనస్సుతో రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని సంతోషం శోకంగా మారుతుంది — సీతను కనుగొన్నా ఆమె దుఃఖాన్ని చూసి అతడు ఏడుస్తాడు. ‘కాలో హి దురతిక్రమః’ (కాలాన్ని అతిక్రమించడం అసాధ్యం) అంటే — ఇలాంటి వ్యక్తి కూడా దుఃఖాన్ని పొందితే, కాలబలాన్ని ఎవరు అతిక్రమించగలరు? నాలుగవ శ్లోకంలో గంగ ఉపమ — వర్షాకాలంలో కూడా గంగ మరీ కలతపడదు, ఎందుకంటే అది గంభీరమైనది; అలాగే సీత కూడా రామలక్ష్మణుల పరాక్రమాన్ని ఎరిగి ధైర్యాన్ని విడువదు. అయిదవ శ్లోకంలో ఇద్దరి అనురూపత — శీలం, వయస్సు, నడవడి, వంశం, లక్షణాలు సమానం. ఆరవ శ్లోకంలో ఆమె లక్ష్మి వంటిది — రాముడు విష్ణువు వంటివాడని ధ్వని. రెండవ శ్లోకంలో ‘సీతామాశ్రిత్య’ అంటే — సీతను ఉద్దేశించి, ఆమె విషయంలో. హనుమంతుని కన్నీళ్ళు అతని కోమల హృదయాన్ని చూపుతాయి; అతడు కేవలం వీరుడే కాదు, సహృదయుడు కూడా. మూడవ శ్లోకంలో ‘గురుప్రియా’ అంటే — అన్నగారైన రాముని ప్రియురాలు; లక్ష్మణుడు ఆమెను తల్లిలా గౌరవించేవాడు.

‘ఈ విశాలనేత్రి కారణంగా మహాబలుడైన వాలి చంపబడ్డాడు, పరాక్రమంలో రావణునితో సమానుడైన కబంధుడు కూడా పడగొట్టబడ్డాడు. వనంలో రాముడు పరాక్రమించి భయంకర పరాక్రమం గల రాక్షసుడు విరాధుని యుద్ధంలో, మహేంద్రుడు శంబరుని చంపినట్లు చంపాడు. జనస్థానంలో భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు అగ్నిశిఖల వంటి బాణాలతో చంపబడ్డారు. ఆత్మజ్ఞాని అయిన రాముడు యుద్ధంలో ఖరుని చంపాడు, త్రిశిరుని పడగొట్టాడు, మహాతేజస్వి అయిన దూషణుని కూడా. వాలి పాలించిన, దుర్లభమైన వానరుల ఐశ్వర్యాన్ని లోకవిశ్రుతుడైన సుగ్రీవుడు ఈమె కారణంగానే పొందాడు. శ్రీమంతుడూ నదనదీపతీ అయిన సాగరాన్ని కూడా నేను దాటాను, ఈ పురిని కూడా ఈ విశాలనేత్రి కోసమే పరిశీలించాను. ఈమె కోసం రాముడు సముద్రం వరకు ఉన్న భూమినైనా, జగత్తునైనా తలక్రిందులు చేసినా, అది తగినదే అని నా అభిప్రాయం. మూడు లోకాల రాజ్యం ఒకవైపు, జనకాత్మజ సీత ఒకవైపు — అని త్రాసులో తూచితే, త్రైలోక్యరాజ్యమంతా కలిసినా సీత కళకు (పదహారవ వంతుకు) కూడా సరిపోదు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు అరణ్యకాండ నుండి కిష్కింధాకాండ వరకు కథనమంతటినీ సంక్షిప్తంగా స్మరిస్తాడు — విరాధుడు, ఖరదూషణత్రిశిరులు, కబంధుడు, వాలి, సుగ్రీవుని రాజ్యం, తన సముద్రలంఘనం. కాలక్రమం పాటించబడలేదు, భావక్రమమే పాటించబడింది. ఈ కార్యాలన్నిటికీ మూలం సీత — కాబట్టి ఆమె విలువ అపరిమితమైనది. ‘నాప్నుయాత్కలామ్’ (కళకు సరిపోదు) — పదహారవ భాగానికి కూడా సరిపోదు; ఈ వాక్ప్రయోగం అతిశయాన్ని తెలుపుతుంది. పదకొండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘లోకవిశ్రుతః’ (లోకప్రసిద్ధుడు) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘లోకసత్కృతమ్’ (లోకంచేత గౌరవించబడిన) అని ఐశ్వర్యానికి విశేషణంగా ఉంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘మయాఽఽక్రాంతః’ (నేను దాటాను) అనేది హనుమంతుడు తన కార్యాన్ని వినయంగా ప్రస్తావించడం. ఏడవ శ్లోకంలో వాలి, కబంధుల ప్రస్తావన మొదట వస్తుంది — ఎందుకంటే వారిద్దరూ హనుమంతుని స్మృతికి సమీపంగా ఉన్నారు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ఇంద్రుడు శంబరాసురుని వధించడం ఉపమానం. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో జనస్థాన యుద్ధం — ఒక్క రాముడే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపాడు, ఇది అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘యుక్తమిత్యేవ మే మతిః’ (అది తగినదే అని నా అభిప్రాయం) — రామునికి కలగబోయే కోపాన్ని కూడా హనుమంతుడు న్యాయమైనదిగా భావిస్తాడు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో త్రాసు కల్పన — ఒకవైపు త్రైలోక్యరాజ్యం, మరొకవైపు సీత; అయినా సీత వైపే బరువెక్కువ.

‘ఈమె ధర్మశీలుడూ మహాత్ముడూ అయిన జనకుని, మిథిలారాజు కుమార్తె, భర్త విషయంలో దృఢవ్రత అయిన సీత. నాగలి మొన దున్నిన పొలంలో భూమిని చీల్చుకొని పైకి వచ్చింది, పద్మపరాగం వంటి శుభమైన పొలపుధూళితో కప్పబడి ఉంది. పరాక్రమవంతుడూ, ఆర్యశీలుడూ, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడూ అయిన దశరథమహారాజుకు ఈమె పెద్ద కోడలు, యశస్విని. ధర్మజ్ఞుడూ, కృతజ్ఞుడూ, ఆత్మజ్ఞానీ అయిన రాముని ప్రియమైన భార్య అయిన ఈమె రాక్షసస్త్రీల వశమైంది. భర్తపై ఉన్న ప్రేమబలంతో అన్ని భోగాలనూ విడిచిపెట్టి, కష్టాలను లెక్కచేయకుండా ఆమె నిర్జనమైన వనంలో ప్రవేశించింది. పండ్లతో దుంపలతో తృప్తిపడుతూ, భర్తను సేవించడంలో నిమగ్నమై, ఆమె భవనంలో ఉన్నట్లే వనంలో కూడా పరమానందాన్ని పొందేది. బంగారువర్ణం గల దేహం గల, నిత్యం చిరునవ్వుతో మాట్లాడే, అనర్థాలకు అర్హురాలు కాని ఆ ఈమె ఈ యాతనను సహిస్తోంది.’ ఇక్కడ సీత జీవితంలోని నాలుగు సంబంధాలు స్మరించబడతాయి — జనకుని కుమార్తె, దశరథుని కోడలు, రాముని భార్య, రావణుని బందీ. మొదటి మూడూ గౌరవప్రదమైనవి, నాలుగవది దుఃఖమయమైనది — ఈ వైషమ్యమే హనుమంతుని శోకానికి హేతువు. పదహారవ శ్లోకంలో అయోనిజ అయిన సీత జన్మకథ — నాగలితో దున్నుతున్న పొలం నుండి ఆమె పైకి వచ్చింది, పొలపుధూళి ఆమె శరీరంపై పద్మపరాగంలా ఉంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో వనవాసంలో కూడా ఆమె సంతృప్తి — ‘వనేఽపి భవనే యథా’ (భవనంలో ఉన్నట్లే వనంలో కూడా). ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అనర్థానామభాగినీ’ — దుఃఖానికి అర్హురాలు కాదు, అయినా దుఃఖిని. పదిహేనవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘జనకస్య … మైథిలరాజస్య’ అనే పదక్రమం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మైథిలస్య … జనకరాజస్య’. పదిహేడవ శ్లోకంలో దశరథుని విశేషణాలు — పరాక్రమవంతుడు, ఆర్యశీలుడు, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడు — అతని కోడలి గౌరవాన్ని పెంచుతాయి. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో రాముని మూడు విశేషణాలు — ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, ఆత్మజ్ఞాని — అటువంటివాని భార్య రాక్షసస్త్రీల వశం కావడం అత్యంత అనుచితం అని భావం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భర్తృస్నేహబలాత్కృతా’ — బలాత్కారంతో కాదు, ప్రేమబలంతో ప్రేరేపించబడినది. పదిహేనవ శ్లోకంలోని ‘భర్తృదృఢవ్రతా’ (భర్త విషయంలో దృఢవ్రత) అనే విశేషణమే ఈ ప్రశంసంతటికీ సారం.

‘దాహంతో ఉన్నవాడు చలివేంద్రాన్ని కోరినట్లు, రావణుడు ధ్వంసం చేసిన చలివేంద్రం వంటి, శీలసంపన్న అయిన ఈమెను రాఘవుడు చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు. రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు భూమిని మళ్ళీ పొందినట్లు, ఈమెను మళ్ళీ పొందడంతో రాఘవుడు నిశ్చయంగా ఆనందిస్తాడు. కామభోగాలను వదులుకొని, బంధుజనానికి దూరమై, ఈమె అతనితో కలయికను కాంక్షిస్తూ తన దేహాన్ని నిలుపుకుంటోంది. ఈమె రాక్షసస్త్రీలను చూడటం లేదు, ఈ పూలూ పండ్లూ గల వృక్షాలనూ చూడటం లేదు; ఏకాగ్రమైన హృదయంతో ఆమె నిశ్చయంగా రామునే చూస్తోంది. స్త్రీకి భర్తయే ఆభరణం కంటే మిన్నయైన శోభ; అతడు లేని ఈమె శోభకు అర్హురాలైనా శోభించడం లేదు. ఈమెను కోల్పోయిన రాముడు తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, దుఃఖంతో కుంగిపోవడం లేదు — అతడు దుష్కరమైన పని చేస్తున్నాడు.’ ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ఉపమ — దాహంతో ఉన్న బాటసారి చలివేంద్రాన్ని కోరినట్లు రాముడు సీతను కోరుతున్నాడు; చలివేంద్రం రావణునిచేత ధ్వంసం చేయబడింది — విరిగిపోయింది, అయినా అక్కడ నీరు ఉంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు మళ్ళీ రాజ్యం పొందడం అనే ఉపమ — రాముడు కూడా స్వయంగా రాజ్యభ్రష్టుడే, కాబట్టి ఈ ఉపమ అతని స్థితిని తాకుతుంది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో సీత ధ్యానం — ఆమె రాక్షసస్త్రీలను కూడా చూడదు; ఆమె దృష్టి లోపల రామునిపై నిలిచి ఉంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో భర్తయే స్త్రీకి పరమాభరణం అనే సూక్తి. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం పూర్వసర్గలోని యాభై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధాన్ని మళ్ళీ చెబుతుంది — ‘ధారయత్యాత్మనో దేహం న దుఃఖేనావసీదతి’ (తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, దుఃఖంతో కుంగిపోవడం లేదు); కానీ ఇక్కడ ‘కురుతే’ (చేస్తున్నాడు), ‘దుఃఖేన’ (దుఃఖంతో) అనే పాఠం ఉంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తత్సమాగమకాంక్షిణీ’ (అతనితో కలయికను కాంక్షిస్తున్నది) — సీత జీవితానికి ఒకే ప్రయోజనం, రామునితో మళ్ళీ కలవడం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘శోభనార్హా న శోభతే’ (శోభకు అర్హురాలైనా శోభించడం లేదు) — యోగ్యత ఉంది, కానీ నిమిత్తం లేదు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు రాముని ధైర్యాన్ని కూడా ప్రశంసిస్తాడు — ప్రియురాలు లేకుండా జీవించడం దుష్కరమైన పని.

‘నల్లని కేశాంతాలు గల, శతపత్రం (తామర) వంటి కన్నులు గల, సుఖానికి అర్హురాలైన ఈమె దుఃఖిస్తోందని తెలిసి నా మనస్సు కూడా వ్యథ చెందింది. భూమివంటి సహనం గల, పద్మం వంటి కన్నులు గల, రాఘవలక్ష్మణులచేత రక్షించబడిన ఆమె ఇప్పుడు చెట్టుమొదట్లో వికృతమైన కన్నులు గల రాక్షసస్త్రీలచేత కాపలా కాయబడుతోంది. మంచుతో దెబ్బతిన్న తామరలా శోభను కోల్పోయి, కష్టపరంపరలచేత పీడించబడుతూ, సహచరుడు లేని చక్రవాకిలా జనకసుత దీనమైన దశను పొందింది. పూలభారంతో కొనకొమ్మలు వంగిన అశోకాలు ఈమెకు తీవ్రమైన శోకాన్ని కలిగిస్తున్నాయి, మంచు తొలగిపోయిన తరువాత ఉదయించిన శీతకిరణుడైన చంద్రుడు కూడా వేలాది కిరణాలు గల సూర్యునిలా తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు.’ ఈ విధంగా విషయాన్ని పరిశీలించి, ‘ఈమె సీత’ అనే నిశ్చయబుద్ధి కలిగిన బలవంతుడూ, వేగవంతుడూ, వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన కపి ఆ వృక్షాన్నే ఆశ్రయించి కూర్చున్నాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘రక్షితా’ (రక్షించబడినది), ‘సంరక్ష్యతే’ (కాపలా కాయబడుతోంది) అనే పదాల మధ్య విరోధం — ఇంతకుముందు ప్రేమతో రక్షించబడింది, ఇప్పుడు నిర్బంధంతో. క్షితిక్షమా — భూమిలా సహనశీల, భూమిపుత్రి అయిన సీత. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో చక్రవాకి రాత్రి సహచరునికి దూరమవుతుంది — ఇది విరహానికి ప్రసిద్ధమైన ఉపమ; ‘హిమహతనళినీ’ (మంచుతో దెబ్బతిన్న తామర) — శిశిరంలో తామర తన శోభను విడిచిపెడుతుంది. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో విరోధాభాసం — అశోకాలు శోకాన్ని కలిగిస్తాయి, శీతకిరణుడు తాపాన్ని ఇస్తాడు. ఈ చివరి నాలుగు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — 29, 31, 32 ఇంద్రవజ్రా ఉపజాతులలో, 30 పుష్పితాగ్రలో. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘జాతబుద్ధిః’ (నిశ్చయబుద్ధి కలిగినవాడు) — నిశ్చయం పూర్తయింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నివిష్టబుద్ధిః’ (బుద్ధి నిలిచినవాడు). కపి అక్కడే దాగి ఉంటాడు — తరువాతి సర్గలో రావణుని రాక జరుగుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మమాపి’ (నాకు కూడా) అంటే — రామునికిలాగే నాకు కూడా; దూత స్వామి దుఃఖాన్ని తానే అనుభవిస్తాడు.

போற்றத்தக்க அந்தச் சீதையையும், குணங்களால் இனியவனான ராமனையும் புகழ்ந்த பின், வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் மீண்டும் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தான். ஒரு கணம் போலத் தியானித்து, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், தேஜஸ் மிக்க அனுமன் சீதையைக் குறித்துப் புலம்பினான்: ‘பெரியோரிடம் பணிவுடைய லக்ஷ்மணனால் மதிக்கப்படுபவளும், மூத்தவனான ராமனின் அன்புக்குரியவளுமான சீதையே துயரால் வருந்துகிறாள் என்றால், காலம் உண்மையில் கடக்க முடியாதது. அறிவுடைய ராமனுடையவும் லக்ஷ்மணனுடையவும் உறுதியை அறிந்த இந்தத் தேவி, மழைக்காலத்தில் கங்கை போல, மிகையாகக் கலங்குவதில்லை. ஒத்த நடத்தை, வயது, ஒழுக்கம் உடையவளும், ஒத்த குலமும் இலக்கணங்களும் உடையவளுமான வைதேகிக்கு ராகவன் தகுந்தவன்; கருங்கண்ணுடைய இவளும் அவனுக்குத் தகுந்தவள்.’ புதுப் பொன் போல ஒளிர்பவளும், உலகிற்கு இனியவளும், திருமகள் போன்றவளுமான அவளைக் கண்டு, அவன் மனத்தால் ராமனிடம் சென்று, இந்த வார்த்தைகளைச் சொன்னான். இங்கே அனுமனின் மகிழ்ச்சி துயரமாக மாறுகிறது — சீதையைக் கண்டடைந்த பின்னும் அவளுடைய துயரத்தைக் கண்டு அவன் அழுகிறான். ‘காலோ ஹி துரதிக்ரம:’ (காலம் கடக்க முடியாதது) — இப்படிப்பட்டவளே துயரம் அடைகிறாள் என்றால், காலத்தின் வலிமையை யார்தான் கடக்க முடியும்? நான்காம் சுலோகத்தில் கங்கையின் உவமை — மழைக்காலத்திலும் கங்கை மிகவும் கலங்குவதில்லை, ஏனெனில் அது ஆழமானது; அதுபோலச் சீதையும் ராம லக்ஷ்மணர்களின் வீரத்தை அறிந்திருப்பதால் மன உறுதியைக் கைவிடுவதில்லை. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் இருவரின் பொருத்தம் — நடத்தை, வயது, ஒழுக்கம், குலம், இலக்கணங்கள் எல்லாம் ஒத்தவை. ஆறாம் சுலோகத்தில் அவள் திருமகள் போன்றவள் — ராமன் விஷ்ணு போன்றவன் என்பது குறிப்புப் பொருள். இரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஸீதாமாஶ்ரித்ய’ என்பது சீதையைக் குறித்து, அவளைப் பற்றி என்று பொருள்படும். அனுமனின் கண்ணீர் அவனுடைய மென்மையான இதயத்தைக் காட்டுகிறது; அவன் வீரன் மட்டுமல்ல, நெஞ்சில் ஈரமுடையவனும் கூட. மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘குருப்ரியா’ என்பது மூத்த சகோதரனான ராமனின் அன்புக்குரியவள் என்று பொருள்படும்; லக்ஷ்மணன் அவளைத் தாயைப் போல மதித்தான்.

‘அகன்ற கண்ணுடைய இவளுக்காகவே பெருவலிமையுடைய வாலி கொல்லப்பட்டான்; வீரத்தில் ராவணனுக்கு நிகரான கபந்தனும் வீழ்த்தப்பட்டான். மகேந்திரன் போரில் சம்பரனைக் கொன்றது போல, பயங்கர வீரமுடைய ராக்ஷசனான விராதன் காட்டில் ராமனால் வீரத்துடன் போரில் கொல்லப்பட்டான். ஜனஸ்தானத்தில் பயங்கரச் செயல்களுடைய பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்கள் நெருப்புச் சுடர் போன்ற அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர். தன்னை அறிந்தவனான ராமனால் கரன் போரில் கொல்லப்பட்டான், திரிசிரஸ் வீழ்த்தப்பட்டான், பெருந்தேஜஸுடைய தூஷணனும் வீழ்த்தப்பட்டான். வாலியால் காக்கப்பட்ட, அடைதற்கரிய வானரர்களின் அரசுரிமையை உலகப் புகழ்பெற்ற சுக்ரீவன் இவளின் பொருட்டே பெற்றான். நதிகளுக்கும் ஆறுகளுக்கும் தலைவனான செல்வமிக்க கடலும் என்னால் கடக்கப்பட்டது; இந்த நகரமும் அகன்ற கண்ணுடைய இவளின் பொருட்டே ஆராயப்பட்டது. இவளுக்காக ராமன் கடலைச் சூழ்ந்த பூமியையோ, உலகம் முழுவதையுமோ தலைகீழாக்கினாலும், அது தகுந்ததே என்பது என் கருத்து. மூவுலகின் அரசுரிமையா, ஜனகனின் மகளான சீதையா என்று தராசில் வைத்தால், மூவுலக அரசுரிமை முழுவதும் சீதையின் ஒரு கூற்றுக்கும் ஈடாகாது.’ இங்கே அனுமன் ஆரண்ய காண்டம் முதல் கிஷ்கிந்தா காண்டம் வரையிலான கதை முழுவதையும் சுருக்கி நினைவுகூர்கிறான் — விராதன், கர தூஷண திரிசிரஸ்கள், கபந்தன், வாலி, சுக்ரீவனின் அரசுரிமை, தான் கடலைத் தாண்டியது. கால வரிசை பின்பற்றப்படவில்லை; உணர்வின் வரிசையே பின்பற்றப்படுகிறது. இந்தச் செயல்கள் அனைத்துக்கும் வேர் சீதையே — ஆகவே அவளுடைய மதிப்பு அளவற்றது. ‘நாப்னுயாத் கலாம்’ — பதினாறில் ஒரு பங்குக்கும் ஈடாகாது; இது மிகைப்படுத்திக் கூறும் சொல்வழக்கு. பதினோராம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘லோகவிஶ்ருத:’ (உலகப் புகழ்பெற்றவன்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘லோகஸத்க்ருதம்’ (உலகால் மதிக்கப்பட்ட) என்பது அரசுரிமைக்கு அடைமொழியாக உள்ளது. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘மயாக்ராந்த:’ (என்னால் கடக்கப்பட்டது) என்பது அனுமன் தன் செயலை அடக்கத்துடன் குறிப்பிடுவதாகும். ஏழாம் சுலோகத்தில் வாலியும் கபந்தனும் முதலில் குறிப்பிடப்படுகிறார்கள் — ஏனெனில் அவர்கள் அனுமனின் நினைவில் அண்மையில் இருப்பவர்கள். எட்டாம் சுலோகத்தில் இந்திரன் சம்பராசுரனைக் கொன்றது உவமையாகிறது. ஒன்பதாம், பத்தாம் சுலோகங்களில் ஜனஸ்தானப் போர் — ராமன் ஒருவனாலேயே பதினாலாயிரம் ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டனர்; இது ஆரண்ய காண்டத்தில் விவரிக்கப்பட்டுள்ளது. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘யுக்தமித்யேவ மே மதி:’ (அது தகுந்ததே என்பது என் கருத்து) — ராமனுக்கு எழக்கூடிய சினத்தையும் அனுமன் நியாயமானதாகவே கருதுகிறான். பதினான்காம் சுலோகத்தில் தராசின் கற்பனை — ஒரு தட்டில் மூவுலக அரசுரிமை, மற்றொன்றில் சீதை; அப்போதும் சீதையின் தட்டே கனமானது.

‘தர்மநெறியுடைய மகாத்மாவான ஜனகனின் — மிதிலை அரசனின் — மகளும், கணவனிடம் உறுதியான விரதமுடையவளுமான சீதை இவளே. ஏரின் முனையால் உழப்பட்ட வயலில் பூமியைப் பிளந்துகொண்டு எழுந்தவள்; தாமரை மகரந்தம் போன்ற மங்கலமான வயல் புழுதியால் மூடப்பட்டிருந்தவள். வீரமுடையவனும், உயர்ந்த நடத்தையுடையவனும், போர்களில் பின்வாங்காதவனுமான தசரத மன்னனின் புகழ்மிக்க மூத்த மருமகள் இவள். தர்மம் அறிந்தவனும், செய்ந்நன்றி மறவாதவனும், தன்னை அறிந்தவனுமான ராமனின் அன்பு மனைவியான இவள் ராக்ஷசிகளின் பிடியில் அகப்பட்டிருக்கிறாள். கணவன் மீதுள்ள அன்பின் வலிமையால் எல்லா இன்பங்களையும் துறந்து, துன்பங்களைப் பொருட்படுத்தாமல், அவள் மனிதர் இல்லாத காட்டிற்குள் நுழைந்தாள். கனிகளிலும் கிழங்குகளிலும் மனநிறைவு கொண்டு, கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்வதிலேயே ஈடுபட்டு, அரண்மனையில் போலவே காட்டிலும் பெருமகிழ்ச்சி கொண்டிருந்தவள் அவள். பொன்னிற மேனியுடையவளும், எப்போதும் புன்னகையுடன் பேசுபவளும், கேடுகளுக்கு உரியவள் அல்லாதவளுமான அதே இவள் இந்த வேதனையைப் பொறுத்துக்கொண்டிருக்கிறாள்.’ இங்கே சீதையின் வாழ்க்கையின் நான்கு உறவுகள் நினைவுகூரப்படுகின்றன — ஜனகனின் மகள், தசரதனின் மருமகள், ராமனின் மனைவி, ராவணனின் கைதி. முதல் மூன்றும் பெருமைக்குரியவை, நான்காவது துயரமானது — இந்த முரணே அனுமனின் துயரத்திற்குக் காரணம். பதினாறாம் சுலோகத்தில் கருவில் பிறவாத சீதையின் பிறப்புக் கதை — ஏரால் உழப்பட்ட வயலிலிருந்து அவள் எழுந்தாள்; வயலின் புழுதி அவள் உடலில் தாமரை மகரந்தம் போலப் படிந்திருந்தது. இருபதாம் சுலோகத்தில் காட்டு வாழ்க்கையிலும் அவளுடைய மனநிறைவு — ‘வனேபி பவனே யதா’ (அரண்மனையில் போலவே காட்டிலும்). இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘அனர்த்தானாமபாகினீ’ — துன்பத்திற்குத் தகாதவள், இருந்தும் துன்புறுகிறாள். பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஜனகஸ்ய … மைதிலராஜஸ்ய’ என்ற சொல்வரிசை உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மைதிலஸ்ய … ஜனகராஜஸ்ய’. பதினேழாம் சுலோகத்தில் தசரதனின் அடைமொழிகள் — வீரமுடையவன், உயர்ந்த நடத்தையுடையவன், போர்களில் பின்வாங்காதவன் — அவனுடைய மருமகளின் பெருமையை உயர்த்துகின்றன. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ராமனின் மூன்று அடைமொழிகள் — தர்மம் அறிந்தவன், செய்ந்நன்றி அறிந்தவன், தன்னை அறிந்தவன் — அப்படிப்பட்டவனின் மனைவி ராக்ஷசிகளின் பிடியில் அகப்பட்டது மிகவும் தகாதது என்பது கருத்து. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘பர்த்ருஸ்னேஹபலாத்க்ருதா’ — வலுக்கட்டாயத்தால் அல்ல, அன்பின் வலிமையால் தூண்டப்பட்டவள். பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் உள்ள ‘பர்த்ருத்ருடவ்ரதா’ (கணவனிடம் உறுதியான விரதமுடையவள்) என்ற அடைமொழியே இந்தப் புகழ்ச்சி முழுவதன் சாரம்.

‘நடத்தைச் சிறப்புடைய இவளை ராகவன் காண விரும்புகிறான் — ராவணனால் சிதைக்கப்பட்ட தண்ணீர்ப் பந்தலைத் தாகமுற்றவன் விரும்புவது போல. இவளை மீண்டும் அடைவதால் ராகவன் நிச்சயமாக மகிழ்ச்சி அடைவான் — அரசை இழந்த மன்னன் பூமியை மீண்டும் பெற்றது போல. விருப்பங்களையும் இன்பங்களையும் இழந்து, உறவினர்களைப் பிரிந்த இவள், அவனோடு மீண்டும் சேரும் ஏக்கத்தால் தன் உடலைத் தாங்கியிருக்கிறாள். இவள் ராக்ஷசிகளைப் பார்ப்பதில்லை, மலர்களும் கனிகளும் உடைய இந்த மரங்களையும் பார்ப்பதில்லை; ஒருமுகப்பட்ட இதயத்துடன் அவள் நிச்சயமாக ராமனையே காண்கிறாள். கணவனே பெண்ணுக்கு அணிகலனை விடவும் மேலான அழகு; அவனைப் பிரிந்த இவள் அழகுக்குத் தகுந்தவளாயினும் அழகுடன் விளங்கவில்லை. இவளைப் பிரிந்த ராமன் தன் உடலைத் தாங்கியிருக்கிறான், துயரத்தால் சோர்ந்து வீழவில்லை — அவன் அரிய செயலைச் செய்கிறான்.’ இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் உவமை — தாகமுற்ற வழிப்போக்கன் தண்ணீர்ப் பந்தலை விரும்புவது போல ராமன் சீதையை விரும்புகிறான்; அந்தப் பந்தல் ராவணனால் சிதைக்கப்பட்டது — உடைக்கப்பட்டது, இருந்தும் அங்கே நீர் இருக்கிறது. இருபத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் அரசை இழந்த மன்னன் மீண்டும் அரசைப் பெறுவதன் உவமை — ராமனே அரசை இழந்தவன், ஆகவே இந்த உவமை அவனுடைய நிலையைத் தொடுகிறது. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் சீதையின் தியானம் — அவள் ராக்ஷசிகளைக் கூடப் பார்ப்பதில்லை; அவளுடைய பார்வை உள்ளே ராமனிடம் நிலைத்திருக்கிறது. இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் கணவனே பெண்ணுக்கு மேலான அணிகலன் என்ற பொன்மொழி. இருபத்தேழாம் சுலோகம் முந்தைய சர்க்கத்தின் ஐம்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியை மீண்டும் சொல்கிறது — ‘தாரயத்யாத்மனோ தேஹம் ந து:கேனாவஸீததி’; ஆனால் இங்கே ‘குருதே’, ‘து:கேன’ என்ற பாடம் உள்ளது. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘தத்ஸமாகமகாங்க்ஷிணீ’ — சீதையின் வாழ்க்கைக்கு ஒரே நோக்கம், ராமனோடு மீண்டும் இணைவது. இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘ஶோபனார்ஹா ந ஶோபதே’ — தகுதி இருக்கிறது, ஆனால் அதற்கான காரணம் இல்லை. இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் அனுமன் ராமனின் மன உறுதியையும் புகழ்கிறான் — அன்புக்குரியவள் இல்லாமல் வாழ்வதே அரிய செயல்.

‘கருமையான கூந்தல் முனைகளும், நூறிதழ்த் தாமரை போன்ற கண்களும் உடைய, இன்பத்திற்குத் தகுந்த இவள் துயருற்றிருப்பதை அறிந்து என் மனமும் வேதனையுறுகிறது. பூமியைப் போலப் பொறுமையுடையவளும், தாமரை போன்ற கண்களுடையவளும், ராகவனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் காக்கப்பட்டவளுமான இவள், இப்போது ஒரு மரத்தடியில் விகாரமான கண்களுடைய ராக்ஷசிகளால் காவல் காக்கப்படுகிறாள். பனியால் தாக்கப்பட்ட தாமரைக்கொடி போல அழகிழந்து, அடுத்தடுத்த துன்பங்களால் நசுக்கப்பட்டு, துணையைப் பிரிந்த சக்கரவாகப் பெண் பறவை போல ஜனகனின் மகள் பரிதாபமான நிலையை அடைந்திருக்கிறாள். மலர்ச்சுமையால் நுனிக்கிளைகள் தாழ்ந்த அசோக மரங்கள் இவளுக்குக் கடுமையான சோகத்தை உண்டாக்குகின்றன; பனிக்காலம் நீங்கியதும் எழுந்த குளிர்க்கதிரோனான சந்திரனும் ஆயிரக்கணக்கான கதிர்களுடைய சூரியன் போல வெப்பத்தை உண்டாக்குகிறான்.’ இவ்வாறு இந்தப் பொருளை ஆராய்ந்து, ‘இவளே சீதை’ என்ற உறுதியான அறிவு பெற்ற, வலிமையும் வேகமும் உடைய, வானரர்களில் சிறந்த அந்தக் குரங்கு அதே மரத்தில் பதுங்கி அமர்ந்தது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ரக்ஷிதா’ (காக்கப்பட்டவள்), ‘ஸம்ரக்ஷ்யதே’ (காவல் காக்கப்படுகிறாள்) என்ற இரு சொற்களின் முரண் — முன்பு அன்பால் காக்கப்பட்டவள், இப்போது சிறைப்பிடிப்பால் காக்கப்படுகிறாள். ‘க்ஷிதிக்ஷமா’ — பூமியைப் போலப் பொறுமையுடையவள்; சீதை பூமியில் பிறந்தவள். முப்பதாம் சுலோகத்தில் இரவில் துணையைப் பிரியும் சக்கரவாகப் பெண் பறவை — பிரிவுக்குப் புகழ்பெற்ற உவமை; ‘ஹிமஹதநலினீ’ — பனிக்காலத்தில் தாமரைக்கொடி அழகை இழக்கிறது. முப்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் முரண்தோற்றம் — அசோகங்கள் (சோகம் நீக்குபவை) சோகத்தை உண்டாக்குகின்றன, குளிர்க்கதிரோன் வெப்பத்தைத் தருகிறான். இறுதி நான்கு சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் அமைந்தவை — 29, 31, 32 ஆகியவை இந்திரவஜ்ரா-உபஜாதி யாப்பில், 30 புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில். முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ஜாதபுத்தி:’ — முடிவு முழுமையானது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நிவிஷ்டபுத்தி:’. அந்தக் குரங்கு அங்கேயே மறைந்து இருக்கிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனின் வருகை நிகழும். இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘மமாபி’ (எனக்கும்) — ராமனைப் போல எனக்கும்; தூதன் தன் தலைவனின் துயரத்தைத் தானே உணர்கிறான்.

ಪ್ರಶಂಸನೀಯಳಾದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಗುಣಾಭಿರಾಮನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು. ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು — ‘ಗುರುಗಳಿಂದ ವಿನಯವನ್ನು ಕಲಿತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾನ್ಯಳಾದ, ಹಿರಿಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯೂ ದುಃಖಾರ್ತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದರೆ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟ. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಈ ದೇವಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ನಡತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನಳಾದ, ಕುಲ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನಳಾದ ವೈದೇಹಿಗೆ ರಾಘವನು ಯೋಗ್ಯನು, ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಇವಳು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳು.’ ಹೊಸ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ ಶೋಕವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲೋ ಹಿ ದುರತಿಕ್ರಮಃ’ — ಇಂಥವಳೂ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ ಎಂದರೆ ಕಾಲದ ಬಲವನ್ನು ಯಾರು ಮೀರಬಲ್ಲರು? ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಪಮೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಗಂಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಗಂಭೀರಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವಳಾಗಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಅನುರೂಪತೆ — ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ನಡತೆ, ಕುಲ, ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಮಾನ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ — ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಅವಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ. ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣೀರು ಅವನ ಕೋಮಲ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಸಹೃದಯನೂ ಹೌದು. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಗುರುಪ್ರಿಯಾ’ — ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವಳನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

‘ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗಾಗಿಯೇ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾಲಿ ಹತನಾದನು, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಕಬಂಧನೂ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ವನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರಾಧನನ್ನು ರಾಮನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಶಂಬರನನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ ಕೊಂದನು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಕರ್ಮಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ತ್ರಿಶಿರನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದೂಷಣನೂ ಹತನಾದನು. ವಾಲಿಯು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ದುರ್ಲಭವಾದ ವಾನರರ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಲೋಕವಿಶ್ರುತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಇವಳ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಪಡೆದನು. ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಗರವನ್ನೂ ನಾನು ದಾಟಿದೆನು, ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಪುರಿಯನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಿದೆನು. ಇವಳಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಲೀ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನಾಗಲೀ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ಯುಕ್ತವೇ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ ಒಂದು ಕಡೆ, ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಸೀತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ — ಹೀಗೆ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟರೆ ಇಡೀ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯವೂ ಸೀತೆಯ ಒಂದು ಕಲೆಗೂ ಸಮನಾಗದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಕಥಾನಕವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ವಿರಾಧ, ಖರ ದೂಷಣ ತ್ರಿಶಿರರು, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯ, ತನ್ನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಲ್ಲ, ಭಾವಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲ ಸೀತೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮೌಲ್ಯ ಅಪರಿಮಿತ. ‘ನಾಪ್ನುಯಾತ್ಕಲಾಮ್’ — ಹದಿನಾರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮನಾಗದು; ಇದು ಅತಿಶಯದ ನುಡಿಗಟ್ಟು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕವಿಶ್ರುತಃ’ (ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸತ್ಕೃತಮ್’ (ಲೋಕದಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದು ಐಶ್ವರ್ಯದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾಽಽಕ್ರಾಂತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ ದಾಟಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮವನ್ನು ವಿನಮ್ರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಮತ್ತು ಕಬಂಧರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹನುಮಂತನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಶಂಬರಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ್ದು ಉಪಮಾನ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದ ಯುದ್ಧ — ಏಕಾಂಗಿ ರಾಮನಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ಇದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯೇವ ಮೇ ಮತಿಃ’ — ರಾಮನಿಗೆ ಬರಬಹುದಾದ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ತಕ್ಕಡಿಯ ಕಲ್ಪನೆ — ಒಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆ; ಆದರೂ ಸೀತೆಯ ತಟ್ಟೆಯೇ ಭಾರವಾದದ್ದು.

‘ಧರ್ಮಶೀಲನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು, ಪತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತೆಯಾದ ಆ ಸೀತೆಯೇ ಇವಳು. ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಉಳುತ್ತಿದ್ದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದವಳು, ತಾವರೆಯ ಪರಾಗದಂತಿರುವ ಶುಭವಾದ ಗದ್ದೆಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವಳು. ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಆರ್ಯಶೀಲನಾದ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದ ರಾಜ ದಶರಥನ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ಸೊಸೆ ಇವಳು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ಕೃತಜ್ಞನಾದ, ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯಾದ ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದ ಬಲದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಫಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ, ಪತಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ, ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ವನದಲ್ಲೂ ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳು ಇವಳು. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಸದಾ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುವ, ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರಳಲ್ಲದ ಇವಳೇ ಈ ಯಾತನೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಜೀವನದ ನಾಲ್ಕು ಸಂಬಂಧಗಳು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ಜನಕನ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ, ರಾಮನ ಪತ್ನಿ, ರಾವಣನ ಬಂದಿ. ಮೊದಲ ಮೂರು ಗೌರವಪೂರ್ಣ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ದುಃಖಮಯ — ಈ ವೈಷಮ್ಯವೇ ಹನುಮಂತನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಯೋನಿಜೆಯಾದ ಸೀತೆಯ ಜನ್ಮಕಥೆ — ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಉಳುತ್ತಿದ್ದ ಹೊಲದಿಂದ ಅವಳು ಮೇಲೆದ್ದಳು, ಗದ್ದೆಯ ಧೂಳು ಅವಳ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ತಾವರೆಯ ಪರಾಗದಂತಿತ್ತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಅವಳ ಸಂತೋಷ — ‘ವನೇಽಪಿ ಭವನೇ ಯಥಾ’ (ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ವನದಲ್ಲೂ). ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನರ್ಥಾನಾಮಭಾಗಿನೀ’ — ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಲ್ಲ, ಆದರೂ ದುಃಖಿನಿ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಜನಕಸ್ಯ … ಮೈಥಿಲರಾಜಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ರಮವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಮೈಥಿಲಸ್ಯ … ಜನಕರಾಜಸ್ಯ’. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಆರ್ಯಶೀಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗದವನು — ಇವು ಅವನ ಸೊಸೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಕೃತಜ್ಞ, ಆತ್ಮಜ್ಞ — ಅಂತಹವನ ಪತ್ನಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದು ಅತೀವ ಅನುಚಿತ ಎಂಬ ಭಾವ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭರ್ತೃಸ್ನೇಹಬಲಾತ್ಕೃತಾ’ — ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾದವಳು. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭರ್ತೃದೃಢವ್ರತಾ’ (ಪತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸಾರ.

‘ರಾವಣನಿಂದ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡ ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಬಾಯಾರಿದವನು ಬಯಸುವಂತೆ, ಶೀಲಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಇವಳನ್ನು ರಾಘವನು ಕಾಣಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ, ಇವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು ರಾಘವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನು ತೊರೆದ, ಬಂಧುಜನರಿಂದ ಅಗಲಿದ ಇವಳು ಅವನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಈ ಹೂಹಣ್ಣಿನ ಮರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಏಕಾಗ್ರಹೃದಯಳಾದ ಇವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ಆಭರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಶೋಭೆ; ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಇವಳು ಶೋಭೆಗೆ ಅರ್ಹಳಾಗಿದ್ದರೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇವಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ದುಃಖದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ — ಅವನು ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ಬಾಯಾರಿದ ಪಥಿಕನು ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸುವಂತೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅರವಟ್ಟಿಗೆ ರಾವಣನಿಂದ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿದೆ, ಮುರಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಮೆ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಧ್ಯಾನ — ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿ ಒಳಗೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಮ ಆಭರಣ ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಐವತ್ತಮೂರನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಧಾರಯತ್ಯಾತ್ಮನೋ ದೇಹಂ ನ ದುಃಖೇನಾವಸೀದತಿ’; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುರುತೇ’, ‘ದುಃಖೇನ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಸಮಾಗಮಕಾಂಕ್ಷಿಣೀ’ — ಸೀತೆಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ರಾಮನೊಡನೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶೋಭನಾರ್ಹಾ ನ ಶೋಭತೇ’ — ಯೋಗ್ಯತೆಯಿದೆ, ಆದರೆ ನಿಮಿತ್ತವಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುವುದು ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮ.

‘ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ, ಶತಪತ್ರ ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ ಇವಳು ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ. ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲೆಯಾದ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ರಾಘವಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದವಳು ಈಗ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಹಿಮದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತಾವರೆಯಂತೆ ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ವಿಪತ್ತುಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಜನಕಸುತೆ ಸಂಗಾತಿಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಚಕ್ರವಾಕಿಯಂತೆ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಹೂಭಾರದಿಂದ ತುದಿಕೊಂಬೆಗಳು ಬಾಗಿದ ಅಶೋಕಗಳು ಇವಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ಶೋಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಹಿಮ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಉದಯಿಸಿದ ತಂಪು ಕಿರಣಗಳ ಚಂದ್ರನೂ ಸಹಸ್ರಕಿರಣನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಮೂಡಿದ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಪಿಯು ಆ ಮರವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಿತಾ’, ‘ಸಂರಕ್ಷ್ಯತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧ — ಹಿಂದೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳು, ಈಗ ನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿರುವವಳು. ‘ಕ್ಷಿತಿಕ್ಷಮಾ’ — ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲೆ, ಭೂಮಿಜೆಯಾದ ಸೀತೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಾತಿಯಿಂದ ಅಗಲುತ್ತದೆ — ಇದು ವಿರಹದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆ; ‘ಹಿಮಹತನಲಿನೀ’ — ಶಿಶಿರದಲ್ಲಿ ತಾವರೆಗೊಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ — ಅಶೋಕಗಳು ಶೋಕವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ, ತಂಪು ಕಿರಣಗಳವನು ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — 29, 31, 32 ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ-ಉಪಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ, 30 ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಜಾತಬುದ್ಧಿಃ’ — ನಿಶ್ಚಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿವಿಷ್ಟಬುದ್ಧಿಃ’ (ಬುದ್ಧಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ). ಕಪಿಯು ಅಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಗಮನವಾಗುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಮಾಪಿ’ (ನನಗೂ) — ರಾಮನಂತೆ ನನಗೂ; ದೂತನು ಸ್ವಾಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

പ്രശംസ അർഹിക്കുന്ന ആ സീതയെയും ഗുണങ്ങളാൽ മനോഹരനായ രാമനെയും പ്രശംസിച്ചശേഷം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ധ്യാനിച്ച്, കണ്ണീരു നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ തേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ സീതയെക്കുറിച്ചു വിലപിച്ചു — ‘ഗുരുജനങ്ങളാൽ വിനയം ശീലിച്ച ലക്ഷ്മണനു ബഹുമാന്യയും, ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനു പ്രിയയുമായ സീതപോലും ദുഃഖാർത്തയാണെങ്കിൽ, കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. ധീമാനായ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദൃഢനിശ്ചയം അറിയുന്ന ഈ ദേവി, വർഷകാലാരംഭത്തിലെ ഗംഗപോലെ, അധികം ക്ഷോഭിക്കുന്നില്ല. ശീലത്തിലും വയസ്സിലും സ്വഭാവത്തിലും തുല്യയും, കുലത്തിലും ലക്ഷണങ്ങളിലും തുല്യയുമായ വൈദേഹിക്കു രാഘവൻ യോഗ്യനാണ്, കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഇവൾ അവനും.’ പുതുസ്വർണംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, ലോകത്തിനു പ്രിയയായ ലക്ഷ്മീദേവിയെപ്പോലെയുള്ള അവളെ കണ്ട് അവൻ മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തെത്തി, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഹർഷം ശോകമായി മാറുന്നു — സീതയെ കണ്ടെത്തിയിട്ടും അവളുടെ ദുഃഖം കണ്ട് അവൻ കരയുന്നു. ‘കാലോ ഹി ദുരതിക്രമഃ’ (കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ) — ഇത്തരമൊരുവൾപോലും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കാലത്തിന്റെ ബലത്തെ ആർക്കു മറികടക്കാനാവും? നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗംഗയുടെ ഉപമ — വർഷകാലത്തുപോലും ഗംഗ അത്യധികം ക്ഷോഭിക്കുന്നില്ല, കാരണം അതു ഗംഭീരയാണ്; അതുപോലെ സീതയും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമം അറിയുന്നതിനാൽ ധൈര്യം കൈവിടുന്നില്ല. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഇരുവരുടെയും അനുരൂപത — ശീലം, വയസ്സ്, സ്വഭാവം, കുലം, ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം സമാനം. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൾ ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ — രാമൻ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ എന്നു ധ്വനി. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സീതാമാശ്രിത്യ’ എന്നാൽ സീതയെ ഉദ്ദേശിച്ച്, അവളെക്കുറിച്ച്. ഹനുമാന്റെ കണ്ണീർ അവന്റെ കോമളഹൃദയത്തെ കാണിക്കുന്നു; അവൻ വെറും വീരനല്ല, സഹൃദയനുമാണ്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗുരുപ്രിയാ’ എന്നാൽ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനായ രാമന്റെ പ്രിയ; ലക്ഷ്മണൻ അവളെ മാതാവിനെപ്പോലെ ബഹുമാനിച്ചിരുന്നു.

‘വിശാലാക്ഷിയായ ഇവൾക്കുവേണ്ടിയാണ് മഹാബലനായ ബാലി വധിക്കപ്പെട്ടത്, പരാക്രമത്തിൽ രാവണനു തുല്യനായ കബന്ധനും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്. വനത്തിൽവച്ച് രാമൻ പരാക്രമം കാട്ടി, ഭീമപരാക്രമിയായ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസനെ, യുദ്ധത്തിൽ മഹേന്ദ്രൻ ശംബരനെയെന്നപോലെ, വധിച്ചു. ജനസ്ഥാനത്തിൽ ഭീകരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ അഗ്നിജ്വാലപോലെയുള്ള ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ആത്മജ്ഞനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ഖരനെ വധിച്ചു, ത്രിശിരസ്സിനെയും മഹാതേജസ്വിയായ ദൂഷണനെയും വീഴ്ത്തി. ബാലി കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്ന, ദുർലഭമായ വാനരന്മാരുടെ ഐശ്വര്യം ലോകവിശ്രുതനായ സുഗ്രീവൻ നേടിയതും ഇവൾ നിമിത്തമാണ്. ശ്രീമാനും നദീനദങ്ങളുടെ അധിപനുമായ സമുദ്രത്തെ ഞാൻ കടന്നതും, ഈ നഗരം ഞാൻ പരിശോധിച്ചതും വിശാലാക്ഷിയായ ഇവൾക്കുവേണ്ടിയാണ്. ഇവൾക്കുവേണ്ടി രാമൻ സമുദ്രംവരെയുള്ള ഭൂമിയെയോ ലോകത്തെത്തന്നെയോ കീഴ്മേൽ മറിച്ചാലും അതു യുക്തംതന്നെ എന്നാണ് എന്റെ മതം. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രാജ്യമോ ജനകാത്മജയായ സീതയോ — എന്നു തുലാസിൽ വച്ചുനോക്കിയാൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യം മുഴുവനും സീതയുടെ ഒരു കലയ്ക്കുപോലും തുല്യമാകില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആരണ്യകാണ്ഡംമുതൽ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡംവരെയുള്ള കഥ മുഴുവൻ ചുരുക്കി ഓർമിക്കുന്നു — വിരാധൻ, ഖരദൂഷണത്രിശിരസ്സുകൾ, കബന്ധൻ, ബാലി, സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യം, തന്റെ സമുദ്രലംഘനം. കാലക്രമമല്ല, ഭാവക്രമമാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ഈ കർമങ്ങൾക്കെല്ലാം മൂലം സീതയാണ് — അതിനാൽ അവളുടെ മൂല്യം അളവറ്റതാണ്. ‘നാപ്നുയാത്കലാം’ (ഒരു കലയ്ക്കുപോലും തുല്യമാകില്ല) — പതിനാറിലൊരംശംപോലുമില്ല; ഇത് അതിശയോക്തിയുടെ വാക്പ്രയോഗമാണ്. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ലോകവിശ്രുതഃ’ (ലോകപ്രസിദ്ധൻ — സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷണം) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ലോകസത്കൃതം’ (ലോകം ആദരിക്കുന്ന) എന്ന് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ വിശേഷണമായി. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മയാഽഽക്രാന്തഃ’ (ഞാൻ കടന്നത്) എന്നതു തന്റെ സ്വന്തം കർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഹനുമാന്റെ വിനീതമായ പരാമർശമാണ്. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാലിയെയും കബന്ധനെയും ആദ്യം പരാമർശിക്കുന്നു — കാരണം അവരാണ് ഹനുമാന്റെ ഓർമയിൽ ഏറ്റവും അടുത്തുള്ളത്. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ശംബരാസുരനെ വധിച്ചതാണ് ഉപമാനം. ഒമ്പതിലും പത്തിലും ജനസ്ഥാനയുദ്ധം — ഏകനായ രാമൻ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു; അത് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യുക്തമിത്യേവ മേ മതിഃ’ (യുക്തംതന്നെ എന്നാണ് എന്റെ മതം) — രാമന് ഉണ്ടാകാനിടയുള്ള ക്രോധത്തെപ്പോലും ഹനുമാൻ ന്യായമായി കരുതുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ തുലാസിന്റെ സങ്കല്പം — ഒരു തട്ടിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യം, മറ്റേതിൽ സീത; എന്നിട്ടും സീതയുടെ തട്ടാണ് കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളത്.

‘ധർമശീലനും മഹാത്മാവുമായ ജനകന്റെ, മിഥിലാരാജന്റെ, പുത്രിയും ഭർത്താവിനോടു ദൃഢവ്രതയുമായ സീതയാണ് ഇവൾ. കലപ്പയുടെ മുന കീറിയ വയലിൽ ഭൂമി പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്നവൾ, താമരപ്പൂമ്പൊടിപോലെയുള്ള ശുഭമായ വയൽമണ്ണ് പുരണ്ടവൾ. വിക്രമശാലിയും ആര്യശീലനും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവനുമായ ദശരഥരാജാവിന്റെ മൂത്ത, യശസ്വിനിയായ മരുമകളാണ് ഇവൾ. ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും ആത്മജ്ഞനുമായ രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയായ ഇവൾ രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായിരിക്കുന്നു. ഭർത്തൃസ്നേഹത്തിന്റെ ബലത്താൽ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, കഷ്ടപ്പാടുകളെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാതെ, അവൾ നിർജനമായ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. കായ്കനികളിലും കിഴങ്ങുകളിലും സംതൃപ്തയായി, ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയിൽ മുഴുകി, കൊട്ടാരത്തിലെന്നപോലെ വനത്തിലും പരമമായ ആനന്ദം അനുഭവിച്ചിരുന്നവളാണ് അവൾ. സ്വർണവർണമായ ശരീരമുള്ള, എപ്പോഴും പുഞ്ചിരിയോടെ സംസാരിക്കുന്ന, അനർഥങ്ങൾ അർഹിക്കാത്ത അവൾതന്നെയാണ് ഈ യാതന സഹിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ജീവിതത്തിലെ നാലു ബന്ധങ്ങൾ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ജനകന്റെ പുത്രി, ദശരഥന്റെ മരുമകൾ, രാമന്റെ പത്നി, രാവണന്റെ തടവുകാരി. ആദ്യത്തെ മൂന്നും ഗൗരവപൂർണം, നാലാമത്തേതു ദുഃഖമയം — ഈ വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ ശോകത്തിനു ഹേതു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അയോനിജയായ സീതയുടെ ജന്മകഥ — കലപ്പകൊണ്ട് ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന വയലിൽനിന്ന് അവൾ ഉയർന്നുവന്നു; വയലിലെ പൊടി അവളുടെ ശരീരത്തിൽ താമരപ്പൂമ്പൊടിപോലെ. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ വനവാസത്തിലും അവളുടെ സന്തോഷം — ‘വനേഽപി ഭവനേ യഥാ’ (കൊട്ടാരത്തിലെന്നപോലെ വനത്തിലും). ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അനർഥാനാമഭാഗിനീ’ (അനർഥങ്ങൾക്ക് അവകാശിയല്ലാത്തവൾ) — ദുഃഖം അർഹിക്കാത്തവൾ, എന്നിട്ടും ദുഃഖിത. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ജനകസ്യ … മൈഥിലരാജസ്യ’ (ജനകന്റെ … മിഥിലാരാജന്റെ) എന്ന പദക്രമം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മൈഥിലസ്യ … ജനകരാജസ്യ’ (മൈഥിലന്റെ … ജനകരാജന്റെ). പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ദശരഥന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — വിക്രാന്തൻ, ആര്യശീലൻ, യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവൻ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരുമകളുടെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — ധർമജ്ഞൻ, കൃതജ്ഞൻ, ആത്മജ്ഞൻ — അത്തരമൊരുവന്റെ പത്നി രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായത് അത്യന്തം അനുചിതം എന്നു ഭാവം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭർതൃസ്നേഹബലാത്കൃതാ’ — ബലാത്കാരത്താലല്ല, സ്നേഹത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതയായി. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭർതൃദൃഢവ്രതാ’ (ഭർത്താവിനോടു ദൃഢവ്രതയായവൾ) എന്ന വിശേഷണമാണ് ഈ പ്രശംസയുടെയെല്ലാം സാരം.

‘ദാഹിച്ചവൻ രാവണൻ തകർത്ത തണ്ണീർപ്പന്തലിനെയെന്നപോലെ, ശീലസമ്പന്നയായ ഇവളെ കാണാൻ രാഘവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവ് ഭൂമി വീണ്ടും നേടുമ്പോഴെന്നപോലെ, ഇവളെ വീണ്ടും ലഭിക്കുമ്പോൾ രാഘവൻ തീർച്ചയായും ആനന്ദിക്കും. കാമഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ബന്ധുജനങ്ങളിൽനിന്ന് അകന്ന്, അവനുമായുള്ള സമാഗമം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഇവൾ സ്വന്തം ദേഹം നിലനിർത്തുന്നത്. ഇവൾ രാക്ഷസിമാരെ കാണുന്നില്ല, ഈ പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ള മരങ്ങളെയും കാണുന്നില്ല; ഏകാഗ്രഹൃദയയായ ഇവൾ തീർച്ചയായും രാമനെമാത്രമാണ് ഉള്ളിൽ കാണുന്നത്. സ്ത്രീക്കു ഭർത്താവ് ആഭരണത്തെക്കാളും ശോഭനമാണ്; അവനില്ലാതെ, ശോഭ അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും ഇവൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഇവളില്ലാതെയും രാമൻ സ്വന്തം ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ദുഃഖത്താൽ തളർന്നുവീഴുന്നില്ല — ദുഷ്കരമായ കാര്യമാണ് അവൻ ചെയ്യുന്നത്.’ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ — ദാഹിച്ച വഴിയാത്രക്കാരൻ തണ്ണീർപ്പന്തലിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ സീതയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; തണ്ണീർപ്പന്തൽ രാവണൻ തകർത്തതാണ് — തകർന്നതെങ്കിലും വെള്ളം അവിടെയുണ്ട്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവിനു രാജ്യം വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നതിന്റെ ഉപമ — രാമൻ സ്വയവും രാജ്യഭ്രഷ്ടനാണ്, അതിനാൽ ഈ ഉപമ അവന്റെ അവസ്ഥയെ സ്പർശിക്കുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ ധ്യാനം — അവൾ രാക്ഷസിമാരെപ്പോലും കാണുന്നില്ല; അവളുടെ ദൃഷ്ടി ഉള്ളിൽ രാമനിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭർത്താവുതന്നെയാണു സ്ത്രീയുടെ പരമമായ ആഭരണം എന്ന സൂക്തി. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ആവർത്തിക്കുന്നു — ‘ധാരയത്യാത്മനോ ദേഹം ന ദുഃഖേനാവസീദതി’ (ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ദുഃഖത്താൽ തളരുന്നില്ല); എന്നാൽ ഇവിടെ ‘കുരുതേ’ (ചെയ്യുന്നു), ‘ദുഃഖേന’ (ദുഃഖത്താൽ) എന്നാണു പാഠം. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തത്സമാഗമകാങ്ക്ഷിണീ’ (അവനുമായുള്ള സമാഗമം കാംക്ഷിക്കുന്നവൾ) — രാമനുമായുള്ള പുനസ്സമാഗമമാണ് സീതയുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏക പ്രയോജനം. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശോഭനാർഹാ ന ശോഭതേ’ (ശോഭ അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും ശോഭിക്കുന്നില്ല) — യോഗ്യതയുണ്ട്, എന്നാൽ നിമിത്തമില്ല. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ധൈര്യത്തെയും പ്രശംസിക്കുന്നു — പ്രിയയില്ലാതെയുള്ള ജീവിതം ദുഷ്കരമായ കർമമാണ്.

‘കറുത്ത കേശാന്തങ്ങളുള്ള, താമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, സുഖം അർഹിക്കുന്ന ഇവൾ ദുഃഖിതയാണെന്നറിഞ്ഞ് എന്റെ മനസ്സും വ്യഥിതമായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലയും താമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ, രാഘവനും ലക്ഷ്മണനും സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന അവളെ ഇപ്പോൾ മരച്ചുവട്ടിൽ വികൃതനേത്രകളായ രാക്ഷസിമാർ കാവൽ നിൽക്കുന്നു. മഞ്ഞേറ്റു വാടിയ താമരപ്പൊയ്കപോലെ ശോഭ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ആപത്തുകളുടെ പരമ്പരയാൽ പീഡിതയായി, ഇണയിൽനിന്നു വേർപെട്ട ചക്രവാകിയെപ്പോലെ ജനകപുത്രി ദയനീയമായ അവസ്ഥയിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. പൂഭാരത്താൽ തലപ്പുകൾ താഴ്ന്ന ശാഖകളുള്ള അശോകങ്ങൾ ഇവൾക്കു കടുത്ത ശോകം ഉളവാക്കുന്നു; ശിശിരം കഴിഞ്ഞ് ഉദിച്ചുയർന്ന ശീതരശ്മിയായ ചന്ദ്രൻപോലും ആയിരക്കണക്കിനു രശ്മികളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ ഇവൾക്കു താപം ഉളവാക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ കാര്യം ആലോചിച്ച്, ‘ഇതു സീതതന്നെ’ എന്നു നിശ്ചയം വന്ന ബലവാനും വേഗശാലിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ കപി ആ മരത്തിൽത്തന്നെ മറഞ്ഞിരുന്നു. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷിതാ’ (സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൾ), ‘സംരക്ഷ്യതേ’ (കാവലിലാണ്) എന്നീ പദങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം — മുമ്പു സ്നേഹത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൾ, ഇപ്പോൾ നിഗ്രഹത്താൽ കാവലിൽ. ‘ക്ഷിതിക്ഷമാ’ — ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീല, ഭൂമിജയായ സീത. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാത്രിയിൽ ഇണയിൽനിന്നു വേർപെടുന്ന ചക്രവാകി — വിരഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ; ‘ഹിമഹതനലിനീ’ — ശിശിരത്തിൽ താമരപ്പൊയ്ക ശോഭ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വിരോധാഭാസം — അശോകങ്ങൾ ശോകം ഉളവാക്കുന്നു, ശീതരശ്മി താപം നൽകുന്നു. ഈ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 29, 31, 32 ഇന്ദ്രവജ്രാ-ഉപജാതിയിലും, 30 പുഷ്പിതാഗ്രയിലും. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജാതബുദ്ധിഃ’ (നിശ്ചയം വന്നവൻ) — നിശ്ചയം പൂർണമായി; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിവിഷ്ടബുദ്ധിഃ’ (ബുദ്ധി ഉറച്ചവൻ). കപി അവിടെത്തന്നെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ആഗമനം ഉണ്ടാകും. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മമാപി’ (എന്റെയും) — രാമന്റേതുപോലെ എന്റെയും; ദൂതൻ സ്വാമിയുടെ ദുഃഖം സ്വയം അനുഭവിക്കുന്നു.

Having praised Sītā, so worthy of praise, and Rāma, delightful in his virtues, the bull among monkeys fell to thinking again. After a moment's reflection, his eyes brimming with tears, the mighty Hanumān lamented over Sītā: "If even Sītā — honoured by Lakṣmaṇa, who was trained by his elders, and beloved of his elder brother Rāma — is stricken with grief, then Time is hard indeed to overcome. Yet, knowing the resolve of Rāma and of wise Lakṣmaṇa, the queen is not greatly shaken, as the Gaṅgā is not shaken by the coming of the rains. Equal to him in character, age and conduct, equal in lineage and in the marks of the body, Vaidehī is worthy of Rāghava, and this dark-eyed lady of him." Seeing her, bright as new gold, like Śrī, the beloved of the world, he went to Rāma in his mind and spoke on. Here his joy turns to grief: he has found Sītā, but seeing her misery he weeps. "Time is hard to overcome": if even such a woman comes to grief, who can escape the power of Time? The Gaṅgā, being deep, is not greatly stirred even in the rains, and so Sītā, knowing the might of Rāma and Lakṣmaṇa, does not lose her composure. The two are matched in character, age, conduct, family and bodily marks; and calling her Śrī suggests that Rāma is like Viṣṇu. Lakṣmaṇa honoured her as a mother, as the wife of his elder brother. Hanumān's tears show his tender heart: he is not only a hero but a man of feeling.

"For the sake of this large-eyed lady mighty Vālin was killed, and Kabandha, Rāvaṇa's equal in valour, was struck down. For her Rāma, by his valour, killed the rākṣasa Virādha of terrible prowess in battle in the forest, as great Indra killed Śambara. Fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds were slain in Janasthāna with arrows like flames of fire; Khara was slain in battle, Triśiras struck down, and mighty Dūṣaṇa too, by Rāma, whose greatness the world knows. Because of her, world-famous Sugrīva won the lordship of the monkeys, which Vālin had guarded and which was so hard to gain. For the sake of this large-eyed lady I crossed the glorious ocean, lord of rivers and streams, and searched this city. If for her sake Rāma were to turn over the whole earth bounded by the sea, and the whole world besides, it would be fitting — so I think. Weigh sovereignty over the three worlds against Sītā, Janaka's daughter: the kingdom of all three worlds would not equal a fraction of her." Here Hanumān sums up the whole story from the Araṇya Kāṇḍa to the Kiṣkindhā Kāṇḍa — Virādha, Khara, Dūṣaṇa and Triśiras, Kabandha, Vālin, Sugrīva's kingdom and his own leap across the sea — not in the order of time but in the order of feeling, naming Vālin and Kabandha first because they are freshest in his memory. At the root of all these deeds is Sītā, so her worth is beyond measure. In Janasthāna Rāma alone killed fourteen thousand rākṣasas, as the Araṇya Kāṇḍa told. He mentions his own deed modestly among the rest, and he thinks even Rāma's imagined wrath would be just. He pictures a balance: sovereignty over the three worlds on one side and Sītā on the other, and still Sītā's side is heavier — the world would not match even a sixteenth part of her.

"This is Sītā, daughter of the righteous and great-souled Janaka, king of Mithilā, firm in her vows to her husband; who rose from the earth, splitting it open in a field furrowed by the plough, covered with the lovely dust of the field like lotus pollen. She is the eldest, glorious daughter-in-law of King Daśaratha — valiant, noble in character, never turning back in battle. This beloved wife of Rāma, who knows dharma, is grateful and knows his own self, has fallen into the power of rākṣasīs. Giving up every pleasure, moved by the strength of her love for her husband and heedless of hardship, she went into the lonely forest; content with fruit and roots, devoted to serving her husband, she found as much joy in the forest as in a palace. This lady with golden limbs, who always spoke with a smile, who never deserved misfortune, now endures this torment." Four relations of Sītā's life are recalled: daughter of Janaka, daughter-in-law of Daśaratha, wife of Rāma — and captive of Rāvaṇa. The first three are glorious, the fourth full of grief, and this contrast is the cause of Hanumān's sorrow. The story of her birth is told: not born of a womb, she rose from a field as it was ploughed, and the dust of the furrow on her body was like lotus pollen. The virtues of Daśaratha and of Rāma heighten the wrong: that the wife of such a man should be in the power of rākṣasīs is utterly unfitting. She went to the forest compelled by nothing but love, and was as happy there as at home; she does not deserve suffering, and yet she suffers. "Firm in her vows to her husband" is the heart of all his praise.

"Rāghava longs to see her, so rich in virtue, as a thirsty man longs for a watering-place that Rāvaṇa has wrecked — broken, but with water still in it. Surely, when he wins her back, Rāghava will rejoice like a king who, having lost his kingdom, wins back the earth — an image that touches Rāma's own state, for he too has lost his kingdom. Bereft of pleasures and comforts and parted from her kin, she keeps her body alive only in the hope of being reunited with him; that is the one purpose of her life. She does not look at the rākṣasīs, nor at these trees of flowers and fruit; her heart fixed on one alone, she surely sees only Rāma, her gaze turned inward on him. A husband is a woman's finest ornament, finer even than jewels; without him this lady, who deserves to shine, does not shine — she has all the fitness, but not the cause. And Rāma, the lord, does a hard thing indeed in keeping his body alive without her and not sinking beneath his sorrow." So Hanumān praises Rāma's endurance too, for to live without his beloved is a hard deed.

"Knowing that this lady, with her dark hair and eyes like a hundred-petalled lotus, who deserves happiness, is so unhappy, my own heart aches as well." The envoy feels his master's grief as his own. "She who is patient as the earth, her mother, with eyes like lotuses, who was once guarded by Rāghava and Lakṣmaṇa, is now guarded at the foot of a tree by rākṣasīs with hideous eyes — once guarded by love, now by captivity. Her beauty gone like a lotus struck by frost, crushed by one misfortune after another, like a cakravākī parted from her mate at night, Janaka's daughter has come to a pitiful state. The aśoka trees, their branch-tips bowed with blossom, only deepen her sorrow, and the cool-rayed moon, risen at winter's end, burns her like the sun with its thousands of rays" — the "sorrowless" trees bring sorrow and the cool moon brings heat. Having weighed the matter thus and become certain that this was Sītā, the mighty, swift bull among monkeys settled himself in that tree and sat down. There he stays hidden; in the next sarga Rāvaṇa will come.