शिंशपायां स्थितः हनूमान् मैथिलीं मार्गमाणः तत्रस्थः सर्वतः वीक्षमाणः सर्वां महीं अन्ववैक्षत। सा वनिका सन्तानकलताभिः पादपैः च उपशोभिता, दिव्यगन्धरसोपेता, सर्वतः समलङ्कृता, नन्दनसङ्काशा, मृगपक्षिभिः आवृता, हर्म्यप्रासादसम्बाधा, कोकिलाकुलनिःस्वना च आसीत्। काञ्चनोत्पलपद्माभिः वापीभिः उपशोभिता, बह्वासनकुथोपेता, बहुभूमिगृहायुता सा वनिका सर्वर्तुकुसुमैः रम्यैः फलवद्भिः पादपैः शोभते स्म। पुष्पितानाम् अशोकानां श्रिया सा सूर्योदयप्रभा इव, प्रदीप्ता इव च मारुतेः दृष्टौ आसीत्। शतशः विनिष्पतद्भिः चित्रैः पुष्पावतंसकैः विहगैः सा निष्पत्रशाखा इव क्रियमाणा आसीत् — पक्षिणः यत्र उपविशन्ति, तत्र पुष्पाणि पत्राणि च पतन्ति। समूलपुष्परचिताः शोकनाशनाः अशोकाः, पुष्पभारातिभारैः मेदिनीं स्पृशन्तः इव, कुसुमिताः कर्णिकाराः, सुपुष्पिताः किंशुकाः च — तेषां प्रभया सः देशः सर्वतः प्रदीप्तः इव। पुंनागाः, सप्तपर्णाः, चम्पकाः, उद्दालकाः च विवृद्धमूलाः सुपुष्पिताः शोभन्ते स्म। सहस्रशः अशोकाः — केचित् शातकुम्भनिभाः, केचित् अग्निशिखप्रभाः, केचित् नीलाञ्जननिभाः। सा वनिका विबुधोद्यानं नन्दनम् इव, कुबेरस्य चैत्ररथम् इव, अतिवृत्तम् इव अचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रिया युतम्, पुष्पज्योतिर्गणायुतं द्वितीयम् आकाशम् इव, पुष्परत्नशतैः चित्रं पञ्चमं सागरम् इव च आसीत्। सर्वर्तुपुष्पैः निचितं मधुगन्धिभिः पादपैः, नानानिनादैः, रम्यैः मृगगणद्विजैः, अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरं तत् उद्यानम् अभवत्। ‘अशोकैः शोकनाशनैः’ इति नामनिरुक्तिः — शोकं नाशयन्ति इति अशोकाः; किन्तु अत्रैव शोकमग्ना सीता वसति, अयं विरोधः कविना सूचितः। ‘पञ्चमं सागरम्’ इति — चतुर्णां समुद्राणाम् अनन्तरं पञ्चमः पुष्पसमुद्रः। अस्मिन् खण्डे कविः पूर्वसर्गस्य वर्णनं पुनः विस्तारयति, किन्तु इदानीं हनूमान् वृक्षस्य उपरि स्थितः, अतः दृष्टिः ऊर्ध्वात् अधः गच्छति — ‘महीम् अन्ववैक्षत’। द्वितीये सन्तानकाः कल्पवृक्षविशेषाः, तेषां लताः; तृतीये नन्दनम् इन्द्रस्य उद्यानम्। चतुर्थे ‘बहुभूमिगृहायुताम्’ इति — बहूनि भूमिगृहाणि, अथवा बहुभूमिकानि गृहाणि इति व्याख्याद्वयम्। पञ्चमे षष्ठे च अशोकानां रक्तपुष्पैः सा वनिका प्रज्वलिता इव दृश्यते — अयं वर्णः सूर्योदयस्य अरुणिमानं स्मारयति। षष्ठे सप्तमे च पक्षिणां पुष्पपत्रपातनं निरन्तरम् इति ‘असकृत्’ इति पदेन सूचितम्। अष्टमे अशोकाः पुष्पभारेण नम्राः भूमिं स्पृशन्ति इव — समृद्धेः विनयस्य च चित्रम्। नवमे दशमे च वृक्षनाम्नां सूची — पुंनागाः, सप्तपर्णाः, चम्पकाः, उद्दालकाः, कर्णिकाराः, किंशुकाः च। दशमे एकादशे च अशोकानां त्रयः वर्णाः — सुवर्णः, अग्निः, नीलाञ्जनम् — इति वैविध्यम्। द्वादशे पुष्पाणि ज्योतींषि इव, वनं द्वितीयम् आकाशम् इव — उपमा ऊर्ध्वं गच्छति; त्रयोदशे पुष्पाणि रत्नानि इव, वनं पञ्चमः सागरः इव। चतुर्दशे गन्धानां नादानां च बाहुल्यम्। एवं रूपं, वर्णः, गन्धः, ध्वनिः — सर्वे इन्द्रियविषयाः वर्णिताः। सप्तमे ‘अशोकैः शोकनाशनैः’ इति वृक्षनाम्नि श्लेषः; अयं श्लेषः अग्रिमेषु सर्गेषु अपि पुनः पुनः आगमिष्यति। एकादशे चैत्ररथं कुबेरस्य उद्यानं, नन्दनं च इन्द्रस्य — अशोकवनिका द्वयोः अपि दिव्ययोः उद्यानयोः अतिशयिनी इव वर्णिता; ‘अतिवृत्तमिव’ इति पदेन तत् स्पष्टम्। एवं रावणस्य ऐश्वर्यं देवानाम् ऐश्वर्यम् अपि अतिक्रामति, किन्तु तत्र वसन्ती सीता दुःखिनी।

शैलेन्द्रः इव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् इव तत् वनम् आसीत्। तस्याम् अशोकवनिकायां वानरपुङ्गवः अविदूरस्थं, मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं, कैलासपाण्डुरम्, ऊर्जितं चैत्यप्रासादं ददर्श। सः प्रासादः प्रवालकृतसोपानः, तप्तकाञ्चनवेदिकः, श्रिया चक्षूंषि मुष्णन् इव द्योतमानः इव, निर्मलः, प्रांशुभावत्वात् अम्बरम् उल्लिखन् इव आसीत्। चैत्यप्रासादः इति देवतायतनं, यत्र रक्षसां कुलदेवताः पूज्यन्ते इति व्याख्या; हिन्दीभाष्यं तं चैत्यप्रासादं मन्दिरम् इति वदति। तस्य धवलता कैलासेन उपमिता, उच्चता आकाशस्पर्शेन। ‘मुष्णन्तमिव चक्षूंषि’ इति — दर्शकानां दृष्टिं हरन्निव, तस्य कान्तिः तादृशी। अस्य प्रासादस्य समीपे एव सीता अग्रे दृश्यते; अतः अयं वर्णनक्रमः दृष्टेः सीतां प्रति गतिं सूचयति। सप्तदशे प्रवालैः कृतानि सोपानानि, तप्तकाञ्चनस्य वेदिका च — तस्य समृद्धिः अपूर्वा।

ततः हनूमान् मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्, उपवासकृशां, दीनां, पुनः पुनः निःश्वसन्तीं, शुक्लपक्षादौ अमलां चन्द्ररेखाम् इव क्षीणां सीतां ददर्श। मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभा सा धूमजालेन पिनद्धा विभावसोः शिखा इव आसीत्। एकेन पीतेन क्लिष्टेन उत्तमवाससा संवीता, सपङ्का, अनलङ्कारा सा विपद्मा पद्मिनी इव। पीडिता, दुःखसन्तप्ता, परिक्षीणा, तपस्विनी सा अङ्गारकेण ग्रहेण पीडिता रोहिणी इव आसीत्। अश्रुपूर्णमुखी, दीना, अनशनेन कृशा, शोकध्यानपरा, नित्यं दुःखपरायणा सा प्रियं जनम् अपश्यन्ती, राक्षसीगणं पश्यन्ती, स्वगणेन हीना श्वगणेन आवृता मृगी इव आसीत्। नीलनागाभया एकया वेण्या जघनं गतया सा नीरदापाये नीलया वनराज्या शोभमाना मही इव। सुखार्हां, दुःखसन्तप्तां, व्यसनानाम् अकोविदां, विशालाक्षीम् अधिकं मलिनां कृशां तां विलोक्य हनूमान् उपपादिभिः कारणैः ‘इयं सीता’ इति तर्कयामास। कामरूपिणा रक्षसा तदा ह्रियमाणा या यथारूपा दृष्टा, तथारूपा इयम् अङ्गना। अत्र सीतायाः अवस्था उपमामालया वर्ण्यते — चन्द्ररेखा, धूमावृता अग्निशिखा, विपद्मा पद्मिनी, ग्रहपीडिता रोहिणी, श्वभिः आवृता मृगी, वनराजिशोभिता मही च। प्रत्येका उपमा तस्याः सौन्दर्यं दुःखं च युगपत् दर्शयति — सौन्दर्यं निगूढं, न नष्टम्। ‘एकवेणी’ प्रोषितभर्तृकायाः लक्षणम्। ‘ह्रियमाणा तदा तेन’ इति हनूमतः स्मृतिः — ऋश्यमूके आकाशे ह्रियमाणा सीता वानरैः दृष्टा आसीत्। द्वाविंशे मुद्रणे ‘पीडितां … परिक्षीणां’ इति, समीक्षिते ‘व्रीडितां … परिम्लानां’। पञ्चविंशस्य उत्तरार्धं ‘नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव’ वुल्गेटमात्रम्। अष्टादशे ‘ततः’ इति पदेन दृष्टेः परिवर्तनं सूचितम् — प्रासादात् सीतां प्रति। प्रथमं सा ‘मलिनसंवीता’, ‘राक्षसीभिः समावृता’ इति बाह्यं रूपं, ततः ‘उपवासकृशा’, ‘निःश्वसन्ती’ इति आन्तरी अवस्था। एकोनविंशे शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखा — कृशा किन्तु निर्मला, वर्धमाना च; सीतायाः भाग्यस्य वृद्धेः अपि सूचना। विंशे धूमावृता अग्निशिखा — तस्याः तेजः निगूढं, न नष्टम्। त्रयोविंशे चतुर्विंशे च तस्याः एकाकिता — प्रियजनाः न, केवलं राक्षस्यः। एकविंशे ‘पीतेनैकेन संवीतां’ — अपहरणकाले धृतम् एकम् एव पीतं वस्त्रं, यस्य उत्तरीयं मार्गे पतितम्। ‘विपद्मामिव पद्मिनीम्’ — पद्मिनी जलेन पूर्णा, किन्तु पद्मैः विना शोभाहीना; तथा सीता जीवति, किन्तु अलङ्कारैः आनन्देन च विना। द्वाविंशे रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया, अङ्गारकेण पीडिता — रामस्य प्रिया रावणेन पीडिता इति ध्वनिः। षड्विंशे ‘व्यसनानामकोविदाम्’ — या पूर्वं दुःखं न ज्ञातवती, सा इदानीं दुःखमग्ना। सप्तविंशे हनूमान् कारणैः उपपादिभिः तर्कयति, न केवलं भावनया — अयं विवेकः। चतुर्विंशे ‘स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव’ इति उपमा राक्षसीनां हिंस्रतां सीतायाः भीरुतां च युगपत् दर्शयति।

पूर्णचन्द्रानना, सुभ्रूः, चारुवृत्तपयोधरा, प्रभया सर्वाः दिशः वितिमिराः कुर्वती सा देवी; नीलकण्ठी, बिम्बोष्ठी, सुमध्या, सुप्रतिष्ठिता, पद्मपलाशाक्षी सीता मन्मथस्य रतिः इव, सर्वस्य जगतः इष्टा पूर्णचन्द्रप्रभा इव आसीत्। भूमौ आसीना सुतनुः सा नियता तापसी इव, निःश्वासबहुला भीरुः भुजगेन्द्रवधूः इव। महता विततेन शोकजालेन सा न राजते स्म, धूमजालेन संसक्ता विभावसोः शिखा इव। सा सन्दिग्धा स्मृतिः इव, निपतिता ऋद्धिः इव, विहता श्रद्धा इव, प्रतिहता आशा इव, सोपसर्गा सिद्धिः इव, सकलुषा बुद्धिः इव, अभूतेन अपवादेन निपतिता कीर्तिः इव आसीत्। रामोपरोधव्यथिता, रक्षोगणनिपीडिता, अबला, मृगशावाक्षी सा ततस्ततः वीक्षमाणा, बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा अप्रसन्नेन वदनेन पुनः पुनः निःश्वसन्ती आसीत्। मलपङ्कधरा, दीना, मण्डनार्हा अपि अमण्डिता सा कालमेघैः आवृता नक्षत्रराजस्य प्रभा इव। अत्र उपमाः अमूर्ताः भवन्ति — स्मृतिः, ऋद्धिः, श्रद्धा, आशा, सिद्धिः, बुद्धिः, कीर्तिः च। सप्त अमूर्तवस्तूनि बाधितानि, न नष्टानि — तथा सीता अपि बाधिता, न नष्टा। ‘अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव’ इति उपमा उत्तरकाण्डस्य घटनां सूचयति इति केचित् व्याख्यातारः। ‘रामोपरोधव्यथिताम्’ — रामस्य विरहेण व्यथिताम्। एकोनत्रिंशे मुद्रणे ‘नीलकण्ठीं’ इति, समीक्षिते ‘नीलकेशीं’। पञ्चत्रिंशे ‘रक्षोगणनिपीडिताम्’ इति, समीक्षिते ‘रक्षोहरणकर्शिताम्’। अष्टाविंशे एकोनत्रिंशे च हनूमान् सीतायाः सौन्दर्यं रामस्य वर्णनेन तुलयति — पूर्णचन्द्रानना, सुभ्रूः, बिम्बोष्ठी, सुमध्या, पद्मपलाशाक्षी — एतानि लक्षणानि रामेण किष्किन्धायां कथितानि स्युः। त्रिंशे रतिः कामस्य पत्नी — सौन्दर्यस्य परमः आदर्शः। एकत्रिंशे ‘नियतामिव तापसीम्’ इति — भूमौ आसीना सा तपस्विनी इव, तस्याः व्रतं पातिव्रत्यम्। ‘भुजगेन्द्रवधूमिव’ इति दीर्घनिःश्वासस्य उपमा। द्वात्रिंशे अग्निशिखायाः उपमा पुनः आवर्तते, किन्तु इदानीं शोकजालं धूमः। त्रयस्त्रिंशे चतुस्त्रिंशे च सप्त अमूर्ताः उपमाः — इयं कवेः विशिष्टा शैली, यत्र मूर्तं दुःखम् अमूर्तैः भावैः उपमीयते। षट्त्रिंशे ‘कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा’ इति — अश्रुभिः आर्द्राणि कृष्णानि वक्राणि पक्ष्माणि। सप्तत्रिंशे चन्द्रप्रभायाः कालमेघैः आवरणम् — अवरोधः क्षणिकः, चन्द्रः अविनाशी। एकोनत्रिंशे ‘सुप्रतिष्ठिताम्’ इति — सुस्थिरपादां, सुगठितशरीराम्। चतुस्त्रिंशे ‘सोपसर्गां यथा सिद्धिम्’ — विघ्नैः आक्रान्ता सिद्धिः, यथा हनूमतः स्वकार्यसिद्धिः अपि इदानीं सविघ्ना। पञ्चत्रिंशे ‘वीक्षमाणां ततस्ततः’ इति — सा साहाय्यम् अन्विष्यन्ती इव सर्वतः पश्यति; तस्याः नेत्रयोः आशा अद्यापि जीवति।

मुहुः सीतां निरीक्ष्य तस्य बुद्धिः आम्नायानाम् अयोगेन प्रशिथिला विद्या इव सन्दिदिहे। संस्कारेण हीना अर्थान्तरं गता वाक् इव अनलङ्कृतां सीतां हनूमान् दुःखेन बुबुधे। अनिन्दितां विशालाक्षीं राजपुत्रीं समीक्ष्य सः उपपादयन् कारणैः ‘सीता इयम्’ इति तर्कयामास। रामः यानि आभरणानि वैदेह्याः अङ्गेषु अन्वकीर्तयत्, तानि गात्रशोभीनि आभरणजालानि सः अलक्षयत् — सुकृतौ कर्णवेष्टौ, सुसंस्थितौ श्वदंष्ट्रौ, हस्तेषु मणिविद्रुमचित्राणि आभरणानि च; चिरयुक्तत्वात् श्यामानि, तथापि संस्थानवन्ति। ‘रामः यानि अन्वकीर्तयत्, तानि एव एतानि इति मन्ये। यानि अवहीनानि, तानि अहं न उपलक्षये; यानि अस्याः न अवहीनानि, तानि इमानि इति न संशयः। कनकपट्टाभं पीतं शुभं तत् वसनं स्रस्तं नगासक्तम् उत्तरीयं तदा प्लवङ्गमैः दृष्टम्; मुख्यानि स्वनवन्ति महान्ति भूषणानि अनया एव अपविद्धानि धरणीतले दृष्टानि। इदं वसनं चिरगृहीतत्वात् क्लिष्टवत्तरं, तथापि तस्य वर्णः अनूनः, इतरत् यथा तथा श्रीमत्। इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य प्रिया महिषी, या प्रणष्टा अपि सती तस्य मनसः न प्रणश्यति।’ अत्र हनूमतः तर्कः प्रमाणाधारितः — प्रथमं रूपसाम्यं, ततः आभरणानि, ततः वस्त्रस्य वर्णः; यानि आभरणानि ऋश्यमूके पातितानि, तानि अत्र न सन्ति, शेषाणि सन्ति — अयं प्रबलः हेतुः। ‘आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव’ — अभ्यासाभावे विद्या शिथिला भवति, तथा दुःखेन सीतायाः रूपं शिथिलम्। अष्टात्रिंशे एकोनचत्वारिंशे च द्वे उपमे शास्त्रसम्बद्धे — विद्या अनभ्यासेन शिथिला, वाक् संस्कारहीना अर्थान्तरं गता। हनूमान् वेदवित् व्याकरणवित् च इति किष्किन्धाकाण्डे रामेण प्रशंसितः; अतः एताः उपमाः तस्य मनसः अनुरूपाः। एकचत्वारिंशात् आभरणानां परीक्षा — कर्णवेष्टौ, श्वदंष्ट्रौ, हस्ताभरणानि। त्रिचत्वारिंशे ‘श्यामानि चिरयुक्तत्वात्’ इति — दीर्घकालं धृतत्वात् मलिनानि, किन्तु आकृतिः यथापूर्वम्। चतुश्चत्वारिंशे तर्कस्य मूलम् — ऋश्यमूके पातितानि आभरणानि अत्र न सन्ति। पञ्चचत्वारिंशे षट्चत्वारिंशे च वानरैः दृष्टस्य उत्तरीयस्य स्मरणम्। अष्टचत्वारिंशे ‘प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति’ — दृष्टेः नष्टा, मनसः न। चत्वारिंशे ‘कारणैरुपपादयन्’ इति — पूर्वं सप्तविंशे ‘उपपादिभिः’ इति, अत्र पुनः हेतुभिः साधयन् — तर्कस्य पुनरावृत्तिः निश्चयस्य दृढतां दर्शयति। षट्चत्वारिंशे ‘स्वनवन्ति महान्ति’ इति — नूपुरादीनि शब्दायमानानि। सप्तचत्वारिंशे वस्त्रस्य वर्णः अनूनः — यथा सीतायाः शीलम् अपि दुःखेन मलिनीकृतं न।

‘इयं सा, यत्कृते रामः इह चतुर्भिः तप्यते — कारुण्येन, आनृशंस्येन, शोकेन, मदनेन च। स्त्री प्रणष्टा इति कारुण्यात्, आश्रिता इति आनृशंस्यतः, पत्नी नष्टा इति शोकेन, प्रिया इति मदनेन च। अस्याः देव्याः यथा रूपम् अङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवं, रामस्य च यथा रूपं, तस्य इयम् असितेक्षणा अनुरूपा। अस्याः देव्याः मनः तस्मिन्, तस्य च अस्यां प्रतिष्ठितम्; तेन इयं स च धर्मात्मा मुहूर्तम् अपि जीवति। अनया हीनः प्रभुः रामः आत्मनः देहं धारयति, शोकेन न अवसीदति — दुष्करं कृतवान् सः।’ एवं तथा सीतां दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः मनसा रामं जगाम, तं प्रभुं प्रशशंस च। एकोनपञ्चाशः पञ्चाशः च श्लोकौ रामायणस्य अतिप्रसिद्धौ — रामस्य दुःखस्य चत्वारि कारणानि सूक्ष्मतया विभक्तानि; प्रत्येकं कारणं सीतायाः एकेन सम्बन्धेन युक्तम् — स्त्री, आश्रिता, पत्नी, प्रिया। द्विपञ्चाशे परस्परम् अनुरागः एव उभयोः जीवनस्य हेतुः। त्रिपञ्चाशे मुद्रणस्य पाठः ‘दुष्करं कृतवान्रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति’ — समीक्षिते ५.०१३.०५१ इत्यत्र ‘दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् । सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तम् अपि जीवति’; वुल्गेटस्य उत्तरार्धं तु समीक्षिते ५.०१४.०२७ इत्यस्य उत्तरार्धेन तुल्यम्, यत् वुल्गेटे अग्रिमसर्गे (१६.२७) अपि आवर्तते। अतः अत्र पाठभेदः, न लोपः। चतुःपञ्चाशे हनूमान् ‘मनसा रामं जगाम’ — शरीरेण लङ्कायां, मनसा रामस्य समीपे। पञ्चाशे विभागस्य सौष्ठवं — कारुण्यं स्त्रीत्वात्, आनृशंस्यं शरणागतत्वात्, शोकः पत्नीत्वात्, मदनः प्रियत्वात्।

శింశుపపై ఉన్న హనుమంతుడు మైథిలిని వెదకుతూ, అక్కడే ఉండి అన్నివైపులా చూస్తూ, భూమి అంతటినీ పరికించాడు. ఆ వనిక సంతానక లతలతో, వృక్షాలతో శోభిల్లుతూ, దివ్యమైన గంధరసాలతో కూడి, అన్నివైపులా అలంకరించబడి, నందనవనంలా, మృగపక్షులతో నిండి, హర్మ్యప్రాసాదాలతో కిక్కిరిసి, కోకిలల సమూహాల కూతలతో మారుమోగుతూ ఉంది. బంగారు కలువలూ పద్మాలూ గల బావులతో శోభిల్లుతూ, అనేక ఆసనాలతో, తివాచీలతో, అనేక భూగృహాలతో కూడిన ఆ వనిక అన్ని ఋతువుల పూలతో, రమ్యమైన, పండ్లు గల వృక్షాలతో ప్రకాశిస్తోంది. పూచిన అశోకాల శోభతో అది మారుతి దృష్టికి సూర్యోదయపు కాంతిలా, ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు కనిపించింది. వందలాదిగా ఎగురుతున్న, చిత్రమైన, పూలను శిరోభూషణాలుగా ధరించినట్లున్న పక్షులచేత అది ఆకులు లేని కొమ్మలు గలదిగా చేయబడుతున్నట్లుంది — పక్షులు ఎక్కడ వాలితే అక్కడ పూలూ ఆకులూ రాలుతున్నాయి. మొదళ్ళ దాకా పూలతో నిండిన, శోకాన్ని నశింపజేసే అశోకాలూ, పూలభారపు అతిభారంతో భూమిని తాకుతున్నట్లున్న పూచిన కర్ణికారాలూ, చక్కగా పూచిన మోదుగులూ — వాటి కాంతితో ఆ ప్రదేశం అన్నివైపులా ప్రజ్వలిస్తున్నట్లుంది. పొన్నలూ, ఏడాకులపాలలూ, సంపెంగలూ, ఉద్దాలకాలూ బాగా పెరిగిన వేళ్ళతో, చక్కగా పూచి శోభిల్లుతున్నాయి. వేలాది అశోకాలు — కొన్ని బంగారం వంటివి, కొన్ని అగ్నిశిఖల కాంతి గలవి, కొన్ని నల్లని కాటుక వంటివి. ఆ వనిక దేవతల ఉద్యానమైన నందనంలా, కుబేరుని చైత్రరథంలా, వాటిని మించిపోయినట్లు, అచింత్యమైనదిగా, దివ్యమైనదిగా, రమ్యమైన శోభతో కూడినదిగా, పుష్పాలనే జ్యోతిర్గణాలతో కూడిన రెండవ ఆకాశంలా, వందలాది పుష్పరత్నాలతో చిత్రమైన అయిదవ సాగరంలా ఉంది. అన్ని ఋతువుల పూలతో నిండిన, మధుగంధం గల వృక్షాలతో, రకరకాల నాదాలతో, రమ్యమైన మృగగణాలతో పక్షులతో, అనేక గంధాలను ప్రవహింపజేస్తూ, పవిత్రమైన గంధం గల ఆ ఉద్యానం మనోహరంగా ఉంది. ‘అశోకైః శోకనాశనైః’ (శోకాన్ని నశింపజేసే అశోకాలతో) అనేది నామనిరుక్తి — శోకాన్ని నశింపజేసేవి కాబట్టి అశోకాలు; కానీ ఇక్కడే శోకంలో మునిగిన సీత నివసిస్తోంది, ఈ విరోధాన్ని కవి సూచించాడు. ‘పంచమం సాగరమ్’ (అయిదవ సాగరం) అంటే — నాలుగు సముద్రాల తరువాత అయిదవది అయిన పుష్పసముద్రం. ఈ భాగంలో కవి పూర్వసర్గ వర్ణనను మళ్ళీ విస్తరిస్తాడు, కానీ ఇప్పుడు హనుమంతుడు వృక్షం పైన ఉన్నాడు, కాబట్టి దృష్టి పై నుండి కిందికి వెళుతుంది — ‘మహీమ్ అన్వవైక్షత’ (భూమిని పరికించాడు). రెండవ శ్లోకంలో సంతానకాలు కల్పవృక్ష విశేషాలు, వాటి లతలు; మూడవ శ్లోకంలో నందనం ఇంద్రుని ఉద్యానం. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘బహుభూమిగృహాయుతామ్’ అనేదానికి — అనేక భూగృహాలు గలది, లేదా అనేక అంతస్తుల గృహాలు గలది అని రెండు వ్యాఖ్యానాలు. అయిదు, ఆరు శ్లోకాలలో అశోకాల ఎర్రని పూలతో ఆ వనిక ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది — ఈ వర్ణం సూర్యోదయపు అరుణిమను గుర్తుచేస్తుంది. ఆరు, ఏడు శ్లోకాలలో పక్షులు పూలనూ ఆకులనూ రాల్చడం నిరంతరం జరుగుతోందని ‘అసకృత్’ (మళ్ళీ మళ్ళీ) అనే పదంతో సూచించబడింది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో అశోకాలు పూలభారంతో వంగి నేలను తాకుతున్నట్లున్నాయి — సమృద్ధికీ వినయానికీ చిత్రం. తొమ్మిది, పది శ్లోకాలలో వృక్షనామాల జాబితా — పొన్నలు, ఏడాకులపాలలు, సంపెంగలు, ఉద్దాలకాలు, కర్ణికారాలు, మోదుగులు. పది, పదకొండు శ్లోకాలలో అశోకాలకు మూడు వర్ణాలు — బంగారం, అగ్ని, నల్లని కాటుక — ఇది వైవిధ్యం. పన్నెండవ శ్లోకంలో పూలు జ్యోతుల వంటివి, వనం రెండవ ఆకాశం వంటిది — ఉపమ పైకి వెళుతుంది; పదమూడవ శ్లోకంలో పూలు రత్నాల వంటివి, వనం అయిదవ సాగరం వంటిది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో గంధాల, నాదాల బాహుళ్యం. ఈ విధంగా రూపం, వర్ణం, గంధం, ధ్వని — అన్ని ఇంద్రియవిషయాలూ వర్ణించబడ్డాయి. ఏడవ శ్లోకంలో ‘అశోకైః శోకనాశనైః’ అనే వృక్షనామంలో శ్లేష ఉంది; ఈ శ్లేష తరువాతి సర్గలలో కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది. పదకొండవ శ్లోకంలో చైత్రరథం కుబేరుని ఉద్యానం, నందనం ఇంద్రునిది — అశోకవనిక ఈ రెండు దివ్యోద్యానాలనూ మించినదిగా వర్ణించబడింది; ‘అతివృత్తమివ’ (మించిపోయినట్లు) అనే పదంతో అది స్పష్టమవుతుంది. ఈ విధంగా రావణుని ఐశ్వర్యం దేవతల ఐశ్వర్యాన్ని కూడా అతిక్రమిస్తుంది, కానీ అక్కడ నివసిస్తున్న సీత దుఃఖిని.

ఆ వనం పర్వతరాజంలా సుగంధభరితమై, రెండవ గంధమాదనంలా ఉంది. ఆ అశోకవనికలో వానరశ్రేష్ఠుడు దగ్గరలోనే, మధ్యలో వేయి స్తంభాలపై నిలిచిన, కైలాసంలా తెల్లని, మహోన్నతమైన చైత్యప్రాసాదాన్ని చూశాడు. ఆ ప్రాసాదానికి పగడాలతో చేసిన సోపానాలు, పుటం పెట్టిన బంగారపు వేదికలు ఉన్నాయి; అది తన శోభతో కన్నులను దోచుకుంటున్నట్లు ప్రకాశిస్తూ, నిర్మలంగా, ఎత్తుగా ఉండటంచేత ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్లుంది. చైత్యప్రాసాదం అంటే దేవాలయం, అక్కడ రాక్షసుల కులదేవతలు పూజించబడతారని వ్యాఖ్యానం; హిందీ భాష్యం దీనిని ‘చైత్యప్రాసాదం (మందిరం)’ అని చెబుతుంది. దాని తెల్లదనం కైలాసంతో, ఎత్తు ఆకాశాన్ని తాకడంతో పోల్చబడ్డాయి. ‘ముష్ణంతమివ చక్షూంషి’ (కన్నులను దోచుకుంటున్నట్లు) అంటే — చూసేవారి దృష్టిని హరిస్తున్నట్లు, దాని కాంతి అటువంటిది. ఈ ప్రాసాదానికి సమీపంలోనే సీత తరువాత కనిపిస్తుంది; కాబట్టి ఈ వర్ణనక్రమం దృష్టి సీత వైపు కదలడాన్ని సూచిస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో పగడాలతో చేసిన సోపానాలు, పుటం పెట్టిన బంగారపు వేదిక — దాని సమృద్ధి అపూర్వం.

అప్పుడు హనుమంతుడు మలినవస్త్రం ధరించిన, రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టుముట్టబడిన, ఉపవాసంతో కృశించిన, దీనురాలైన, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్పులు విడుస్తున్న, శుక్లపక్షం మొదట్లో కనిపించే నిర్మలమైన చంద్రరేఖలా క్షీణించిన సీతను చూశాడు. మసకగా గుర్తుపట్టగలిగే రూపంతో, అందమైన కాంతి గల ఆమె పొగతెరలతో కప్పబడిన అగ్నిశిఖలా ఉంది. ఒకే ఒక్క పచ్చని, మాసిపోయిన ఉత్తమవస్త్రాన్ని ధరించి, బురద అంటుకొని, అలంకారాలు లేకుండా ఉన్న ఆమె పద్మాలు లేని తామరకొలనులా ఉంది. పీడితురాలై, దుఃఖంతో తపిస్తూ, పూర్తిగా క్షీణించిన ఆ తపస్విని అంగారకగ్రహంచేత పీడించబడిన రోహిణిలా ఉంది. కన్నీటితో నిండిన ముఖంతో, దీనంగా, అనశనంతో కృశించి, శోకధ్యానంలో మునిగి, నిత్యం దుఃఖంలోనే ఉన్న ఆమె, ప్రియజనాన్ని కానక, రాక్షసస్త్రీల గుంపును చూస్తూ, తన మంద నుండి వేరై కుక్కల గుంపుచేత చుట్టుముట్టబడిన లేడిలా ఉంది. నల్లత్రాచులా ఉన్న, జఘనం వరకు వేలాడుతున్న ఒకే జడతో ఆమె మేఘాలు తొలగిన తరువాత నల్లని వనశ్రేణితో శోభిల్లే భూమిలా ఉంది. సుఖానికి అర్హురాలైన, దుఃఖంతో తపిస్తున్న, కష్టాలంటే ఎరుగని, విశాలనేత్రి, మిక్కిలి మలినంగా కృశించి ఉన్న ఆమెను చూసి హనుమంతుడు సమంజసమైన కారణాలతో ‘ఈమె సీత’ అని తర్కించాడు. కామరూపి అయిన రాక్షసుడు ఆనాడు అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు ఏ రూపంలో కనిపించిందో, అదే రూపం గలది ఈ అంగన. ఇక్కడ సీత అవస్థ ఉపమానమాలతో వర్ణించబడుతుంది — చంద్రరేఖ, పొగ కమ్మిన అగ్నిశిఖ, పద్మాలు లేని తామరకొలను, గ్రహపీడిత రోహిణి, కుక్కలు చుట్టుముట్టిన లేడి, వనశ్రేణితో శోభిల్లే భూమి. ప్రతి ఉపమా ఆమె సౌందర్యాన్నీ దుఃఖాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది — సౌందర్యం దాగి ఉంది, నశించలేదు. ‘ఏకవేణీ’ (ఒకే జడ) భర్త దూరదేశంలో ఉన్న స్త్రీ లక్షణం. ‘హ్రియమాణా తదా తేన’ (ఆనాడు అతడు అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు) అనేది హనుమంతుని స్మృతి — ఋష్యమూకంపై ఆకాశంలో అపహరించబడుతున్న సీతను వానరులు చూశారు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పీడితాం … పరిక్షీణాం’ (పీడితురాలు … క్షీణించినది) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వ్రీడితాం … పరిమ్లానాం’ (సిగ్గుపడుతున్నది … వాడిపోయినది) అని ఉంది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘నీలయా నీరదాపాయే వనరాజ్యా మహీమివ’ (మేఘాలు తొలగినప్పుడు నల్లని వనశ్రేణితో భూమిలా) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘తతః’ (అప్పుడు) అనే పదంతో దృష్టి మారడం సూచించబడింది — ప్రాసాదం నుండి సీత వైపు. మొదట ఆమె ‘మలినసంవీతా’ (మలినవస్త్రం ధరించినది), ‘రాక్షసీభిః సమావృతా’ (రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టుముట్టబడినది) అని బాహ్యరూపం, తరువాత ‘ఉపవాసకృశా’ (ఉపవాసంతో కృశించినది), ‘నిఃశ్వసంతీ’ (నిట్టూరుస్తున్నది) అని ఆంతరిక అవస్థ. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో శుక్లపక్షం మొదట్లోని చంద్రరేఖ — కృశించినది, కానీ నిర్మలమైనది, పెరుగుతున్నది; సీత భాగ్యం వృద్ధి చెందుతుందనే సూచన కూడా. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో పొగ కమ్మిన అగ్నిశిఖ — ఆమె తేజస్సు దాగి ఉంది, నశించలేదు. ఇరవై మూడు, ఇరవై నాలుగు శ్లోకాలలో ఆమె ఒంటరితనం — ప్రియజనులు లేరు, కేవలం రాక్షసస్త్రీలు మాత్రమే. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘పీతేనైకేన సంవీతాం’ (ఒకే పచ్చని వస్త్రం ధరించినది) — అపహరణ సమయంలో ధరించిన ఒకే ఒక్క పచ్చని వస్త్రం, దాని ఉత్తరీయం దారిలో పడిపోయింది. ‘విపద్మామివ పద్మినీమ్’ (పద్మాలు లేని తామరకొలనులా) — తామరకొలను నీటితో నిండి ఉన్నా పద్మాలు లేక శోభాహీనంగా ఉంటుంది; అలాగే సీత జీవించి ఉంది, కానీ అలంకారాలూ ఆనందమూ లేకుండా. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో రోహిణి చంద్రుని ప్రియురాలు, అంగారకునిచేత పీడించబడింది — రాముని ప్రియురాలు రావణునిచేత పీడించబడుతోందని ధ్వని. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘వ్యసనానామకోవిదామ్’ (కష్టాలంటే ఎరుగనిది) — ఇంతకుముందు దుఃఖం ఎరుగనిది ఇప్పుడు దుఃఖంలో మునిగి ఉంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు కేవలం భావనతో కాక, సమంజసమైన కారణాలతో తర్కిస్తాడు — ఇది వివేకం. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘స్వగణేన మృగీం హీనాం శ్వగణేనావృతామివ’ (తన మంద నుండి వేరై కుక్కల గుంపుచేత చుట్టుముట్టబడిన లేడిలా) అనే ఉపమ రాక్షసస్త్రీల హింసాప్రవృత్తినీ, సీత భీరుత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది.

పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం, అందమైన కనుబొమలు, అందంగా గుండ్రనైన స్తనాలు గల, తన కాంతితో అన్ని దిక్కుల చీకటినీ పోగొడుతున్న ఆ దేవి; నల్లని కంఠం, దొండపండు వంటి పెదవులు, సన్నని నడుము, చక్కగా నిలిచిన దేహం, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల సీత మన్మథుని రతీదేవిలా, సర్వజగత్తుకూ ప్రియమైన పూర్ణచంద్రుని కాంతిలా ఉంది. నేలపై కూర్చున్న సుందరశరీరి అయిన ఆమె నియమం గల తాపసిలా, నిట్టూర్పులు ఎక్కువగా విడుస్తున్న భీరువైన ఆమె నాగరాజు భార్యలా ఉంది. విస్తారంగా వ్యాపించిన గొప్ప శోకజాలంతో ఆమె పొగతెరలతో కప్పబడిన అగ్నిశిఖలా ప్రకాశించలేకపోతోంది. ఆమె సందేహాస్పదమైన స్మృతిలా, పతనమైన ఐశ్వర్యంలా, దెబ్బతిన్న శ్రద్ధలా, భంగమైన ఆశలా, విఘ్నాలతో కూడిన సిద్ధిలా, కలుషితమైన బుద్ధిలా, అసత్యమైన అపవాదంతో పతనమైన కీర్తిలా ఉంది. రాముని నుండి వేరుచేయబడినందువల్ల వ్యథ చెంది, రాక్షసగణాలచేత పీడించబడి, అబల, లేడిపిల్ల కన్నుల ఆమె అటూ ఇటూ చూస్తూ, కన్నీటితో నిండిన నల్లని వంకర రెప్పలు గల, ప్రసన్నత లేని ముఖంతో మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తోంది. మలినమూ బురదా అంటుకొని, దీనంగా, అలంకారానికి అర్హురాలైనా అలంకారం లేకుండా ఉన్న ఆమె నల్లని మేఘాలచేత కప్పబడిన నక్షత్రరాజు (చంద్రుని) కాంతిలా ఉంది. ఇక్కడ ఉపమలు అమూర్తమవుతాయి — స్మృతి, ఐశ్వర్యం, శ్రద్ధ, ఆశ, సిద్ధి, బుద్ధి, కీర్తి. ఏడు అమూర్త వస్తువులు బాధించబడ్డాయి, నశించలేదు — అలాగే సీత కూడా బాధించబడింది, నశించలేదు. ‘అభూతేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ’ (అసత్యమైన అపవాదంతో పతనమైన కీర్తిలా) అనే ఉపమ ఉత్తరకాండలోని ఘటనను సూచిస్తుందని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు అంటారు. ‘రామోపరోధవ్యథితామ్’ — రాముని విరహంతో వ్యథ చెందినది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘నీలకంఠీం’ (నల్లని కంఠం గలది) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నీలకేశీం’ (నల్లని కేశాలు గలది). ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘రక్షోగణనిపీడితామ్’ (రాక్షసగణాలచేత పీడించబడినది) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘రక్షోహరణకర్శితామ్’ (రాక్షసుడు అపహరించడంవల్ల కృశించినది) అని ఉంది. ఇరవై ఎనిమిది, ఇరవై తొమ్మిది శ్లోకాలలో హనుమంతుడు సీత సౌందర్యాన్ని రాముని వర్ణనతో పోల్చుకుంటాడు — పూర్ణచంద్రముఖి, అందమైన కనుబొమలు, దొండపండు పెదవులు, సన్నని నడుము, పద్మదళనేత్రాలు — ఈ లక్షణాలు రాముడు కిష్కింధలో చెప్పి ఉంటాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో రతి కాముని భార్య — సౌందర్యానికి పరమ ఆదర్శం. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నియతామివ తాపసీమ్’ (నియమం గల తాపసిలా) అంటే — నేలపై కూర్చున్న ఆమె తపస్వినిలా ఉంది, ఆమె వ్రతం పాతివ్రత్యం. ‘భుజగేంద్రవధూమివ’ (నాగరాజు భార్యలా) అనేది దీర్ఘనిశ్శ్వాసానికి ఉపమ. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో అగ్నిశిఖ ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది, కానీ ఇప్పుడు శోకజాలమే పొగ. ముప్పై మూడు, ముప్పై నాలుగు శ్లోకాలలో ఏడు అమూర్త ఉపమలు — ఇది కవి విశిష్టశైలి, ఇందులో మూర్తమైన దుఃఖం అమూర్తమైన భావాలతో పోల్చబడుతుంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ‘కృష్ణవక్రాక్షిపక్ష్మణా’ అంటే — కన్నీటితో తడిసిన నల్లని వంకర రెప్పలతో. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో చంద్రకాంతిని నల్లని మేఘాలు కప్పడం — అడ్డంకి క్షణికం, చంద్రుడు నాశనం లేనివాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సుప్రతిష్ఠితామ్’ అంటే — స్థిరమైన పాదాలు గలది, చక్కగా రూపొందిన శరీరం గలది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సోపసర్గాం యథా సిద్ధిమ్’ (విఘ్నాలతో కూడిన సిద్ధిలా) — విఘ్నాలతో ఆక్రమించబడిన సిద్ధి, హనుమంతుని స్వకార్యసిద్ధి కూడా ఇప్పుడు విఘ్నాలతో కూడినదే అయినట్లు. ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘వీక్షమాణాం తతస్తతః’ (అటూ ఇటూ చూస్తున్నది) అంటే — ఆమె సహాయం కోసం వెదకుతున్నట్లు అన్నివైపులా చూస్తోంది; ఆమె కన్నులలో ఆశ ఇంకా బ్రతికే ఉంది.

మళ్ళీ మళ్ళీ సీతను పరికించి చూడగా, అభ్యాసం లేకపోవడంవల్ల సడలిపోయిన విద్యలా అతని బుద్ధి సందేహించింది. సంస్కారం లేక వేరే అర్థానికి మళ్ళిన వాక్కులా అలంకారం లేని సీతను హనుమంతుడు కష్టంమీద గుర్తుపట్టాడు. నిందలేని, విశాలనేత్రి అయిన రాజపుత్రిని చూసి, కారణాలతో సమర్థించుకుంటూ ‘ఈమె సీత’ అని అతడు తర్కించాడు. రాముడు వైదేహి అంగాలపై ఉన్నట్లు వర్ణించిన ఆభరణాలను, దేహానికి శోభ కలిగించే ఆ ఆభరణసమూహాలను అతడు గమనించాడు — చక్కగా చేసిన రెండు కర్ణవేష్టాలు (చెవి ఆభరణాలు), చక్కగా అమర్చిన శ్వదంష్ట్రలు (కుక్కపళ్ళ ఆకారపు ఆభరణాలు), చేతులపై మణులతో పగడాలతో చిత్రమైన ఆభరణాలు; చాలాకాలంగా ధరించి ఉండటంచేత నల్లబడినా, అవి తమ ఆకృతిని నిలుపుకున్నాయి. ‘రాముడు వర్ణించినవి ఇవేనని నేను భావిస్తున్నాను. ఆమె విడిచిపెట్టినవి నాకు ఇక్కడ కనిపించడం లేదు; ఆమె విడిచిపెట్టనివి ఇవే అనడంలో సందేహం లేదు. బంగారు పట్టు వంటి, పచ్చని, శుభమైన ఆ వస్త్రం — జారిపడి కొండపై తగులుకున్న ఉత్తరీయం — ఆనాడు వానరులచేత చూడబడింది; శబ్దం చేసే ముఖ్యమైన గొప్ప ఆభరణాలను ఈమెయే నేలపై విసిరివేయగా అవి చూడబడ్డాయి. ఈ వస్త్రం చాలాకాలంగా ధరించడంవల్ల బాగా మాసిపోయింది, అయినా దాని వర్ణం తగ్గలేదు, ఆ ఉత్తరీయంలాగే ఇదీ శోభాయమానంగా ఉంది. బంగారువర్ణం గల దేహం గల ఈమె రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషి, కనుమరుగైనా ఆమె అతని మనస్సు నుండి కనుమరుగు కాలేదు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని తర్కం ప్రమాణాల మీద ఆధారపడినది — మొదట రూపసామ్యం, తరువాత ఆభరణాలు, తరువాత వస్త్రవర్ణం; ఋష్యమూకంపై విసిరిన ఆభరణాలు ఇక్కడ లేవు, మిగిలినవి ఉన్నాయి — ఇది బలమైన హేతువు. ‘ఆమ్నాయానామయోగేన విద్యాం ప్రశిథిలామివ’ (అభ్యాసం లేకపోవడంవల్ల సడలిపోయిన విద్యలా) — అభ్యాసం లేకపోతే విద్య సడలిపోతుంది, అలాగే దుఃఖంతో సీత రూపం సడలిపోయింది. ముప్పై ఎనిమిది, ముప్పై తొమ్మిది శ్లోకాలలోని రెండు ఉపమలూ శాస్త్రసంబంధమైనవి — అభ్యాసం లేక సడలిన విద్య, సంస్కారం లేక వేరే అర్థానికి మళ్ళిన వాక్కు. హనుమంతుడు వేదవిదుడు, వ్యాకరణవిదుడు అని కిష్కింధాకాండలో రాముడు ప్రశంసించాడు; కాబట్టి ఈ ఉపమలు అతని మనస్సుకు అనురూపమైనవి. నలభై ఒకటవ శ్లోకం నుండి ఆభరణాల పరీక్ష — కర్ణవేష్టాలు, శ్వదంష్ట్రలు, హస్తాభరణాలు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘శ్యామాని చిరయుక్తత్వాత్’ (చాలాకాలంగా ధరించడంవల్ల నల్లబడినవి) అంటే — దీర్ఘకాలం ధరించినందువల్ల మలినమైనవి, కానీ ఆకృతి మునుపటిలాగే ఉంది. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో తర్కానికి మూలం — ఋష్యమూకంపై విసిరిన ఆభరణాలు ఇక్కడ లేవు. నలభై అయిదు, నలభై ఆరు శ్లోకాలలో వానరులు చూసిన ఉత్తరీయపు స్మరణ. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రణష్టాపి సతీ యస్య మనసో న ప్రణశ్యతి’ (కనుమరుగైనా అతని మనస్సు నుండి కనుమరుగు కానిది) — దృష్టి నుండి కనుమరుగైంది, మనస్సు నుండి కాదు. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘కారణైరుపపాదయన్’ (కారణాలతో సమర్థించుకుంటూ) — ఇంతకుముందు ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఉపపాదిభిః’ (సమంజసమైన కారణాలతో) అని, ఇక్కడ మళ్ళీ హేతువులతో సాధిస్తూ — తర్కపు పునరావృత్తి నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘స్వనవంతి మహాంతి’ (శబ్దం చేసే గొప్పవి) అంటే — అందెలు మొదలైన మోగే ఆభరణాలు. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో వస్త్రవర్ణం తగ్గలేదు — సీత శీలం కూడా దుఃఖంతో మలినం కాలేదన్నట్లు.

‘ఎవరి కోసం రాముడు ఇక్కడ నాలుగు విధాలుగా తపిస్తున్నాడో, ఆమె ఈమెయే — కారుణ్యంతో, ఆనృశంస్యంతో (దయాగుణంతో), శోకంతో, మదనంతో. స్త్రీ కనుమరుగైందని కారుణ్యంతో, తనను ఆశ్రయించినదని ఆనృశంస్యంతో, భార్య నష్టమైందని శోకంతో, ప్రియురాలని మదనంతో. ఈ దేవి రూపం, అంగప్రత్యంగాల సౌష్ఠవం ఎలాంటిదో, రాముని రూపం ఎలాంటిదో — ఈ నల్లకన్నుల సుందరి అతనికి అనురూపమైనది. ఈ దేవి మనస్సు అతనిలో, అతని మనస్సు ఈమెలో ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; అందువల్లనే ఈమె, ధర్మాత్ముడైన అతడూ ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవిస్తున్నారు. ఈమెను కోల్పోయిన ప్రభువు రాముడు తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, శోకంతో కుంగిపోవడం లేదు — అతడు దుష్కరమైన పని చేశాడు.’ ఈ విధంగా ఆ స్థితిలో సీతను చూసి సంతోషించిన పవనసంభవుడు మనస్సుతో రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి, ఆ ప్రభువును ప్రశంసించాడు. నలభై తొమ్మిది, యాభై శ్లోకాలు రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి — రాముని దుఃఖానికి నాలుగు కారణాలు సూక్ష్మంగా విభజించబడ్డాయి; ప్రతి కారణమూ సీతతో ఉన్న ఒక్కొక్క సంబంధంతో ముడిపడి ఉంది — స్త్రీ, ఆశ్రితురాలు, భార్య, ప్రియురాలు. యాభై రెండవ శ్లోకంలో పరస్పరానురాగమే ఇద్దరి జీవనానికీ హేతువు. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణ పాఠం ‘దుష్కరం కృతవాన్రామో హీనో యదనయా ప్రభుః. ధారయత్యాత్మనో దేహం న శోకేనావసీదతి’ (ఈమెను కోల్పోయిన ప్రభువు రాముడు దుష్కరమైన పని చేశాడు, తన దేహాన్ని ధరిస్తున్నాడు, శోకంతో కుంగిపోవడం లేదు) — సమీక్షిత సంస్కరణలో 5.013.051 వద్ద ‘దుష్కరం కురుతే రామో య ఇమాం మత్తకాశినీమ్ / సీతాం వినా మహాబాహుర్ ముహూర్తమ్ అపి జీవతి’ (మదవతి అయిన ఈ సీత లేకుండా మహాబాహువు ఒక్క ముహూర్తమైనా జీవిస్తున్నాడంటే రాముడు దుష్కరమైన పని చేస్తున్నాడు) అని ఉంది; వల్గేట్ ఉత్తరార్ధం మాత్రం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 5.014.027 ఉత్తరార్ధంతో సమానం, అది వల్గేట్‌లో తరువాతి సర్గలో (16.27) కూడా పునరావృతమవుతుంది. కాబట్టి ఇక్కడ ఉన్నది పాఠభేదం, లోపం కాదు. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘మనసా రామం జగామ’ (మనస్సుతో రాముని దగ్గరకు వెళ్ళాడు) — శరీరంతో లంకలో, మనస్సుతో రాముని సమీపంలో. యాభైవ శ్లోకంలోని విభజన సౌష్ఠవం — స్త్రీ కాబట్టి కారుణ్యం, శరణాగతురాలు కాబట్టి ఆనృశంస్యం, భార్య కాబట్టి శోకం, ప్రియురాలు కాబట్టి మదనం.

சிம்சுபா மரத்தில் அமர்ந்திருந்த அனுமன் மைதிலியைத் தேடிக்கொண்டு, அங்கிருந்தபடியே எல்லாப் பக்கங்களிலும் நோக்கி, நிலம் முழுவதையும் கவனித்தான். அந்த வனம் சந்தானகக் கொடிகளாலும் மரங்களாலும் அழகுற்றது; தெய்வீக மணமும் சுவையும் உடையது; எங்கும் அலங்கரிக்கப்பட்டது; நந்தனவனம் போன்றது; விலங்குகளாலும் பறவைகளாலும் நிறைந்தது; மாடமாளிகைகள் நெருங்கியது; குயில்களின் கூட்டொலியால் ஒலித்தது. பொன் நீலோற்பலங்களும் தாமரைகளும் நிறைந்த குளங்களால் அழகுற்ற, பல இருக்கைகளும் விரிப்புகளும் கொண்ட, பல நிலவறைகள் அமைந்த அந்த வனம், எல்லாப் பருவங்களின் மலர்களும் பழங்களும் உடைய அழகிய மரங்களால் பொலிந்தது. பூத்த அசோக மரங்களின் அழகால் அது சூரியோதய ஒளி போலவும், மாருதியின் பார்வையில் சுடர்விட்டு எரிவது போலவும் இருந்தது. நூற்றுக்கணக்கில் பறந்து இறங்கிய, மலர்களைத் தலையணியாகக் கொண்டது போன்ற வண்ணப் பறவைகளால் அது இலையற்ற கிளைகளுடையதாக ஆக்கப்படுவது போல இருந்தது — பறவைகள் எங்கே அமர்கின்றனவோ அங்கே மலர்களும் இலைகளும் உதிர்கின்றன. வேர் முதல் மலர்களால் நிறைந்த, துயரத்தை அழிக்கும் அசோக மரங்களும், மலர்ச்சுமையின் மிகுதியால் நிலத்தைத் தொடுவது போன்ற பூத்த கர்ணிகார மரங்களும், நன்கு பூத்த கிம்சுக (முருக்க) மரங்களும் — அவற்றின் ஒளியால் அந்த இடம் எங்கும் சுடர்விடுவது போல இருந்தது. புன்னை, ஏழிலைம்பாலை, சம்பகம், உத்தாலகம் ஆகிய மரங்கள் வேர்கள் வளர்ந்து, நன்கு பூத்து விளங்கின. ஆயிரக்கணக்கான அசோக மரங்கள் — சில பொன் போன்றவை, சில நெருப்புச் சுடர் போன்ற ஒளியுடையவை, சில கருமை நிற அஞ்சனம் போன்றவை. அந்த வனம் தேவர்களின் உத்தியானமான நந்தனம் போலவும், குபேரனின் சைத்ரரதம் போலவும், அவற்றையும் விஞ்சியது போலவும், சிந்தனைக்கு எட்டாத, தெய்வீகமான, அழகிய செல்வம் உடையதாகவும், மலர்களாகிய நட்சத்திரக் கூட்டங்களுடைய இரண்டாம் வானம் போலவும், நூற்றுக்கணக்கான மலர் ரத்தினங்களால் வண்ணமயமான ஐந்தாம் கடல் போலவும் இருந்தது. எல்லாப் பருவ மலர்களும் நிறைந்த, தேன்மணம் கமழும் மரங்களாலும், பலவகை ஒலிகளாலும், அழகிய விலங்குக் கூட்டங்களாலும் பறவைகளாலும், பலவகை மணங்களைச் சுமந்த, புனித மணமுடைய, மனங்கவரும் உத்தியானமாக அது இருந்தது. ‘துயரத்தை அழிக்கும் அசோக மரங்கள்’ என்பது பெயர் விளக்கம் — துயரத்தை (சோகத்தை) அழிப்பதால் அசோகம்; ஆனால் இங்கேயே துயரத்தில் மூழ்கிய சீதை வசிக்கிறாள் — இந்த முரணைக் கவிஞர் குறிப்பால் உணர்த்துகிறார். ‘ஐந்தாம் கடல்’ — நான்கு கடல்களுக்குப் பின் ஐந்தாவதான மலர்க்கடல். இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் முந்தைய சர்க்கத்தின் வர்ணனையை மீண்டும் விரிக்கிறார்; ஆனால் இப்போது அனுமன் மரத்தின் மேல் இருக்கிறான்; ஆகவே பார்வை மேலிருந்து கீழே செல்கிறது — ‘நிலத்தைக் கவனித்தான்’. இரண்டாம் சுலோகத்தில் சந்தானகங்கள் என்பவை ஒருவகைக் கற்பக மரங்கள், அவற்றின் கொடிகள்; மூன்றாம் சுலோகத்தில் நந்தனம் என்பது இந்திரனின் உத்தியானம். நான்காம் சுலோகத்தில் ‘பஹுபூமிக்ருஹாயுதாம்’ என்பதற்கு — பல நிலவறைகள் உடையது, அல்லது பல மாடிகளுடைய வீடுகள் உடையது என்று இரண்டு விளக்கங்கள் உள்ளன. ஐந்தாம், ஆறாம் சுலோகங்களில் அசோக மரங்களின் சிவந்த மலர்களால் அந்த வனம் கொழுந்துவிட்டெரிவது போலத் தோன்றுகிறது — இந்த நிறம் சூரியோதயத்தின் செம்மையை நினைவூட்டுகிறது. ஆறாம், ஏழாம் சுலோகங்களில் பறவைகள் மலர்களையும் இலைகளையும் இடைவிடாது உதிர்ப்பது ‘அஸக்ருத்’ (மீண்டும் மீண்டும்) என்ற சொல்லால் குறிக்கப்படுகிறது. எட்டாம் சுலோகத்தில் அசோக மரங்கள் மலர்ச்சுமையால் வளைந்து நிலத்தைத் தொடுவது போல உள்ளன — செழிப்புக்கும் பணிவுக்கும் சித்திரம். ஒன்பதாம், பத்தாம் சுலோகங்களில் மரப்பெயர்களின் பட்டியல் — புன்னை, ஏழிலைம்பாலை, சம்பகம், உத்தாலகம், கர்ணிகாரம், கிம்சுகம். பத்தாம், பதினோராம் சுலோகங்களில் அசோக மரங்களின் மூன்று நிறங்கள் — பொன், நெருப்பு, கருமை அஞ்சனம் — என்ற பன்முகத்தன்மை. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் மலர்கள் நட்சத்திரங்கள் போலவும், வனம் இரண்டாம் வானம் போலவும் — உவமை மேல்நோக்கிச் செல்கிறது; பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் மலர்கள் ரத்தினங்கள் போலவும், வனம் ஐந்தாம் கடல் போலவும். பதினான்காம் சுலோகத்தில் மணங்களின் ஒலிகளின் மிகுதி. இவ்வாறு உருவம், நிறம், மணம், ஒலி — எல்லாப் புலன் விஷயங்களும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன. ஏழாம் சுலோகத்தில் ‘அசோகைச் சோகநாசனை:’ என்பதில் மரப்பெயரில் சிலேடை உள்ளது; இந்தச் சிலேடை அடுத்த சர்க்கங்களிலும் மீண்டும் மீண்டும் வரும். பதினோராம் சுலோகத்தில் சைத்ரரதம் குபேரனின் உத்தியானம், நந்தனம் இந்திரனுடையது — அசோகவனம் இந்த இரண்டு தெய்வீக உத்தியானங்களையும் விஞ்சியது போல வர்ணிக்கப்படுகிறது; ‘அதிவ்ருத்தமிவ’ (விஞ்சியது போல) என்ற சொல்லால் அது தெளிவாகிறது. இவ்வாறு ராவணனின் செல்வச் செழிப்பு தேவர்களின் செல்வத்தையும் விஞ்சுகிறது; ஆனால் அங்கே வசிக்கும் சீதையோ துயருற்றவள்.

மலையரசனைப் போல மணம் நிறைந்த அந்த வனம் இரண்டாம் கந்தமாதன மலை போல இருந்தது. அந்த அசோகவனத்தில், அருகிலேயே, நடுவே ஆயிரம் தூண்களின் மேல் நின்ற, கைலாசம் போல வெண்மையான, கம்பீரமான ஒரு சைத்திய மாளிகையை அந்த வானரச் சிறந்தோன் கண்டான். அந்த மாளிகை பவளத்தாலான படிகளும், புடமிட்ட பொன்னாலான மேடைகளும் உடையது; தன் அழகால் கண்களைக் கவர்வது போலவும், சுடர்விடுவது போலவும், களங்கமற்றதாகவும், மிக உயரமாக இருந்ததால் வானத்தைக் கீறுவது போலவும் இருந்தது. சைத்திய மாளிகை என்பது தேவாலயம் — அங்கே ராக்ஷசர்களின் குலதெய்வங்கள் வழிபடப்படுகின்றன என்பது விளக்கம்; இந்தி உரை ‘சைத்திய மாளிகை (கோயில்)’ என்கிறது. அதன் வெண்மை கைலாசத்திற்கும், உயரம் வானத்தைத் தொடுவதற்கும் ஒப்பிடப்படுகிறது. ‘கண்களைக் கவர்வது போல’ — பார்ப்பவர்களின் பார்வையைக் கவர்வது போல; அதன் ஒளி அத்தகையது. இந்த மாளிகையின் அருகிலேயே சீதை அடுத்துக் காணப்படுகிறாள்; ஆகவே இந்த வர்ணனை வரிசை பார்வை சீதையை நோக்கி நகர்வதைக் குறிக்கிறது. பதினேழாம் சுலோகத்தில் பவளத்தாலான படிகளும், புடமிட்ட பொன்னாலான மேடையும் — அதன் செழிப்பு அபூர்வமானது.

பிறகு அனுமன், அழுக்கடைந்த ஆடை அணிந்த, ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்ட, உண்ணாநோன்பால் மெலிந்த, இரங்கத்தக்க, மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விடும், வளர்பிறையின் தொடக்கத்திலுள்ள களங்கமற்ற சந்திரக் கீற்றைப் போல மெலிந்த சீதையைக் கண்டான். மங்கலாகத் தெரியும் வடிவத்தால், அழகிய ஒளியுடைய அவள் புகைப் படலத்தால் மூடப்பட்ட நெருப்புச் சுடர் போல இருந்தாள். அழுக்கடைந்த, சிறந்த, ஒரே மஞ்சள் ஆடையை அணிந்து, சேறு படிந்து, அணிகலன்கள் இல்லாத அவள் தாமரைகள் இல்லாத தாமரைக் குளம் போல இருந்தாள். வருத்தப்பட்டவளும், துயரத்தால் வெந்தவளும், மிகவும் மெலிந்தவளும், பரிதாபத்துக்குரியவளுமான அவள், அங்காரகன் என்ற கிரகத்தால் பீடிக்கப்பட்ட ரோகிணி நட்சத்திரம் போல இருந்தாள். கண்ணீர் நிறைந்த முகமுடையவளும், இரங்கத்தக்கவளும், உண்ணாமையால் மெலிந்தவளும், துயரச் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தவளும், எப்போதும் துயரத்திலேயே மூழ்கியவளுமான அவள், அன்புக்குரியவர்களைக் காணாமல் ராக்ஷசிக் கூட்டத்தையே பார்த்துக்கொண்டு, தன் கூட்டத்தை இழந்து நாய்க் கூட்டத்தால் சூழப்பட்ட பெண்மான் போல இருந்தாள். கருநாகம் போன்ற, இடைக்குக் கீழே தொங்கும் ஒற்றைச் சடையால், மழைக்காலம் முடிந்தபின் நீலநிற வனவரிசையால் அழகுறும் பூமி போல அவள் இருந்தாள். சுகம் அனுபவிக்கத் தக்கவளும், துயரத்தால் வெந்தவளும், துன்பங்களை அறியாதவளும், அகன்ற கண்களுடையவளும், மிகவும் அழுக்கடைந்து மெலிந்தவளுமான அவளைப் பார்த்து, அனுமன் பொருத்தமான காரணங்களால் ‘இவளே சீதை’ என்று ஊகித்தான். விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் அந்த ராக்ஷசனால் அப்போது கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது எந்த உருவத்தில் காணப்பட்டாளோ, அதே உருவமுடையவள் இந்தப் பெண். இங்கே சீதையின் நிலை உவமை மாலையால் வர்ணிக்கப்படுகிறது — சந்திரக் கீற்று, புகை சூழ்ந்த நெருப்புச் சுடர், தாமரையற்ற தாமரைக் குளம், கிரகத்தால் பீடிக்கப்பட்ட ரோகிணி, நாய்களால் சூழப்பட்ட பெண்மான், வனவரிசையால் அழகுறும் பூமி. ஒவ்வொரு உவமையும் அவளுடைய அழகையும் துயரத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது — அழகு மறைந்துள்ளது, அழியவில்லை. ‘ஒற்றைச் சடை’ கணவனைப் பிரிந்திருப்பவளின் அடையாளம். ‘அப்போது அவனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது’ என்பது அனுமனின் நினைவு — ருஷ்யமூகத்தில், வானில் கவர்ந்து செல்லப்பட்ட சீதை வானரர்களால் காணப்பட்டாள். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பீடிதாம் … பரிக்ஷீணாம்’ (வருத்தப்பட்டவளை … மிகவும் மெலிந்தவளை) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வ்ரீடிதாம் … பரிம்லானாம்’ (நாணமுற்றவளை … மிகவும் வாடியவளை). இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியான ‘நீலயா நீரதாபாயே வனராஜ்யா மஹீமிவ’ (மழைக்காலம் முடிந்தபின் நீலநிற வனவரிசையால் பூமி போல) என்பது வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘பிறகு’ என்ற சொல்லால் பார்வையின் மாற்றம் குறிக்கப்படுகிறது — மாளிகையிலிருந்து சீதையை நோக்கி. முதலில் அவள் ‘அழுக்கடைந்த ஆடை அணிந்தவள்’, ‘ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டவள்’ என்ற வெளித்தோற்றம்; பிறகு ‘உண்ணாநோன்பால் மெலிந்தவள்’, ‘பெருமூச்சு விடுபவள்’ என்ற உள்நிலை. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் வளர்பிறையின் தொடக்கத்திலுள்ள சந்திரக் கீற்று — மெலிந்தது ஆனால் களங்கமற்றது, வளரக்கூடியது; சீதையின் நற்பேறு வளரும் என்பதற்கான குறிப்பும் கூட. இருபதாம் சுலோகத்தில் புகை சூழ்ந்த நெருப்புச் சுடர் — அவளுடைய தேஜஸ் மறைந்துள்ளது, அழியவில்லை. இருபத்து மூன்றாம், இருபத்து நான்காம் சுலோகங்களில் அவளுடைய தனிமை — அன்புக்குரியவர்கள் இல்லை, ராக்ஷசிகள் மட்டுமே. இருபத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘ஒரே மஞ்சள் ஆடையை அணிந்து’ — கவரப்பட்டபோது அணிந்திருந்த ஒரே ஒரு மஞ்சள் ஆடை; அதன் மேலாடை வழியில் விழுந்தது. ‘தாமரைகள் இல்லாத தாமரைக் குளம்’ — தாமரைக் குளம் நீரால் நிறைந்துள்ளது, ஆனால் தாமரைகள் இல்லாமல் அழகிழந்துள்ளது; அவ்வாறே சீதை உயிரோடு இருக்கிறாள், ஆனால் அணிகலன்களும் ஆனந்தமும் இல்லாமல். இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ரோகிணி சந்திரனின் அன்புக்குரியவள், அங்காரகனால் பீடிக்கப்பட்டவள் — ராமனின் அன்புக்குரியவள் ராவணனால் பீடிக்கப்பட்டாள் என்பது குறிப்பு. இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘துன்பங்களை அறியாதவள்’ — முன்பு துயரத்தை அறியாதவள் இப்போது துயரத்தில் மூழ்கியுள்ளாள். இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் அனுமன் உணர்ச்சியால் மட்டுமல்ல, பொருத்தமான காரணங்களால் ஊகிக்கிறான் — இதுவே அவனுடைய விவேகம். இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தின் ‘தன் கூட்டத்தை இழந்து நாய்க் கூட்டத்தால் சூழப்பட்ட பெண்மான் போல’ என்ற உவமை ராக்ஷசிகளின் கொடூரத்தையும் சீதையின் அச்சத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது.

முழுநிலவு போன்ற முகமும், அழகிய புருவங்களும், அழகாக உருண்ட மார்பகங்களும் உடைய அந்தத் தேவி தன் ஒளியால் எல்லாத் திசைகளையும் இருளற்றவையாக்கினாள்; நீலநிறக் கழுத்தும், கோவைப்பழம் போன்ற உதடுகளும், அழகிய இடையும், நன்கு நிலைத்த உடல்வாகும், தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும் உடைய சீதை மன்மதனின் ரதி போலவும், உலகம் முழுவதற்கும் விருப்பமான முழுநிலவின் ஒளி போலவும் இருந்தாள். தரையில் அமர்ந்திருந்த அழகிய உடலுடைய அவள் விரதம் காக்கும் தவசி போலவும், அடிக்கடி பெருமூச்செறியும் அச்சமுற்ற நாகராஜனின் மனைவி போலவும் இருந்தாள். பெரிதாகப் பரந்த துயர வலையால் அவள் ஒளிரவில்லை — புகைப் படலத்தால் மூடப்பட்ட நெருப்புச் சுடர் போல. அவள் ஐயத்திற்குரிய நினைவு போலவும், வீழ்ந்த செல்வம் போலவும், சிதைந்த நம்பிக்கை (சிரத்தை) போலவும், தடுக்கப்பட்ட ஆசை போலவும், இடையூறுகளால் சூழப்பட்ட வெற்றி போலவும், கலங்கிய அறிவு போலவும், பொய்யான பழியால் வீழ்ந்த புகழ் போலவும் இருந்தாள். ராமனைப் பிரிந்த வேதனையால் துன்புற்றவளும், ராக்ஷசக் கூட்டத்தால் பீடிக்கப்பட்டவளும், அபலையும், மான்குட்டி போன்ற கண்களுடையவளுமான அவள் இங்குமங்கும் நோக்கிக்கொண்டு, கண்ணீரால் நிறைந்த கரிய வளைந்த இமைகளுடைய, தெளிவற்ற முகத்தோடு மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டிருந்தாள். அழுக்கும் சேறும் படிந்த, இரங்கத்தக்க, அலங்காரத்திற்குத் தகுதியானவளாக இருந்தும் அலங்கரிக்கப்படாத அவள், கருமேகங்களால் மூடப்பட்ட நட்சத்திர அரசனின் (சந்திரனின்) ஒளி போல இருந்தாள். இங்கே உவமைகள் அருவமானவையாகின்றன — நினைவு, செல்வம், சிரத்தை, ஆசை, வெற்றி, அறிவு, புகழ். ஏழு அருவப் பொருள்கள் தடைப்பட்டவை, அழிந்தவை அல்ல — அவ்வாறே சீதையும் தடைப்பட்டவள், அழிந்தவள் அல்லள். ‘பொய்யான பழியால் வீழ்ந்த புகழ் போல’ என்ற உவமை உத்தர காண்டத்தின் நிகழ்ச்சியைக் குறிக்கிறது என்று சில உரையாசிரியர்கள் கூறுகிறார்கள். ‘ராமோபரோதவ்யதிதாம்’ — ராமனின் பிரிவால் வேதனையுற்றவள். இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘நீலகண்டீம்’ (நீலநிறக் கழுத்துடையவள்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நீலகேசீம்’ (கருங்கூந்தலுடையவள்). முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ரக்ஷோகணநிபீடிதாம்’ (ராக்ஷசக் கூட்டத்தால் பீடிக்கப்பட்டவள்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ரக்ஷோஹரணகர்சிதாம்’ (ராக்ஷசனால் கவரப்பட்டதால் மெலிந்தவள்). இருபத்தெட்டாம், இருபத்தொன்பதாம் சுலோகங்களில் அனுமன் சீதையின் அழகை ராமனின் வர்ணனையோடு ஒப்பிடுகிறான் — முழுநிலவு முகம், அழகிய புருவங்கள், கோவை உதடு, அழகிய இடை, தாமரை இதழ்க் கண்கள் — இந்த அடையாளங்கள் கிஷ்கிந்தையில் ராமனால் சொல்லப்பட்டிருக்கலாம். முப்பதாம் சுலோகத்தில் ரதி காமனின் மனைவி — அழகின் உயர்ந்த இலட்சியம். முப்பத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘விரதம் காக்கும் தவசி போல’ — தரையில் அமர்ந்திருக்கும் அவள் தவசி போன்றவள்; அவளுடைய விரதம் பதிவிரதம். ‘நாகராஜனின் மனைவி போல’ என்பது நீண்ட பெருமூச்சுக்கான உவமை. முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் நெருப்புச் சுடர் உவமை மீண்டும் வருகிறது; ஆனால் இப்போது துயர வலையே புகை. முப்பத்து மூன்றாம், முப்பத்து நான்காம் சுலோகங்களில் ஏழு அருவ உவமைகள் — உருவமுள்ள துயரத்தை அருவமான உணர்வுகளோடு ஒப்பிடுவது கவிஞரின் தனித்த நடை. முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘க்ருஷ்ணவக்ராக்ஷிபக்ஷ்மணா’ — கண்ணீரால் நனைந்த, கரிய, வளைந்த இமைமயிர்கள். முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் சந்திர ஒளி கருமேகங்களால் மூடப்படுதல் — மறைப்பு தற்காலிகமானது, சந்திரன் அழிவற்றவன். இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ஸுப்ரதிஷ்டிதாம்’ — உறுதியாக ஊன்றிய பாதங்களுடையவள், நன்கு அமைந்த உடலுடையவள். முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘இடையூறுகளால் சூழப்பட்ட வெற்றி போல’ — தடைகளால் தாக்கப்பட்ட வெற்றி; அனுமனின் சொந்தக் காரியசித்தியும் இப்போது தடைகளுடையதே. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘இங்குமங்கும் நோக்கிக்கொண்டு’ — உதவியைத் தேடுவது போல அவள் எல்லாப் பக்கமும் பார்க்கிறாள்; அவளுடைய கண்களில் நம்பிக்கை இன்னும் உயிரோடிருக்கிறது.

சீதையை மீண்டும் மீண்டும் உற்றுநோக்கிய அவனுடைய அறிவு, ஓதுதல் இல்லாமையால் தளர்ந்த கல்வி போல ஐயத்திற்கு உள்ளானது. இலக்கணச் செம்மையிழந்து வேறு பொருளுக்குச் சென்ற சொல் போல, அலங்காரமற்ற சீதையை அனுமன் சிரமத்துடனேயே அடையாளம் கண்டான். பழியற்ற, அகன்ற கண்களுடைய அந்த அரசகுமாரியை நன்கு பார்த்து, அவன் காரணங்களால் நிறுவி ‘இவளே சீதை’ என்று ஊகித்தான். வைதேகியின் உறுப்புகளில் இருந்ததாக ராமன் எந்த அணிகலன்களை எடுத்துச் சொன்னானோ, உடலுக்கு அழகூட்டும் அந்த அணிகலன் தொகுதிகளை அவன் கவனித்தான் — நன்கு செய்யப்பட்ட இரண்டு காதணிகள், நன்கு பொருத்தப்பட்ட நாய்ப்பல் வடிவ அணிகள் இரண்டு, கைகளில் மணிகளும் பவளங்களும் பதித்த அணிகலன்கள்; நீண்ட காலம் அணிந்திருந்ததால் கருத்துப்போயிருந்தாலும் அவை வடிவம் மாறாமல் இருந்தன. ‘ராமன் எவற்றை எடுத்துச் சொன்னானோ அவையே இவை என்று நினைக்கிறேன். எவை விழுந்துவிட்டனவோ அவற்றை நான் இங்கே காணவில்லை; இவளிடமிருந்து எவை விழவில்லையோ அவையே இவை என்பதில் ஐயமில்லை. பொன் பட்டைப் போன்ற ஒளியுடைய, அழகிய, மஞ்சள் நிற மேலாடை நழுவி மலையில் சிக்கியபோது அன்று வானரர்களால் காணப்பட்டது; ஒலிக்கும், சிறந்த, பெரிய அணிகலன்களை இவளே தரையில் எறிந்தாள், அவையும் காணப்பட்டன. இந்த ஆடை நீண்ட காலம் அணிந்திருந்ததால் மிகவும் கசங்கியுள்ளது; ஆயினும் அதன் நிறம் குறையவில்லை; மற்றதைப் போலவே இதுவும் ஒளிர்கிறது. பொன்னிற மேனியுடைய இவள் ராமனின் அன்புக்குரிய பட்டத்தரசி; காணாமல் போனாலும் அவனுடைய மனத்திலிருந்து நீங்காதவள்.’ இங்கே அனுமனின் தர்க்கம் சான்றுகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது — முதலில் உருவ ஒற்றுமை, பிறகு அணிகலன்கள், பிறகு ஆடையின் நிறம்; ருஷ்யமூகத்தில் விழுந்த அணிகலன்கள் இங்கே இல்லை, மற்றவை உள்ளன — இதுவே வலுவான காரணம். ‘ஆம்னாயானாமயோகேன வித்யாம் ப்ரசிதிலாமிவ’ — பயிற்சி இல்லாவிட்டால் கல்வி தளர்கிறது; அவ்வாறே துயரத்தால் சீதையின் உருவம் தளர்ந்தது. முப்பத்தெட்டாம், முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகங்களின் இரண்டு உவமைகளும் சாஸ்திரத் தொடர்புடையவை — பயிற்சியின்மையால் தளர்ந்த கல்வி, இலக்கணச் செம்மையிழந்து வேறு பொருளுக்குச் சென்ற சொல். அனுமன் வேதமும் இலக்கணமும் அறிந்தவன் என்று கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் ராமனால் புகழப்பட்டான்; ஆகவே இந்த உவமைகள் அவனுடைய மனத்திற்கு ஏற்றவை. நாற்பத்தோராம் சுலோகம் முதல் அணிகலன்களின் சோதனை — காதணிகள், நாய்ப்பல் வடிவ அணிகள், கை அணிகலன்கள். நாற்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘நீண்ட காலம் அணிந்திருந்ததால் கருத்துப்போயின’ — நீண்ட காலம் அணிந்ததால் மங்கியவை, ஆனால் வடிவம் முன்போலவே. நாற்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் தர்க்கத்தின் அடிப்படை — ருஷ்யமூகத்தில் விழுந்த அணிகலன்கள் இங்கே இல்லை. நாற்பத்தைந்தாம், நாற்பத்தாறாம் சுலோகங்களில் வானரர்கள் கண்ட மேலாடையின் நினைவு. நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘காணாமல் போனாலும் அவனுடைய மனத்திலிருந்து நீங்காதவள்’ — பார்வையிலிருந்து மறைந்தவள், மனத்திலிருந்து அல்ல. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘காரணங்களால் நிறுவி’ — முன்பு இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘பொருத்தமான காரணங்களால்’ என்று வந்தது; இங்கே மீண்டும் காரணங்களால் நிறுவுகிறான் — தர்க்கம் திரும்ப வருவது முடிவின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. நாற்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘ஒலிக்கும், பெரிய’ — சிலம்பு முதலிய ஒலியெழுப்பும் அணிகலன்கள். நாற்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ஆடையின் நிறம் குறையவில்லை — சீதையின் ஒழுக்கமும் துயரத்தால் களங்கப்படவில்லை என்பது போல.

‘யாருக்காக ராமன் இங்கே நான்கு வகையில் வெந்து வருந்துகிறானோ அவள் இவளே — இரக்கத்தால், கருணையால் (கொடுமையின்மையால்), துயரத்தால், காதலால். ஒரு பெண் காணாமல் போனாள் என்ற இரக்கத்தாலும், தன்னைச் சார்ந்தவள் என்ற கருணையாலும், மனைவியை இழந்தேன் என்ற துயரத்தாலும், அன்புக்குரியவள் என்ற காதலாலும். இந்தத் தேவியின் உருவமும் உறுப்புகளின் அழகும் எப்படியோ, ராமனின் உருவமும் அப்படியே; கருங்கண்ணுடைய இவள் அவனுக்கு ஏற்றவள். இந்தத் தேவியின் மனம் அவனிடமும், அவனுடைய மனம் இவளிடமும் நிலைத்துள்ளது; அதனாலேயே இவளும் அந்தத் தர்மாத்மாவும் ஒரு கணமேனும் உயிர்வாழ்கிறார்கள். இவளை இழந்த தலைவனான ராமன் தன் உடலைத் தாங்கியிருக்கிறான், துயரத்தால் சோர்ந்து வீழவில்லை — அவன் அரிய செயலைச் செய்தான்.’ இவ்வாறு அந்நிலையில் சீதையைக் கண்டு மகிழ்ந்த வாயுபுத்திரன் மனத்தால் ராமனிடம் சென்று, அந்தத் தலைவனைப் புகழ்ந்தான். நாற்பத்தொன்பதாம், ஐம்பதாம் சுலோகங்கள் ராமாயணத்தில் மிகப் புகழ்பெற்றவை — ராமனின் துயரத்திற்கான நான்கு காரணங்கள் நுட்பமாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளன; ஒவ்வொரு காரணமும் சீதையோடு உள்ள ஒவ்வொரு உறவோடு இணைந்தது — பெண், சார்ந்தவள், மனைவி, அன்புக்குரியவள். ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ஒருவர் மீது ஒருவர் கொண்ட அன்பே இருவரின் உயிருக்கும் காரணம். ஐம்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் ‘துஷ்கரம் க்ருதவான்ராமோ ஹீனோ யதனயா ப்ரபு: / தாரயத்யாத்மனோ தேஹம் ந சோகேனாவஸீததி’ (இவளை இழந்த தலைவனான ராமன் தன் உடலைத் தாங்கியிருக்கிறான், துயரத்தால் சோர்வதில்லை — அரிய செயலைச் செய்தான்) — திறனாய்வுப் பதிப்பில் 5.013.051 என்ற இடத்தில் ‘துஷ்கரம் குருதே ராமோ ய இமாம் மத்தகாசினீம் / ஸீதாம் வினா மஹாபாஹுர்முஹூர்த்தமபி ஜீவதி’ (மதமிக்க அழகுடைய இந்தச் சீதை இல்லாமல் நீண்ட கைகளையுடைய ராமன் ஒரு கணமேனும் உயிர்வாழ்வது அரிய செயல்); வல்கேட்டின் பின்பாதியோ திறனாய்வுப் பதிப்பின் 5.014.027 பின்பாதிக்கு ஒத்தது; அது வல்கேட்டில் அடுத்த சர்க்கத்திலும் (16.27) திரும்ப வருகிறது. ஆகவே இங்கே இருப்பது பாடவேறுபாடு, விடுபாடு அல்ல. ஐம்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அனுமன் ‘மனத்தால் ராமனிடம் சென்றான்’ — உடலால் இலங்கையில், மனத்தால் ராமனின் அருகில். ஐம்பதாம் சுலோகத்தின் பகுப்பின் நேர்த்தி — பெண் என்பதால் இரக்கம், சரணடைந்தவள் என்பதால் கருணை, மனைவி என்பதால் துயரம், அன்புக்குரியவள் என்பதால் காதல்.

ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಹನುಮಂತನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ನೆಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ಆ ವನಿಕೆ ಸಂತಾನಕ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ದಿವ್ಯವಾದ ಗಂಧರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ನಂದನವನದಂತಿತ್ತು; ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಹರ್ಮ್ಯಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು; ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸಮೂಹದ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ನೈದಿಲೆ ತಾವರೆಗಳುಳ್ಳ ಬಾವಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಆಸನಗಳೂ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳೂ ಇದ್ದ, ಅನೇಕ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ವನಿಕೆ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ, ಫಲಭರಿತವಾದ ರಮ್ಯ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಅದು ಮಾರುತಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಹೂಗಳನ್ನೇ ಶಿರೋಭೂಷಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅದು ಎಲೆಯಿಲ್ಲದ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಕೂರುತ್ತವೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೂಗಳೂ ಎಲೆಗಳೂ ಉದುರುತ್ತವೆ. ಬುಡದವರೆಗೂ ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅಶೋಕಗಳು, ಹೂಗಳ ಅತಿಭಾರದಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಮುತ್ತುಗಗಳು — ಇವುಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ಪುನ್ನಾಗ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಸಂಪಿಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳು ಬುಡ ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾವಿರಾರು ಅಶೋಕಗಳು — ಕೆಲವು ಅಪರಂಜಿಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ. ಆ ವನಿಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಯಾನವಾದ ನಂದನದಂತೆ, ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥದಂತೆ, ಅವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದಂತೆ, ಅಚಿಂತ್ಯವೂ ದಿವ್ಯವೂ ರಮ್ಯಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೂ ಆಗಿತ್ತು; ಹೂಗಳೆಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೂರಾರು ಹೂರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಐದನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಇತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಧುಗಂಧದ ಮರಗಳಿಂದ, ನಾನಾ ನಾದಗಳಿಂದ, ರಮ್ಯವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನೇಕ ಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಬರುವ, ಪುಣ್ಯಗಂಧದ, ಮನೋಹರವಾದ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿತ್ತು ಅದು. ‘ಅಶೋಕೈಃ ಶೋಕನಾಶನೈಃ’ ಎಂಬುದು ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ — ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಶೋಕಗಳು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಸೀತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಂಚಮಂ ಸಾಗರಮ್’ — ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ಅನಂತರದ ಐದನೆಯ ಪುಷ್ಪಸಮುದ್ರ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈಗ ಹನುಮಂತನು ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಮಹೀಮನ್ವವೈಕ್ಷತ’ (ನೆಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು). ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನಕಗಳು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳು, ಅವುಗಳ ಬಳ್ಳಿಗಳು; ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಂದನವು ಇಂದ್ರನ ಉದ್ಯಾನ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಭೂಮಿಗೃಹಾಯುತಾಮ್’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು — ಅನೇಕ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳು, ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಮನೆಗಳು. ಐದು ಮತ್ತು ಆರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಗಳ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ಆ ವನಿಕೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಈ ಬಣ್ಣ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಅರುಣಿಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆರು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಾಗುವ ಹೂ ಎಲೆಗಳ ಉದುರುವಿಕೆ ನಿರಂತರ ಎಂಬುದು ‘ಅಸಕೃತ್’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಗಳು ಹೂಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ — ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಚಿತ್ರ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷನಾಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಪುನ್ನಾಗ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಸಂಪಿಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮುತ್ತುಗ. ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಗಳ ಮೂರು ಬಣ್ಣಗಳು — ಚಿನ್ನ, ಅಗ್ನಿ, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆ — ಎಂಬ ವೈವಿಧ್ಯ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ, ವನವು ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಉಪಮೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ರತ್ನಗಳಂತೆ, ವನವು ಐದನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಗಂಧಗಳ ಮತ್ತು ನಾದಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ. ಹೀಗೆ ರೂಪ, ಬಣ್ಣ, ಗಂಧ, ಧ್ವನಿ — ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಶೋಕೈಃ ಶೋಕನಾಶನೈಃ’ ಎಂದು ವೃಕ್ಷದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ; ಈ ಶ್ಲೇಷ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರರಥ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನ, ನಂದನ ಇಂದ್ರನದು — ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಈ ಎರಡೂ ದಿವ್ಯೋದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಅತಿವೃತ್ತಮಿವ’ (ಮೀರಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ದೇವತೆಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸೀತೆ ದುಃಖಿನಿ.

ಆ ವನವು ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾಗಿ, ಎರಡನೆಯ ಗಂಧಮಾದನದಂತಿತ್ತು. ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ, ನಡುವೆ ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತ, ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಭವ್ಯವಾದ ಒಂದು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಪ್ರಾಸಾದಕ್ಕೆ ಹವಳದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿದ್ದವು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿದ್ದವು; ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಅದು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ, ತನ್ನ ಎತ್ತರದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇತ್ತು. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವೆಂದರೆ ದೇವಾಲಯ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲದೇವತೆಗಳು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದ ಎಂದರೆ ಮಂದಿರ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬೆಳ್ಪನ್ನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ, ಎತ್ತರವನ್ನು ಆಕಾಶಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮುಷ್ಣಂತಮಿವ ಚಕ್ಷೂಂಷಿ’ — ನೋಡುವವರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ; ಅದರ ಕಾಂತಿ ಅಂತಹದು. ಈ ಪ್ರಾಸಾದದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವು ದೃಷ್ಟಿ ಸೀತೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹವಳದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆ — ಅದರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಅಪೂರ್ವ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಕ್ಷೀಣಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಂದವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೂಪದಿಂದ ಸುಂದರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವಳು ಹೊಗೆಯ ಬಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಿದ್ದಳು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಹಳದಿಯಾದ, ಮಾಸಿಹೋದ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಕೊಳೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಅವಳು ತಾವರೆಗಳಿಲ್ಲದ ತಾವರೆಗೊಳದಂತಿದ್ದಳು. ಪೀಡಿತಳಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ, ಸೊರಗಿಹೋದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ಅಂಗಾರಕಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ, ದೀನಳಾದ, ಅನಶನದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ಶೋಕಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ, ನಿತ್ಯವೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅವಳು ಪ್ರಿಯಜನರನ್ನು ಕಾಣದೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ನಾಯಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತಿದ್ದಳು. ಕಪ್ಪುಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಜಘನದವರೆಗೆ ಇಳಿದ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಿಂದ ಅವಳು ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದಾಗ ಕಪ್ಪು ವನಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೂಮಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ, ವಿಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ, ಅತಿಯಾಗಿ ಮಲಿನಳಾದ ಕೃಶಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಸಮರ್ಥಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿದನು. ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಂದು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳೋ ಅದೇ ರೂಪದವಳು ಈ ಅಂಗನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉಪಮಾಮಾಲೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರರೇಖೆ, ಹೊಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ, ತಾವರೆಯಿಲ್ಲದ ತಾವರೆಗೊಳ, ಗ್ರಹಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿ, ನಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆ, ವನಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೂಮಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೌಂದರ್ಯ ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಏಕವೇಣಿ’ (ಒಂದೇ ಜಡೆ) ಪತಿಯು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಹ್ರಿಯಮಾಣಾ ತದಾ ತೇನ’ (ಅಂದು ಅವನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ನೆನಪು — ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಾನರರು ಕಂಡಿದ್ದರು. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪೀಡಿತಾಂ … ಪರಿಕ್ಷೀಣಾಂ’ (ಪೀಡಿತಳಾದ … ಸೊರಗಿದ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವ್ರೀಡಿತಾಂ … ಪರಿಮ್ಲಾನಾಂ’ (ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ … ಬಾಡಿದ). ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ನೀಲಯಾ ನೀರದಾಪಾಯೇ ವನರಾಜ್ಯಾ ಮಹೀಮಿವ’ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತತಃ’ (ಅನಂತರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯ ಬದಲಾವಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಸೀತೆಯತ್ತ. ಮೊದಲು ಅವಳು ‘ಮಲಿನಸಂವೀತಾ’, ‘ರಾಕ್ಷಸೀಭಿಃ ಸಮಾವೃತಾ’ — ಇದು ಬಾಹ್ಯರೂಪ; ಅನಂತರ ‘ಉಪವಾಸಕೃಶಾ’, ‘ನಿಃಶ್ವಸಂತೀ’ — ಇದು ಆಂತರಿಕ ಅವಸ್ಥೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ — ಕೃಶವಾದರೂ ನಿರ್ಮಲ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂಥದು; ಇದು ಸೀತೆಯ ಭಾಗ್ಯವು ಬೆಳೆಯಲಿರುವುದರ ಸೂಚನೆಯೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ — ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸು ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಏಕಾಕಿತನ — ಪ್ರಿಯಜನರಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪೀತೇನೈಕೇನ ಸಂವೀತಾಂ’ — ಅಪಹರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದ ಒಂದೇ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ, ಅದರ ಉತ್ತರೀಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿತ್ತು. ‘ವಿಪದ್ಮಾಮಿವ ಪದ್ಮಿನೀಮ್’ — ತಾವರೆಗೊಳ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಆದರೆ ತಾವರೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭೆಯಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಅಲಂಕಾರವೂ ಆನಂದವೂ ಇಲ್ಲದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ, ಅಂಗಾರಕನಿಂದ ಪೀಡಿತಳು — ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆ ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತಳು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಸನಾನಾಮಕೋವಿದಾಮ್’ — ಹಿಂದೆ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅರಿಯದವಳು ಈಗ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸಮರ್ಥಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿವೇಕ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಗಣೇನ ಮೃಗೀಂ ಹೀನಾಂ ಶ್ವಗಣೇನಾವೃತಾಮಿವ’ (ತನ್ನ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ನಾಯಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಹಿಂಸ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಭೀರುತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ, ಸುಂದರವಾಗಿ ದುಂಡಾದ ಸ್ತನಗಳ, ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವಿ; ನೀಲಕಂಠದ, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಟಿಯ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ, ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತ, ತಾವರೆದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ಮನ್ಮಥನ ರತಿಯಂತೆ, ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಆ ಸುಂದರ ದೇಹದವಳು ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾದ ತಾಪಸಿಯಂತೆ, ಅತಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೀರುವಾದ ಅವಳು ನಾಗರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಶೋಕಜಾಲದಿಂದ ಅವಳು ಹೊಗೆಯ ಬಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಸ್ಮೃತಿಯಂತೆ, ಕುಸಿದುಬಿದ್ದ ಸಮೃದ್ಧಿಯಂತೆ, ಭಂಗಗೊಂಡ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆ, ತಡೆಗೊಂಡ ಆಶೆಯಂತೆ, ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಿದ್ಧಿಯಂತೆ, ಕಲುಷಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ, ಇಲ್ಲದ ಅಪವಾದದಿಂದ ಕುಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ರಾಮನಿಂದಾದ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಥಿತಳಾದ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ, ಅಬಲೆಯಾದ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳು ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ, ಕಪ್ಪಾದ ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಸನ್ನವಲ್ಲದ ಮುಖದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕೊಳೆ ಕೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ, ದೀನಳಾದ, ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದರೂ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಅವಳು ಕಾರ್ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನಕ್ಷತ್ರರಾಜನ (ಚಂದ್ರನ) ಕಾಂತಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳು ಅಮೂರ್ತವಾಗುತ್ತವೆ — ಸ್ಮೃತಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಆಶೆ, ಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಕೀರ್ತಿ. ಏಳು ಅಮೂರ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಬಾಧಿತವಾಗಿವೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ — ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ಬಾಧಿತಳು, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಅಭೂತೇನಾಪವಾದೇನ ಕೀರ್ತಿಂ ನಿಪತಿತಾಮಿವ’ (ಇಲ್ಲದ ಅಪವಾದದಿಂದ ಕುಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಮೋಪರೋಧವ್ಯಥಿತಾಮ್’ — ರಾಮನ ವಿರಹದಿಂದ ವ್ಯಥಿತಳಾದವಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ನೀಲಕಂಠೀಂ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೀಲಕೇಶೀಂ’ (ಕಪ್ಪುಕೂದಲಿನವಳು). ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷೋಗಣನಿಪೀಡಿತಾಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷೋಹರಣಕರ್ಶಿತಾಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸನ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಸೊರಗಿದವಳು). ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಾನನೆ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳವಳು, ತೊಂಡೆತುಟಿಯವಳು, ಸುಂದರ ನಡುವಿನವಳು, ತಾವರೆದಳದ ಕಣ್ಣಿನವಳು — ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರತಿ ಕಾಮನ ಪತ್ನಿ — ಸೌಂದರ್ಯದ ಪರಮ ಆದರ್ಶ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಾಮಿವ ತಾಪಸೀಮ್’ — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಅವಳು ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತೆ, ಅವಳ ವ್ರತವೇ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ. ‘ಭುಜಗೇಂದ್ರವಧೂಮಿವ’ (ನಾಗರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬುದು ದೀರ್ಘನಿಃಶ್ವಾಸದ ಉಪಮೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಶೋಕಜಾಲವೇ ಹೊಗೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಮೂರ್ತ ಉಪಮೆಗಳು — ಮೂರ್ತವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಅಮೂರ್ತ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಕವಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣವಕ್ರಾಕ್ಷಿಪಕ್ಷ್ಮಣಾ’ — ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ, ಕಪ್ಪಾದ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಮೋಡಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ — ಆ ಆವರಣ ಕ್ಷಣಿಕ, ಚಂದ್ರನು ಅವಿನಾಶಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಮ್’ — ಸುಸ್ಥಿರ ಪಾದಗಳುಳ್ಳ, ಸುಗಠಿತ ಶರೀರದವಳು. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೋಪಸರ್ಗಾಂ ಯಥಾ ಸಿದ್ಧಿಮ್’ — ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತವಾದ ಸಿದ್ಧಿ, ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೂ ಈಗ ವಿಘ್ನಸಹಿತವಾಗಿರುವಂತೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವೀಕ್ಷಮಾಣಾಂ ತತಸ್ತತಃ’ — ಸಹಾಯವನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಶಿಥಿಲವಾದ ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸಂದೇಹಗೊಂಡಿತು. ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿದ ಮಾತಿನಂತೆ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಗುರುತಿಸಿದನು. ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿದನು. ವೈದೇಹಿಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿದ್ದವೆಂದು ರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದ, ದೇಹಕ್ಕೆ ಶೋಭೆ ತರುವ ಆಭರಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಅವನು ಗಮನಿಸಿದನು — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಎರಡು ಕರ್ಣವೇಷ್ಟಗಳು (ಕಿವಿಯ ಆಭರಣ), ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂರಿಸಿದ ಎರಡು ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಗಳು (ನಾಯಿಯ ಹಲ್ಲಿನ ಆಕಾರದ ಆಭರಣ), ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿ ಹವಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಆಭರಣಗಳು; ಬಹುಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಆಕಾರ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ‘ರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದವು ಇವೇ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾವುವು ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿದ್ದವೋ ಅವನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಯಾವುವು ಇವಳಿಂದ ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವೇ ಇವು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹಳದಿಯಾದ, ಶುಭವಾದ ಆ ವಸ್ತ್ರ — ಜಾರಿ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಉತ್ತರೀಯ — ಅಂದು ವಾನರರಿಂದ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ನಾದಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯವಾದ ದೊಡ್ಡ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಇವಳೇ ಎಸೆದಿದ್ದಳು, ಅವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಬಹುಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಈ ವಸ್ತ್ರ ಬಹಳ ಮಾಸಿಹೋಗಿದೆ, ಆದರೂ ಇದರ ಬಣ್ಣ ಕುಂದಿಲ್ಲ, ಆ ಇನ್ನೊಂದರಂತೆಯೇ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಇವಳೇ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಿಷಿ; ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಇವಳು ಕಾಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ ಪ್ರಮಾಣಾಧಾರಿತ — ಮೊದಲು ರೂಪಸಾಮ್ಯ, ಅನಂತರ ಆಭರಣಗಳು, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣ; ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಆಭರಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಉಳಿದವು ಇವೆ — ಇದು ಪ್ರಬಲ ಹೇತು. ‘ಆಮ್ನಾಯಾನಾಮಯೋಗೇನ ವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಿಥಿಲಾಮಿವ’ — ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವಿದ್ಯೆ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖದಿಂದ ಸೀತೆಯ ರೂಪ ಶಿಥಿಲವಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿವೆ — ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಶಿಥಿಲವಾದ ವಿದ್ಯೆ, ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿದ ಮಾತು. ಹನುಮಂತನು ವೇದವಿದನೂ ವ್ಯಾಕರಣವಿದನೂ ಎಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿವೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಿಂದ ಆಭರಣಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಕರ್ಣವೇಷ್ಟಗಳು, ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಗಳು, ಕೈಯ ಆಭರಣಗಳು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶ್ಯಾಮಾನಿ ಚಿರಯುಕ್ತತ್ವಾತ್’ — ಬಹುಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮಾಸಿವೆ, ಆದರೆ ಆಕಾರ ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಇದೆ. ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ತರ್ಕದ ಮೂಲ — ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಆಭರಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕಂಡಿದ್ದ ಉತ್ತರೀಯದ ಸ್ಮರಣೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಣಷ್ಟಾಪಿ ಸತೀ ಯಸ್ಯ ಮನಸೋ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾರಣೈರುಪಪಾದಯನ್’ — ಹಿಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಉಪಪಾದಿಭಿಃ’ ಎಂದಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇತುಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ತರ್ಕದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವನವಂತಿ ಮಹಾಂತಿ’ — ಗೆಜ್ಜೆ ಮೊದಲಾದ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಆಭರಣಗಳು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣ ಕುಂದಿಲ್ಲ — ಸೀತೆಯ ಶೀಲವೂ ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿಲ್ಲದಂತೆ.

‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅವಳೇ ಇವಳು — ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ, ಆನೃಶಂಸ್ಯದಿಂದ (ಆಶ್ರಿತರ ಮೇಲಿನ ದಯೆಯಿಂದ), ಶೋಕದಿಂದ ಮತ್ತು ಮದನದಿಂದ (ಪ್ರೇಮದಿಂದ). ಸ್ತ್ರೀ ಕಾಣೆಯಾದಳು ಎಂದು ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ, ತನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವಳು ಎಂದು ಆನೃಶಂಸ್ಯದಿಂದ, ಪತ್ನಿ ಕಳೆದುಹೋದಳು ಎಂದು ಶೋಕದಿಂದ, ಪ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಮದನದಿಂದ. ಈ ದೇವಿಯ ರೂಪ, ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸೌಷ್ಠವ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ರಾಮನ ರೂಪ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಇವಳು ಅವನಿಗೆ ಅನುರೂಪಳು. ಈ ದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಅವನಲ್ಲಿ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಇವಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವಳೂ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ. ಇವಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ — ಅವನು ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು, ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧ — ರಾಮನ ದುಃಖದ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರಣವೂ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗಿನ ಒಂದೊಂದು ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀ, ಆಶ್ರಿತೆ, ಪತ್ನಿ, ಪ್ರಿಯೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಾಗವೇ ಇಬ್ಬರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಕಾರಣ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ ‘ದುಷ್ಕರಂ ಕೃತವಾನ್ರಾಮೋ ಹೀನೋ ಯದನಯಾ ಪ್ರಭುಃ. ಧಾರಯತ್ಯಾತ್ಮನೋ ದೇಹಂ ನ ಶೋಕೇನಾವಸೀದತಿ’ — ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ 5.013.051 ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕರಂ ಕುರುತೇ ರಾಮೋ ಯ ಇಮಾಂ ಮತ್ತಕಾಶಿನೀಮ್ / ಸೀತಾಂ ವಿನಾ ಮಹಾಬಾಹುರ್ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ಜೀವತಿ’ (ಮದಭರಿತ ಸೌಂದರ್ಯದ ಈ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಬದುಕಿರುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ); ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಉತ್ತರಾರ್ಧವಾದರೋ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 5.014.027ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (16.27) ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ, ಲೋಪವಲ್ಲ. ಐವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಮನಸಾ ರಾಮಂ ಜಗಾಮ’ — ಶರೀರದಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ. ಐವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗದ ಸೌಷ್ಠವ — ಸ್ತ್ರೀಯಾದ್ದರಿಂದ ಕಾರುಣ್ಯ, ಶರಣಾಗತಳಾದ್ದರಿಂದ ಆನೃಶಂಸ್ಯ, ಪತ್ನಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಶೋಕ, ಪ್ರಿಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಮದನ.

ശിംശപയിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ട്, മൈഥിലിയെ തിരഞ്ഞ്, അവിടെനിന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ട് ഹനുമാൻ ഭൂമിയാകെ വീക്ഷിച്ചു. സന്താനകവള്ളികളാലും മരങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്ന, ദിവ്യമായ ഗന്ധവും രസവുമുള്ള, എല്ലാ ഭാഗത്തും അലംകൃതമായ, നന്ദനോദ്യാനംപോലെയുള്ള, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ, ഹർമ്യങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും തിങ്ങിയ, കുയിലുകളുടെ കൂജനം മുഴങ്ങുന്നതായിരുന്നു ആ വനിക. സ്വർണനിറമുള്ള ഉല്പലങ്ങളും താമരകളും നിറഞ്ഞ വാപികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, ധാരാളം ആസനങ്ങളും പരവതാനികളുമുള്ള, ധാരാളം ഭൂഗൃഹങ്ങളുള്ള ആ വനിക എല്ലാ ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കളുള്ള, കായ്കൾ നിറഞ്ഞ രമണീയമായ മരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു. പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകങ്ങളുടെ ശോഭയാൽ അതു മാരുതിയുടെ കണ്ണിൽ സൂര്യോദയത്തിന്റെ പ്രഭപോലെയും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നി. നൂറുകണക്കിനു വന്നിറങ്ങുന്ന, പൂക്കൾ ചൂടിയതുപോലെയുള്ള വിചിത്രവർണരായ പക്ഷികളാൽ അത് ഇലയില്ലാത്ത ശാഖകളുള്ളതുപോലെ ആക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു — പക്ഷികൾ ഇരിക്കുന്നിടത്തെല്ലാം പൂക്കളും ഇലകളും പൊഴിയുന്നു. ചുവടുമുതൽ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ, ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന അശോകങ്ങളും, പൂക്കളുടെ അതിഭാരത്താൽ ഭൂമിയെ തൊടുന്നതുപോലെ കുനിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന പൂത്ത കർണികാരങ്ങളും, നന്നായി പൂത്ത കിംശുകങ്ങളും (പ്ലാശുകളും) — അവയുടെ പ്രഭയാൽ ആ പ്രദേശം എല്ലാ ഭാഗത്തും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. പുന്നാഗങ്ങളും ഏഴിലംപാലകളും ചെമ്പകങ്ങളും ഉദ്ദാലകങ്ങളും വേരുകൾ വളർന്നിറങ്ങി നന്നായി പൂത്തു ശോഭിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിന് അശോകങ്ങൾ — ചിലതു തങ്കംപോലെ, ചിലത് അഗ്നിജ്വാലപോലെ, ചിലതു നീലാഞ്ജനംപോലെ. ആ വനിക ദേവോദ്യാനമായ നന്ദനംപോലെയും കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥംപോലെയും, അതിനെയെല്ലാം അതിശയിക്കുന്നതുപോലെ അചിന്ത്യവും ദിവ്യവും രമണീയശോഭയുള്ളതും, പുഷ്പങ്ങളാകുന്ന നക്ഷത്രക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെയും, നൂറുകണക്കിനു പുഷ്പരത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ അഞ്ചാമതൊരു സമുദ്രംപോലെയും ആയിരുന്നു. എല്ലാ ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ, തേൻമണമുള്ള മരങ്ങളുള്ള, പലതരം നാദങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന, രമണീയമായ മൃഗഗണങ്ങളും പക്ഷികളുമുള്ള, പല ഗന്ധങ്ങളും വഹിക്കുന്ന, പുണ്യഗന്ധമുള്ള മനോഹരമായ ഒരു ഉദ്യാനമായിരുന്നു അത്. ‘അശോകൈഃ ശോകനാശനൈഃ’ (ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന അശോകങ്ങളാൽ) എന്നതു നാമത്തിന്റെ നിരുക്തിയാണ് — ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ അശോകങ്ങൾ; എന്നാൽ ഇവിടെത്തന്നെയാണ് ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ സീത വസിക്കുന്നത്; ഈ വൈരുധ്യം കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പഞ്ചമം സാഗരം’ (അഞ്ചാമത്തെ സമുദ്രം) എന്നാൽ നാലു സമുദ്രങ്ങൾക്കും പുറമേ അഞ്ചാമതൊരു പുഷ്പസമുദ്രം. ഈ ഭാഗത്ത് കവി മുൻസർഗത്തിലെ വർണന വീണ്ടും വിസ്തരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഹനുമാൻ മരത്തിനു മുകളിലാണ്, അതിനാൽ ദൃഷ്ടി മുകളിൽനിന്നു താഴേക്കു നീങ്ങുന്നു — ‘മഹീം അന്വവൈക്ഷത’ (ഭൂമിയെ വീക്ഷിച്ചു). രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സന്താനകങ്ങൾ ഒരുതരം കല്പവൃക്ഷങ്ങളാണ്, അവയുടെ വള്ളികൾ; മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ നന്ദനം ഇന്ദ്രന്റെ ഉദ്യാനം. നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബഹുഭൂമിഗൃഹായുതാം’ എന്നതിനു രണ്ടു വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ — ധാരാളം ഭൂഗൃഹങ്ങളുള്ളത്, അല്ലെങ്കിൽ പല നിലകളുള്ള ഗൃഹങ്ങളുള്ളത്. അഞ്ചിലും ആറിലും അശോകങ്ങളുടെ ചുവന്ന പൂക്കളാൽ ആ വനിക ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഈ നിറം സൂര്യോദയത്തിന്റെ അരുണിമയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ആറിലും ഏഴിലും പക്ഷികൾ പൂക്കളും ഇലകളും പൊഴിക്കുന്നതു നിരന്തരമാണെന്ന് ‘അസകൃത്’ (വീണ്ടും വീണ്ടും) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അശോകങ്ങൾ പൂഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ് ഭൂമിയെ തൊടുന്നതുപോലെ — സമൃദ്ധിയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും ചിത്രം. ഒമ്പതിലും പത്തിലും വൃക്ഷനാമങ്ങളുടെ പട്ടിക — പുന്നാഗങ്ങൾ, ഏഴിലംപാലകൾ, ചെമ്പകങ്ങൾ, ഉദ്ദാലകങ്ങൾ, കർണികാരങ്ങൾ, കിംശുകങ്ങൾ. പത്തിലും പതിനൊന്നിലും അശോകങ്ങൾക്കു മൂന്നു നിറങ്ങൾ — സ്വർണം, അഗ്നി, നീലാഞ്ജനം — എന്ന വൈവിധ്യം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂക്കൾ നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെ, വനം രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെ — ഉപമ മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂക്കൾ രത്നങ്ങൾപോലെ, വനം അഞ്ചാമതൊരു സമുദ്രംപോലെ. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗന്ധങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളുടെയും ബാഹുല്യം. ഇങ്ങനെ രൂപം, നിറം, ഗന്ധം, ശബ്ദം — എല്ലാ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അശോകൈഃ ശോകനാശനൈഃ’ എന്നിടത്ത് വൃക്ഷനാമത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട്; ഈ ശ്ലേഷം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലും വീണ്ടും വീണ്ടും വരും. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ചൈത്രരഥം കുബേരന്റെ ഉദ്യാനവും നന്ദനം ഇന്ദ്രന്റേതുമാണ് — ഈ രണ്ടു ദിവ്യോദ്യാനങ്ങളെയും അതിശയിക്കുന്നതായി അശോകവനികയെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘അതിവൃത്തമിവ’ (അതിശയിച്ചതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ അതു വ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം ദേവന്മാരുടെ ഐശ്വര്യത്തെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു; എന്നാൽ അവിടെ വസിക്കുന്ന സീത ദുഃഖിതയാണ്.

പർവതരാജനെപ്പോലെ സുഗന്ധസമൃദ്ധമായ ആ വനം രണ്ടാമതൊരു ഗന്ധമാദനംപോലെയായിരുന്നു. ആ അശോകവനികയിൽ, അധികം അകലെയല്ലാതെ, നടുവിൽ ആയിരം തൂണുകളിൽ നിൽക്കുന്ന, കൈലാസംപോലെ വെളുത്ത, പ്രൗഢമായ ഒരു ചൈത്യപ്രാസാദം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ കണ്ടു. പവിഴംകൊണ്ടു പണിത പടവുകളും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വേദികകളുമുള്ള ആ പ്രാസാദം ശോഭയാൽ കണ്ണുകളെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചുനിന്നു; നിർമലമായിരുന്നു; അത്യുന്നതമായതിനാൽ ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ തോന്നി. ചൈത്യപ്രാസാദം എന്നാൽ ദേവാലയം, രാക്ഷസരുടെ കുലദേവതകളെ പൂജിക്കുന്ന ഇടം എന്നാണു വ്യാഖ്യാനം; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ചൈത്യപ്രാസാദം (ക്ഷേത്രം)’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന്റെ ധവളിമയെ കൈലാസത്തോടും ഉയരത്തെ ആകാശസ്പർശത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘മുഷ്ണന്തമിവ ചക്ഷൂംഷി’ (കണ്ണുകളെ കവരുന്നതുപോലെ) — കാണുന്നവരുടെ ദൃഷ്ടിയെ അപഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അത്തരമായിരുന്നു അതിന്റെ കാന്തി. ഈ പ്രാസാദത്തിന്റെ സമീപത്തുതന്നെയാണ് സീത തുടർന്നു കാണപ്പെടുന്നത്; അതിനാൽ ഈ വർണനാക്രമം ദൃഷ്ടി സീതയിലേക്കു നീങ്ങുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പവിഴംകൊണ്ടുള്ള പടവുകളും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വേദികയും — അതിന്റെ സമൃദ്ധി അപൂർവമാണ്.

പിന്നെ ഹനുമാൻ സീതയെ കണ്ടു — മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, ദീനയായി, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിലെ നിർമലമായ ചന്ദ്രക്കലപോലെ ക്ഷീണിച്ചവളായി. മങ്ങിമാത്രം തെളിയുന്ന രൂപത്തോടുകൂടിയ, മനോഹരപ്രഭയുള്ള അവൾ പുകച്ചുരുളുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിജ്വാലപോലെയായിരുന്നു. ഒരേയൊരു മഞ്ഞ ഉത്തമവസ്ത്രം — അതും മുഷിഞ്ഞത് — ധരിച്ച, ചെളിപുരണ്ട, ആഭരണങ്ങളില്ലാത്ത അവൾ താമരകളില്ലാത്ത താമരപ്പൊയ്കപോലെയായിരുന്നു. പീഡിതയും ദുഃഖതപ്തയും ക്ഷീണിതയും തപസ്വിനിയുമായ അവൾ ചൊവ്വാഗ്രഹം പീഡിപ്പിക്കുന്ന രോഹിണിപോലെയായിരുന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദീനയായി, അനശനത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, ശോകചിന്തയിൽ മുഴുകി, എപ്പോഴും ദുഃഖത്തിൽ ആണ്ടിരുന്ന അവൾ, പ്രിയപ്പെട്ടവരെ കാണാതെ രാക്ഷസിക്കൂട്ടത്തെമാത്രം കണ്ടുകൊണ്ട്, സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട് നായ്ക്കൂട്ടത്താൽ വളയപ്പെട്ട മാൻപേടപോലെയായിരുന്നു. കരിനാഗംപോലെ ജഘനംവരെ നീണ്ടുകിടക്കുന്ന ഒറ്റപ്പിന്നലോടുകൂടിയ അവൾ, വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് നീലവനനിരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഭൂമിപോലെയായിരുന്നു. സുഖം അർഹിക്കുന്ന, ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന, ആപത്തുകൾ പരിചയിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, വിശാലാക്ഷിയായ, ഏറെ മലിനയും മെലിഞ്ഞവളുമായ അവളെ നോക്കി, യുക്തിസഹമായ കാരണങ്ങളാൽ ഹനുമാൻ ‘ഇതു സീതതന്നെ’ എന്ന് അനുമാനിച്ചു. കാമരൂപിയായ രാക്ഷസൻ അന്ന് അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ ഏതു രൂപത്തിൽ കണ്ടുവോ, അതേ രൂപമാണ് ഈ സ്ത്രീക്കും. ഇവിടെ സീതയുടെ അവസ്ഥ ഒരു ഉപമാമാലയിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ചന്ദ്രക്കല, പുകമൂടിയ അഗ്നിജ്വാല, താമരയില്ലാത്ത പൊയ്ക, ഗ്രഹപീഡിതയായ രോഹിണി, നായ്ക്കളാൽ വളയപ്പെട്ട മാൻപേട, വനനിരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഭൂമി. ഓരോ ഉപമയും അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തെയും ദുഃഖത്തെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — സൗന്ദര്യം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, നശിച്ചിട്ടില്ല. ‘ഏകവേണി’ (ഒറ്റപ്പിന്നൽ) ഭർത്താവ് അകലെയുള്ള സ്ത്രീയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഹ്രിയമാണാ തദാ തേന’ (അന്ന് അവനാൽ അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ) എന്നതു ഹനുമാന്റെ ഓർമയാണ് — ഋശ്യമൂകത്തിൽവച്ച്, ആകാശത്തിലൂടെ അപഹരിക്കപ്പെട്ടുപോകുന്ന സീതയെ വാനരന്മാർ കണ്ടിരുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പീഡിതാം … പരിക്ഷീണാം’ (പീഡിതയായ … ക്ഷീണിതയായ) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വ്രീഡിതാം … പരിമ്ലാനാം’ (ലജ്ജിതയായ … വാടിയ) എന്നും. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘നീലയാ നീരദാപായേ വനരാജ്യാ മഹീമിവ’ (വർഷം കഴിഞ്ഞ് നീലവനനിരയാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഭൂമിപോലെ) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തതഃ’ (പിന്നെ) എന്ന പദം ദൃഷ്ടിയുടെ മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രാസാദത്തിൽനിന്നു സീതയിലേക്ക്. ആദ്യം ‘മലിനസംവീതാ’ (മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ), ‘രാക്ഷസീഭിഃ സമാവൃതാ’ (രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൾ) എന്ന ബാഹ്യരൂപം; പിന്നെ ‘ഉപവാസകൃശാ’ (ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞവൾ), ‘നിഃശ്വസന്തീ’ (നെടുവീർപ്പിടുന്നവൾ) എന്ന ആന്തരികാവസ്ഥ. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിലെ ചന്ദ്രക്കല — കൃശമെങ്കിലും നിർമലവും വളർന്നുവരുന്നതും; സീതയുടെ ഭാഗ്യം വളരാനിരിക്കുന്നു എന്നതിന്റെയും സൂചന. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ പുകമൂടിയ അഗ്നിജ്വാല — അവളുടെ തേജസ്സ് മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, നശിച്ചിട്ടില്ല. ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ഇരുപത്തിനാലിലും അവളുടെ ഏകാന്തത — പ്രിയജനങ്ങളില്ല, രാക്ഷസിമാർമാത്രം. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പീതേനൈകേന സംവീതാം’ (ഒരേയൊരു മഞ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ചവളെ) — അപഹരണസമയത്ത് ധരിച്ചിരുന്ന ആ ഒരേയൊരു മഞ്ഞവസ്ത്രം, അതിന്റെ ഉത്തരീയം വഴിയിൽ വീണുപോയിരുന്നു. ‘വിപദ്മാമിവ പദ്മിനീം’ (താമരയില്ലാത്ത താമരപ്പൊയ്കപോലെ) — പൊയ്ക ജലംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞതാണ്, എന്നാൽ താമരകളില്ലാതെ ശോഭയറ്റത്; അതുപോലെ സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആഭരണങ്ങളും ആനന്ദവുമില്ലാതെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയാണ്, ചൊവ്വയാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ പ്രിയ രാവണനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു ധ്വനി. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യസനാനാമകോവിദാം’ (ആപത്തുകൾ അറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തവളെ) — മുമ്പ് ദുഃഖം അറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തവൾ ഇപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ വെറും തോന്നലിനാലല്ല, യുക്തിസഹമായ കാരണങ്ങളാലാണ് അനുമാനിക്കുന്നത് — ഇതാണ് വിവേകം. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വഗണേന മൃഗീം ഹീനാം ശ്വഗണേനാവൃതാമിവ’ (സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട്, നായ്ക്കൂട്ടത്താൽ വളയപ്പെട്ട മാൻപേടയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൗര്യത്തെയും സീതയുടെ ഭീരുത്വത്തെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു.

പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള, ഭംഗിയുള്ള പുരികങ്ങളുള്ള, മനോഹരമായി ഉരുണ്ട സ്തനങ്ങളുള്ള ആ ദേവി തന്റെ പ്രഭയാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും ഇരുളകറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു; നീലകണ്ഠിയും തൊണ്ടിപ്പഴംപോലെ അധരമുള്ളവളും സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ളവളും സുഘടിതമായ ശരീരമുള്ളവളും താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ സീത മന്മഥന്റെ രതിയെപ്പോലെയും, ലോകത്തിനു മുഴുവൻ പ്രിയപ്പെട്ട പൂർണചന്ദ്രപ്രഭപോലെയും ആയിരുന്നു. നിലത്തിരിക്കുന്ന ആ സുന്ദരി നിയമനിഷ്ഠയുള്ള ഒരു താപസിയെപ്പോലെയും, ഇടയ്ക്കിടെ ദീർഘനിശ്വാസം വിടുന്ന ആ ഭീരു നാഗരാജന്റെ വധുവിനെപ്പോലെയും ആയിരുന്നു. വിശാലമായി പടർന്ന വലിയൊരു ശോകജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അവൾ, പുകച്ചുരുളുകൾ പറ്റിപ്പിടിച്ച അഗ്നിജ്വാലപോലെ ശോഭിച്ചില്ല. സംശയത്തിലായ സ്മൃതിപോലെ, തകർന്നുവീണ ഐശ്വര്യംപോലെ, ക്ഷതമേറ്റ ശ്രദ്ധപോലെ, തട്ടിത്തകർന്ന ആശപോലെ, വിഘ്നങ്ങൾ ബാധിച്ച സിദ്ധിപോലെ, കലുഷിതമായ ബുദ്ധിപോലെ, ഇല്ലാത്ത അപവാദത്താൽ വീണുപോയ കീർത്തിപോലെ ആയിരുന്നു അവൾ. രാമനിൽനിന്നുള്ള വേർപാടിനാൽ വ്യഥിതയും രാക്ഷസക്കൂട്ടത്താൽ പീഡിതയും അബലയും മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ അവൾ അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കിക്കൊണ്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ, കറുത്തു വളഞ്ഞ ഇമപ്പീലികളുള്ള, പ്രസാദമറ്റ മുഖത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടു. അഴുക്കും ചെളിയും പുരണ്ട, ദീനയായ, അലങ്കാരം അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും അലങ്കാരമില്ലാത്ത അവൾ കാർമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട നക്ഷത്രരാജന്റെ (ചന്ദ്രന്റെ) പ്രഭപോലെയായിരുന്നു. ഇവിടെ ഉപമകൾ അമൂർത്തമാകുന്നു — സ്മൃതി, ഐശ്വര്യം, ശ്രദ്ധ, ആശ, സിദ്ധി, ബുദ്ധി, കീർത്തി. ഏഴ് അമൂർത്തവസ്തുക്കൾ ബാധിക്കപ്പെട്ടവയാണ്, നശിച്ചവയല്ല — അതുപോലെ സീതയും ബാധിക്കപ്പെട്ടവളാണ്, നശിച്ചവളല്ല. ‘അഭൂതേനാപവാദേന കീർതിം നിപതിതാമിവ’ (ഇല്ലാത്ത അപവാദത്താൽ വീണുപോയ കീർത്തിപോലെ) എന്ന ഉപമ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ചില വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ‘രാമോപരോധവ്യഥിതാം’ എന്നാൽ രാമന്റെ വിരഹത്താൽ വ്യഥിതയായവളെ. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘നീലകണ്ഠീം’ എന്നാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നീലകേശീം’ (കറുത്ത മുടിയുള്ളവളെ). മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷോഗണനിപീഡിതാം’ (രാക്ഷസക്കൂട്ടത്താൽ പീഡിതയായവളെ) എന്ന്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘രക്ഷോഹരണകർശിതാം’ (രാക്ഷസന്റെ അപഹരണത്താൽ മെലിഞ്ഞവളെ). ഇരുപത്തിയെട്ടിലും ഇരുപത്തൊമ്പതിലും ഹനുമാൻ സീതയുടെ സൗന്ദര്യത്തെ രാമന്റെ വർണനയുമായി ഒത്തുനോക്കുന്നു — പൂർണചന്ദ്രാനന, സുഭ്രൂ, ബിംബോഷ്ഠി, സുമധ്യ, പദ്മപലാശാക്ഷി — ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ രാമൻ കിഷ്കിന്ധയിൽവച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കാം. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ രതി കാമന്റെ പത്നിയാണ് — സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പരമാദർശം. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിയതാമിവ താപസീം’ (നിയമനിഷ്ഠയുള്ള താപസിയെപ്പോലെ) — നിലത്തിരിക്കുന്ന അവൾ ഒരു തപസ്വിനിയെപ്പോലെ; അവളുടെ വ്രതം പാതിവ്രത്യമാണ്. ‘ഭുജഗേന്ദ്രവധൂമിവ’ (നാഗരാജന്റെ വധുവിനെപ്പോലെ) എന്നതു ദീർഘനിശ്വാസത്തിന്റെ ഉപമയാണ്. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അഗ്നിജ്വാലയുടെ ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ശോകജാലമാണ് പുക. മുപ്പത്തിമൂന്നിലും മുപ്പത്തിനാലിലും ഏഴ് അമൂർത്തോപമകൾ — മൂർത്തമായ ദുഃഖത്തെ അമൂർത്തഭാവങ്ങളോട് ഉപമിക്കുന്ന ഇതു കവിയുടെ സവിശേഷശൈലിയാണ്. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കൃഷ്ണവക്രാക്ഷിപക്ഷ്മണാ’ എന്നാൽ കണ്ണീരിൽ നനഞ്ഞ, കറുത്തു വളഞ്ഞ ഇമപ്പീലികളോടുകൂടി. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ചന്ദ്രപ്രഭയെ കാർമേഘങ്ങൾ മൂടുന്നു — ആ മറവ് ക്ഷണികമാണ്, ചന്ദ്രൻ അവിനാശിയാണ്. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സുപ്രതിഷ്ഠിതാം’ എന്നാൽ ഉറച്ച പാദങ്ങളുള്ളവളെ, സുഘടിതമായ ശരീരമുള്ളവളെ. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സോപസർഗാം യഥാ സിദ്ധിം’ (വിഘ്നങ്ങളോടുകൂടിയ സിദ്ധിപോലെ) — വിഘ്നങ്ങൾ ആക്രമിച്ച സിദ്ധി, ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധിയും ഇപ്പോൾ വിഘ്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണല്ലോ. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വീക്ഷമാണാം തതസ്തതഃ’ (അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കുന്നവളെ) — സഹായം തേടുന്നതുപോലെ അവൾ എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും നോക്കുന്നു; അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ പ്രത്യാശ ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നു.

സീതയെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും, ആവർത്തനമില്ലാത്തതിനാൽ ശിഥിലമായ വിദ്യപോലെ, അവന്റെ ബുദ്ധി സംശയിച്ചുനിന്നു. സംസ്കാരമില്ലാതെ മറ്റൊരർഥത്തിലേക്കു വഴുതിപ്പോയ വാക്കുപോലെ, അലങ്കാരമില്ലാത്ത സീതയെ ഹനുമാൻ വളരെ പ്രയാസപ്പെട്ടാണു തിരിച്ചറിഞ്ഞത്. അനിന്ദ്യയും വിശാലാക്ഷിയുമായ ആ രാജപുത്രിയെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി, കാരണങ്ങളാൽ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ‘ഇതു സീതതന്നെ’ എന്ന് അവൻ അനുമാനിച്ചു. വൈദേഹിയുടെ അവയവങ്ങളിലുള്ളതായി രാമൻ വിവരിച്ചിരുന്ന, ശരീരത്തിനു ശോഭ നൽകുന്ന ആ ആഭരണക്കൂട്ടങ്ങൾ അവൻ ശ്രദ്ധിച്ചു — നന്നായി പണിത കർണാഭരണങ്ങൾ, ഭംഗിയായി ഉറപ്പിച്ച ശ്വദംഷ്ട്രാഭരണങ്ങൾ (നായയുടെ ദംഷ്ട്രപോലെയുള്ള കാതണികൾ), കൈകളിൽ രത്നങ്ങളും പവിഴങ്ങളുംകൊണ്ടു വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങൾ; ഏറെക്കാലം അണിഞ്ഞിരുന്നതിനാൽ കറുത്തുപോയവ, എങ്കിലും ആകൃതി നഷ്ടപ്പെടാത്തവ. ‘രാമൻ വിവരിച്ചവതന്നെയാണ് ഇവയെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇവൾ ഉപേക്ഷിച്ചവ ഞാൻ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല; ഉപേക്ഷിക്കാത്തവ ഇവതന്നെ എന്നതിൽ സംശയമില്ല. സ്വർണപ്പട്ടുപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മഞ്ഞനിറമുള്ള, ശുഭമായ ആ വസ്ത്രം — ഊർന്നുവീണ് മരത്തിൽ കുരുങ്ങിയ ആ ഉത്തരീയം — അന്നു വാനരന്മാർ കണ്ടതാണ്; ഇവൾതന്നെ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞ, കിലുങ്ങുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട വലിയ ആഭരണങ്ങൾ നിലത്തു കിടക്കുന്നതായി കണ്ടതുമാണ്. ഏറെക്കാലം ധരിച്ചിരുന്നതിനാൽ ഈ വസ്ത്രം ഏറെ മുഷിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും അതിന്റെ നിറത്തിനു കുറവില്ല, മറ്റേതുപോലെതന്നെ ശോഭയുള്ളതാണ്. സ്വർണവർണമായ ശരീരമുള്ള ഇവൾ രാമന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മഹിഷിയാണ്; കാണാതായെങ്കിലും ഇവൾ അവന്റെ മനസ്സിൽനിന്നു മാഞ്ഞുപോകുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ തർക്കം പ്രമാണാധിഷ്ഠിതമാണ് — ആദ്യം രൂപസാമ്യം, പിന്നെ ആഭരണങ്ങൾ, പിന്നെ വസ്ത്രത്തിന്റെ നിറം; ഋശ്യമൂകത്തിൽ താഴെയിട്ട ആഭരണങ്ങൾ ഇവിടെയില്ല, ശേഷിച്ചവ ഉണ്ട് — ഇതു ബലമുള്ള ഹേതുവാണ്. ‘ആമ്നായാനാമയോഗേന വിദ്യാം പ്രശിഥിലാമിവ’ (ആവർത്തനമില്ലാത്തതിനാൽ ശിഥിലമായ വിദ്യപോലെ) — അഭ്യാസമില്ലെങ്കിൽ വിദ്യ ശിഥിലമാകുന്നു; അതുപോലെ ദുഃഖത്താൽ സീതയുടെ രൂപവും ശിഥിലമായിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയെട്ടിലും മുപ്പത്തൊമ്പതിലും ശാസ്ത്രസംബന്ധിയായ രണ്ട് ഉപമകൾ — അഭ്യാസമില്ലാതെ ശിഥിലമായ വിദ്യ, സംസ്കാരമില്ലാതെ മറ്റൊരർഥത്തിലേക്കു പോയ വാക്ക്. ഹനുമാൻ വേദജ്ഞനും വ്യാകരണജ്ഞനുമാണെന്നു കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ രാമൻ പ്രശംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ഈ ഉപമകൾ അവന്റെ മനസ്സിനു യോജിച്ചവയാണ്. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകംമുതൽ ആഭരണങ്ങളുടെ പരിശോധന — കർണാഭരണങ്ങൾ, ശ്വദംഷ്ട്രാഭരണങ്ങൾ, കൈയിലെ ആഭരണങ്ങൾ. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശ്യാമാനി ചിരയുക്തത്വാത്’ (ഏറെക്കാലം അണിഞ്ഞതിനാൽ കറുത്തവ) — ദീർഘകാലം ധരിച്ചതിനാൽ മങ്ങിയവ, എങ്കിലും ആകൃതി പഴയതുപോലെ. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ തർക്കത്തിന്റെ മൂലം — ഋശ്യമൂകത്തിൽ താഴെയിട്ട ആഭരണങ്ങൾ ഇവിടെയില്ല. നാല്പത്തഞ്ചിലും നാല്പത്തിയാറിലും വാനരന്മാർ കണ്ട ഉത്തരീയത്തിന്റെ ഓർമ. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രണഷ്ടാപി സതീ യസ്യ മനസോ ന പ്രണശ്യതി’ (കാണാതായെങ്കിലും ആരുടെ മനസ്സിൽനിന്നു മായുന്നില്ലയോ) — കണ്ണിൽനിന്നു മറഞ്ഞു, മനസ്സിൽനിന്നല്ല. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാരണൈരുപപാദയൻ’ (കാരണങ്ങളാൽ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട്) — മുമ്പ് ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഉപപാദിഭിഃ’ എന്നു പറഞ്ഞു, ഇവിടെ വീണ്ടും ഹേതുക്കളാൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു — തർക്കത്തിന്റെ ആവർത്തനം നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢതയെ കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വനവന്തി മഹാന്തി’ (കിലുങ്ങുന്ന വലിയവ) — ചിലമ്പുകൾ മുതലായ ശബ്ദിക്കുന്ന ആഭരണങ്ങൾ. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ വസ്ത്രത്തിന്റെ നിറത്തിനു കുറവില്ല — സീതയുടെ ശീലവും ദുഃഖത്താൽ മലിനമായിട്ടില്ല എന്നതുപോലെ.

‘ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ രാമൻ ഇവിടെ നാലു കാരണങ്ങളാൽ തപിക്കുന്നത്, അവളാണ് ഇവൾ — കാരുണ്യം, ആനൃശംസ്യം (ദയാലുത്വം), ശോകം, മദനം (കാമം) എന്നിവയാൽ. ഒരു സ്ത്രീ കാണാതായി എന്നതിനാൽ കാരുണ്യം, തന്നെ ആശ്രയിച്ചവൾ എന്നതിനാൽ ദയാലുത്വം, പത്നി നഷ്ടപ്പെട്ടു എന്നതിനാൽ ശോകം, പ്രിയ എന്നതിനാൽ മദനം. ഈ ദേവിയുടെ രൂപവും അംഗപ്രത്യംഗസൗഷ്ഠവവും എങ്ങനെയോ, രാമന്റെ രൂപവും അങ്ങനെതന്നെ; കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഇവൾ അവനു തികച്ചും അനുരൂപയാണ്. ഈ ദേവിയുടെ മനസ്സ് അവനിലും അവന്റെ മനസ്സ് ഇവളിലും ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവളും ആ ധർമാത്മാവും ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ജീവിക്കുന്നത്. ഇവളില്ലാതെയും പ്രഭുവായ രാമൻ സ്വന്തം ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ശോകത്താൽ തളർന്നുവീഴുന്നില്ല — ദുഷ്കരമായ കാര്യമാണ് അവൻ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ ആ നിലയിൽ സീതയെ കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച വായുപുത്രൻ മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തെത്തി, ആ പ്രഭുവിനെ പ്രശംസിച്ചു. നാല്പത്തൊമ്പതും അമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ രാമായണത്തിലെ അതിപ്രസിദ്ധശ്ലോകങ്ങളാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ നാലു കാരണങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഓരോ കാരണവും സീതയുമായുള്ള ഓരോ ബന്ധത്തോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു — സ്ത്രീ, ആശ്രിത, പത്നി, പ്രിയ. അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പരസ്പരാനുരാഗംതന്നെയാണ് ഇരുവരുടെയും ജീവന്റെ ഹേതു. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന് അച്ചടിയിലെ പാഠം ‘ദുഷ്കരം കൃതവാന്രാമോ ഹീനോ യദനയാ പ്രഭുഃ. ധാരയത്യാത്മനോ ദേഹം ന ശോകേനാവസീദതി’ (ഇവളില്ലാതെയും പ്രഭുവായ രാമൻ ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ശോകത്താൽ തളരുന്നില്ല — ദുഷ്കരമാണ് അവൻ ചെയ്തത്) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 5.013.051-ൽ ‘ദുഷ്കരം കുരുതേ രാമോ യ ഇമാം മത്തകാശിനീം / സീതാം വിനാ മഹാബാഹുർ മുഹൂർതം അപി ജീവതി’ (മദിച്ചു ശോഭിക്കുന്ന ഈ സീതയില്ലാതെ ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ജീവിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ദുഷ്കരമായ കാര്യമാണു ചെയ്യുന്നത്) എന്നാണ്; വൾഗേറ്റിലെ ഉത്തരാർധമാകട്ടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 5.014.027-ന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടു തുല്യമാണ്, അതു വൾഗേറ്റിൽ അടുത്ത സർഗത്തിലും (16.27) ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ ഇവിടെ പാഠഭേദമാണ്, ലോപമല്ല. അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ ‘മനസാ രാമം ജഗാമ’ (മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തെത്തി) — ശരീരംകൊണ്ട് ലങ്കയിൽ, മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ സമീപത്ത്. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ വിഭജനത്തിന്റെ സൗഷ്ഠവം — സ്ത്രീയായതിനാൽ കാരുണ്യം, ശരണാഗതയായതിനാൽ ദയാലുത്വം, പത്നിയായതിനാൽ ശോകം, പ്രിയയായതിനാൽ മദനം.

Perched in the śiṃśapā, searching for Maithilī, Hanumān looked about on every side and gazed down over the ground below; now that he was up in the tree, his eye travelled from above to below. The grove was graced with santānaka creepers — the creepers of the heavenly wishing-tree — and with trees, rich in heavenly scents and savours and adorned on every side, like Nandana, Indra's garden; it was full of beasts and birds, crowded with mansions and palaces and loud with the calls of cuckoos. It was graced with wells of golden lilies and lotuses, furnished with many seats and carpets and many underground chambers, and lovely with trees that flowered and fruited in every season. With the splendour of its flowering aśokas, bright as the rising sun, it seemed to the son of the Wind to be ablaze. The birds flying down in hundreds among the bright clusters of blossom seemed to strip the branches of their leaves again and again, for wherever they settled, flowers and leaves fell. There were aśokas, the "dispellers of sorrow", heaped with flowers down to their roots, bowed under the weight of their blossoms as if touching the earth, with flowering karṇikāras and kiṃśukas, so that by their radiance the whole place seemed on fire. Punnāgas, saptaparṇas, campakas and uddālakas with spreading roots shone in full bloom. There were thousands of aśokas — some golden, some like flames of fire, some dark as collyrium. It was like Nandana, garden of the gods, or like Kubera's wonderful Caitraratha, and seemed even to surpass them — beyond imagining, heavenly and lovely; like a second sky set with constellations of flowers, like a fifth ocean bright with hundreds of jewels of blossom. Heaped with the flowers of every season and with trees fragrant with honey, full of many sounds and lovely with deer and birds, wafting many scents, fragrant and delightful, that garden was like a second Gandhamādana, the mountain of perfumes. The poet plays on the name of the aśoka, "the tree without sorrow" — and yet here, in the grove of the sorrowless trees, lives the sorrowing Sītā; this contrast will return again and again. Four oceans surround the world; the grove of flowers is a fifth. The images rise upward — flowers like stars, the grove a second sky — and then flowers like jewels, the grove a fifth sea. Form, colour, scent and sound are all described. Rāvaṇa's grove seems to outdo the gardens of Indra and Kubera themselves, so that his splendour surpasses even the gods' — yet the one who lives in it is Sītā in her grief.

In that Aśoka grove the bull among monkeys saw, not far off, a lofty sanctuary palace, a temple where the rākṣasas' family deities were worshipped, standing in the middle on a thousand pillars and white as Kailāsa. Its steps were of coral and its platforms of refined gold; it seemed to steal the eyes with its splendour and to blaze, spotless and so tall it seemed to scrape the sky. Its whiteness is likened to Kailāsa and its height to touching the sky; its brilliance draws every eye to it. It is close to this very temple that Sītā will be seen, so the order of the description leads the eye towards her.

Then Hanumān saw her. She was dressed in soiled clothes and surrounded by rākṣasīs; thin with fasting, wretched, sighing again and again; like the pure crescent moon at the beginning of the bright fortnight — thin, yet spotless, and growing, a hint that her fortune too will wax. Her lovely radiance was only dimly seen, like a flame of fire wrapped in a web of smoke: her brightness hidden, not destroyed. She wore a single yellow garment, fine but soiled — the one she had worn when she was carried off, whose upper cloth had fallen on the way — and she was smeared with dust and without ornaments, like a lotus pool without lotuses, still full of water but without its beauty, as Sītā still lived but without ornament or joy. Afflicted, burning with sorrow, wasted and pitiable, she was like Rohiṇī, the moon's beloved star, oppressed by the planet Mars — Rāma's beloved tormented by Rāvaṇa. Her face was full of tears; she was wretched, thin from not eating, sunk in grief and brooding, ever given over to her sorrow; seeing none of her dear ones but only a crowd of rākṣasīs, she was like a doe cut off from her herd and surrounded by a pack of dogs — an image of the rākṣasīs' savagery and of her fear. Her single braid, like a black serpent, hung down to her hips — the single braid of a wife whose husband is far away — and she looked like the earth with a dark line of forest after the clouds have passed. Seeing that large-eyed lady, who deserved happiness but burned with sorrow and had never known misfortune before, now grown so very soiled and thin, Hanumān judged on convincing grounds that this was Sītā: this woman was in form just as the lady the monkeys had seen long ago, being carried off through the sky by that shape-shifting rākṣasa. The first verse's "then" marks the turn of his gaze from the temple to Sītā, and first her outward state is given — soiled clothes, the ring of rākṣasīs — then her inner state — thinness from fasting, sighing. Her plight is drawn in a garland of images — the crescent moon, the smoke-wrapped flame, the lotus pool without lotuses, Rohiṇī afflicted, the doe among dogs, the earth with its dark forest — and each shows both her beauty and her grief: the beauty is hidden, not lost. And Hanumān reasons from evidence, not from feeling alone — that is his judgment.

She was in form just so: her face like the full moon, her brows fair, her breasts lovely and rounded; a queen whose radiance cleared every quarter of darkness; with a dark throat, lips red as the bimba fruit, a slender waist and a well-formed body; Sītā with eyes like lotus petals, like Rati the beloved of the god of love, dear to all the world like the light of the full moon — the very marks, it seems, that Rāma had described in Kiṣkindhā. Seated on the ground in her fair body, she was like a restrained ascetic woman, her vow being her faithfulness; sighing often and timid, she was like the wife of a serpent king. Under the vast web of grief spread over her she did not shine, like a flame of fire covered by a web of smoke — the image returns, and now the smoke is her grief. She was like a memory grown doubtful, like fortune fallen, like faith impaired, like hope disappointed, like success beset by obstacles, like understanding clouded, like a good name brought low by false slander. Distressed at being kept from Rāma, tormented by hordes of rākṣasīs, a helpless woman with eyes like a fawn's, she kept looking this way and that, as if seeking help — hope still lived in her eyes. Her face was overcast, her dark curved lashes wet with tears, and she sighed again and again. Wearing dirt and grime, wretched, fit for ornaments but unadorned, she was like the light of the moon covered by black clouds — a covering that passes, for the moon does not perish. Here the images become abstract: memory, fortune, faith, hope, success, understanding and fame — seven intangible things, each hindered but not destroyed, as Sītā is hindered but not destroyed. This comparing of visible grief with invisible states of mind is a hallmark of the poet's style. "A good name brought low by false slander", some interpreters say, hints at what will happen in the Uttara Kāṇḍa; and "success beset by obstacles" fits Hanumān's own mission, which is now itself beset.

As he gazed at Sītā again and again, his mind wavered, like learning grown slack through want of practice of the sacred texts. Hanumān recognised the unadorned Sītā only with difficulty, as one understands speech that has lost its refinement and slid into another meaning. These two images come from learning — knowledge that weakens without practice, speech that goes wrong without correct form — and they suit the mind of Hanumān, whom Rāma in the Kiṣkindhā Kāṇḍa had praised as learned in the Veda and in grammar. Grief had loosened her beauty as disuse loosens learning. Gazing at that large-eyed, blameless princess, he established by reasons that she was Sītā — once more reasoning from grounds, which shows how firm his conclusion was. He noticed on Vaidehī's limbs the very ornaments Rāma had described: well-made ear ornaments, well-set pendants shaped like dog's teeth, and on her hands ornaments bright with gems and coral, darkened from long wear but still keeping their shape. "These, I think, are the very ones Rāma described," he thought. "The ones that are missing I do not see here; the ones she has not lost are these — there is no doubt of it. That lovely yellow upper cloth, like a strip of gold, which slipped down and caught on the mountain, the monkeys saw at the time; and the principal ornaments, large and jingling, that she herself threw down, were seen lying on the ground. This garment, worn so long, is badly soiled, yet its colour is not dimmed and it is as lustrous as the other. This lady with golden limbs is Rāma's beloved queen, who, though lost to his sight, is not lost from his mind." His reasoning rests on evidence: first the likeness of her form, then the ornaments, then the colour of her garment. The ornaments dropped on Ṛśyamūka are not here, and the rest are — that is the strongest proof. The ornaments are darkened by long wear but unchanged in shape; the garment is soiled but its colour undimmed, just as Sītā's virtue is not stained by her grief.

"This is she for whose sake Rāma burns with four feelings — pity, compassion, grief and love: pity because a woman is lost, compassion because she depended on him, grief because his wife is lost, love because she is his beloved. As this queen's beauty is, the grace of every limb and feature, and as Rāma's beauty is, so this dark-eyed lady is his fit match. Her mind is fixed on him, and his on her; that is why she, and he too, the righteous one, can live even for a moment. Rāma, the lord, has done a hard thing indeed: bereft of her, he keeps his body alive and does not sink beneath his grief." Having seen Sītā so, the son of the Wind rejoiced; in his mind he went to Rāma, and he praised that lord. These verses are among the most famous in the Rāmāyaṇa. The four causes of Rāma's suffering are finely distinguished, each tied to one bond with Sītā — she is a woman, she depended on him, she is his wife, she is his beloved. Their love for each other is what keeps each of them alive. Hanumān is in Laṅkā in body, but in mind he is at Rāma's side.