स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा, मनसा च ताम् अशोकवनिकाम् अधिगम्य, महातेजाः हनूमान् रावणवेश्मनः प्राकारम् अवप्लुतः — प्राकारात् वाटिकाम् अभि प्लवनाय उद्यतः। प्राकारस्थः संहृष्टसर्वाङ्गः महाकपिः वसन्तादौ पुष्पिताग्रान् विविधान् द्रुमान् ददर्श — सालान्, अशोकान्, भव्यान् चम्पकान्, सुपुष्पितान् उद्दालकान्, नागवृक्षान्, कपिमुखान् चूतान् च। आम्रवणसम्पन्नान् लताशतसमन्वितान् तान् वृक्षान् प्रति सः ज्यामुक्तः नाराचः इव वृक्षवाटिकां पुप्लुवे। ‘संहृष्टसर्वाङ्गः’ इति पदेन तस्य उत्साहः सूच्यते — पूर्वसर्गस्य निराशा अत्र आशया परिवर्तिता, अतः तस्य सर्वाणि अङ्गानि रोमाञ्चितानि। वसन्तस्य आरम्भः इति कालः अपि निर्दिष्टः; अतः सर्वे वृक्षाः पुष्पिताः। ‘ज्यामुक्त इव नाराचः’ इति उपमा तस्य वेगं लक्ष्यनिष्ठां च दर्शयति — यथा धनुषः मुक्तः बाणः ऋजुमार्गेण लक्ष्यं गच्छति, तथा हनूमान् अपि। चतुर्थे श्लोके ‘तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्’ इति मुद्रणस्य पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘अथाम्रवणसंछन्नां लताशतसमावृताम्’ इति स्त्रीलिङ्गं वाटिकाविशेषणम्। वृक्षाणां नामानि गणयन् कविः वनस्य समृद्धिं दर्शयति।

सः विहगैः अभिनादितां, राजतैः काञ्चनैः च पादपैः सर्वतः वृतां, मृगसङ्घैः विचित्रां, चित्रकाननाम्, उदितादित्यसङ्काशां तां वनिकां प्रविश्य ददर्श। सा पुष्पोपगैः फलोपगैः नानाविधैः वृक्षैः वृता, कोकिलैः भृङ्गराजैः मत्तैः च नित्यनिषेविता, प्रहृष्टमनुजा, मृगपक्षिमदाकुला, मत्तबर्हिणसंघुष्टा, नानाद्विजगणायुता च आसीत्। वरारोहाम् अनिन्दितां राजपुत्रीं मार्गमाणः वानरः सुखप्रसुप्तान् विहगान् बोधयामास। उत्पतद्भिः द्विजगणैः, तेषां पक्षैः वातैः च समाहताः वृक्षाः अनेकवर्णाः विविधाः पुष्पवृष्टीः मुमुचुः। पुष्पावकीर्णः हनूमान् अशोकवनिकामध्ये पुष्पमयः गिरिः इव शुशुभे। सर्वाः दिशः अभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि ‘वसन्तः अयम्’ इति मेनिरे। वृक्षेभ्यः पतितैः पृथग्विधैः पुष्पैः अवकीर्णा वसुधा विभूषिता प्रमदा इव रराज। अत्र कविः हनूमतः आगमनं वसन्तेन तुल्यं करोति — यत्र सः गच्छति, तत्र पुष्पाणि वर्षन्ति। ‘बली’ इति षष्ठे श्लोके मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते तु ‘कपिः’। सुप्तानां पक्षिणां बोधनम् अपि हनूमतः अन्वेषणस्य सूक्ष्मतां दर्शयति — सः प्रतिवृक्षं विचिनोति। दशमे मुद्रणे ‘पक्षैर्वातैः समाहताः’ इति पठ्यते, समीक्षिते ‘पक्षैः सालाः समाहताः’। पुष्पमयः गिरिः इति उपमा हनूमतः विशालं शरीरं पुष्पैः आच्छादितं चित्रयति। भूमेः प्रमदया उपमा अग्रिमस्य वर्णनस्य भूमिकां रचयति। पञ्चमात् अष्टमपर्यन्तं कविः वनिकायाः रूपं क्रमेण उद्घाटयति — प्रथमं ध्वनिः (विहगाः), ततः वर्णः (राजताः काञ्चनाः च पादपाः), ततः गतिः (मृगसङ्घाः), ततः प्रकाशः (उदितादित्यसङ्काशा)। सप्तमे कोकिलाः भृङ्गराजाः च मत्ताः — वसन्तस्य लक्षणम्। अष्टमे ‘प्रहृष्टमनुजा काले’ इति — तस्मिन् ऋतौ तत्रस्थाः जनाः अपि हृष्टाः। मयूराणां केका, पक्षिणां कलरवः च वनं मुखरयन्ति। द्वादशे भूतानां भ्रमः सुन्दरः — हनूमतः वेगेन वृक्षेभ्यः पुष्पाणि पतन्ति, पवनः इव सः सर्वत्र धावति, अतः सः वसन्तः एव इति तेषां मतिः। एवं वायुपुत्रः वसन्तसखः इव वर्णितः, यतः वसन्ते मलयानिलः पुष्पाणि विकिरति। त्रयोदशे पृथिवी पुष्पैः अलङ्कृता नायिका इव। नवमे ‘मार्गमाणः’ इति पदेन अन्वेषणस्य उद्देशः पुनः स्मार्यते — सः वनशोभां द्रष्टुं न, अपि तु सीतां मार्गयितुम् एव वनं प्रविष्टः। दशमे पक्षिणाम् उत्पतनेन एव पुष्पवृष्टिः — कपिः अप्रत्यक्षं कारणम्। एकादशे पुष्पमयः गिरिः इति उपमा द्वादशे वसन्तभ्रमेण पुष्यते।

तरस्विना कपिना तरसा बहु कम्पिताः ते तरवः विचित्राणि कुसुमानि ससृजुः। निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलाः ते द्रुमाः निक्षिप्तवस्त्राभरणाः पराजिताः धूर्ताः इव आसन् — द्यूते पराजिताः कितवाः यथा वस्त्राणि आभरणानि च त्यजन्ति। वेगवता हनूमता कम्पिताः फलशालिनः नगोत्तमाः पुष्पपत्रफलानि आशु मुमुचुः। विहङ्गसङ्घैः हीनाः स्कन्धमात्राश्रयाः ते द्रुमाः मारुतेन विनिर्धुताः अगमाः इव बभूवुः। विधूतकेशी, मृदितवर्णका, निपीतशुभदन्तोष्ठी, नखैः दन्तैः च विक्षता युवतिः यथा, तथा हनूमतः लाङ्गूलहस्तैः चरणाभ्यां च मर्दिता प्रभग्नवनपादपा अशोकवनिका अभवत्। प्रावृषि मारुतः वेगेन मेघजालानि यथा, तथा कपिः महालतानां दामानि तरसा व्यधमत्। अत्र उपमाः क्रमेण तीव्राः भवन्ति — प्रथमं पराजितः द्यूतकारः, ततः मर्दिता युवतिः, ततः प्रावृषि वायुना विकीर्णाः मेघाः। अष्टादशः श्लोकः शृङ्गारिकीम् उपमां प्रयुङ्क्ते, या भावि-वनविध्वंसस्य अपि सूचना। पञ्चदशे ‘धूर्ता इव पराजिताः’ — धूर्तशब्दः अत्र द्यूतकारार्थे। षोडशे मुद्रणे ‘पुष्पपत्रफलानि … फलशालिनः’ इति, समीक्षिते ‘पुष्पपर्णफलान्य् … पुष्पशालिनः’। एकोनविंशे ‘तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा’। हनूमतः अयं वेगः अनिच्छया एव वनं मर्दयति; अग्रे सः इच्छया वनं भङ्क्ष्यति। सप्तदशे पक्षिभिः त्यक्ताः पत्रपुष्पहीनाः वृक्षाः केवलं काण्डमात्राः सन्तः वायुना कम्पिताः पर्वताः इव स्थिताः — हिन्दीभाष्ये अपि शाखापत्ररहिताः स्थाणवः इति भावः। विंशे वर्षाकाले वायुः यथा विन्ध्याद्रेः मेघजालानि विकिरति, तथा हनूमान् लताजालानि छिनत्ति; मुद्रणे तु ‘वेगेन’ इति पाठः। चतुर्दशे ‘तरस्विना ते तरवस्तरसा’ इति शब्दालङ्कारः (यमकम् अनुप्रासः च) — ‘तर’ इति वर्णसमूहस्य आवृत्तिः वेगस्य ध्वनिम् अनुकरोति। एकोनविंशे लाङ्गूलं, हस्तौ, चरणौ च — त्रिभिः अपि अङ्गैः वनं मर्दितम्।

सः कपिः तत्र विचरन् मणिभूमीः, मनोरमाः राजतीः भूमीः, काञ्चनभूमीः च ददृशे। ततस्ततः परमवारिणा पूर्णाः, महार्हैः मणिसोपानैः उपपन्नाः, विविधाकाराः वापीः अपश्यत्। तासां सिकताः मुक्ताप्रवालमय्यः, अन्तरकुट्टिमानि स्फाटिकानि, तीराणि च काञ्चनैः चित्रैः तरुभिः उपशोभितानि आसन्। ताः बुद्धपद्मोत्पलवनाः, चक्रवाकोपशोभिताः, नत्यूहरुतसंघुष्टाः, हंससारसनादिताः च। समन्ततः दीर्घाभिः द्रुमयुक्ताभिः अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिः सरिद्भिः उपसंस्कृताः, लताशतैः अवतताः, सन्तानकुसुमावृताः, नानागुल्मावृतवनाः, करवीरकृतान्तराः च ताः वाप्यः। अत्र रावणस्य ऐश्वर्यं वर्ण्यते — वापीनां सोपानानि अपि मणिमयानि, तलं स्फटिकमयं, बालुका मुक्ताप्रवालमयी। चतुर्विंशे ‘बुद्धपद्मोत्पलवनाः’ इति मुद्रणे पठ्यते — ‘बुद्ध’ इति विकसितार्थे; समीक्षिते ‘फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः’। नत्यूहः जलकुक्कुटविशेषः, तस्य रुतेन वाप्यः संघुष्टाः। षड्विंशे ‘सन्तानकुसुमावृताः’ इति कल्पवृक्षपुष्पैः आवृताः इति हिन्दीभाष्यम्। एतत् सर्वं वर्णनं हनूमतः दृष्ट्या क्रियते — सः विस्मितः सन् पश्यति, किन्तु तस्य लक्ष्यं सीता एव। एकविंशे भूमयः अपि त्रिविधाः — मणिमय्यः, राजत्यः, काञ्चन्यः च; तेन लङ्कायाः अपारं धनं सूचितम्। द्वाविंशे त्रयोविंशे च वापीनां सोपानानि, तलानि, तीराणि च क्रमेण वर्णितानि। पञ्चविंशे ‘शिवाभिः’ इति — कल्याणकारिणीभिः सरिद्भिः वाप्यः उपसंस्कृताः। चतुर्विंशे चक्रवाकाः, नत्यूहाः, हंसाः, सारसाः च — चत्वारः जलपक्षिणः गणिताः, येषु चक्रवाकः वियोगदुःखस्य प्रतीकः इति काव्यपरम्परा; सीताविरहस्य सूक्ष्मः सङ्केतः अपि अत्र द्रष्टुं शक्यः। षड्विंशे करवीराः (कनेर) गुल्माः अन्तरेषु रोपिताः।

ततः कपिशार्दूलः अम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं विचित्रकूटं कूटैः सर्वतः परिवारितं, शिलागृहैः अवततं, नानावृक्षसमावृतं जगति रम्यं पर्वतं ददर्श। तस्मात् नगात् निपतितां नदीं च — प्रियस्य अङ्कात् समुत्पत्य पतितां प्रियाम् इव। जले निपतिताग्रैः पादपैः उपशोभितां तां नदीं, प्रियबन्धुभिः वार्यमाणां क्रुद्धां प्रमदाम् इव; पुनः आवृत्ततोयां तां च, कान्तस्य समीपं पुनः उपस्थितां प्रसन्नां कान्ताम् इव महाकपिः ददर्श। तस्य अदूरात् नानाद्विजगणायुताः पद्मिनीः, शीतेन वारिणा पूर्णां मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभितां कृत्रिमां दीर्घिकां च हनूमान् अपश्यत्। सा दीर्घिका विविधैः मृगसङ्घैः विचित्रा, चित्रकानना, विश्वकर्मणा निर्मितैः सुमहद्भिः प्रासादैः कृत्रिमैः काननैः च सर्वतः समलङ्कृता आसीत्। अत्र नद्याः वर्णनं सम्पूर्णतया प्रणयरूपकेण क्रियते — पतनं कलहः, वृक्षैः निरोधः बन्धुभिः वारणम्, पुनरावर्तनं प्रसादः च। इदं वर्णनं सीतारामयोः वियोगस्य भावि-सङ्गमस्य च ध्वनिम् अपि वहति। विश्वकर्मणः निर्माणम् इति उल्लेखेन लङ्कायाः दिव्यत्वं स्मार्यते। पञ्चत्रिंशस्य उत्तरार्धं ‘ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः’ इति अग्रिमं वाक्यम् आरभते, तत् षट्त्रिंशे पूर्यते। सप्तविंशे पर्वतः ‘अम्बुधरसङ्काशः’ — नीलमेघवर्णः, उन्नतशिखरः; अष्टाविंशे ‘रम्यं जगति’ इति — लोके रम्यतमः। एकोनत्रिंशे नदी प्रियस्य अङ्कात् उत्पत्य पतिता प्रिया इव — मानिनी नायिका या प्रणयकलहे प्रियं त्यक्त्वा गच्छति। त्रिंशे जले निमग्नाग्राः वृक्षाः तस्याः गतिं निरुन्धन्ति, यथा प्रियबन्धवः क्रुद्धां नायिकां वारयन्ति। एकत्रिंशे नद्याः जलं पर्वतस्य समीपं पुनः आवर्तते, यथा प्रसन्ना कान्ता कान्तं पुनः उपसर्पति। इदं रूपकत्रयं शृङ्गाररसस्य मानप्रसादौ चित्रयति। द्वात्रिंशे त्रयस्त्रिंशे च पद्मिन्यः दीर्घिका च — प्राकृतिकं कृत्रिमं च जलम् उभयम् अपि तत्र वर्तते। चतुस्त्रिंशे विविधाः मृगसङ्घाः, सुमहान्तः प्रासादाः च; पञ्चत्रिंशे कृत्रिमाणि काननानि — सर्वम् इदं कृत्रिमं प्राकृतिकं च मिश्रितम्, यथा राजोद्याने भवति। हनूमान् सर्वं पश्यति, किन्तु क्वचिदपि न तिष्ठति। एकत्रिंशे ‘ददर्श स महाकपिः’, द्वात्रिंशे ‘ददर्श कपिशार्दूलः’ — ‘ददर्श’ इति क्रियापदस्य आवृत्तिः सर्गे सर्वत्र दृश्यते, येन हनूमतः दृष्टिः एव वर्णनस्य सूत्रम् इति स्पष्टम्।

तत्र ये केचित् पुष्पोपगाः फलोपगाः पादपाः, ते सर्वे सच्छत्राः सवितर्दीकाः सौवर्णवेदिकाः आसन्। लताप्रतानैः बहुभिः पर्णैः च वृतां, हेममयीभिः वेदिकाभिः समन्ततः वृताम् एकां काञ्चनीं शिंशपां महाकपिः ददर्श। सः भूमिभागान्, नगप्रस्रवणानि, शिखिसंनिभान् अपरान् सुवर्णवृक्षान् च अपश्यत्। तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोः सम्पर्कात् यथा, तथा वीरः वानरः ‘अहं सर्वतः काञ्चनः अस्मि’ इति अमन्यत — सुमेरुसमीपं गतः काकः अपि सुवर्णवर्णः भवति इति लोकप्रसिद्धिः। मारुतेन प्रकम्पितान् किङ्किणीशतनिर्घोषान् तान् काञ्चनान् वृक्षगणान् दृष्ट्वा सः विस्मयम् आगमत्। ततः सुपुष्पिताग्रान् रुचिरान् तरुणाङ्कुरपल्लवान् वृक्षान् दृष्ट्वा, महावेगः सः पर्णसंवृतां ताम् एव शिंशपाम् आरुरोह। सप्तत्रिंशस्य उत्तरार्धं ‘वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः’ इति वुल्गेटमात्रम्; समीक्षिते तत् नास्ति। चत्वारिंशे मुद्रणे ‘तान्काञ्चनान्वृक्षगणान्मारुतेन प्रकम्पितान्’ इति पाठः, समीक्षिते ‘तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्’ — भिन्नः पाठः। एकोनचत्वारिंशे ‘काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः’ इति मुद्रणस्य, समीक्षिते ‘वानरः’। शिंशपायाः आरोहणम् एव कथायाः निर्णायकं कर्म — अस्याः एव वृक्षस्य अधः सीता उपविष्टा अग्रे दृश्यते। अष्टात्रिंशे ‘शिखिसंनिभान्’ इति — अग्निसदृशान्, सुवर्णकान्त्या दीप्यमानान्। एकचत्वारिंशे ‘महावेगः’ इति विशेषणं तस्य आरोहणस्य शीघ्रतां सूचयति। षट्त्रिंशे वृक्षाणां छत्राणि वेदिकाः च — राजोपवनस्य लक्षणानि। तस्य शिंशपायाः एकत्वं ‘एकाम्’ इति पदेन विशेषेण निर्दिष्टम्।

शिंशपाम् आरूढः हनूमान् अचिन्तयत् — ‘इतः अहं रामदर्शनलालसां, दुःखार्तां, यदृच्छया इतस्ततः सम्पतन्तीं वैदेहीं द्रक्ष्यामि। इयं दुरात्मनः अशोकवनिका दृढं रम्या, चन्दनैः चम्पकैः बकुलैः च विभूषिता। इयं च द्विजसङ्घनिषेविता नलिनी रम्या; इमां सा राजमहिषी जानकी नूनम् एष्यति। राघवस्य प्रिया सती रामा राजमहिषी वनसञ्चारकुशला सा ध्रुवम् एष्यति। अथवा अस्य वनस्य विचक्षणा रामचिन्तासुकर्शिता मृगशावाक्षी सा अद्य इह वनम् एष्यति। रामशोकाभिसन्तप्ता, वामलोचना, वनवासरता, वनचारिणी सा देवी नित्यम् एष्यते। रामस्य दयिता आर्या जनकस्य सुता सती सा पुरा वनेचराणां सततं स्पृहयते स्म। सन्ध्याकालमनाः श्यामा वरवर्णिनी जानकी सन्ध्यार्थे इमां शुभजलां नदीं ध्रुवम् एष्यति। शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्न्याः रामस्य सम्मतायाः तस्याः अनुरूपा इयं शुभा अशोकवनिका। यदि ताराधिपनिभानना सा देवी जीवति, सा इमां शीतजलां नदीम् अवश्यम् आगमिष्यति।’ एवं मत्वा महात्मा हनुमान् मनुजेन्द्रपत्नीं प्रतीक्षमाणः सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः सर्वम् अवेक्षमाणः ददर्श। अत्र हनूमतः तर्कः सूक्ष्मः — सीता वनप्रिया, सन्ध्योपासनपरा च; अतः सा अवश्यं नदीतीरम् आगमिष्यति। ‘यदि जीवति’ इति शङ्का अद्यापि तिष्ठति। पञ्चचत्वारिंशे ‘ध्रुवमेष्यति’, एकोनपञ्चाशे अपि ‘ध्रुवमेष्यति’ इति पुनरुक्त्या तस्य आशा दृढीभवति। समीक्षिते ‘नूनम् एष्यति’। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। हनूमतः प्रतीक्षा धैर्यस्य उदाहरणम् — सः गुप्तः सन् प्रतीक्षते, न त्वरया व्यवहरति। सीतायाः सन्ध्योपासनस्य उल्लेखः तस्याः धर्मनिष्ठां सूचयति, बन्धने अपि सा नित्यकर्म न त्यजति इति हनूमतः विश्वासः। द्विचत्वारिंशे ‘यदृच्छया सम्पतन्तीम्’ इति — सा दुःखार्ता इतस्ततः अनियतं चरन्ती स्यात्। त्रिचत्वारिंशे रावणः ‘दुरात्मा’ इति, तस्य वनं तु रम्यम् — इदं वैषम्यं कविः पुनः पुनः दर्शयति। चतुश्चत्वारिंशे पञ्चचत्वारिंशे च सीता ‘राजमहिषी’ इति द्विवारम् उक्ता — बन्धने अपि सा राज्ञी एव। अष्टचत्वारिंशे सीतायाः पूर्ववृत्तं स्मर्यते — दण्डकारण्ये सा वनचराणां मृगपक्षिणां स्नेहं कुर्वती आसीत्। पञ्चाशे वनिकायाः सीतायाः च अनुरूपता — शुभा वनिका शुभायाः राजपत्न्याः योग्या। सप्तचत्वारिंशे ‘वनवासरता’ इति — अयोध्यायाः वनं प्रति गमनं सीतया स्वेच्छया स्वीकृतम् इति स्मृतिः। एकपञ्चाशे ‘यदि जीवति’ इति अन्तिमा शङ्का — हनूमतः आशा दृढा, तथापि सः वास्तवं न विस्मरति। एवं चतुर्दशः सर्गः हनूमतः प्रतीक्षया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सः शिंशपायाः अधः सीतां पश्यति। कविः वर्णनस्य दीर्घतया पाठकस्य अपि औत्सुक्यं वर्धयति।

ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, మనస్సుతో ఆ అశోకవనికను చేరుకొని, మహాతేజస్వి అయిన హనుమంతుడు రావణుని భవనపు ప్రాకారం మీదికి దూకాడు — ప్రాకారం నుండి వనంలోకి దూకడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ప్రాకారం మీద నిలిచి, సర్వాంగాలూ పులకించిన మహాకపి వసంతారంభంలో చివళ్ళవరకూ పూచిన రకరకాల వృక్షాలను చూశాడు — సాలవృక్షాలు, అశోకాలు, అందమైన సంపెంగలు, చక్కగా పూచిన ఉద్దాలకాలు, నాగవృక్షాలు, కోతి ముఖాల రంగుగల మామిడిచెట్లు. మామిడితోపులతో నిండిన, వందలాది లతలతో కూడిన ఆ వృక్షాల వైపు అతడు అల్లెత్రాటి నుండి విడిచిన బాణంలా ఆ వృక్షవాటికలోకి దూకాడు. ‘సంహృష్టసర్వాంగః’ (సర్వాంగాలూ పులకించినవాడు) అనే పదంతో అతని ఉత్సాహం సూచించబడుతుంది — పూర్వసర్గలోని నిరాశ ఇక్కడ ఆశగా మారింది, అందువల్ల అతని అంగాలన్నీ పులకించాయి. వసంతారంభం అనే కాలం కూడా నిర్దేశించబడింది; అందుకే వృక్షాలన్నీ పూచి ఉన్నాయి. ‘జ్యాముక్త ఇవ నారాచః’ (అల్లెత్రాటి నుండి విడిచిన బాణంలా) అనే ఉపమ అతని వేగాన్నీ, లక్ష్యనిష్ఠనూ చూపుతుంది — విల్లు నుండి విడిచిన బాణం సూటిగా లక్ష్యాన్ని చేరినట్లు హనుమంతుడు కూడా. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తథాఽఽమ్రవణసంపన్నాఁల్లతాశతసమన్వితాన్’ అనేది ముద్రణలోని పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘అథామ్రవణసంఛన్నాం లతాశతసమావృతామ్’ (మామిడితోపులతో కప్పబడిన, వందలాది లతలతో ఆవరించబడిన) అని వాటికకు స్త్రీలింగ విశేషణంగా ఉంది. వృక్షాల పేర్లను లెక్కిస్తూ కవి వనసమృద్ధిని చూపుతాడు.

పక్షుల కలరవాలతో మారుమోగుతున్న, వెండి బంగారు వృక్షాలతో అన్నివైపులా ఆవరించబడిన, మృగసమూహాలతో విచిత్రంగా ఉన్న, చిత్రమైన కాననాలు గల, ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న ఆ వనికలోకి ప్రవేశించి అతడు చూశాడు. అది పూలు పూచే, పండ్లు కాచే రకరకాల వృక్షాలతో ఆవరించబడి, మత్తెక్కిన కోకిలలతో భృంగరాజాలతో నిత్యం సేవించబడుతూ, సంతోషంగా ఉన్న జనులు గలదై, మృగపక్షుల మదంతో కలకలంగా, మదించిన నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగుతూ, నానావిధ పక్షిగణాలతో కూడి ఉంది. చక్కని నితంబాలు గల, నిందలేని రాజపుత్రిని వెదకుతున్న వానరుడు సుఖంగా నిద్రిస్తున్న పక్షులను మేల్కొలిపాడు. పైకి ఎగురుతున్న పక్షిగణాల రెక్కల గాలులకు తాకబడిన వృక్షాలు అనేకవర్ణాల రకరకాల పుష్పవృష్టులను కురిపించాయి. పూలతో కప్పబడిన హనుమంతుడు అశోకవనిక మధ్యలో పుష్పమయమైన పర్వతంలా శోభించాడు. అన్ని దిక్కులకూ పరుగెడుతూ, వృక్షసమూహాల మధ్య ఉన్న కపిని చూసి సర్వభూతాలూ ‘ఇతడు వసంతుడే’ అని భావించాయి. వృక్షాల నుండి రాలిన రకరకాల పుష్పాలతో కప్పబడిన భూమి అలంకరించుకున్న ప్రమదలా ప్రకాశించింది. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని రాకను వసంతంతో సమానం చేస్తాడు — అతడు ఎక్కడికి వెళితే అక్కడ పూలు కురుస్తాయి. ఆరవ శ్లోకంలో ‘బలీ’ (బలవంతుడు) అని ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కపిః’ (కపి). నిద్రిస్తున్న పక్షులను మేల్కొలపడం కూడా హనుమంతుని అన్వేషణలోని సూక్ష్మతను చూపుతుంది — అతడు ప్రతి వృక్షాన్నీ వెదకుతాడు. పదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పక్షైర్వాతైః సమాహతాః’ (రెక్కల గాలులకు తాకబడినవి) అని చదవబడుతుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పక్షైః సాలాః సమాహతాః’ (రెక్కలకు తాకబడిన సాలవృక్షాలు). పుష్పమయమైన పర్వతం అనే ఉపమ పూలతో కప్పబడిన హనుమంతుని విశాలశరీరాన్ని చిత్రిస్తుంది. భూమిని ప్రమదతో పోల్చడం తరువాతి వర్ణనకు భూమిక రచిస్తుంది. అయిదవ శ్లోకం నుండి ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకు కవి వనిక రూపాన్ని క్రమంగా ఆవిష్కరిస్తాడు — మొదట ధ్వని (పక్షులు), తరువాత వర్ణం (వెండి బంగారు వృక్షాలు), తరువాత గతి (మృగసమూహాలు), తరువాత ప్రకాశం (ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా). ఏడవ శ్లోకంలో కోకిలలూ భృంగరాజాలూ మత్తెక్కి ఉన్నాయి — ఇది వసంతలక్షణం. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రహృష్టమనుజా కాలే’ అంటే — ఆ ఋతువులో అక్కడి జనులు కూడా సంతోషంగా ఉన్నారు. నెమళ్ళ కేకలూ, పక్షుల కలరవమూ వనాన్ని మారుమోగిస్తాయి. పన్నెండవ శ్లోకంలో భూతాల భ్రమ సుందరమైనది — హనుమంతుని వేగానికి వృక్షాల నుండి పూలు రాలుతాయి, అతడు గాలిలా అంతటా పరుగెడతాడు, కాబట్టి అతడు వసంతుడే అని వాటి అభిప్రాయం. ఈ విధంగా వాయుపుత్రుడు వసంతుని సఖునిలా వర్ణించబడ్డాడు, ఎందుకంటే వసంతంలో మలయానిలం పూలను వెదజల్లుతుంది. పదమూడవ శ్లోకంలో భూమి పూలతో అలంకరించుకున్న నాయికలా ఉంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మార్గమాణః’ (వెదకుతూ) అనే పదంతో అన్వేషణ ఉద్దేశ్యం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — అతడు వనశోభను చూడటానికి కాదు, సీతను వెదకడానికే వనంలో ప్రవేశించాడు. పదవ శ్లోకంలో పక్షులు ఎగరడం వల్లనే పుష్పవృష్టి — కపి పరోక్ష కారణం. పదకొండవ శ్లోకంలోని పుష్పమయ పర్వతం అనే ఉపమ పన్నెండవ శ్లోకంలోని వసంతభ్రమతో పుష్టి పొందుతుంది.

వేగవంతుడైన కపి వేగంగా బాగా కుదిపిన ఆ వృక్షాలు విచిత్రమైన పుష్పాలను రాల్చాయి. ఆకులూ శిఖరాలూ దులిపివేయబడిన, పూలూ పండ్లూ రాలిపోయిన ఆ వృక్షాలు వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ విడిచిపెట్టిన, ఓడిపోయిన జూదగాళ్ళలా ఉన్నాయి — జూదంలో ఓడిన జూదరులు వస్త్రాలనూ ఆభరణాలనూ వదులుకున్నట్లు. వేగవంతుడైన హనుమంతుడు కుదిపిన, పండ్లతో నిండిన ఉత్తమ వృక్షాలు పూలనూ ఆకులనూ పండ్లనూ త్వరగా రాల్చాయి. పక్షిసమూహాలు విడిచిపోయి, కేవలం కాండాలు మాత్రమే మిగిలిన ఆ వృక్షాలు గాలికి కుదిపివేయబడిన కొండల్లా అయ్యాయి. జుట్టు చెదిరిన, అంగరాగం చెరిగిపోయిన, అందమైన పళ్ళూ పెదవులూ పానం చేయబడిన, గోళ్ళతో పళ్ళతో గాయపడిన యువతిలా, హనుమంతుని తోకతో, చేతులతో, పాదాలతో నలిపివేయబడిన అశోకవనిక వనవృక్షాలు విరిగిపోయినదయింది. వర్షాకాలంలో గాలి వేగంగా మేఘజాలాలను చెదరగొట్టినట్లు, కపి గొప్ప లతల తీగలను వేగంగా తెంపివేశాడు. ఇక్కడ ఉపమలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మొదట ఓడిపోయిన జూదగాడు, తరువాత నలిగిన యువతి, తరువాత వర్షాకాలంలో గాలికి చెదిరిన మేఘాలు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం శృంగారపరమైన ఉపమను ప్రయోగిస్తుంది, అది రాబోయే వనవిధ్వంసానికి కూడా సూచన. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘ధూర్తా ఇవ పరాజితాః’ (ఓడిపోయిన ధూర్తుల్లా) — ఇక్కడ ధూర్త శబ్దం జూదగాడు అనే అర్థంలో ఉంది. పదహారవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పుష్పపత్రఫలాని … ఫలశాలినః’ (పూలూ ఆకులూ పండ్లూ … పండ్లతో నిండినవి) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పుష్పపర్ణఫలాన్య్ … పుష్పశాలినః’ (… పూలతో నిండినవి) అని ఉంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘తథైవాశోకవనికా ప్రభగ్నవనపాదపా’ అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘బభూవాశోకవనికా ప్రభగ్నవరపాదపా’ (శ్రేష్ఠమైన వృక్షాలు విరిగిన అశోకవనిక అయింది). హనుమంతుని ఈ వేగం అనుకోకుండానే వనాన్ని నలిపివేస్తుంది; ముందు అతడు కావాలనే వనాన్ని ధ్వంసం చేస్తాడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో పక్షులు విడిచిపెట్టిన, ఆకులూ పూలూ లేని వృక్షాలు కేవలం మోళ్ళుగా మిగిలి గాలికి కదిలిన కొండల్లా నిలిచాయి — హిందీ భాష్యంలో కూడా ‘మోడులు’ అనే భావమే ఉంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో వర్షాకాలంలో గాలి వింధ్యపర్వతపు మేఘజాలాలను చెదరగొట్టినట్లు హనుమంతుడు లతాజాలాలను తెంపుతాడు; ముద్రణలో ‘వేగేన’ (వేగంతో) అనే పాఠం ఉంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తరస్వినా తే తరవస్తరసా’ అనేది శబ్దాలంకారం (యమకమూ అనుప్రాసమూ) — ‘తర’ అనే వర్ణసమూహపు పునరావృత్తి వేగపు ధ్వనిని అనుకరిస్తుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో తోక, చేతులు, పాదాలు — మూడు అంగాలతోనూ వనం నలిపివేయబడింది.

అక్కడ సంచరిస్తూ ఆ కపి మణులతో కూడిన నేలలనూ, మనోహరమైన వెండి నేలలనూ, బంగారు నేలలనూ చూశాడు. అక్కడక్కడ శ్రేష్ఠమైన నీటితో నిండిన, విలువైన మణిసోపానాలు గల, రకరకాల ఆకారాల బావులను అతడు చూశాడు. వాటి ఇసుక ముత్యాలతో పగడాలతో కూడినది, లోపలి నేలలు స్ఫటికమయమైనవి, తీరాలు చిత్రమైన బంగారు వృక్షాలతో శోభిల్లుతున్నాయి. అవి వికసించిన పద్మాలూ కలువలూ గల వనాలతో, చక్రవాకాలతో శోభిల్లుతూ, నత్యూహపక్షుల కూతలతో మారుమోగుతూ, హంసల సారసాల నాదాలతో నిండి ఉన్నాయి. అన్నివైపులా పొడవైన, వృక్షాలతో కూడిన, అమృతం వంటి నీరు గల, మంగళకరమైన నదులతో అలంకరించబడి, వందలాది లతలతో విస్తరించి, సంతానక పుష్పాలతో ఆవరించబడి, నానావిధ పొదలతో కప్పబడిన వనాలు గలవై, మధ్యమధ్యలో గన్నేరు చెట్లు గలవై ఉన్నాయి ఆ బావులు. ఇక్కడ రావణుని ఐశ్వర్యం వర్ణించబడుతుంది — బావుల సోపానాలు కూడా మణిమయాలు, అడుగుభాగం స్ఫటికమయం, ఇసుక ముత్యాలతో పగడాలతో కూడినది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘బుద్ధపద్మోత్పలవనాః’ అని చదవబడుతుంది — ‘బుద్ధ’ అనేది వికసించిన అనే అర్థంలో; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఫుల్లపద్మోత్పలవనాశ్ చక్రవాకోపకూజితాః’ (వికసించిన పద్మోత్పలవనాలు గలవి, చక్రవాకాల కూతలతో నిండినవి). నత్యూహం ఒక రకమైన నీటికోడి, దాని కూతతో బావులు మారుమోగుతున్నాయి. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘సంతానకుసుమావృతాః’ అంటే కల్పవృక్షపు పూలతో ఆవరించబడినవి అని హిందీ భాష్యం. ఈ వర్ణనంతా హనుమంతుని దృష్టి నుండి జరుగుతుంది — అతడు విస్మితుడై చూస్తాడు, కానీ అతని లక్ష్యం సీత మాత్రమే. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో నేలలు కూడా మూడు విధాలు — మణిమయాలు, వెండివి, బంగారువి; దీనితో లంక అపారమైన సంపద సూచించబడింది. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో బావుల సోపానాలూ, అడుగుభాగాలూ, తీరాలూ క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో ‘శివాభిః’ అంటే — మంగళకరమైన నదులతో బావులు అలంకరించబడ్డాయి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో చక్రవాకాలు, నత్యూహాలు, హంసలు, సారసాలు — నాలుగు జలపక్షులు లెక్కించబడ్డాయి, వీటిలో చక్రవాకం వియోగదుఃఖానికి ప్రతీక అని కావ్యపరంపర; సీతావిరహానికి ఒక సూక్ష్మ సంకేతాన్ని కూడా ఇక్కడ చూడవచ్చు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో గన్నేరు పొదలు మధ్యమధ్యలో నాటబడ్డాయి.

అప్పుడు కపిశార్దూలుడు మేఘం వంటి, ఎత్తైన శిఖరం గల, విచిత్రమైన కూటాలు గల, అన్నివైపులా శిఖరాలతో చుట్టుముట్టబడిన, శిలాగృహాలతో నిండిన, నానావృక్షాలతో ఆవరించబడిన, లోకంలో రమ్యమైన ఒక పర్వతాన్ని చూశాడు. ఆ పర్వతం నుండి కిందికి పడుతున్న నదిని కూడా చూశాడు — ప్రియుని ఒడి నుండి ఒక్కసారిగా లేచి పడిపోతున్న ప్రియురాలిలా. నీటిలో కొనలు మునిగిన వృక్షాలతో శోభిల్లుతున్న ఆ నదిని, ప్రియబంధువులు అడ్డగిస్తున్న కోపించిన ప్రమదలా; మళ్ళీ వెనుదిరిగిన నీటితో ఉన్న ఆమెను, ప్రసన్నురాలై కాంతుని దగ్గరకు మళ్ళీ చేరుకున్న కాంతలా మహాకపి చూశాడు. దానికి దగ్గరలోనే నానాపక్షిగణాలతో కూడిన పద్మినులను (తామరకొలనులను), చల్లని నీటితో నిండిన, శ్రేష్ఠమైన మణిసోపానాలు గల, ముత్యాల ఇసుకతో శోభిల్లుతున్న కృత్రిమమైన దీర్ఘికను (కోనేరును) హనుమంతుడు చూశాడు. ఆ దీర్ఘిక రకరకాల మృగసమూహాలతో విచిత్రంగా, చిత్రమైన కాననాలతో, విశ్వకర్మ నిర్మించిన అతిపెద్ద ప్రాసాదాలతో, కృత్రిమ కాననాలతో అన్నివైపులా అలంకరించబడి ఉంది. ఇక్కడ నది వర్ణన పూర్తిగా ప్రణయరూపకంతో జరుగుతుంది — పడటం కలహం, వృక్షాలు అడ్డగించడం బంధువులు వారించడం, వెనుదిరగడం ప్రసన్నత. ఈ వర్ణన సీతారాముల వియోగాన్నీ, రాబోయే సంగమాన్నీ కూడా ధ్వనింపజేస్తుంది. విశ్వకర్మ నిర్మాణం అనే ప్రస్తావనతో లంక దివ్యత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది. ముప్పై అయిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘యే కేచిత్పాదపాస్తత్ర పుష్పోపగఫలోపగాః’ (అక్కడ పూలు పూచే, పండ్లు కాచే ఏ వృక్షాలైతే ఉన్నాయో) అనేది తరువాతి వాక్యాన్ని మొదలుపెడుతుంది, అది ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో పర్వతం ‘అంబుధరసంకాశః’ — నీలమేఘవర్ణం గలది, ఎత్తైన శిఖరం గలది; ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘రమ్యం జగతి’ అంటే — లోకంలో అత్యంత రమ్యమైనది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో నది ప్రియుని ఒడి నుండి లేచి పడిపోతున్న ప్రియురాలిలా ఉంది — ప్రణయకలహంలో ప్రియుని విడిచి వెళ్ళే మానిని అయిన నాయికలా. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో నీటిలో కొనలు మునిగిన వృక్షాలు దాని గతిని అడ్డగిస్తాయి, ప్రియబంధువులు కోపించిన నాయికను వారించినట్లు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో నది నీరు మళ్ళీ పర్వతం దగ్గరకు వెనుదిరుగుతుంది, ప్రసన్నురాలైన కాంత కాంతుని దగ్గరకు మళ్ళీ చేరినట్లు. ఈ మూడు రూపకాలూ శృంగారరసంలోని మానాన్నీ ప్రసాదాన్నీ చిత్రిస్తాయి. ముప్పై రెండు, ముప్పై మూడు శ్లోకాలలో పద్మినులూ దీర్ఘికా — ప్రాకృతిక జలమూ కృత్రిమ జలమూ రెండూ అక్కడ ఉన్నాయి. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో రకరకాల మృగసమూహాలూ, అతిపెద్ద ప్రాసాదాలూ; ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో కృత్రిమ కాననాలు — రాజోద్యానంలో ఉన్నట్లు ఇదంతా కృత్రిమమూ ప్రాకృతికమూ కలిసినది. హనుమంతుడు అంతా చూస్తాడు, కానీ ఎక్కడా ఆగడు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ స మహాకపిః’ (ఆ మహాకపి చూశాడు), ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ కపిశార్దూలః’ (కపిశార్దూలుడు చూశాడు) — ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియాపదపు పునరావృత్తి సర్గ అంతటా కనిపిస్తుంది, దీనితో హనుమంతుని దృష్టే వర్ణనకు సూత్రమని స్పష్టమవుతుంది.

అక్కడ పూలు పూచే, పండ్లు కాచే ఏ వృక్షాలైతే ఉన్నాయో, అవన్నీ గొడుగులతో, అరుగులతో, బంగారు వేదికలతో కూడి ఉన్నాయి. లతాప్రతానాలతో, అనేక ఆకులతో ఆవరించబడిన, అన్నివైపులా బంగారు వేదికలతో చుట్టబడిన ఒక బంగారు శింశుపావృక్షాన్ని మహాకపి చూశాడు. అతడు భూభాగాలనూ, పర్వతాల నుండి ప్రవహించే సెలయేళ్ళనూ, అగ్నిలా ప్రకాశించే ఇతర బంగారు వృక్షాలనూ చూశాడు. మేరుపర్వతాన్ని తాకినట్లు ఆ వృక్షాల కాంతితో వీరుడైన వానరుడు ‘నేను అన్నివైపులా బంగారుమయమయ్యాను’ అని భావించాడు — సుమేరువు దగ్గరకు వెళ్ళిన కాకి కూడా బంగారు రంగు పొందుతుందని లోకప్రసిద్ధి. గాలికి కదులుతూ వందలాది చిరుగంటల నాదం చేస్తున్న ఆ బంగారు వృక్షసమూహాలను చూసి అతడు విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు చివళ్ళవరకు చక్కగా పూచిన, అందమైన, లేత చిగుళ్ళు గల వృక్షాలను చూసి, మహావేగుడైన అతడు ఆకులతో దట్టంగా కప్పబడిన ఆ శింశుపావృక్షాన్నే ఎక్కాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘వృతాం హేమమయీభిస్తు వేదికాభిః సమంతతః’ (అన్నివైపులా బంగారు వేదికలతో చుట్టబడినది) అనేది వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో అది లేదు. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తాన్కాంచనాన్వృక్షగణాన్మారుతేన ప్రకంపితాన్’ (గాలికి కదులుతున్న ఆ బంగారు వృక్షసమూహాలను) అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తాం కాంచనైస్ తరుగణైర్ మారుతేన చ వీజితామ్’ (బంగారు వృక్షసమూహాలతో, గాలితో వీచబడుతున్న ఆమెను/ఆ వనికను) — భిన్నమైన పాఠం. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘కాంచనోఽస్మీతి సర్వతః’ (నేను అన్నివైపులా బంగారుమయమయ్యాను) అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వానరః’. శింశుపను ఎక్కడమే కథలో నిర్ణాయకమైన కర్మ — ఈ వృక్షం కిందనే సీత కూర్చొని ఉండటం ముందు కనిపిస్తుంది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శిఖిసంనిభాన్’ అంటే — అగ్ని వంటి, బంగారు కాంతితో ప్రకాశిస్తున్న. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘మహావేగః’ అనే విశేషణం అతడు ఎక్కడంలోని శీఘ్రతను సూచిస్తుంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో వృక్షాలకు గొడుగులూ వేదికలూ — ఇవి రాజోపవన లక్షణాలు. ఆ శింశుప ఒక్కటే అనే విషయం ‘ఏకామ్’ (ఒకదానిని) అనే పదంతో ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించబడింది.

శింశుపను ఎక్కిన హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇక్కడినుండి నేను రాముని చూడాలనే తపనతో ఉన్న, దుఃఖార్తురాలైన, ఇష్టం వచ్చినట్లు అటూ ఇటూ తిరుగుతున్న వైదేహిని చూస్తాను. దురాత్ముని ఈ అశోకవనిక నిజంగా రమ్యమైనది, చందనాలతో, సంపెంగలతో, పొగడలతో అలంకరించబడినది. పక్షిసమూహాలు సేవించే ఈ తామరకొలను కూడా రమ్యమైనది; ఆ రాజమహిషి జానకి తప్పక దీని దగ్గరకు వస్తుంది. రాఘవుని ప్రియురాలు, సాధ్వి, సుందరి, రాజమహిషి, వనసంచారంలో నేర్పరి అయిన ఆమె నిశ్చయంగా వస్తుంది. లేదా ఈ వనం గురించి బాగా తెలిసిన, రామచింతతో మిక్కిలి కృశించిన, లేడికన్నుల ఆమె ఈ రోజు ఇక్కడ వనానికి వస్తుంది. రామశోకంతో తపిస్తున్న, అందమైన కన్నులు గల, వనవాసంలో ఆసక్తి గల, వనంలో సంచరించే ఆ దేవి నిత్యం ఇక్కడికి వస్తుంది. రాముని ప్రియురాలు, ఆర్య, జనకుని కుమార్తె అయిన ఆ సాధ్వి ఇంతకుముందు ఎల్లప్పుడూ వనచరులపై ప్రేమ చూపేది. సంధ్యాకాలపు ఉపాసనపై మనస్సు గల, యౌవనవతి, శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల జానకి సంధ్యోపాసన కోసం నిర్మలజలం గల ఈ నదికి నిశ్చయంగా వస్తుంది. శుభలక్షణ గల, రాజాధిరాజు భార్య, రామునికి ప్రియమైన ఆమెకు తగినదే ఈ శుభమైన అశోకవనిక. చంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆ దేవి బ్రతికి ఉంటే, చల్లని నీరు గల ఈ నదికి తప్పక వస్తుంది.’ ఇలా భావించి మహాత్ముడైన హనుమంతుడు మానవేంద్రుని భార్య కోసం ఎదురుచూస్తూ, చక్కగా పూచిన దట్టమైన ఆకుల మధ్య దాగి, అన్నిటినీ పరికిస్తూ చూస్తూ ఉన్నాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని తర్కం సూక్ష్మమైనది — సీతకు వనం అంటే ప్రీతి, ఆమె సంధ్యోపాసనలో నిష్ఠ గలది; కాబట్టి ఆమె తప్పక నదీతీరానికి వస్తుంది. ‘బ్రతికి ఉంటే’ అనే శంక ఇంకా మిగిలే ఉంది. నలభై అయిదవ శ్లోకంలో ‘ధ్రువమేష్యతి’ (నిశ్చయంగా వస్తుంది), నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో కూడా ‘ధ్రువమేష్యతి’ అనే పునరుక్తితో అతని ఆశ దృఢమవుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నూనమ్ ఏష్యతి’ (తప్పక వస్తుంది). చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో కూర్చబడింది. హనుమంతుని ఎదురుచూపు ధైర్యానికి ఉదాహరణ — అతడు దాగి ఎదురుచూస్తాడు, తొందరపడి ప్రవర్తించడు. సీత సంధ్యోపాసన ప్రస్తావన ఆమె ధర్మనిష్ఠను సూచిస్తుంది — బంధనంలో ఉన్నా ఆమె నిత్యకర్మను విడిచిపెట్టదని హనుమంతుని నమ్మకం. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘యదృచ్ఛయా సంపతంతీమ్’ అంటే — దుఃఖార్తురాలైన ఆమె నియమం లేకుండా అటూ ఇటూ తిరుగుతూ ఉండవచ్చు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో రావణుడు ‘దురాత్మా’, అతని వనం మాత్రం రమ్యం — ఈ వైషమ్యాన్ని కవి మళ్ళీ మళ్ళీ చూపుతాడు. నలభై నాలుగు, నలభై అయిదు శ్లోకాలలో సీత ‘రాజమహిషీ’ అని రెండుసార్లు చెప్పబడింది — బంధనంలో ఉన్నా ఆమె రాణియే. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో సీత పూర్వవృత్తాంతం స్మరించబడుతుంది — దండకారణ్యంలో ఆమె వనంలో తిరిగే మృగపక్షులపై స్నేహం చూపేది. యాభైవ శ్లోకంలో వనికకూ సీతకూ అనురూపత — శుభమైన వనిక శుభలక్షణ గల రాజపత్నికి తగినది. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘వనవాసరతా’ (వనవాసంలో ఆసక్తి గలది) అంటే — అయోధ్య నుండి వనానికి వెళ్ళడాన్ని సీత స్వేచ్ఛగా స్వీకరించిందనే స్మృతి. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘యది జీవతి’ (బ్రతికి ఉంటే) అనేది చివరి శంక — హనుమంతుని ఆశ దృఢమైనదే, అయినా అతడు వాస్తవాన్ని మరచిపోడు. ఈ విధంగా పద్నాలుగవ సర్గ హనుమంతుని ఎదురుచూపుతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అతడు శింశుప కింద సీతను చూస్తాడు. వర్ణనను దీర్ఘంగా చేయడం ద్వారా కవి పాఠకుని ఔత్సుక్యాన్ని కూడా పెంచుతాడు.

ஒரு கணம் போலத் தியானித்து, மனத்தால் அந்த அசோகவனத்தை அடைந்த பெருந்தேஜஸுடைய அனுமன், ராவணனின் மாளிகையின் மதிலின் மேல் தாவி ஏறினான் — மதிலிலிருந்து வனத்தை நோக்கித் தாவத் தயாரானான். மதிலின் மேல் நின்ற, எல்லா உறுப்புகளிலும் மகிழ்ச்சி பொங்கிய அந்தப் பெருங்குரங்கு, வசந்தத்தின் தொடக்கத்தில் நுனிகளெல்லாம் பூத்துக் குலுங்கிய பலவகை மரங்களைக் கண்டது — சால மரங்கள், அசோக மரங்கள், அழகிய சம்பக மரங்கள், நன்கு பூத்த உத்தாலக மரங்கள், நாகமரங்கள், குரங்கு முகம் போன்ற பழங்களுடைய மாமரங்கள். மாந்தோப்புகள் நிறைந்த, நூற்றுக்கணக்கான கொடிகள் சூழ்ந்த அந்த மரங்களை நோக்கி, நாணிலிருந்து விடுபட்ட அம்பு போல அவன் அந்த மரத்தோட்டத்திற்குள் தாவினான். ‘எல்லா உறுப்புகளிலும் மகிழ்ச்சி பொங்கிய’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய ஊக்கம் குறிக்கப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தின் நம்பிக்கையிழப்பு இங்கே நம்பிக்கையாக மாறியது; ஆகவே அவனுடைய எல்லா உறுப்புகளும் மயிர்சிலிர்த்தன. வசந்தத்தின் தொடக்கம் என்று காலமும் குறிக்கப்படுகிறது; ஆகவே எல்லா மரங்களும் பூத்திருந்தன. ‘நாணிலிருந்து விடுபட்ட அம்பு போல’ என்ற உவமை அவனுடைய வேகத்தையும் இலக்கில் கொண்ட உறுதியையும் காட்டுகிறது — வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்பு நேர்வழியில் இலக்கை அடைவது போல அனுமனும் செல்கிறான். நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ததாம்ரவணஸம்பன்னாம்ல்லதாசதஸமன்விதான்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘அதாம்ரவணஸஞ்சன்னாம் லதாசதஸமாவ்ருதாம்’ (மாந்தோப்புகளால் மூடப்பட்ட, நூற்றுக்கணக்கான கொடிகளால் சூழப்பட்ட) என்று பெண்பாலில் வனத்திற்குரிய அடைமொழியாக உள்ளது. மரங்களின் பெயர்களை எண்ணுவதன் மூலம் கவிஞர் வனத்தின் செழிப்பைக் காட்டுகிறார்.

பறவைகளின் ஒலியால் நிறைந்த, வெள்ளி மரங்களாலும் பொன் மரங்களாலும் எங்கும் சூழப்பட்ட, மான் கூட்டங்களால் வண்ணமயமான, வியப்பூட்டும் சோலைகளுடைய, உதித்த சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்த அந்த வனத்திற்குள் நுழைந்து அவன் பார்த்தான். பூக்கும் மரங்களும் காய்க்கும் மரங்களுமான பலவகை மரங்களால் அது சூழப்பட்டிருந்தது; மதம் கொண்ட குயில்களும் கரிச்சான்களும் அதை எப்போதும் நாடியிருந்தன; அங்கே மனிதர்கள் மகிழ்ந்திருந்தனர்; விலங்குகளும் பறவைகளும் மதத்தால் கிளர்ந்திருந்தன; மதம் கொண்ட மயில்களின் அகவலால் அது முழங்கியது; பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் அதில் நிறைந்திருந்தன. அழகிய இடையுடைய, பழியற்ற அந்த அரசகுமாரியைத் தேடிய அந்த வானரன், சுகமாக உறங்கிக்கொண்டிருந்த பறவைகளை எழுப்பினான். மேலே பறந்த பறவைக் கூட்டங்களாலும் அவற்றின் இறக்கைகளின் காற்றாலும் தாக்கப்பட்ட மரங்கள் பல நிறங்களிலான பலவகை மலர்மழையைப் பொழிந்தன. மலர்களால் மூடப்பட்ட அனுமன் அசோகவனத்தின் நடுவே மலர்களாலான மலை போல ஒளிர்ந்தான். எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடும், மரக்கூட்டங்களிடையே இருக்கும் அந்தக் குரங்கைக் கண்டு எல்லா உயிர்களும் ‘இது வசந்தமே’ என்று எண்ணின. மரங்களிலிருந்து விழுந்த பலவகை மலர்களால் மூடப்பட்ட பூமி, அலங்கரிக்கப்பட்ட இளம்பெண் போல விளங்கியது. இங்கே கவிஞர் அனுமனின் வருகையை வசந்தத்திற்கு ஒப்பாக்குகிறார் — அவன் எங்கே செல்கிறானோ அங்கே மலர்கள் பொழிகின்றன. ஆறாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பலீ’ (வலிமையுடையவன்) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘கபி:’ (குரங்கு). உறங்கும் பறவைகளை எழுப்புவதும் அனுமனின் தேடலின் நுணுக்கத்தைக் காட்டுகிறது — அவன் ஒவ்வொரு மரத்தையும் தேடுகிறான். பத்தாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பக்ஷைர்வாதை: ஸமாஹதா:’ (இறக்கைகளின் காற்றால் தாக்கப்பட்டவை) என்று படிக்கப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பக்ஷை: ஸாலா: ஸமாஹதா:’ (இறக்கைகளால் சால மரங்கள் தாக்கப்பட்டன). மலர்களாலான மலை என்ற உவமை மலர்களால் மூடப்பட்ட அனுமனின் பெரிய உடலைச் சித்திரிக்கிறது. பூமியை இளம்பெண்ணுக்கு ஒப்பிடுவது அடுத்து வரும் வர்ணனைக்கு அடிப்படை அமைக்கிறது. ஐந்தாம் சுலோகம் முதல் எட்டாம் சுலோகம் வரை கவிஞர் வனத்தின் வடிவத்தை வரிசையாகத் திறந்து காட்டுகிறார் — முதலில் ஒலி (பறவைகள்), பிறகு நிறம் (வெள்ளி, பொன் மரங்கள்), பிறகு இயக்கம் (மான் கூட்டங்கள்), பிறகு ஒளி (உதித்த சூரியனைப் போன்றது). ஏழாம் சுலோகத்தில் குயில்களும் கரிச்சான்களும் மதம் கொண்டிருப்பது — வசந்தத்தின் அறிகுறி. எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘அக்காலத்தில் மனிதர்கள் மகிழ்ந்திருந்தனர்’ — அந்தப் பருவத்தில் அங்கிருந்த மக்களும் மகிழ்ந்திருந்தனர். மயில்களின் அகவலும் பறவைகளின் கலகலப்பும் வனத்தை ஒலிக்கச் செய்கின்றன. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் உயிர்களின் மயக்கம் அழகானது — அனுமனின் வேகத்தால் மரங்களிலிருந்து மலர்கள் விழுகின்றன; காற்றைப் போல அவன் எங்கும் ஓடுகிறான்; ஆகவே அவனே வசந்தம் என்று அவை எண்ணுகின்றன. இவ்வாறு வாயுபுத்திரன் வசந்தத்தின் தோழன் போல வர்ணிக்கப்படுகிறான்; ஏனெனில் வசந்தத்தில் மலயமாருதம் மலர்களைச் சிதறச் செய்கிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் பூமி மலர்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட நாயகி போன்றவள். ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘தேடிய’ என்ற சொல்லால் தேடலின் நோக்கம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — அவன் வனத்தின் அழகைக் காண அல்ல, சீதையைத் தேடவே வனத்தில் நுழைந்தான். பத்தாம் சுலோகத்தில் பறவைகள் பறந்ததாலேயே மலர்மழை பொழிகிறது — குரங்கு மறைமுகக் காரணம். பதினோராம் சுலோகத்தின் மலர்மலை உவமை பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தின் வசந்த மயக்கத்தால் மேலும் வளம் பெறுகிறது.

வேகமுடைய அந்தக் குரங்கால் வேகமாகப் பெரிதும் உலுக்கப்பட்ட அந்த மரங்கள் வியப்பூட்டும் மலர்களைச் சொரிந்தன. இலைகளும் நுனிகளும் உதிர்ந்து, மலர்களும் பழங்களும் சிதறிய அந்த மரங்கள், ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் இழந்த தோற்றுப்போன சூதாடிகளைப் போல இருந்தன — சூதில் தோற்ற சூதாடிகள் தங்கள் ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் இழப்பது போல. வேகமுடைய அனுமனால் உலுக்கப்பட்ட, பழங்கள் நிறைந்த சிறந்த மரங்கள் மலர்களையும் இலைகளையும் பழங்களையும் விரைவில் உதிர்த்தன. பறவைக் கூட்டங்களை இழந்து, அடிமரம் மட்டுமே எஞ்சிய அந்த மரங்கள், காற்றால் உலுக்கப்பட்ட, அசைவற்ற மலைகள் போல ஆயின. கூந்தல் கலைந்து, பூசிய நிறம் அழிந்து, அழகிய பற்களும் உதடுகளும் சுவைக்கப்பட்டு, நகங்களாலும் பற்களாலும் காயப்பட்ட இளம்பெண்ணைப் போல, அனுமனின் வாலாலும் கைகளாலும் கால்களாலும் நசுக்கப்பட்டு, வனமரங்கள் முறிந்த நிலையில் அசோகவனம் ஆயிற்று. மழைக்காலத்தில் காற்று மேகக் கூட்டங்களை வேகமாகச் சிதறடிப்பது போல, அந்தக் குரங்கு பெருங்கொடிகளின் பின்னல்களை வேகமாகச் சிதறடித்தது. இங்கே உவமைகள் படிப்படியாகக் கடுமையாகின்றன — முதலில் தோற்ற சூதாடி, பிறகு நசுக்கப்பட்ட இளம்பெண், பிறகு மழைக்காலத்தில் காற்றால் சிதறிய மேகங்கள். பதினெட்டாம் சுலோகம் சிருங்கார உவமையைப் பயன்படுத்துகிறது; அது பின்னர் நிகழப்போகும் வன அழிவுக்கான முன்னறிவிப்பும் ஆகும். பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘தூர்த்தா இவ பராஜிதா:’ — ‘தூர்த்தர்’ என்ற சொல் இங்கே சூதாடி என்ற பொருளில் வருகிறது. பதினாறாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘புஷ்பபத்ரபலானி … பலசாலின:’ (மலர், இலை, பழங்கள் … பழங்கள் நிறைந்தவை) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘புஷ்பபர்ணபலான்ய … புஷ்பசாலின:’ (… மலர்கள் நிறைந்தவை). பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ததைவாசோகவனிகா ப்ரபக்னவனபாதபா’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பபூவாசோகவனிகா ப்ரபக்னவரபாதபா’ (சிறந்த மரங்கள் முறிந்த அசோகவனம் ஆயிற்று). அனுமனின் இந்த வேகம் விருப்பமின்றியே வனத்தை நசுக்குகிறது; பின்னர் அவன் விருப்பத்தோடு வனத்தை அழிப்பான். பதினேழாம் சுலோகத்தில் பறவைகள் விட்டுச்சென்ற, இலையும் பூவும் இழந்த மரங்கள் வெறும் அடிமரங்களாக, காற்றால் உலுக்கப்பட்ட மலைகள் போல நின்றன — இந்தி உரையிலும் ‘மொட்டை மரங்கள்’ என்பதே கருத்து. இருபதாம் சுலோகத்தில், மழைக்காலத்தில் காற்று விந்திய மலையின் மேகக் கூட்டங்களைச் சிதறடிப்பது போல அனுமன் கொடிப் பின்னல்களை அறுக்கிறான்; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘வேகேன’ (வேகமாக) என்ற பாடம். பதினான்காம் சுலோகத்தின் ‘தரஸ்வினா தே தரவஸ்தரஸா’ என்பதில் சொல்லணி (யமகமும் அனுப்பிராசமும்) உள்ளது — ‘தர’ என்ற எழுத்துக் கூட்டத்தின் திரும்ப வருகை வேகத்தின் ஒலியைப் பின்பற்றுகிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் வால், கைகள், கால்கள் — மூன்று உறுப்புகளாலும் வனம் நசுக்கப்பட்டது.

அங்கே திரிந்த அந்தக் குரங்கு மணித்தரைகளையும், மனங்கவரும் வெள்ளித் தரைகளையும், பொன் தரைகளையும் கண்டது. ஆங்காங்கே சிறந்த நீரால் நிறைந்த, விலையுயர்ந்த மணிப்படிகள் அமைந்த, பலவித வடிவங்களுடைய குளங்களை அவன் கண்டான். அவற்றின் மணல் முத்துக்களாலும் பவளங்களாலும் ஆனது; உள்தளங்கள் பளிங்கால் ஆனவை; கரைகள் பொன்னாலான வியப்பூட்டும் மரங்களால் அழகுற்றிருந்தன. அவற்றில் மலர்ந்த தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் நிறைந்திருந்தன; சக்கரவாகப் பறவைகளால் அவை அழகுற்றன; நத்யூஹப் பறவைகளின் ஒலியால் முழங்கின; அன்னங்களும் நாரைகளும் ஒலித்தன. எங்கும் நீண்ட, மரங்கள் சூழ்ந்த, அமுதம் போன்ற நீருடைய, மங்களகரமான ஆறுகளால் அந்தக் குளங்கள் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தன; நூற்றுக்கணக்கான கொடிகள் அவற்றின் மேல் படர்ந்திருந்தன; சந்தானக மலர்களால் மூடப்பட்டிருந்தன; பலவகைப் புதர்கள் அவற்றின் சோலைகளைச் சூழ்ந்திருந்தன; இடையிடையே அலரிச் செடிகள் நடப்பட்டிருந்தன. இங்கே ராவணனின் செல்வச் செழிப்பு வர்ணிக்கப்படுகிறது — குளங்களின் படிகளும் மணிகளாலானவை, தளம் பளிங்காலானது, மணல் முத்தும் பவளமுமானது. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘புத்தபத்மோத்பலவனா:’ என்று படிக்கப்படுகிறது — ‘புத்த’ என்பது மலர்ந்த என்ற பொருளில்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘புல்லபத்மோத்பலவனாச் சக்ரவாகோபகூஜிதா:’ (மலர்ந்த தாமரை, நீலோற்பலக் காடுகளுடையவை, சக்கரவாகங்கள் கூவுபவை). நத்யூஹம் என்பது ஒருவகை நீர்க்கோழி; அதன் ஒலியால் குளங்கள் முழங்கின. இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘சந்தானக மலர்களால் மூடப்பட்டவை’ என்பது கற்பக மரத்தின் மலர்களால் மூடப்பட்டவை என்று இந்தி உரை சொல்கிறது. இந்த வர்ணனை முழுவதும் அனுமனின் பார்வையிலேயே நிகழ்கிறது — அவன் வியப்போடு பார்க்கிறான்; ஆனால் அவனுடைய இலக்கு சீதை மட்டுமே. இருபத்தோராம் சுலோகத்தில் தரைகளும் மூவகை — மணியாலானவை, வெள்ளியாலானவை, பொன்னாலானவை; அதனால் இலங்கையின் அளவற்ற செல்வம் குறிக்கப்படுகிறது. இருபத்திரண்டாம், இருபத்து மூன்றாம் சுலோகங்களில் குளங்களின் படிகளும், தளங்களும், கரைகளும் வரிசையாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன. இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘சிவாபி:’ — மங்களம் தரும் ஆறுகளால் குளங்கள் அணிசெய்யப்பட்டன. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் சக்கரவாகங்கள், நத்யூஹங்கள், அன்னங்கள், நாரைகள் — நான்கு நீர்ப்பறவைகள் எண்ணப்படுகின்றன; அவற்றுள் சக்கரவாகம் பிரிவுத் துயரத்தின் குறியீடு என்பது காவிய மரபு; சீதையின் பிரிவுக்கான நுட்பமான குறிப்பையும் இங்கே காணலாம். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் அலரிப் (கனேர்) புதர்கள் இடையிடையே நடப்பட்டிருந்தன.

பிறகு அந்தக் குரங்குப் புலி, மேகம் போன்ற, உயர்ந்து வளர்ந்த சிகரமுடைய, வியப்பூட்டும் முகடுகளுடைய, எங்கும் முகடுகளால் சூழப்பட்ட, கல்வீடுகள் பரந்த, பலவகை மரங்கள் சூழ்ந்த, உலகிலேயே அழகான ஒரு மலையைக் கண்டான். அந்த மலையிலிருந்து விழும் ஓர் ஆற்றையும் கண்டான் — காதலனின் மடியிலிருந்து எழுந்து விலகி விழும் காதலியைப் போல. நுனிகள் நீரில் தாழ்ந்த மரங்களால் அழகுற்ற அந்த ஆற்றை, அன்புக்குரிய உறவினர்களால் தடுக்கப்படும் சினமுற்ற இளம்பெண்ணைப் போலவும், மீண்டும் நீர் திரும்பிய அதை, காதலனின் அருகில் மீண்டும் வந்து நிற்கும் மனம் தெளிந்த காதலியைப் போலவும் அந்தப் பெருங்குரங்கு கண்டது. அதற்கு அருகில் பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்த தாமரைக் குளங்களையும், குளிர்ந்த நீரால் நிறைந்த, சிறந்த மணிப்படிகள் அமைந்த, முத்து மணலால் அழகுற்ற, செயற்கையாக அமைக்கப்பட்ட ஒரு நீண்ட குளத்தையும் அனுமன் கண்டான். அந்த நீண்ட குளம் பலவகை மான் கூட்டங்களால் வண்ணமயமானது, வியப்பூட்டும் சோலைகளுடையது, விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்ட மிகப் பெரிய மாளிகைகளாலும் செயற்கைச் சோலைகளாலும் எங்கும் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது. இங்கே ஆற்றின் வர்ணனை முழுவதும் காதல் உருவகத்தால் அமைந்துள்ளது — விழுதல் ஊடல், மரங்களால் தடுக்கப்படுதல் உறவினர்களால் தடுக்கப்படுதல், திரும்புதல் ஊடல் தீர்தல். இந்த வர்ணனை சீதை ராமனின் பிரிவையும் எதிர்காலச் சேர்க்கையையும் குறிப்பாக உணர்த்துகிறது. விசுவகர்மாவின் படைப்பு என்ற குறிப்பால் இலங்கையின் தெய்வீகத் தன்மை நினைவூட்டப்படுகிறது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி ‘யே கேசித்பாதபாஸ்தத்ர புஷ்போபகபலோபகா:’ (அங்கே பூக்கும், காய்க்கும் மரங்கள் எவையோ) என்று அடுத்த வாக்கியத்தைத் தொடங்குகிறது; அது முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் நிறைவுறுகிறது. இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் மலை ‘மேகம் போன்றது’ — நீலமேக நிறமுடையது, உயர்ந்த சிகரமுடையது; இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘உலகில் அழகானது’ — உலகிலேயே மிக அழகானது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ஆறு காதலனின் மடியிலிருந்து எழுந்து விழும் காதலி போன்றது — ஊடலில் காதலனை விட்டுப் போகும் மானமுடைய நாயகி. முப்பதாம் சுலோகத்தில் நீரில் மூழ்கிய நுனிகளுடைய மரங்கள் அதன் ஓட்டத்தைத் தடுக்கின்றன, அன்புக்குரிய உறவினர்கள் சினமுற்ற நாயகியைத் தடுப்பது போல. முப்பத்தோராம் சுலோகத்தில் ஆற்றின் நீர் மலையின் அருகே மீண்டும் திரும்புகிறது, மனம் தெளிந்த காதலி மீண்டும் காதலனை அணுகுவது போல. இந்த மூன்று உருவகங்கள் சிருங்கார ரசத்தின் ஊடலையும் ஊடல் தீர்தலையும் சித்திரிக்கின்றன. முப்பத்திரண்டாம், முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகங்களில் தாமரைக் குளங்களும் நீண்ட குளமும் — இயற்கையான நீரும் செயற்கையான நீரும் இரண்டுமே அங்கே உள்ளன. முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் பலவகை மான் கூட்டங்களும் மிகப் பெரிய மாளிகைகளும்; முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் செயற்கைச் சோலைகள் — இவையெல்லாம் அரச உத்தியானத்தில் இருப்பது போலச் செயற்கையும் இயற்கையும் கலந்தவை. அனுமன் எல்லாவற்றையும் பார்க்கிறான்; ஆனால் எங்கும் நிற்பதில்லை. முப்பத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘அந்தப் பெருங்குரங்கு கண்டது’, முப்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘அந்தக் குரங்குப் புலி கண்டது’ — ‘கண்டான்’ என்ற வினைச்சொல் சர்க்கம் முழுவதும் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது; இதனால் அனுமனின் பார்வையே வர்ணனையின் இழை என்பது தெளிவாகிறது.

அங்கே பூக்கும், காய்க்கும் மரங்கள் எவையோ அவை அனைத்தும் குடைகளும், திண்ணைகளும், பொன் மேடைகளும் உடையவையாக இருந்தன. கொடிப் படர்ச்சிகளாலும் ஏராளமான இலைகளாலும் சூழப்பட்ட, பொன்மயமான மேடைகளால் எங்கும் சூழப்பட்ட, பொன்மயமான ஒரு சிம்சுபா மரத்தை அந்தப் பெருங்குரங்கு கண்டது. நிலப்பகுதிகளையும், மலை அருவிகளையும், நெருப்பைப் போன்ற வேறு பொன் மரங்களையும் அவன் கண்டான். மேரு மலையைச் சேர்ந்தது போல, அந்த மரங்களின் ஒளியால் அந்த வீர வானரன் ‘நான் எங்கும் பொன்னிறமானவனாக இருக்கிறேன்’ என்று எண்ணினான் — சுமேருவின் அருகே சென்ற காகமும் பொன்னிறம் பெறும் என்பது உலக வழக்கு. காற்றால் அசைக்கப்பட்டு நூற்றுக்கணக்கான கிண்கிணிகளின் ஒலியை எழுப்பிய அந்தப் பொன் மரக்கூட்டங்களைக் கண்டு அவன் வியப்படைந்தான். பிறகு நுனிகள் நன்கு பூத்த, அழகிய, இளந்தளிர்களுடைய மரங்களைக் கண்டு, பெருவேகமுடைய அவன் இலைகள் அடர்ந்த அந்தச் சிம்சுபா மரத்திலேயே ஏறினான். முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியான ‘வ்ருதாம் ஹேமமயீபிஸ்து வேதிகாபி: ஸமந்தத:’ (பொன்மயமான மேடைகளால் எங்கும் சூழப்பட்ட) என்பது வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அது இல்லை. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘தான்காஞ்சனான்வ்ருக்ஷகணான்மாருதேன ப்ரகம்பிதான்’ (காற்றால் அசைக்கப்பட்ட அந்தப் பொன் மரக்கூட்டங்களை) என்ற பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தாம் காஞ்சனைஸ்தருகணைர்மாருதேன ச வீஜிதாம்’ (பொன் மரக்கூட்டங்களாலும் காற்றாலும் விசிறப்பட்ட அவளை/அதை) — வேறுபட்ட பாடம். முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘காஞ்சனோஸ்மீதி ஸர்வத:’ (நான் எங்கும் பொன்னிறமானவன்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வானர:’. சிம்சுபா மரத்தில் ஏறுவதே கதையின் தீர்மானமான செயல் — இந்த மரத்தின் அடியிலேயே சீதை அமர்ந்திருப்பது பின்னர் காணப்படுகிறது. முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘நெருப்பைப் போன்ற’ — பொன்னொளியால் சுடர்விடும் என்பது பொருள். நாற்பத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘பெருவேகமுடையவன்’ என்ற அடைமொழி அவன் விரைந்து ஏறியதைக் குறிக்கிறது. முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் மரங்களின் குடைகளும் மேடைகளும் — அரச உத்தியானத்தின் அடையாளங்கள். அந்தச் சிம்சுபா மரத்தின் தனித்தன்மை ‘ஒரு’ என்ற சொல்லால் சிறப்பாகக் குறிக்கப்படுகிறது.

சிம்சுபா மரத்தில் ஏறிய அனுமன் சிந்தித்தான்: ‘ராமனைக் காண ஏங்கும், துயரத்தால் வாடும், தன்னிச்சையாக இங்குமங்கும் அலையும் வைதேகியை இங்கிருந்து நான் காண்பேன். அந்தத் தீயவனின் இந்த அசோகவனம் மிக அழகானது; சந்தனம், சம்பகம், மகிழ மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது. பறவைக் கூட்டங்கள் நாடும் இந்தத் தாமரைக் குளமும் அழகானது; அந்த அரசி ஜானகி நிச்சயமாக இங்கே வருவாள். ராகவனின் அன்புக்குரியவளும், கற்புடையவளும், அழகியும், அரசியும், வனத்தில் உலவுவதில் தேர்ந்தவளுமான அவள் நிச்சயமாக வருவாள். அல்லது இந்த வனத்தை நன்கு அறிந்தவளும், ராமனைப் பற்றிய கவலையால் மிக மெலிந்தவளும், மான்குட்டி போன்ற கண்களுடையவளுமான அவள் இன்று இந்த வனத்திற்கு வருவாள். ராமனைப் பற்றிய துயரத்தால் வெந்தவளும், அழகிய கண்களுடையவளும், வனவாசத்தில் விருப்பமுடையவளும், வனத்தில் உலவுபவளுமான அந்தத் தேவி எப்போதும் வருவாள். ராமனின் அன்புக்குரிய, உத்தமியான, ஜனகனின் மகளான அந்தக் கற்புடையவள் முன்பு வனத்தில் திரியும் உயிர்களிடம் எப்போதும் அன்பு கொண்டிருந்தாள். சந்தியா காலத்தில் மனம் வைக்கும், இளமையான, சிறந்த நிறமுடைய ஜானகி சந்தியாவந்தனத்திற்காகத் தூய நீருடைய இந்த ஆற்றுக்கு நிச்சயமாக வருவாள். மங்களமானவளும், அரசர்க்கரசனின் மனைவியும், ராமனால் மதிக்கப்பட்டவளுமான அவளுக்கு, மங்களமான இந்த அசோகவனம் தகுந்தது. சந்திரனைப் போன்ற முகமுடைய அந்தத் தேவி உயிரோடிருந்தால், குளிர்ந்த நீருடைய இந்த ஆற்றுக்கு அவசியம் வருவாள்.’ இவ்வாறு எண்ணி, மகாத்மாவான அனுமன் மனிதர்க்கரசனின் மனைவியை எதிர்பார்த்து, நன்கு பூத்த, இலைகள் அடர்ந்த அந்த மரத்தில் ஒளிந்துகொண்டு, எல்லாவற்றையும் கவனித்துப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தான். இங்கே அனுமனின் தர்க்கம் நுட்பமானது — சீதை வனத்தை விரும்புபவள், சந்தியாவந்தனத்தில் ஈடுபாடுடையவள்; ஆகவே அவள் அவசியம் ஆற்றங்கரைக்கு வருவாள். ‘உயிரோடிருந்தால்’ என்ற ஐயம் இன்னும் நீடிக்கிறது. நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகத்திலும் நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்திலும் ‘நிச்சயமாக வருவாள்’ என்று திரும்பச் சொல்வதால் அவனுடைய நம்பிக்கை உறுதிப்படுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நூனம் ஏஷ்யதி’ (உறுதியாக வருவாள்). இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்தது. அனுமனின் காத்திருப்பு பொறுமைக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு — அவன் மறைந்திருந்து காத்திருக்கிறான், அவசரப்பட்டுச் செயல்படுவதில்லை. சீதையின் சந்தியாவந்தனம் பற்றிய குறிப்பு அவளுடைய தர்மநிஷ்டையைக் குறிக்கிறது; சிறையிலும் அவள் நித்ய கர்மத்தைக் கைவிடமாட்டாள் என்பது அனுமனின் நம்பிக்கை. நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘தன்னிச்சையாக அலையும்’ — துயரத்தால் வாடிய அவள் இங்குமங்கும் ஒழுங்கின்றித் திரியக்கூடும். நாற்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் ராவணன் ‘தீயவன்’, அவனுடைய வனமோ அழகானது — இந்த முரணைக் கவிஞர் மீண்டும் மீண்டும் காட்டுகிறார். நாற்பத்து நான்காம், நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகங்களில் சீதை ‘அரசி’ என்று இருமுறை சொல்லப்படுகிறாள் — சிறையிலும் அவள் அரசியே. நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் சீதையின் முந்தைய வாழ்க்கை நினைவுகூரப்படுகிறது — தண்டகாரண்யத்தில் அவள் வனத்தில் திரியும் விலங்குகள், பறவைகளிடம் அன்பு செலுத்தி வந்தாள். ஐம்பதாம் சுலோகத்தில் வனத்திற்கும் சீதைக்கும் உள்ள பொருத்தம் — மங்களமான வனம் மங்களமான அரசமனைவிக்குத் தகுந்தது. நாற்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘வனவாசத்தில் விருப்பமுடையவள்’ — அயோத்தியிலிருந்து வனத்திற்குச் செல்வதைச் சீதை தானே விரும்பி ஏற்றாள் என்ற நினைவு. ஐம்பத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘உயிரோடிருந்தால்’ என்ற இறுதி ஐயம் — அனுமனின் நம்பிக்கை உறுதியானது, ஆயினும் அவன் உண்மைநிலையை மறப்பதில்லை. இவ்வாறு பதினான்காம் சர்க்கம் அனுமனின் காத்திருப்போடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் சிம்சுபா மரத்தின் அடியில் சீதையைக் காண்கிறான். வர்ணனையை நீட்டுவதன் மூலம் கவிஞர் வாசகரின் ஆவலையும் வளர்க்கிறார்.

ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಭವನದ ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಹಾರಿದನು — ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ವನಿಕೆಯತ್ತ ನೆಗೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ, ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಹರ್ಷ ಉಕ್ಕಿದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ವಸಂತದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡನು — ಸಾಲ, ಅಶೋಕ, ಸುಂದರವಾದ ಸಂಪಿಗೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಉದ್ದಾಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಕಪಿಮುಖದ ಬಣ್ಣದ ಮಾವಿನ ಮರಗಳು. ಮಾವಿನ ತೋಪುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ನೂರಾರು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮರಗಳತ್ತ ಅವನು ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ನಾರಾಚಬಾಣದಂತೆ ವೃಕ್ಷವಾಟಿಕೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ‘ಸಂಹೃಷ್ಟಸರ್ವಾಂಗಃ’ (ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಿರಾಶೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಶೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡಿವೆ. ವಸಂತದ ಆರಂಭ ಎಂದು ಕಾಲವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ‘ಜ್ಯಾಮುಕ್ತ ಇವ ನಾರಾಚಃ’ (ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವೇಗವನ್ನೂ ಗುರಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ನೇರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಥಾಽಽಮ್ರವಣಸಂಪನ್ನಾಁಲ್ಲತಾಶತಸಮನ್ವಿತಾನ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅಥಾಮ್ರವಣಸಂಛನ್ನಾಂ ಲತಾಶತಸಮಾವೃತಾಮ್’ ಎಂದು ವಾಟಿಕೆಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪವಿದೆ. ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿಯು ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನವುಳ್ಳ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನಿಕೆಯನ್ನು ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಅದು ಹೂಬಿಡುವ, ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ನಾನಾಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಮತ್ತೇರಿದ ಕೋಗಿಲೆಗಳೂ ಭೃಂಗರಾಜಪಕ್ಷಿಗಳೂ ನಿತ್ಯವೂ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದರು; ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಮದದಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ಮತ್ತ ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು; ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿತಂಬವುಳ್ಳ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆ ವಾನರನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ, ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳು ಬಹುವರ್ಣದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಹೂಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ‘ಇವನು ವಸಂತನೇ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದವು. ಮರಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಭೂಮಿಯು ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಪ್ರಮದೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನವನ್ನು ವಸಂತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ಸುರಿಯುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಬಲೀ’ (ಬಲಶಾಲಿ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿಃ’. ಮಲಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದು ಕೂಡ ಹನುಮಂತನ ಹುಡುಕಾಟದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವನ್ನೂ ಶೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪಕ್ಷೈರ್ವಾತೈಃ ಸಮಾಹತಾಃ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದು ಓದಲಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪಕ್ಷೈಃ ಸಾಲಾಃ ಸಮಾಹತಾಃ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು). ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಹನುಮಂತನ ವಿಶಾಲ ದೇಹವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಮದೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಎಂಟನೆಯದರವರೆಗೆ ಕವಿಯು ವನಿಕೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಧ್ವನಿ (ಪಕ್ಷಿಗಳು), ಅನಂತರ ಬಣ್ಣ (ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು), ಅನಂತರ ಚಲನೆ (ಮೃಗಸಮೂಹಗಳು), ಅನಂತರ ಬೆಳಕು (ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿ). ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಗಳೂ ಭೃಂಗರಾಜಗಳೂ ಮತ್ತೇರಿವೆ — ಇದು ವಸಂತದ ಲಕ್ಷಣ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಮನುಜಾ ಕಾಲೇ’ — ಆ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದರು. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯೂ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವವೂ ವನವನ್ನು ಮುಖರಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭ್ರಮೆ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನ ವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳಿಂದ ಹೂಗಳು ಉದುರುತ್ತವೆ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಸಂತನೇ ಎಂಬುದು ಅವುಗಳ ಭಾವನೆ. ಹೀಗೆ ವಾಯುಪುತ್ರನು ವಸಂತನ ಸಖನಂತೆ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಮಲಯಮಾರುತವು ಹೂಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯು ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ನಾಯಿಕೆಯಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಾರ್ಗಮಾಣಃ’ (ಹುಡುಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ವನಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡಲಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲೆಂದೇ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಕಪಿಯು ಪರೋಕ್ಷ ಕಾರಣ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರ ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ವಸಂತಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಕಪಿಯು ರಭಸದಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿದಾಗ ಆ ಮರಗಳು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ಎಲೆಗಳೂ ತುದಿಗಳೂ ಉದುರಿಹೋದ, ಹೂಹಣ್ಣುಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದ ಆ ಮರಗಳು ಬಟ್ಟೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಸೋತ ಧೂರ್ತರಂತಿದ್ದವು — ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಜೂಜುಕೋರರು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ವೇಗವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಫಲಭರಿತವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂ, ಎಲೆ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಉದುರಿಸಿದವು. ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕಾಂಡಗಳೇ ಉಳಿದ ಆ ಮರಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಾದವು. ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ, ಲೇಪನದ ಬಣ್ಣ ಅಳಿಸಿಹೋದ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುತುಟಿಗಳು ಹೀರಲ್ಪಟ್ಟ, ಉಗುರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಯುವತಿಯಂತೆ, ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಮರ್ದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ವನವೃಕ್ಷಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯು ಆಯಿತು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ವೇಗದಿಂದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಕಪಿಯು ದೊಡ್ಡ ಬಳ್ಳಿಗಳ ಸರಪಣಿಗಳನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಹರಿದುಹಾಕಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಸೋತ ಜೂಜುಗಾರ, ಅನಂತರ ಮರ್ದಿತಳಾದ ಯುವತಿ, ಅನಂತರ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಶೃಂಗಾರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವನವಿಧ್ವಂಸದ ಸೂಚನೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧೂರ್ತಾ ಇವ ಪರಾಜಿತಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಧೂರ್ತ’ ಶಬ್ದವು ಜೂಜುಗಾರ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಪತ್ರಫಲಾನಿ … ಫಲಶಾಲಿನಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಪರ್ಣಫಲಾನ್ಯ … ಪುಷ್ಪಶಾಲಿನಃ’. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತಥೈವಾಶೋಕವನಿಕಾ ಪ್ರಭಗ್ನವನಪಾದಪಾ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಬಭೂವಾಶೋಕವನಿಕಾ ಪ್ರಭಗ್ನವರಪಾದಪಾ’. ಹನುಮಂತನ ಈ ವೇಗವು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ವನವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವನು. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ, ಎಲೆ ಹೂಗಳಿಲ್ಲದ ಮರಗಳು ಕೇವಲ ಕಾಂಡಮಾತ್ರವಾಗಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ನಿಂತಿವೆ — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲೂ ಬೋಳು ಮೋಟುಗಳು ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಬಳ್ಳಿಗಳ ಬಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ವೇಗೇನ’ (ವೇಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತರಸ್ವಿನಾ ತೇ ತರವಸ್ತರಸಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರವಿದೆ (ಯಮಕ ಮತ್ತು ಅನುಪ್ರಾಸ) — ‘ತರ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಸಮೂಹದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ವೇಗದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬಾಲ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು — ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ವನವು ಮರ್ದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಯು ಮಣಿಮಯವಾದ ನೆಲಗಳನ್ನೂ, ಮನೋಹರವಾದ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೆಲಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ನೆಲಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮಣಿಸೋಪಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವುಗಳ ಮರಳು ಮುತ್ತು ಹವಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಒಳಗಿನ ನೆಲಗಟ್ಟು ಸ್ಫಟಿಕದ್ದಾಗಿತ್ತು, ದಡಗಳು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ತಾವರೆ ನೈದಿಲೆಗಳ ವನಗಳಿದ್ದವು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ನತ್ಯೂಹಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹಂಸ ಸಾರಸಗಳ ನಾದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉದ್ದವಾದ, ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಮೃತದಂತಹ ನೀರಿನ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ನದಿಗಳಿಂದ ಆ ಬಾವಿಗಳು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿದ್ದವು; ನೂರಾರು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ಸಂತಾನಕ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ನಾನಾ ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ನಡುನಡುವೆ ಕರವೀರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಾವಿಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳೂ ಮಣಿಮಯ, ತಳವು ಸ್ಫಟಿಕಮಯ, ಮರಳು ಮುತ್ತು ಹವಳಮಯ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಪದ್ಮೋತ್ಪಲವನಾಃ’ ಎಂದು ಓದಲಾಗಿದೆ — ‘ಬುದ್ಧ’ ಎಂಬುದು ಅರಳಿದ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಫುಲ್ಲಪದ್ಮೋತ್ಪಲವನಾಶ್ಚಕ್ರವಾಕೋಪಕೂಜಿತಾಃ’ (ಅರಳಿದ ತಾವರೆ ನೈದಿಲೆಗಳ ವನಗಳುಳ್ಳ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ). ನತ್ಯೂಹವು ಒಂದು ಬಗೆಯ ನೀರುಕೋಳಿ; ಅದರ ಕೂಗಿನಿಂದ ಬಾವಿಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂತಾನಕುಸುಮಾವೃತಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಹೂಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣನೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಗುರಿ ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೆಲಗಳೂ ಮೂರು ಬಗೆ — ಮಣಿಮಯ, ಬೆಳ್ಳಿಯವು, ಚಿನ್ನದವು; ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾವಿಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ತಳಗಳು, ದಡಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಾಭಿಃ’ — ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿಣಿಯರಾದ ನದಿಗಳಿಂದ ಬಾವಿಗಳು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕ, ನತ್ಯೂಹ, ಹಂಸ, ಸಾರಸ — ನಾಲ್ಕು ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕವು ವಿರಹದುಃಖದ ಪ್ರತೀಕ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆ; ಸೀತಾವಿರಹದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕರವೀರದ (ಕಣಗಿಲೆಯ) ಪೊದೆಗಳನ್ನು ನಡುನಡುವೆ ನೆಡಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರವುಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕೂಟಗಳುಳ್ಳ, ಸುತ್ತಲೂ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಶಿಲಾಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಲೋಕದಲ್ಲೇ ರಮ್ಯವಾದ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಪ್ರಿಯನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ. ತುದಿಗಳು ನೀರಿಗೆ ಬಾಗಿದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನದಿಯನ್ನು, ಪ್ರೀತಿಯ ಬಂಧುಗಳು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೋಪಗೊಂಡ ಪ್ರಮದೆಯಂತೆ; ಮತ್ತೆ ನೀರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನದಿಯನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಿಯನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕಾಂತೆಯಂತೆ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಕಂಡನು. ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾವರೆಗೊಳಗಳನ್ನೂ, ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಸೋಪಾನಗಳುಳ್ಳ, ಮುತ್ತಿನ ಮರಳಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಒಂದು ಕೃತಕ ದೀರ್ಘಿಕೆಯನ್ನೂ (ಉದ್ದನೆಯ ಕೊಳ) ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಆ ದೀರ್ಘಿಕೆ ವಿವಿಧ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಕೃತಕ ಕಾನನಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಣಯದ ರೂಪಕದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧುಮುಕುವುದು ಕಲಹ, ಮರಗಳಿಂದ ತಡೆ ಬಂಧುಗಳ ವಾರಣೆ, ಮರಳಿ ಬರುವುದು ಪ್ರಸನ್ನತೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಸೀತಾರಾಮರ ವಿಯೋಗದ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಮಾಗಮದ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದಿವ್ಯತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಯೇ ಕೇಚಿತ್ಪಾದಪಾಸ್ತತ್ರ ಪುಷ್ಪೋಪಗಫಲೋಪಗಾಃ’ (ಅಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಡುವ ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ಯಾವ ಮರಗಳಿದ್ದವೋ) ಮುಂದಿನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ‘ಅಂಬುಧರಸಂಕಾಶ’ — ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಬಣ್ಣದ್ದು, ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವುಳ್ಳದ್ದು; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಮ್ಯಂ ಜಗತಿ’ — ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅತಿ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ನದಿಯು ಪ್ರಿಯನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರಟ ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ — ಪ್ರಣಯಕಲಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುವ ಮಾನಿನಿಯಾದ ನಾಯಿಕೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತುದಿಗಳು ಮುಳುಗಿದ ಮರಗಳು ಅವಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ, ಪ್ರೀತಿಯ ಬಂಧುಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡ ನಾಯಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ನದಿಯ ನೀರು ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕಾಂತೆ ಕಾಂತನ ಬಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸರಿಯುವಂತೆ. ಈ ಮೂರು ರೂಪಕಗಳು ಶೃಂಗಾರರಸದ ಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದಗಳನ್ನು (ಮುನಿಸು ಮತ್ತು ಒಲಿಮೆ) ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ತಾವರೆಗೊಳಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಿಕೆ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಕೃತಕವಾದ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಜಲವೂ ಅಲ್ಲಿದೆ. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳು, ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು; ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಕಾನನಗಳು — ರಾಜೋದ್ಯಾನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕೃತಕವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಸ ಮಹಾಕಪಿಃ’, ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲಃ’ — ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ವರ್ಣನೆಯ ಸೂತ್ರ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಅಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಡುವ ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ಯಾವ ಮರಗಳಿದ್ದವೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಛತ್ರಗಳಿಂದ, ಜಗಲಿಗಳಿಂದ, ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಬಳ್ಳಿಗಳ ಹಬ್ಬುಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಎಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ, ಸುತ್ತಲೂ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಮಹಾಕಪಿಯು ಕಂಡನು. ಅವನು ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನೂ, ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇತರ ಸುವರ್ಣವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ಆ ಮರಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ, ಮೇರುಪರ್ವತದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದಾಗುವಂತೆ, ಆ ವೀರ ವಾನರನು ‘ನಾನು ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಚಿನ್ನದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು — ಸುಮೇರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ ಕಾಗೆಯೂ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾ ನೂರಾರು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ನಾದವನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಿನ್ನದ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಎಳೆಯ ಚಿಗುರುಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಅದೇ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ವೃತಾಂ ಹೇಮಮಯೀಭಿಸ್ತು ವೇದಿಕಾಭಿಃ ಸಮಂತತಃ’ (ಸುತ್ತಲೂ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಅದಿಲ್ಲ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ ‘ತಾನ್ಕಾಂಚನಾನ್ವೃಕ್ಷಗಣಾನ್ಮಾರುತೇನ ಪ್ರಕಂಪಿತಾನ್’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಿನ್ನದ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನು), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ತಾಂ ಕಾಂಚನೈಸ್ತರುಗಣೈರ್ಮಾರುತೇನ ಚ ವೀಜಿತಾಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ತರುಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅದನ್ನು) — ಭಿನ್ನ ಪಾಠ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಚನೋಽಸ್ಮೀತಿ ಸರ್ವತಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ್ದು, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರಃ’. ಶಿಂಶಪೆಯನ್ನು ಏರುವುದೇ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕರ್ಮ — ಇದೇ ವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತ ಸೀತೆ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶಿಖಿಸಂನಿಭಾನ್’ — ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾವೇಗಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನು ಏರಿದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಛತ್ರಗಳು, ವೇದಿಕೆಗಳು — ರಾಜೋಪವನದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಆ ಶಿಂಶಪೆಯ ಏಕತ್ವವನ್ನು ‘ಏಕಾಮ್’ (ಒಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶಿಂಶಪೆಯನ್ನು ಏರಿದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ, ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ, ಮನಬಂದಂತೆ ಅತ್ತಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಣುವೆನು. ದುರಾತ್ಮನ ಈ ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಬಹಳ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಸಂಪಿಗೆ, ಬಕುಳಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಈ ತಾವರೆಗೊಳವೂ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ; ರಾಜಮಹಿಷಿಯಾದ ಆ ಜಾನಕಿ ಇದರ ಬಳಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬರುವಳು. ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ, ಸತಿಯಾದ, ಸುಂದರಿಯಾದ, ರಾಜಮಹಿಷಿಯಾದ, ವನಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ಕುಶಲಳಾದ ಆಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವಳು. ಅಥವಾ ಈ ವನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ, ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಸೊರಗಿದ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆಕೆ ಇಂದು ಈ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವಳು. ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾದ, ವನಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ದೇವಿ ನಿತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವಳು. ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯಾದ, ಆರ್ಯೆಯಾದ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಆ ಸತಿ ಹಿಂದೆ ವನಚರರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಮಮತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ, ಯೌವನವತಿಯಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರ್ಣದ ಜಾನಕಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗಾಗಿ ಶುಭಜಲದ ಈ ನದಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವಳು. ಮಂಗಳೆಯಾದ, ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಾದ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಆಕೆಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ದೇವಿ ಬದುಕಿದ್ದರೆ, ತಂಪಾದ ನೀರಿನ ಈ ನದಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವಳು.’ ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮನುಜೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ದಟ್ಟ ಎಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಗೆ ವನವೆಂದರೆ ಪ್ರೀತಿ, ಅವಳು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವಳು. ‘ಯದಿ ಜೀವತಿ’ (ಬದುಕಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧ್ರುವಮೇಷ್ಯತಿ’ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವಳು), ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲೂ ‘ಧ್ರುವಮೇಷ್ಯತಿ’ — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಆಶೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೂನಮೇಷ್ಯತಿ’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬರುವಳು). ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ — ಅವನು ಮರೆಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ, ಆತುರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಬಂಧನದಲ್ಲೂ ಅವಳು ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ನಂಬಿಕೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಸಂಪತಂತೀಮ್’ — ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಅವಳು ಅತ್ತಿತ್ತ ಅನಿಯತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ದುರಾತ್ಮ’, ಆದರೆ ಅವನ ವನವು ರಮ್ಯ — ಈ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ರಾಜಮಹಿಷೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ — ಬಂಧನದಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಣಿಯೇ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವನಚರರಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಐವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವನಿಕೆಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಅನುರೂಪತೆ — ಶುಭವಾದ ವನಿಕೆ ಶುಭಳಾದ ರಾಜಪತ್ನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದದ್ದು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವನವಾಸರತಾ’ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಸೀತೆ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು ಎಂಬ ನೆನಪು. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ಜೀವತಿ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶಂಕೆ — ಹನುಮಂತನ ಆಶೆ ದೃಢವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಹನುಮಂತನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಿಂಶಪೆಯ ಕೆಳಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആലോചിച്ച്, മനസ്സുകൊണ്ട് ആ അശോകവനികയിൽ എത്തിയശേഷം, മഹാതേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ രാവണഭവനത്തിന്റെ കോട്ടമതിലിലേക്കു ചാടിക്കയറി — മതിലിൽനിന്ന് ഉദ്യാനത്തിലേക്കു ചാടാൻ ഒരുങ്ങിനിന്നു. മതിലിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, ദേഹമാസകലം പുളകംകൊണ്ട ആ മഹാകപി വസന്താരംഭത്തിൽ തലപ്പുകളിൽ പൂവിട്ടുനിൽക്കുന്ന പലതരം മരങ്ങൾ കണ്ടു — സാലങ്ങൾ, അശോകങ്ങൾ, മനോഹരമായ ചെമ്പകങ്ങൾ, നന്നായി പൂത്ത ഉദ്ദാലകങ്ങൾ, നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ, കുരങ്ങിന്റെ മുഖംപോലെ നിറമുള്ള മാവുകൾ. മാന്തോപ്പുകൾ നിറഞ്ഞ, നൂറുകണക്കിനു വള്ളികൾ ചുറ്റിപ്പടർന്ന ആ മരങ്ങളെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട നാരാചംപോലെ അവൻ ആ വൃക്ഷവാടികയിലേക്കു കുതിച്ചു. ‘സംഹൃഷ്ടസർവാംഗഃ’ (ദേഹമാസകലം ആഹ്ലാദിച്ചവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിലെ നിരാശ ഇവിടെ പ്രത്യാശയായി മാറിയിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ അവയവങ്ങളെല്ലാം രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞു. വസന്തത്തിന്റെ ആരംഭം എന്നു കാലവും നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് എല്ലാ മരങ്ങളും പൂത്തുനിൽക്കുന്നത്. ‘ജ്യാമുക്ത ഇവ നാരാചഃ’ (ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട അമ്പുപോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ വേഗത്തെയും ലക്ഷ്യനിഷ്ഠയെയും കാണിക്കുന്നു — വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട അമ്പ് നേർവഴിയിലൂടെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തഥാഽഽമ്രവണസമ്പന്നാഁല്ലതാശതസമന്വിതാൻ’ എന്നാണ് അച്ചടിപ്പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘അഥാമ്രവണസംഛന്നാം ലതാശതസമാവൃതാം’ (മാന്തോപ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട, നൂറു വള്ളികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട) എന്ന് ഉദ്യാനത്തിന്റെ വിശേഷണമായ സ്ത്രീലിംഗരൂപമാണ്. മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു.

പക്ഷികളുടെ കലരവം മുഴങ്ങുന്ന, വെള്ളിമരങ്ങളും സ്വർണമരങ്ങളും എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന, മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ, ചിത്രവനങ്ങളുള്ള, ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ വനികയിൽ പ്രവേശിച്ച് അവൻ നോക്കിക്കണ്ടു. പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ പലതരം മരങ്ങളാൽ അതു ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; കുയിലുകളും മദിച്ച ഭൃംഗരാജപ്പക്ഷികളും എപ്പോഴും അവിടെ വസിച്ചു; അവിടെയുള്ളവർ സന്തുഷ്ടരായിരുന്നു; മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും മദിച്ചു തിമിർത്തു; മദിച്ച മയിലുകളുടെ കേകാരവം മുഴങ്ങി; പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞുനിന്നു. സുന്ദരിയും അനിന്ദ്യയുമായ രാജപുത്രിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന വാനരൻ സുഖമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്ന പക്ഷികളെ ഉണർത്തി. പറന്നുയരുന്ന പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ചിറകടികളാലും കാറ്റിനാലും ഉലഞ്ഞ മരങ്ങൾ പല നിറങ്ങളിലുള്ള പലതരം പുഷ്പവൃഷ്ടികൾ ചൊരിഞ്ഞു. പൂക്കൾ മൂടിയ ഹനുമാൻ അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ പുഷ്പമയമായ ഒരു പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പായുന്ന, മരക്കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ നീങ്ങുന്ന കപിയെ കണ്ട് എല്ലാ ജീവികളും ‘ഇതു വസന്തംതന്നെ’ എന്നു കരുതി. മരങ്ങളിൽനിന്നു വീണ പലതരം പൂക്കളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി ആഭരണമണിഞ്ഞ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഹനുമാന്റെ ആഗമനത്തെ വസന്തത്തോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു — അവൻ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം പൂക്കൾ വർഷിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബലീ’ (ബലവാൻ) എന്ന് അച്ചടിയിൽ കാണുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കപിഃ’ (കപി). ഉറങ്ങുന്ന പക്ഷികളെ ഉണർത്തുന്നതും ഹനുമാന്റെ അന്വേഷണത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതയെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഓരോ മരവും പരിശോധിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പക്ഷൈർവാതൈഃ സമാഹതാഃ’ (ചിറകുകളാലും കാറ്റുകളാലും ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട) എന്നു വായിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പക്ഷൈഃ സാലാഃ സമാഹതാഃ’ (ചിറകുകളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട സാലവൃക്ഷങ്ങൾ). പുഷ്പമയമായ പർവതം എന്ന ഉപമ പൂക്കളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഹനുമാന്റെ വിശാലമായ ശരീരത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഭൂമിയെ യുവതിയോട് ഉപമിക്കുന്നത് തുടർന്നുവരുന്ന വർണനയ്ക്കു ഭൂമികയൊരുക്കുന്നു. അഞ്ചുമുതൽ എട്ടുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി വനികയുടെ രൂപം ക്രമമായി അനാവരണം ചെയ്യുന്നു — ആദ്യം ശബ്ദം (പക്ഷികൾ), പിന്നെ നിറം (വെള്ളിമരങ്ങളും സ്വർണമരങ്ങളും), പിന്നെ ചലനം (മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ), പിന്നെ പ്രകാശം (‘ഉദിതാദിത്യസങ്കാശാ’ — ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ളത്). ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ കുയിലുകളും ഭൃംഗരാജങ്ങളും മദിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതു വസന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രഹൃഷ്ടമനുജാ കാലേ’ (ആ കാലത്ത് മനുഷ്യർ സന്തുഷ്ടരായിരുന്ന) എന്നതിന്റെ അർഥം ആ ഋതുവിൽ അവിടെയുള്ള ജനങ്ങളും ആഹ്ലാദിച്ചിരുന്നു എന്നാണ്. മയിലുകളുടെ കേകാരവവും പക്ഷികളുടെ കളകൂജനവും വനത്തെ മുഖരിതമാക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ജീവികളുടെ ഭ്രമം സുന്ദരമാണ് — ഹനുമാന്റെ വേഗംകൊണ്ട് മരങ്ങളിൽനിന്നു പൂക്കൾ വീഴുന്നു, കാറ്റിനെപ്പോലെ അവൻ എല്ലായിടത്തും ഓടുന്നു, അതിനാൽ ഇതു വസന്തംതന്നെ എന്ന് അവ കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ വായുപുത്രനെ വസന്തത്തിന്റെ സഖാവിനെപ്പോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം വസന്തകാലത്ത് മലയമാരുതനാണല്ലോ പൂക്കൾ വിതറുന്നത്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭൂമി പൂക്കളാൽ അലംകൃതയായ നായികയെപ്പോലെയാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മാർഗമാണഃ’ (തിരയുന്നവൻ) എന്ന പദം അന്വേഷണത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വനശോഭ കാണാനല്ല, സീതയെ തിരയാൻ മാത്രമാണ് അവൻ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ പക്ഷികൾ പറന്നുയരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പുഷ്പവൃഷ്ടി — കപി പരോക്ഷകാരണം മാത്രം. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ പുഷ്പമയമായ പർവതം എന്ന ഉപമ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ വസന്തഭ്രമത്താൽ പുഷ്ടിപ്പെടുന്നു.

വേഗശാലിയായ കപി ശക്തിയോടെ നന്നായി ഉലച്ച ആ മരങ്ങൾ വിചിത്രമായ പൂക്കൾ പൊഴിച്ചു. ഇലകൾ കൊഴിഞ്ഞ തലപ്പുകളോടും പൂവും കായും വീണുപോയും നിന്ന ആ മരങ്ങൾ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച തോറ്റ ചൂതുകളിക്കാരെപ്പോലെയായി — ചൂതിൽ തോറ്റ കിതവന്മാർ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും പണയംവയ്ക്കുന്നതുപോലെ. വേഗശാലിയായ ഹനുമാൻ ഉലച്ച, ഫലസമൃദ്ധമായ ആ ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ പൂക്കളും ഇലകളും കായ്കളും വേഗം പൊഴിച്ചു. പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞുപോയ, തടിമാത്രം ശേഷിച്ച ആ മരങ്ങൾ കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന മലകൾപോലെയായി. മുടിയഴിഞ്ഞ, കുറിക്കൂട്ടു മാഞ്ഞ, ശുഭ്രമായ ദന്തങ്ങളും അധരവും നുകരപ്പെട്ട, നഖങ്ങളാലും പല്ലുകളാലും മുറിവേറ്റ യുവതിയെപ്പോലെ, ഹനുമാന്റെ വാലും കൈകളും കാലുകളും മർദിച്ച, ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞുവീണ അശോകവനിക ആയിത്തീർന്നു. വർഷകാലത്ത് കാറ്റ് വേഗത്തിൽ മേഘജാലങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ കപി വലിയ വള്ളികളുടെ മാലകളെ ശക്തിയോടെ പറിച്ചെറിഞ്ഞു. ഇവിടെ ഉപമകൾ ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം തോറ്റ ചൂതാട്ടക്കാരൻ, പിന്നെ മർദിക്കപ്പെട്ട യുവതി, പിന്നെ വർഷകാലത്ത് കാറ്റിൽ ചിതറിയ മേഘങ്ങൾ. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ഒരു ശൃംഗാരോപമ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതു വരാനിരിക്കുന്ന വനനാശത്തിന്റെ സൂചനകൂടിയാണ്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധൂർതാ ഇവ പരാജിതാഃ’ (തോറ്റ ധൂർത്തന്മാരെപ്പോലെ) എന്നിടത്ത് ധൂർത്തശബ്ദം ചൂതാട്ടക്കാരൻ എന്ന അർഥത്തിലാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പുഷ്പപത്രഫലാനി … ഫലശാലിനഃ’ (പൂക്കളും ഇലകളും കായ്കളും … ഫലസമൃദ്ധമായവ) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പുഷ്പപർണഫലാന്യ് … പുഷ്പശാലിനഃ’ (… പുഷ്പസമൃദ്ധമായവ) എന്നും. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തഥൈവാശോകവനികാ പ്രഭഗ്നവനപാദപാ’ (അതുപോലെതന്നെ മരങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞ അശോകവനിക) എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ബഭൂവാശോകവനികാ പ്രഭഗ്നവരപാദപാ’ (ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞ അശോകവനിക ആയിത്തീർന്നു). ഹനുമാന്റെ ഈ വേഗം മനഃപൂർവമല്ലാതെതന്നെ വനത്തെ മർദിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവൻ മനഃപൂർവം വനം തകർക്കും. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പക്ഷികൾ ഉപേക്ഷിച്ച, ഇലയും പൂവുമില്ലാത്ത മരങ്ങൾ വെറും തടികൾമാത്രമായി കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന മലകൾപോലെ നിൽക്കുന്നു — ഇലയും ചില്ലയുമില്ലാത്ത കുറ്റിത്തടി എന്ന ഭാവമാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ വർഷകാലത്ത് കാറ്റ് വിന്ധ്യപർവതത്തിലെ മേഘജാലങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ വള്ളിക്കെട്ടുകളെ മുറിക്കുന്നു; അച്ചടിയിൽ ‘വേഗേന’ (വേഗത്തോടെ) എന്നാണ് പാഠം. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തരസ്വിനാ തേ തരവസ്തരസാ’ എന്നതു ശബ്ദാലങ്കാരമാണ് (യമകവും അനുപ്രാസവും) — ‘തര’ എന്ന അക്ഷരക്കൂട്ടത്തിന്റെ ആവർത്തനം വേഗത്തിന്റെ ധ്വനിയെ അനുകരിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വാൽ, കൈകൾ, കാലുകൾ — മൂന്ന് അവയവങ്ങൾകൊണ്ടും വനം മർദിക്കപ്പെട്ടു.

അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതിനിടയിൽ ആ കപി രത്നനിലങ്ങളും മനോഹരമായ വെള്ളിനിലങ്ങളും സ്വർണനിലങ്ങളും കണ്ടു. അവിടവിടെ ഉത്തമജലം നിറഞ്ഞ, വിലയേറിയ രത്നപ്പടവുകളുള്ള, പല ആകൃതികളിലുള്ള കുളങ്ങൾ (വാപികൾ) അവൻ കണ്ടു. അവയിലെ മണൽ മുത്തും പവിഴവുംകൊണ്ടുള്ളതായിരുന്നു; ഉള്ളിലെ തറകൾ സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ളവ; തീരങ്ങൾ വിചിത്രമായ സ്വർണമരങ്ങളാൽ അലംകൃതം. വിടർന്ന താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ചക്രവാകപ്പക്ഷികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, നത്യൂഹപ്പക്ഷികളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും നാദമുയരുന്നവയായിരുന്നു അവ. ചുറ്റും നീണ്ട, മരങ്ങൾ നിരന്ന, അമൃതുപോലെയുള്ള ജലമുള്ള മംഗളകരമായ നദികളാൽ അലംകൃതവും, നൂറുകണക്കിനു വള്ളികൾ പടർന്നതും, സന്താനകപുഷ്പങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും, പലതരം കുറ്റിച്ചെടികൾ നിറഞ്ഞ വനങ്ങളുള്ളതും, ഇടയ്ക്കിടെ അരളിച്ചെടികൾ നട്ടതുമായിരുന്നു ആ വാപികൾ. ഇവിടെ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യമാണു വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — വാപികളുടെ പടവുകൾപോലും രത്നമയം, അടിത്തട്ട് സ്ഫടികമയം, മണൽ മുത്തും പവിഴവുംകൊണ്ടുള്ളത്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബുദ്ധപദ്മോത്പലവനാഃ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ വായിക്കുന്നു — ‘ബുദ്ധ’ എന്നതിനു വിടർന്ന എന്നർഥം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഫുല്ലപദ്മോത്പലവനാശ് ചക്രവാകോപകൂജിതാഃ’ (വിടർന്ന താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ചക്രവാകങ്ങൾ കൂജനം ചെയ്യുന്ന). നത്യൂഹം ഒരുതരം നീർക്കോഴിയാണ്; അതിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ട് വാപികൾ മുഖരിതമായിരുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സന്താനകുസുമാവൃതാഃ’ എന്നതിനു കല്പവൃക്ഷപുഷ്പങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവ എന്നാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഈ വർണനയെല്ലാം ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയാണ് — വിസ്മിതനായി അവൻ നോക്കുന്നു, എങ്കിലും അവന്റെ ലക്ഷ്യം സീതമാത്രം. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ നിലങ്ങൾപോലും മൂന്നുതരം — രത്നമയം, വെള്ളിമയം, സ്വർണമയം; അതിലൂടെ ലങ്കയുടെ അപാരമായ ധനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടും ഇരുപത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാപികളുടെ പടവുകളും അടിത്തട്ടുകളും തീരങ്ങളും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശിവാഭിഃ’ എന്നതിന്റെ അർഥം മംഗളകാരികളായ നദികളാൽ വാപികൾ അലംകൃതമായിരുന്നു എന്നാണ്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ചക്രവാകങ്ങൾ, നത്യൂഹങ്ങൾ, അരയന്നങ്ങൾ, സാരസങ്ങൾ — നാലു ജലപ്പക്ഷികളെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അവയിൽ ചക്രവാകം വിരഹദുഃഖത്തിന്റെ പ്രതീകമാണെന്നതു കാവ്യപരമ്പരയാണ്; സീതാവിരഹത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനയും ഇവിടെ കാണാം. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ കരവീരത്തിന്റെ (അരളിയുടെ) കുറ്റിച്ചെടികൾ ഇടയ്ക്കിടെ നട്ടിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ ആ കപിശാർദൂലൻ മേഘംപോലെയുള്ള, ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ള, വിചിത്രമായ കൊടുമുടികളുള്ള, എല്ലാ ഭാഗത്തും കൊടുമുടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ശിലാഗൃഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, പലതരം മരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, ലോകത്തിൽ രമണീയമായ ഒരു പർവതം കണ്ടു. ആ മലയിൽനിന്നു താഴേക്കു പതിക്കുന്ന ഒരു നദിയും കണ്ടു — പ്രിയന്റെ മടിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ഇറങ്ങിപ്പോകുന്ന പ്രിയയെപ്പോലെ. വെള്ളത്തിലേക്കു തലപ്പുകൾ താഴ്ന്ന മരങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ആ നദിയെ, പ്രിയബന്ധുക്കൾ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന കോപിഷ്ഠയായ യുവതിയെപ്പോലെയും, വീണ്ടും തിരിഞ്ഞൊഴുകുന്ന ജലമുള്ള അതിനെ, പ്രസന്നയായി വീണ്ടും കാന്തന്റെ അരികിലെത്തുന്ന കാന്തയെപ്പോലെയും ആ മഹാകപി കണ്ടു. അതിന്റെ അധികം അകലെയല്ലാതെ പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ താമരപ്പൊയ്കകളും, തണുത്ത ജലം നിറഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠരത്നങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള പടവുകളുള്ള, മുത്തുമണലാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഒരു കൃത്രിമദീർഘികയും ഹനുമാൻ കണ്ടു. ആ ദീർഘിക പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വിചിത്രവും, ചിത്രവനങ്ങളുള്ളതും, വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച അതിവിശാലമായ പ്രാസാദങ്ങളാലും കൃത്രിമവനങ്ങളാലും എല്ലാ ഭാഗത്തും അലംകൃതവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ നദിയുടെ വർണന പൂർണമായും പ്രണയരൂപകത്തിലൂടെയാണ് — പതനം കലഹം, മരങ്ങളുടെ തടസ്സം ബന്ധുക്കളുടെ വിലക്ക്, തിരിച്ചൊഴുക്ക് പ്രസാദം. ഈ വർണന സീതാരാമന്മാരുടെ വിയോഗത്തിന്റെയും വരാനിരിക്കുന്ന സംഗമത്തിന്റെയും ധ്വനികൂടി വഹിക്കുന്നു. വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതി എന്ന പരാമർശത്തിലൂടെ ലങ്കയുടെ ദിവ്യത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ‘യേ കേചിത്പാദപാസ്തത്ര പുഷ്പോപഗഫലോപഗാഃ’ (അവിടെ പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ ഏതൊക്കെ മരങ്ങളുണ്ടോ) എന്ന് അടുത്ത വാക്യം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂർത്തിയാകുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പർവതം ‘അംബുധരസങ്കാശഃ’ — കാർമേഘവർണവും ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുമുള്ളത്; ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രമ്യം ജഗതി’ എന്നതിന് ലോകത്തിൽവച്ച് ഏറ്റവും രമണീയം എന്നർഥം. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ നദി പ്രിയന്റെ മടിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റുപോകുന്ന പ്രിയയെപ്പോലെയാണ് — പ്രണയകലഹത്തിൽ പ്രിയനെ വിട്ടുപോകുന്ന മാനിനിയായ നായിക. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയ തലപ്പുകളുള്ള മരങ്ങൾ അവളുടെ ഗതിയെ തടയുന്നു, പ്രിയബന്ധുക്കൾ കോപിഷ്ഠയായ നായികയെ തടയുന്നതുപോലെ. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ നദിയുടെ ജലം പർവതത്തിന്റെ അരികിലേക്കു വീണ്ടും തിരിഞ്ഞൊഴുകുന്നു, പ്രസന്നയായ കാന്ത കാന്തന്റെ അരികിലേക്കു വീണ്ടും ചെല്ലുന്നതുപോലെ. ഈ മൂന്നു രൂപകങ്ങൾ ശൃംഗാരരസത്തിലെ മാനവും പ്രസാദവും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ താമരപ്പൊയ്കകളും ദീർഘികയും — പ്രകൃതിദത്തവും കൃത്രിമവുമായ ജലം രണ്ടും അവിടെയുണ്ട്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളും അതിവിശാലമായ പ്രാസാദങ്ങളും; മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കൃത്രിമവനങ്ങൾ — രാജോദ്യാനത്തിൽ എന്നപോലെ ഇവിടെ കൃത്രിമവും പ്രകൃതിദത്തവും എല്ലാം ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ എല്ലാം കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒരിടത്തും തങ്ങിനിൽക്കുന്നില്ല. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദദർശ സ മഹാകപിഃ’ (ആ മഹാകപി കണ്ടു), മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദദർശ കപിശാർദൂലഃ’ (കപിശാർദൂലൻ കണ്ടു) — ‘ദദർശ’ (കണ്ടു) എന്ന ക്രിയാപദത്തിന്റെ ആവർത്തനം സർഗത്തിലുടനീളം കാണാം; അതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിതന്നെയാണ് വർണനയുടെ സൂത്രം എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

അവിടെ പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ ഏതൊക്കെ മരങ്ങളുണ്ടായിരുന്നോ, അവയ്ക്കെല്ലാം കുടകളും തിണ്ണകളും സ്വർണവേദികകളുമുണ്ടായിരുന്നു. ധാരാളം വള്ളിപ്പടർപ്പുകളാലും ഇലകളാലും മൂടപ്പെട്ട, ചുറ്റും സ്വർണവേദികകളാൽ വലയംചെയ്യപ്പെട്ട, സ്വർണനിറമുള്ള ഒരു ശിംശപാവൃക്ഷം ആ മഹാകപി കണ്ടു. ഭൂപ്രദേശങ്ങളും പർവതത്തിലെ നീരുറവകളും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന മറ്റു സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളും അവൻ കണ്ടു. മേരുപർവതത്തിന്റെ സമ്പർക്കംകൊണ്ടെന്നപോലെ ആ മരങ്ങളുടെ പ്രഭയാൽ വീരനായ വാനരൻ ‘ഞാൻ ആകെ സ്വർണമായിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി — സുമേരുവിന്റെ അരികിലെത്തുന്ന കാക്കപോലും സ്വർണവർണമാകുന്നു എന്നാണല്ലോ ലോകപ്രസിദ്ധി. കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളുടെ കിലുക്കമുള്ള ആ സ്വർണവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളെ കണ്ട് അവൻ വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ തലപ്പുകൾ നന്നായി പൂത്ത, മനോഹരമായ, ഇളംതളിരുകളുള്ള മരങ്ങളെ കണ്ടശേഷം, മഹാവേഗശാലിയായ അവൻ ഇലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആ ശിംശപയിൽത്തന്നെ കയറി. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘വൃതാം ഹേമമയീഭിസ്തു വേദികാഭിഃ സമന്തതഃ’ (ചുറ്റും സ്വർണവേദികകളാൽ വലയംചെയ്യപ്പെട്ട) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതില്ല. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘താൻകാഞ്ചനാൻവൃക്ഷഗണാന്മാരുതേന പ്രകമ്പിതാൻ’ (കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന ആ സ്വർണവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളെ) എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘താം കാഞ്ചനൈസ് തരുഗണൈർ മാരുതേന ച വീജിതാം’ (സ്വർണവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളാലും കാറ്റിനാലും വീശപ്പെട്ട അവളെ) — ഭിന്നമായ പാഠം. മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാഞ്ചനോഽസ്മീതി സർവതഃ’ (ഞാൻ ആകെ സ്വർണമാണ് എന്ന്) എന്ന് അച്ചടിയിൽ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വാനരഃ’ (വാനരൻ). ശിംശപയിൽ കയറുന്നതുതന്നെയാണ് കഥയിലെ നിർണായകകർമം — ഈ മരത്തിന്റെ ചുവട്ടിലാണ് പിന്നീട് സീത ഇരിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നത്. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശിഖിസംനിഭാൻ’ എന്നതിന് അഗ്നിസമാനമായ, സ്വർണകാന്തിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന എന്നർഥം. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മഹാവേഗഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ കയറ്റത്തിന്റെ ശീഘ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ മരങ്ങൾക്കു കുടകളും വേദികകളും — രാജോപവനത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ആ ശിംശപയുടെ അദ്വിതീയത ‘ഏകാം’ (ഒന്ന്) എന്ന പദത്താൽ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ശിംശപയിൽ കയറിയ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു — ‘രാമനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന, ദുഃഖാർത്തയായി യദൃച്ഛയാ അങ്ങുമിങ്ങും നടക്കുന്ന വൈദേഹിയെ ഇവിടെനിന്നു ഞാൻ കാണും. ദുരാത്മാവായ ഇവന്റെ ഈ അശോകവനിക അതിരമണീയമാണ്, ചന്ദനങ്ങളാലും ചെമ്പകങ്ങളാലും ഇലഞ്ഞികളാലും അലംകൃതമാണ്. പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ഈ താമരപ്പൊയ്കയും രമണീയമാണ്; ആ രാജമഹിഷിയായ ജാനകി തീർച്ചയായും ഇവിടേക്കു വരും. രാഘവന്റെ പ്രിയയും പതിവ്രതയും സുന്ദരിയും വനസഞ്ചാരത്തിൽ സമർഥയുമായ ആ രാജമഹിഷി തീർച്ചയായും വരും. അല്ലെങ്കിൽ, ഈ വനത്തെ നന്നായി അറിയുന്ന, രാമചിന്തയാൽ മെലിഞ്ഞുപോയ, മാൻകണ്ണിയായ അവൾ ഇന്ന് ഈ വനത്തിലേക്കു വരും. രാമശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന, സുന്ദരനയനയായ, വനവാസത്തിൽ ആനന്ദിച്ചിരുന്ന, വനചാരിണിയായ ആ ദേവി എന്നും വരും. രാമന്റെ ദയിതയും ആര്യയും ജനകന്റെ പുത്രിയുമായ ആ പതിവ്രത പണ്ട് വനചാരികളായ ജീവികളെ എപ്പോഴും സ്നേഹിച്ചിരുന്നു. സന്ധ്യാകാലത്ത് (സന്ധ്യാവന്ദനത്തിൽ) മനസ്സുറപ്പിക്കുന്ന, യൗവനയുക്തയായ, ഉത്തമവർണമുള്ള ജാനകി സന്ധ്യാവന്ദനത്തിനായി ശുഭജലമുള്ള ഈ നദിയിലേക്കു തീർച്ചയായും വരും. ശുഭയും രാജേന്ദ്രന്റെ പത്നിയും രാമനു പ്രിയപ്പെട്ടവളുമായ അവൾക്കു യോജിച്ചതാണ് ശുഭമായ ഈ അശോകവനിക. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള ആ ദേവി ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടെങ്കിൽ, തണുത്ത ജലമുള്ള ഈ നദിയിലേക്ക് അവൾ തീർച്ചയായും വരും.’ ഇങ്ങനെ കരുതി മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ മനുഷ്യേന്ദ്രന്റെ പത്നിയെ കാത്ത്, നന്നായി പൂത്തതും ഇലകൾ നിബിഡവുമായ ആ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന് എല്ലാം വീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ തർക്കം സൂക്ഷ്മമാണ് — സീത വനപ്രിയയാണ്, സന്ധ്യോപാസനയിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവളുമാണ്; അതിനാൽ അവൾ തീർച്ചയായും നദീതീരത്തേക്കു വരും. ‘യദി ജീവതി’ (ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടെങ്കിൽ) എന്ന ശങ്ക ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലും നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും ‘ധ്രുവമേഷ്യതി’ (തീർച്ചയായും വരും) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ അവന്റെ പ്രത്യാശ ദൃഢമാകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നൂനം ഏഷ്യതി’ (നിശ്ചയമായും വരും). അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഹനുമാന്റെ കാത്തിരിപ്പ് ധൈര്യത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — അവൻ ഒളിച്ചിരുന്നു കാത്തിരിക്കുന്നു, തിടുക്കത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. സീതയുടെ സന്ധ്യോപാസനയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം അവളുടെ ധർമനിഷ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; തടവിലും അവൾ നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല എന്നാണ് ഹനുമാന്റെ വിശ്വാസം. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യദൃച്ഛയാ സമ്പതന്തീം’ (യദൃച്ഛയാ അങ്ങുമിങ്ങും നടക്കുന്നവളെ) എന്നതിന്റെ അർഥം, ദുഃഖാർത്തയായ അവൾ ലക്ഷ്യമില്ലാതെ അവിടവിടെ നടക്കുന്നുണ്ടാവാം എന്നാണ്. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ ‘ദുരാത്മാവ്’, അവന്റെ വനമാകട്ടെ രമണീയം — ഈ വൈരുധ്യം കവി വീണ്ടും വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിനാലിലും നാല്പത്തഞ്ചിലും സീതയെ ‘രാജമഹിഷി’ എന്നു രണ്ടുവട്ടം പറയുന്നു — തടവിലും അവൾ രാജ്ഞിതന്നെ. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ പൂർവവൃത്താന്തം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അവൾ വനചാരികളായ മൃഗപക്ഷികളെ സ്നേഹിച്ചിരുന്നു. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വനികയും സീതയും തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പ് — ശുഭയായ രാജപത്നിക്കു യോജിച്ചതാണ് ശുഭമായ ഈ വനിക. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വനവാസരതാ’ (വനവാസത്തിൽ ആനന്ദിച്ചവൾ) എന്നത്, അയോധ്യയിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര സീത സ്വേച്ഛയാ സ്വീകരിച്ചതാണ് എന്ന ഓർമയാണ്. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യദി ജീവതി’ എന്നത് അവസാനത്തെ ശങ്കയാണ് — ഹനുമാന്റെ പ്രത്യാശ ദൃഢമാണ്, എങ്കിലും അവൻ യാഥാർഥ്യം മറക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ പതിനാലാം സർഗം ഹനുമാന്റെ കാത്തിരിപ്പോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ ശിംശപയുടെ ചുവട്ടിൽ സീതയെ കാണുന്നു. വർണനയുടെ ദൈർഘ്യത്താൽ കവി വായനക്കാരന്റെയും ഔത്സുക്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

Having reflected for a moment, and having already reached the Aśoka grove in his mind, the mighty Hanumān leapt from the rampart of Rāvaṇa's palace towards the garden. Standing on the rampart, thrilled in every limb, the great monkey saw many kinds of trees with their crowns in blossom at the beginning of spring — sālas, aśokas and lovely campakas, uddālakas in full flower, nāgavṛkṣas and mangoes the colour of a monkey's face. Towards those trees, rich in mango groves and hung with hundreds of creepers, he flew into the garden like an arrow loosed from the bowstring. "Thrilled in every limb" shows his eagerness: the despair of the last sarga has turned to hope, and his whole body tingles with it. The season is named too — the start of spring, when every tree is in flower — and the poet lists the trees to show the richness of the grove. The arrow shows both his speed and his singleness of aim: as an arrow freed from the bow flies straight to its mark, so does Hanumān.

Entering that wonderful garden he took it in: it rang with birds, was surrounded on every side by trees of silver and gold, was bright with herds of deer, its woods many-coloured, shining like the risen sun. It was ringed by trees of every kind bearing flowers and fruit, always haunted by cuckoos and excited black bees; the people there were joyful in that season; it was astir with the rut of beasts and birds, loud with the cries of peacocks and full of flocks of birds of many kinds. The poet unfolds it step by step — first its sound, the birds; then its colour, the silver and golden trees; then its movement, the herds of deer; then its light, like the rising sun — and the excited cuckoos and bees are the signs of spring. Searching for the lovely and blameless princess — for he had come not to admire the grove but to find Sītā — the mighty monkey woke the birds that slept in comfort, for he searched tree by tree. Struck by the wings of the rising flocks and the wind of their flight, the trees let fall showers of flowers of many colours and kinds, so that the monkey himself was only the hidden cause. Covered in flowers, Hanumān shone in the middle of the Aśoka grove like a mountain made of blossoms. Seeing the monkey dashing in every direction among the clumps of trees, all creatures thought, "This is Spring!" — for wherever he went the flowers fell, and he ran everywhere like the breeze; so the son of the Wind is pictured as the friend of Spring, as in spring the breeze from Malaya scatters the flowers. And the earth, strewn with the many flowers that had fallen from the trees, shone like a woman adorned.

Shaken hard and swiftly by the mighty monkey, the trees shed their many-coloured blossoms — the poet's very words echo with the rush of his speed. Their leafy crowns stripped bare, their flowers and fruit scattered, the trees looked like gamblers who have lost at dice and thrown down their clothes and ornaments. Shaken by swift Hanumān, those fine fruit-laden trees quickly let fall their flowers, leaves and fruit. Abandoned by the flocks of birds, left with nothing but their trunks, the trees stood like bare hills shaken by the wind. Like a young woman with her hair dishevelled, her cosmetics smeared, her lovely lips and teeth kissed, marked by nails and teeth, so the Aśoka grove stood, trampled by his tail, hands and feet, its forest trees broken. As the wind in the rains scatters masses of cloud with its force, so the monkey swiftly tore apart the garlands of great creepers. The images grow fiercer in turn — the beaten gambler, the ravished young woman, the clouds scattered by the monsoon wind — and the amorous image of the woman also foreshadows the wrecking of the grove to come. For now his speed crushes the grove without his meaning it; later he will break it on purpose.

Moving about there, the monkey saw grounds of jewels, lovely grounds of silver and grounds of gold, a sign of Laṅkā's boundless wealth. Here and there he saw wells of many shapes, full of excellent water, with costly steps of jewels; their sand was of pearls and coral, their floors within of crystal, and their banks were adorned with bright golden trees. They had beds of full-blown lotuses and lilies, were graced by cakravāka birds, loud with the cry of waterhens and ringing with the calls of swans and cranes. All round them ran long streams lined with trees, their water pure, wholesome and like nectar; they were overhung with hundreds of creepers and covered with the flowers of santāna, the tree of heaven, with thickets of many kinds and oleanders planted in between. Here Rāvaṇa's splendour is described: even the steps of the wells are of jewels, their floors of crystal, their sand of pearl and coral. Of the four water-birds named, the cakravāka is in poetry the emblem of the grief of separation, so there is a quiet hint here of Sītā parted from Rāma. All this is seen through Hanumān's eyes; he looks in wonder, but his goal is Sītā alone.

Then the tiger among monkeys saw a mountain like a rain-cloud, dark and lofty, its many-coloured summits ringed about with further peaks, hollowed with rock-chambers and covered with many trees — the loveliest mountain in the world. And he saw a river falling from that mountain, like a beloved who has sprung from her lover's lap and flung herself away; graced by trees whose tops dipped into its waters, it was like an angry woman held back by her loving kinsmen; and turning back again towards the mountain, it was like a beloved, reconciled, returning to her lover. Not far off Hanumān saw lotus pools thronged with birds of many kinds, and an artificial lake full of cool water, with steps of the finest jewels and sand of pearls, bright with herds of deer of every kind, with many-coloured woods, adorned on every side with very large palaces built by Viśvakarman and with artificial groves. The river is described wholly as a lovers' quarrel: its fall is the quarrel, the trees that stay it are the kinsmen who hold her back, its turning back is the reconciliation — the pride and the softening of love — and it carries an echo too of the separation of Sītā and Rāma and of their reunion to come. The mention of Viśvakarman recalls the heavenly nature of Laṅkā. Natural water and artificial, pools and a made lake, lie side by side, the natural and the made mingled as in a royal park. Hanumān sees everything, yet stops nowhere; the repeated "he saw" makes his gaze the thread of the whole description.

All the trees there that bore flowers and fruit had parasols and platforms around them and golden altars. And the great monkey saw one golden śiṃśapā tree, covered with many spreading creepers and much foliage, surrounded on every side by platforms of gold. He saw stretches of ground and mountain springs, and other golden trees that shone like fire. By the radiance of those trees the heroic monkey felt himself turned all to gold, as one does who comes near Mount Meru — it is a common saying that even a crow grows golden near Sumeru. Seeing those clusters of golden trees shaken by the wind and ringing with the sound of hundreds of little bells, he was filled with wonder. Then, seeing the trees with their flowering crowns, lovely, with tender shoots and young leaves, the swift monkey climbed that same śiṃśapā, thick with leaves. The parasols and platforms around the trees are the marks of a royal pleasure-garden. The poet singles out "one" śiṃśapā, for climbing it is the decisive act of the story: it is beneath this very tree that Sītā will be seen.

Sitting in the śiṃśapā, Hanumān thought: "From here I shall see Vaidehī, longing to see Rāma, stricken with grief, as she wanders here and there as chance takes her. This Aśoka grove of the evil-minded Rāvaṇa is truly delightful, adorned with sandal, campaka and bakula trees, and this lotus pool, haunted by flocks of birds, is lovely; surely the queen Jānakī will come to it. Rāghava's beloved, his virtuous and lovely queen, so skilled in roaming the woods, will surely come here. Or the doe-eyed lady, who knows this grove well, worn thin with thoughts of Rāma, will come into it today. Tormented by grief for Rāma, the queen with the lovely eyes, who delighted in forest life and ranged the woods, will surely come. Rāma's beloved, the noble daughter of Janaka, that faithful wife, always used to delight in the creatures of the forest. Her mind turned to the twilight hour, the youthful Jānakī of lovely complexion will surely come to this river of pure water for her evening worship. This lovely Aśoka grove is a fit place for her, the lovely wife of the king of kings, esteemed by Rāma. If that queen with a face like the moon is still alive, she will surely come to this river of cool water." Thinking thus, great-souled Hanumān, hidden in the flowering, leaf-thick tree, waited for the wife of the lord of men and watched everything. His reasoning is subtle: Sītā loves the forest and is devoted to her evening worship, so she is certain to come to the riverbank. The repeated "surely she will come" strengthens his hope, yet the doubt "if she is alive" still lingers; his hope is firm, but he does not forget reality. He remembers her past: in the Daṇḍaka forest she loved the beasts and birds, and she chose life in the forest of her own will when Rāma left Ayodhyā. Twice he calls her "queen": even in captivity she is a queen. He trusts that even as a prisoner she will not give up her daily rites, which shows her devotion to dharma; and the grove, fair as it is, is fit for so fair a queen, though its owner is evil-minded — a contrast the poet draws again and again. His waiting is an example of patience: he watches in hiding and does not act in haste. So the sarga ends with Hanumān waiting; in the next he sees Sītā beneath the śiṃśapā, and the length of the description only heightens the reader's own suspense.