विमानात् अवतीर्य हरियूथपः हनूमान् रावणभवनस्य प्राकारम् आरूढवान्; तत्र सः वेगेन इतस्ततः चरन् मेघानाम् अन्तरे विद्युत् इव अशोभत। हिन्दीभाष्ये टिप्पणी अस्ति यत् नीलमणिमयः प्राकारः मेघसदृशः, सुवर्णवर्णः कपिः विद्युत्सदृशः इति उपमायाः भावः। ततः रावणस्य सर्वाणि निवेशनानि पुनः परिक्रम्य जानकीम् अदृष्ट्वा कपिः मनसि एवम् अवदत् — ‘रामस्य प्रियं कुर्वता मया लङ्का भूयिष्ठं विचिता, तथापि सर्वाङ्गशोभनां वैदेहीं न पश्यामि। पल्वलानि, तटाकानि, सरांसि, सरितः, नद्यः, अनूपवनानि, दुर्गाः, पर्वताः च — सर्वा वसुधा विलोलिता, किन्तु जानकी न दृश्यते। गृध्रराजेन सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने एव इति आख्याता, सा अपि किमर्थं न दृश्यते? किं जनकात्मजा मैथिली बलात् हृता अपि विवशा रावणम् उपतिष्ठेत्? न कदापि।’ पञ्चमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र हनूमतः मनसि प्रथमं विस्मयः, ततः सन्देहः उदेति; सम्पातेः वचनं मिथ्या न स्यात् इति विश्वासः, सीता न दृश्यते इति प्रत्यक्षं च — अनयोः विरोधः एव तस्य चिन्तायाः मूलम्। ‘रामस्य प्रियं चरता’ इति पदेन तस्य सेवाभावः सूच्यते। पूर्वसर्गे हनूमान् रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं विचितवान्, पानभूमिं, शयनगृहाणि, भूमिगृहाणि च दृष्टवान्, किन्तु सीता तत्र न आसीत्। अतः अत्र तस्य श्रमः द्विगुणः इव भासते। ‘न च सा दृश्यते न किम्’ इति प्रश्नः तस्य आश्चर्यं सूचयति। षष्ठे श्लोके प्रश्नः एव उत्तरं वहति — सीता बलात् हृता अपि स्वेच्छया रावणं न सेवेत। चतुर्थे पञ्चमे च श्लोके अन्वेषणस्य व्याप्तिः गण्यते — न केवलं रावणभवनं, अपि तु नगरस्य परितः स्थिताः जलाशयाः, वनानि, दुर्गाः, पर्वताः च। हिन्दीभाष्यम् अपि अस्य नगरस्य परितः सर्वा भूमिः इति वदति।

ततः हनूमान् सीतायाः गतिं विषये बहुविधं तर्कयति — ‘रामबाणेभ्यः बिभ्यतः रक्षसः सीताम् आदाय क्षिप्रम् उत्पततः सा अन्तरा एव पतिता स्यात्। अथवा सिद्धनिषेविते आकाशपथि ह्रियमाणायाः आर्यायाः हृदयं सागरं प्रेक्ष्य भयेन पतितं स्यात्। रावणस्य ऊरुवेगेन भुजाभ्यां पीडनेन च विशालाक्ष्या आर्यया जीवितं त्यक्तं स्यात्। उपर्युपरि सागरं क्रमतः तस्य हस्तात् विचेष्टमाना सा समुद्रे पतिता स्यात्। अहो, शीलम् आत्मनः रक्षन्ती अबन्धुः तपस्विनी सीता क्षुद्रेण अनेन रावणेन भक्षिता स्यात्; अथवा दुष्टभावाभिः राक्षसेन्द्रपत्नीभिः अदुष्टा असितेक्षणा भक्षिता भविष्यति। सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणं रामस्य वक्त्रं ध्यायन्ती कृपणा सा पञ्चत्वं गता स्यात्; “हा राम, हा लक्ष्मण, हा अयोध्ये” इति बहु विलप्य सा देहं न्यस्तवती स्यात्। अथवा रावणस्य निवेशने निहिता सा पञ्जरस्था सारिका इव भृशं लालप्यते। किन्तु जनककुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा उत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं कथं व्रजेत्? न कदापि।’ एताः सर्वाः आशङ्काः क्रमेण वर्धन्ते — पतनं, भयेन मृत्युः, पीडनेन मृत्युः, भक्षणं, विलापेन प्राणत्यागः, बन्धनं च। अन्ते तु सीतायाः शीलस्य दृढः विश्वासः एव तस्य मनसि स्थिरः तिष्ठति। पञ्चदशे ‘सारिका’ इति उपमा बन्धने वाणीमात्रशेषायाः सीतायाः करुणं चित्रं दर्शयति; षोडशे तु कुलस्य गौरवं तस्याः शीलस्य प्रमाणत्वेन उपस्थापितम्। हनूमान् आशङ्कते, किन्तु सीतायाः चारित्र्ये कदापि न शङ्कते — इदम् अत्र ध्येयम्। एतासु आशङ्कासु हनूमतः कल्पनाशक्तिः अपि दृश्यते — सः रावणस्य गमनमार्गं, आकाशं, सागरं, रावणस्य बलं, राक्षसीनां क्रौर्यं च क्रमेण स्मरति। सप्तमे ‘रामबाणेभ्यः बिभ्यतः’ इति पदेन रावणस्य भयम् अपि सूचितम् — सः शीघ्रं पलायितः। अष्टमे ‘सिद्धनिषेविते पथि’ इति आकाशमार्गः उक्तः। नवमे ‘ऊरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन’ इति पदैः सीतायाः कोमलता रावणस्य क्रूरता च युगपत् वर्ण्यते। एकादशे ‘रक्षन्ती शीलमात्मनः’ इति हेतुः — शीलरक्षणे दृढां तां क्रुद्धः रावणः भक्षितवान् स्यात् इति भावः। द्वादशे राक्षसीनां ‘दुष्टभावाभिः’ इति विशेषणं सीतायाः ‘अदुष्टा’ इति विशेषणेन विरुध्यते। त्रयोदशे चतुर्दशे च सीतायाः अन्तिमः विचारः रामस्य मुखम् एव इति कल्पितम्। एतत् सर्वं हनूमतः मनसः स्वगतभाषणम्; बहिः सः किमपि न वदति। कविः तस्य चिन्तां नाटकीयरीत्या प्रस्तौति, येन पाठकः अपि तस्य व्याकुलतां सहानुभवति। षोडशः श्लोकः आशङ्कापरम्परायाः निवर्तकः — कुलं, पतिः, सौन्दर्यं च स्मृत्वा हनूमान् स्वयम् एव स्वस्य अन्तिमाम् आशङ्कां निराकरोति।

‘जनकात्मजा विनष्टा वा, प्रणष्टा वा, मृता वा — एतत् प्रियभार्यस्य रामस्य निवेदयितुं न क्षमम्। निवेद्यमाने दोषः स्यात्, अनिवेदने अपि दोषः स्यात्; कथं नु खलु कर्तव्यम्? विषमं प्रतिभाति मे।’ एवं गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किं भवेत् इति हनूमान् भूयः मतिं प्रविचारयति। ‘यदि सीताम् अदृष्ट्वा इतः वानरेन्द्रपुरीं गमिष्यामि, ततः मे कः पुरुषार्थः भविष्यति? मम इदं सागरस्य लङ्घनं, लङ्कायां प्रवेशः, राक्षसानां दर्शनं च सर्वं व्यर्थं भविष्यति। किष्किन्धाम् अनुसम्प्राप्तं मां सुग्रीवः, सङ्गताः हरयः, तौ दशरथात्मजौ वा किं वक्ष्यन्ति?’ अत्र हनूमतः धर्मसङ्कटः स्पष्टः — सत्यं वक्तव्यम्, किन्तु तेन सत्येन रामस्य प्राणाः सङ्कटे पतेयुः; मौनं च स्वामिनः वञ्चना स्यात्। ‘प्राप्तकालं क्षमं च’ इति पदद्वयं विवेकिनः दूतस्य लक्षणं सूचयति — कालोचितं समर्थं च कार्यं चिन्तनीयम्। ‘पुरुषार्थः’ इत्यनेन सः स्वस्य श्रमस्य सार्थकतां न पश्यति। दूतस्य कर्म केवलं गमनागमनं न, अपि तु प्रयोजनसिद्धिः इति तस्य मतम्। अष्टादशे श्लोके ‘निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्यादनिवेदने’ इति पङ्क्तिः द्विधाभावस्य सूक्तिः इव प्रसिद्धा। दूतः किं वदेत् — अप्रियं सत्यं वा, प्रियम् असत्यं वा? हनूमान् उभयम् अपि दोषयुक्तं पश्यति। एकविंशे तस्य समुद्रलङ्घनादीनि सर्वाणि कर्माणि ‘व्यर्थम्’ इति एकेन पदेन निरस्यन्ते। द्वाविंशे सः सुग्रीवस्य हरीणां रामलक्ष्मणयोः च प्रश्नान् प्रत्याशङ्कते; तस्य मनसि लज्जा अपि उदेति। एकोनविंशः श्लोकः वक्तृपरिवर्तनं सूचयति — कविः स्वयं हनूमतः विचारं वर्णयति, ततः पुनः हनूमतः स्वगतम् आरभ्यते।

‘यदि काकुत्स्थं गत्वा “मया सीता न दृष्टा” इति परुषं वचः वक्ष्यामि, ततः सः जीवितं त्यक्ष्यति। परुषं दारुणं तीक्ष्णं क्रूरम् इन्द्रियतापनं सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा सः न भविष्यति। तं कृच्छ्रगतं पञ्चत्वगतमानसं दृष्ट्वा भृशानुरक्तः मेधावी लक्ष्मणः अपि न भविष्यति। विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतः मरिष्यति, भरतं मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः न भविष्यति। पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी च मातरः न भविष्यन्ति। कृतज्ञः सत्यसन्धः सुग्रीवः रामं तथागतं दृष्ट्वा जीवितं त्यक्ष्यति; भर्तृशोकेन पीडिता दुर्मनाः रुमा अपि; वालिजेन दुःखेन पूर्वमेव कर्शिता तारा राज्ञी अपि न भविष्यति। मातापित्रोः विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च कुमारः अङ्गदः जीवितं विजहिष्यति। भर्तृजेन दुःखेन अभिभूताः वनौकसः तलैः मुष्टिभिः च शिरांसि अभिहनिष्यन्ति। कपिनाथेन सान्त्वेन, अनुप्रदानेन, मानेन च लालिताः वानराः प्राणान् त्यक्ष्यन्ति। ते वनेषु, शैलेषु, निरोधेषु वा पुनः न क्रीडिष्यन्ति; सपुत्रदाराः सामात्याः शैलाग्रेभ्यः समेषु विषमेषु च पतिष्यन्ति; विषम्, उद्बन्धनं, ज्वलनप्रवेशम्, उपवासं, शस्त्रं वा आश्रयिष्यन्ति। मयि गते घोरम् आरोदनं भविष्यति — इक्ष्वाकुकुलस्य नाशः वनौकसां च नाशः।’ अत्र कविः एकस्य वाक्यस्य परिणामं शृङ्खलारूपेण दर्शयति — रामात् आरभ्य सर्वेषां वानराणां पर्यन्तम्। प्रत्येकस्य मृत्योः कारणं पृथक् निर्दिष्टम् — भ्रातृस्नेहः, पुत्रशोकः, मैत्री, भर्तृशोकः, पितृमातृनाशः, स्वामिभक्तिः च। एवं हनूमतः दृष्ट्या रामस्य जीवनं सर्वेषां जीवनस्य आधारः। वानराणां मृत्युप्रकाराः अपि गणिताः — पतनं, विषं, उद्बन्धनम्, अग्निप्रवेशः, उपवासः, शस्त्रं च; तेन शोकस्य गाम्भीर्यं प्रकटीभवति। इयं कल्पना हनूमतः अतिशयोक्तिः न, अपि तु स्वामिनः प्रति सर्वेषां स्नेहस्य गभीरतायाः अभिव्यक्तिः। कविः प्रत्येकं पात्रं तस्य स्वभावेन सह स्मरति — लक्ष्मणः ‘भृशानुरक्तः मेधावी’, सुग्रीवः ‘कृतज्ञः सत्यसन्धः’, रुमा ‘दुर्मनाः व्यथिता दीना’, तारा ‘वालिजेन दुःखेन पीडिता’, अङ्गदः ‘मातापित्रोः विनाशेन’ पीडितः। एवं विशेषणैः एव प्रत्येकस्य मरणस्य कारणं सूच्यते। चतुर्विंशे पञ्च विशेषणानि — परुषं, दारुणं, तीक्ष्णं, क्रूरम्, इन्द्रियतापनम् — एकस्य एव वाक्यस्य भीषणतां दर्शयन्ति। सप्तविंशे तिस्रः मातरः नाम्ना स्मृताः, कैकेयी अपि; तस्याः अपि पुत्रस्नेहः न न्यूनः इति हनूमतः मतम्। त्रयस्त्रिंशे सुग्रीवस्य राज्यपालनस्य गुणाः — सान्त्वं, दानं, मानं च — उक्ताः, येन वानराणां तस्मिन् स्नेहः कारणसहितः दर्शितः। चतुस्त्रिंशे वानराणां क्रीडायाः अभावः अपि नाशस्य लक्षणम्। सप्तत्रिंशे सर्वस्य परिणामः एकेन वाक्येन — इक्ष्वाकुकुलस्य वनौकसां च नाशः। एवं हनूमान् स्वस्य एकस्य वचनस्य भारं द्वयोः वंशयोः उपरि पश्यति; अतः तस्य गमनं निषिद्धम् इव। पञ्चत्रिंशे ‘समेषु विषमेषु च’ इति — यत्र कुत्र अपि पतिष्यन्ति, स्थानविवेकं विना इति भावः। षट्त्रिंशे मरणस्य षट् प्रकाराः उक्ताः, ये शोकस्य उन्मादं सूचयन्ति। हनूमान् स्वयम् अपि वानरः, अतः तेषां स्वभावं सम्यक् जानाति; तेषां निष्ठा सुग्रीवे, सुग्रीवस्य रामे, रामस्य सीतायाम् — इति शृङ्खला सीतायाः अदर्शनेन सर्वथा छिद्यते। अनेन कविः सीतान्वेषणस्य महत्त्वं सर्वस्य कुलस्य जीवनमरणप्रश्नरूपेण स्थापयति। षड्विंशे भरतस्य शत्रुघ्नस्य च भ्रातृस्नेहः स्मृतः; अयोध्याकाण्डे वर्णितः भरतस्य त्यागः हनूमता श्रुतः स्यात्।

‘अतः अहम् इतः किष्किन्धां नगरीं नैव गमिष्यामि; मैथिलीं विना सुग्रीवं द्रष्टुं न शक्ष्यामि। मयि अगच्छति इह स्थिते च धर्मात्मानौ महारथौ तौ, तरस्विनः वानराः च आशया प्राणान् धरिष्यन्ति। हस्तादानः मुखादानः नियतः वृक्षमूलिकः वानप्रस्थः भविष्यामि, जनकात्मजाम् अदृष्ट्वा न प्रतिगमिष्यामि। अथवा बहुमूलफलोदके सागरानूपजे देशे चितिं कृत्वा समिद्धम् अरणीसुतं प्रवेक्ष्यामि। अथवा उपविष्टस्य लिङ्गिनं साधयिष्यतः मम शरीरं वायसाः श्वापदानि च भक्षयिष्यन्ति; इदम् अपि ऋषिभिः दृष्टं निर्याणम् इति मे मतिः। यदि जानकीं न पश्यामि, सम्यक् आपः प्रवेक्ष्यामि। सीताम् अपश्यतः मम सुजातमूला सुभगा यशस्विनी कीर्तिमाला चिररात्राय प्रभग्ना। नियतः वृक्षमूलिकः तापसः भविष्यामि, असितेक्षणां ताम् अदृष्ट्वा इतः न प्रतिगमिष्यामि। यदि सीताम् अनधिगम्य प्रतिगच्छामि, सर्वैः वानरैः सहितः अङ्गदः न भविष्यति।’ अत्र हनूमतः मनसि निराशायाः अतिशयः — तस्य विकल्पाः सर्वे आत्मत्यागरूपाः। ‘हस्तादानः’ इति हस्तेन प्राप्तम् एव खादन्, ‘मुखादानः’ इति मुखेन साक्षात् गृहीतम् एव खादन् इति तपस्विनः आहारनियमः। ‘लिङ्गिनं साधयिष्यतः’ इति — लिङ्गशरीरं देहात् वियोजयितुं प्रायोपवेशनं कुर्वतः इति हिन्दीभाष्यम्। कीर्तिमाला इति रूपकेण यशः मालया उपमितम् — सा सुजातमूला अपि छिन्ना। अष्टात्रिंशे ‘सोऽहं नैव गमिष्यामि’ इति निश्चयः दृढः। एकोनचत्वारिंशे तस्य तर्कः सूक्ष्मः — यावत् अहं न गच्छामि, तावत् आशा जीवति, आशया च रामलक्ष्मणौ वानराः च जीविष्यन्ति। अतः तस्य अप्रत्यागमनम् अपि स्वामिनः हिताय एव। चत्वारिंशे पञ्चचत्वारिंशे च ‘नियतो वृक्षमूलिकः’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते, येन तस्य निश्चयस्य पुनःपुनः दृढीकरणं सूच्यते। त्रिचत्वारिंशे जलप्रवेशः ऋषिभिः दृष्टं निर्याणम् इति सः मन्यते। चतुश्चत्वारिंशे हनूमान् स्वस्य यशसः हानिं अपि शोचति; परन्तु तस्य मुख्या चिन्ता स्वकीर्तिः न, अपि तु स्वामिकार्यम्। षट्चत्वारिंशे अङ्गदस्य वानराणां च नाशः पुनः स्मर्यते — प्रायोपवेशनं कृतवन्तः ते तस्य आगमनं प्रतीक्षन्ते इति पूर्वकथा अत्र सूचिता। एकचत्वारिंशे ‘सागरानूपजे देशे’ इति — समुद्रतीरे जलप्राये प्रदेशे; तत्र चितिः निर्मातव्या इति तस्य कल्पना।

ततः हनूमान् पुनः विचारयति — ‘विनाशे बहवः दोषाः, जीवन् भद्रकं प्राप्नोति; तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि, जीवति ध्रुवः सङ्गमः।’ एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन् कपिकुञ्जरः शोकस्य पारं न अध्यगच्छत्। ततः विक्रमम् आसाद्य धैर्यवान् सः अचिन्तयत् — ‘दशग्रीवं महाबलं रावणं वा वधिष्यामि; कामं हृता सीता, तस्य प्रत्याचीर्णं भविष्यति। अथवा एनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरं पशुपतेः पशुम् इव रामाय उपहरिष्यामि।’ इति सीताम् अनधिगम्य चिन्तासमापन्नः ध्यानशोकपरीतात्मा वानरः पुनः अचिन्तयत् — ‘यावत् यशस्विनीं रामपत्नीं न पश्यामि, तावत् एतां लङ्कां पुनः पुनः विचिनोमि। सम्पातिवचनात् यदि रामम् इह आनयामि, भार्याम् अपश्यन् राघवः सर्ववानरान् निर्दहेत्। अतः इह एव नियताहारः नियतेन्द्रियः वत्स्यामि, मत्कृते ते सर्वे नरवानराः न विनश्येयुः। इयं महाद्रुमा महती अशोकवनिका मया न विचिता; इमाम् अधिगमिष्यामि। वसून्, रुद्रान्, आदित्यान्, अश्विनौ, मरुतः च नमस्कृत्य रक्षसां शोकवर्धनः अहं गमिष्यामि।’ अत्र हनूमतः मनसि निराशायाः स्थाने धैर्यम् उदेति; अयम् एव सर्गस्य परिवर्तनबिन्दुः। एकोनपञ्चाशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः — ‘ततो विक्रममासाद्य’ इति अर्धं समीक्षितसंस्करणे नास्ति। ‘पशुं पशुपतेरिव’ इति उपमा रावणस्य बन्धनं यज्ञपशोः समर्पणम् इव वर्णयति। अशोकवनिकायाः स्मरणं दैवप्रेरितम् इव। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः सर्गस्य मध्ये नीतिवाक्यम् — ‘जीवन् प्राप्नोति भद्रकम्’। अनेन हनूमान् आत्मत्यागस्य सर्वान् विकल्पान् निरस्य प्राणधारणं वरयति। अष्टचत्वारिंशे तु तस्य शोकः अद्यापि अपारः। ततः एकोनपञ्चाशे पञ्चाशे च तस्य वीरभावः जागर्ति — रावणवधः, रावणस्य बन्धनं च। एकपञ्चाशे पुनः चिन्ता, द्विपञ्चाशे पुनः अन्वेषणस्य सङ्कल्पः। त्रिपञ्चाशे सः सम्पातिवचनेन रामस्य आनयनम् अपि विचारयति, किन्तु तत्र अपि दोषं पश्यति — सीताम् अपश्यन् रामः क्रुद्धः सन् वानरान् दहेत्। चतुःपञ्चाशे ‘नियताहारः नियतेन्द्रियः’ इति तपस्विनः व्रतं स्वीकरोति। पञ्चपञ्चाशे अशोकवनिका ‘महती महाद्रुमा’ इति वर्णिता, ‘नहीयं विचिता मया’ इति स्वदोषस्य स्वीकारः अपि दृश्यते। षट्पञ्चाशे वसवः, रुद्राः, आदित्याः, अश्विनौ, मरुतः च — वैदिकाः देवगणाः स्मृताः; ‘रक्षसां शोकवर्धनः’ इति विशेषणेन तस्य भाविकर्म सूच्यते। पञ्चाशे ‘पशुं पशुपतेरिव’ इति उपमायां रावणः पशुः, रामः पशुपतिः इव — अनेन रामस्य महिमा अपि ध्वनितः।

‘राक्षसान् जित्वा इक्ष्वाकुकुलनन्दिनीं देवीं तपस्विने सिद्धिम् इव रामाय सम्प्रदास्यामि।’ मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः महाबाहुः हनूमान् उदतिष्ठत्, प्रार्थयत च — ‘सलक्ष्मणाय रामाय, तस्यै जनकात्मजायै देव्यै च नमः; रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यः, चन्द्राग्निमरुद्गणेभ्यः च नमः।’ सुग्रीवाय अपि नमस्कृत्य सर्वाः दिशः समालोक्य मारुतिः मनसा पूर्वम् एव अशोकवनिकां गत्वा उत्तरं कर्तव्यं चिन्तयामास — ‘सर्वसंस्कारसंस्कृता पुण्या सा वनिका ध्रुवं रक्षोबहुला भविष्यति; तत्र विहिताः रक्षिणः पादपान् रक्षन्ति; विश्वात्मा भगवान् वायुः अपि तत्र अतिक्षोभं न प्रवायति। रामार्थे रावणस्य च दृष्टेः वञ्चनार्थं मया आत्मा सङ्क्षिप्तः। सर्षिगणाः सर्वे देवाः मे सिद्धिं दिशन्तु — स्वयम्भूः ब्रह्मा, देवाः, तपस्विनः, अग्निः, वायुः, वज्रभृत् पुरुहूतः, पाशहस्तः वरुणः, सोमादित्यौ, अश्विनौ, मरुतः, सर्वाणि भूतानि, भूतानां प्रभुः, अन्ये च अदृष्टाः पथि गोचराः। तत् उन्नसं पाण्डुरदन्तम् अव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनं प्रसन्नताराधिपतुल्यवर्चसम् आर्यायाः वदनं कदा नु द्रक्ष्ये? क्षुद्रेण हीनेन नृशंसमूर्तिना सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा बलाभिभूता सा अबला तपस्विनी अद्य कथं मे दृष्टिपथे भवेत्?’ अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्ते निबद्धौ, एकोनषष्टितमः च उपजातौ। ‘संक्षिप्तोऽयं मयाऽऽत्मा’ इति — हनूमान् लघुरूपं धृतवान्, येन रक्षिणः तं न पश्येयुः। देवानां नमस्कारः तस्य विनयं श्रद्धां च दर्शयति; कार्यारम्भे मङ्गलाचरणम् इव एतत्। अन्ते सीतायाः मुखस्य दर्शनस्य उत्कण्ठा एव तस्य सर्वप्रयत्नस्य लक्ष्यम्। एकोनषष्टितमः श्लोकः रामायणे अतिप्रसिद्धः — ‘नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय’ इति; पाठकाः अद्यापि कार्यारम्भे एनं पठन्ति। षष्टितमे सुग्रीवाय अपि नमस्कारः — स्वामिनः स्मरणम्। द्विषष्टितमे त्रिषष्टितमे च हनूमान् अशोकवनिकायाः रक्षाव्यवस्थां पूर्वम् एव अनुमिनोति — राक्षसबाहुल्यं, रक्षिणः, मन्दः वायुः च। तेन तस्य सावधानता सूच्यते। पञ्चषष्टितमात् सप्तषष्टितमपर्यन्तं सर्वेषां देवानां सर्वेषां भूतानां च स्मरणम् — सिद्धिः सर्वतः प्रार्थ्यते। ‘अदृष्टाः पथि गोचराः’ इति पदेन मार्गे अदृश्याः देवताः अपि स्मृताः। अष्टषष्टितमे सीतायाः मुखस्य वर्णनं हनूमतः स्वकल्पनया, रामस्य वर्णनानुसारं च। एकोनसप्ततितमे रावणस्य ‘सुदारुणालङ्कृतवेषधारी’ इति विशेषणं विरोधं दर्शयति — भीषणः किन्तु अलङ्कृतः। अष्टपञ्चाशे ‘चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः’ इति — चिन्तया ग्रथितानि बद्धानि इव इन्द्रियाणि, तथापि सः ‘उदतिष्ठत्’ — अयं उत्थानक्रियायाः दृढः सङ्केतः। चतुःषष्टितमे ‘रामार्थे रावणस्य च’ इति — रामस्य कार्याय, रावणस्य दृष्टेः वञ्चनाय च सः सूक्ष्मरूपः अभवत् इति टीकाकाराणां व्याख्या। एवं सर्गः निराशया आरभ्य आशया समाप्यते। सप्तषष्टितमे ‘भूतानां चैव यः प्रभुः’ इति — परमेश्वरः, यः सर्वभूतानाम् अधिपतिः; तस्य अपि अनुग्रहः प्रार्थितः। अनेन हनूमतः भक्तिः सर्वव्यापिनी इति सूच्यते।

విమానం నుండి దిగి వానరయూథపతి హనుమంతుడు రావణభవనపు ప్రాకారాన్ని ఎక్కాడు; అక్కడ వేగంగా అటూ ఇటూ తిరుగుతూ అతడు మేఘాల మధ్య మెరుపులా ప్రకాశించాడు. హిందీ భాష్యంలో ఒక టిప్పణి ఉంది — నీలమణులతో చేసిన ప్రాకారం మేఘం వంటిది, బంగారు రంగు కపి మెరుపు వంటివాడు అని ఈ ఉపమ భావం. తరువాత రావణుని నివాసాలన్నిటినీ మళ్ళీ చుట్టివచ్చి, జానకిని కానక కపి మనస్సులో ఇలా అనుకున్నాడు — ‘రామునికి ప్రియం చేస్తూ నేను లంకను దాదాపు పూర్తిగా వెదికాను, అయినా సర్వాంగసుందరి అయిన వైదేహిని చూడలేకపోతున్నాను. చిన్న చెరువులూ, తటాకాలూ, సరస్సులూ, సరిత్తులూ, నదులూ, నీటి పక్కనున్న వనాలూ, దుర్గాలూ, పర్వతాలూ — భూమి అంతా గాలించాను, కానీ జానకి కనిపించడం లేదు. గృధ్రరాజు సంపాతి సీత రావణుని నివాసంలోనే ఉందని చెప్పాడు, ఆమె కూడా ఎందుకు కనిపించడం లేదు? జనకాత్మజ అయిన మైథిలి బలవంతంగా అపహరించబడినా, నిస్సహాయురాలై రావణుని సమీపిస్తుందా? ఎన్నటికీ కాదు.’ అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ హనుమంతుని మనస్సులో మొదట విస్మయం, తరువాత సందేహం కలుగుతాయి; సంపాతి మాట అబద్ధం కాదనే నమ్మకం, సీత కనిపించడం లేదనే ప్రత్యక్షం — ఈ రెంటి మధ్య విరోధమే అతని చింతకు మూలం. ‘రామస్య ప్రియం చరతా’ (రామునికి ప్రియం చేస్తూ) అనే పదం అతని సేవాభావాన్ని సూచిస్తుంది. పూర్వసర్గలో హనుమంతుడు రావణుని అంతఃపురమంతా వెదికాడు, పానభూమిని, శయనగృహాలను, భూగృహాలను చూశాడు, కానీ సీత అక్కడ లేదు. కాబట్టి ఇక్కడ అతని శ్రమ రెట్టింపైనట్లు అనిపిస్తుంది. ‘న చ సా దృశ్యతే న కిమ్’ (ఆమె ఎందుకు కనిపించడం లేదు) అనే ప్రశ్న అతని ఆశ్చర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ప్రశ్నే జవాబును మోసుకొస్తుంది — బలవంతంగా అపహరించబడినా సీత స్వేచ్ఛగా రావణుని సేవించదు. నాలుగవ, అయిదవ శ్లోకాలలో అన్వేషణ వ్యాప్తి లెక్కించబడుతుంది — కేవలం రావణభవనమే కాదు, నగరం చుట్టూ ఉన్న జలాశయాలు, వనాలు, దుర్గాలు, పర్వతాలు కూడా. హిందీ భాష్యం కూడా దీనిని ‘ఈ నగరం చుట్టుపక్కల ఉన్న భూమి అంతా’ అని చెబుతుంది.

అప్పుడు హనుమంతుడు సీతకు ఏమైందో అనేక విధాలుగా తర్కిస్తాడు — ‘రామబాణాలకు భయపడుతున్న రాక్షసుడు సీతను తీసుకొని వేగంగా పైకి ఎగురుతున్నప్పుడు ఆమె మధ్యలోనే పడిపోయి ఉండవచ్చు. లేదా సిద్ధులు సంచరించే ఆకాశమార్గంలో తీసుకుపోబడుతున్న ఆ ఆర్యకు సాగరాన్ని చూసి భయంతో గుండె ఆగిపోయి ఉండవచ్చు. రావణుని తొడల వేగానికీ, భుజాల ఒత్తిడికీ విశాలనేత్రి అయిన ఆ ఆర్య ప్రాణాలు విడిచి ఉండవచ్చు. సాగరం పైపైన దాటుతున్నప్పుడు అతని చేతినుండి గింజుకుంటూ ఆమె సముద్రంలో పడిపోయి ఉండవచ్చు. అయ్యో, తన శీలాన్ని కాపాడుకుంటున్న, బంధువులు లేని, తపస్విని సీతను ఈ నీచుడైన రావణుడు భక్షించి ఉండవచ్చు; లేదా దుష్టభావం గల రాక్షసేంద్రుని భార్యలు దోషరహితురాలైన ఆ నల్లకన్నుల సుందరిని భక్షించి ఉంటారు. పూర్ణచంద్రుని వంటి, పద్మపత్రాల వంటి కన్నులు గల రాముని ముఖాన్ని ధ్యానిస్తూ ఆ దీనురాలు మరణించి ఉండవచ్చు; “హా రామా, హా లక్ష్మణా, హా అయోధ్యా” అని ఎంతో విలపించి ఆమె దేహం విడిచి ఉండవచ్చు. లేదా రావణుని నివాసంలో ఉంచబడిన ఆమె పంజరంలోని గోరువంకలా తీవ్రంగా విలపిస్తూ ఉండవచ్చు. కానీ జనకకులంలో పుట్టిన, రాముని భార్య, సన్నని నడుము గల, కలువరేకుల వంటి కన్నులు గల ఆమె రావణునికి వశమవుతుందా? ఎన్నటికీ కాదు.’ ఈ శంకలన్నీ క్రమంగా పెరుగుతాయి — పడిపోవడం, భయంతో మరణం, ఒత్తిడితో మరణం, భక్షణం, విలపించి ప్రాణత్యాగం, బంధనం. చివరకు సీత శీలం గురించిన దృఢమైన నమ్మకమే అతని మనస్సులో స్థిరంగా నిలుస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలోని ‘సారికా’ (గోరువంక) అనే ఉపమ బంధనంలో కేవలం గొంతు మాత్రమే మిగిలిన సీత కరుణచిత్రాన్ని చూపుతుంది; పదహారవ శ్లోకంలో కులగౌరవం ఆమె శీలానికి ప్రమాణంగా ఉంచబడింది. హనుమంతుడు శంకిస్తాడు, కానీ సీత చారిత్ర్యంపై ఎన్నడూ శంకించడు — ఇది ఇక్కడ గమనించవలసినది. ఈ శంకలలో హనుమంతుని కల్పనాశక్తి కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని ప్రయాణమార్గాన్నీ, ఆకాశాన్నీ, సాగరాన్నీ, రావణుని బలాన్నీ, రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్నీ క్రమంగా స్మరిస్తాడు. ఏడవ శ్లోకంలో ‘రామబాణేభ్యః బిభ్యతః’ (రామబాణాలకు భయపడుతున్న) అనే పదంతో రావణుని భయం కూడా సూచించబడింది — అతడు త్వరగా పారిపోయాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సిద్ధనిషేవితే పథి’ (సిద్ధులు సంచరించే మార్గంలో) అని ఆకాశమార్గం చెప్పబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ఊరువేగేన భుజాభ్యాం పీడితేన’ (తొడల వేగంతో, భుజాల ఒత్తిడితో) అనే పదాలతో సీత కోమలత్వమూ, రావణుని క్రూరత్వమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. పదకొండవ శ్లోకంలో ‘రక్షంతీ శీలమాత్మనః’ (తన శీలాన్ని కాపాడుకుంటూ) అనేది హేతువు — శీలరక్షణలో దృఢంగా ఉన్న ఆమెను కోపించిన రావణుడు భక్షించి ఉండవచ్చని భావం. పన్నెండవ శ్లోకంలో రాక్షసస్త్రీల ‘దుష్టభావాభిః’ (దుష్టభావం గలవారు) అనే విశేషణం సీత ‘అదుష్టా’ (దోషరహితురాలు) అనే విశేషణానికి విరుద్ధంగా నిలుస్తుంది. పదమూడు, పద్నాలుగు శ్లోకాలలో సీత చివరి తలంపు రాముని ముఖమే అని ఊహించబడింది. ఇదంతా హనుమంతుని మనస్సులోని స్వగతభాషణం; బయటకు అతడు ఏమీ పలకడు. కవి అతని చింతను నాటకీయంగా ప్రదర్శిస్తాడు, దీనివల్ల పాఠకుడు కూడా అతని వ్యాకులతను సహానుభూతితో అనుభవిస్తాడు. పదహారవ శ్లోకం ఈ శంకాపరంపరను ఆపేది — కులాన్నీ, పతినీ, సౌందర్యాన్నీ స్మరించి హనుమంతుడు తానే తన చివరి శంకను నిరాకరిస్తాడు.

‘జనకాత్మజ నశించిందో, తప్పిపోయిందో, మరణించిందో — ఈ విషయం భార్యను ప్రేమించే రామునికి నివేదించడం తగదు. నివేదిస్తే దోషం, నివేదించకపోయినా దోషం; ఏమి చేయాలి? నాకు ఇది విషమంగా తోస్తోంది.’ పని ఈ స్థితికి వచ్చినప్పుడు సమయోచితమైనదీ, సమర్థమైనదీ ఏది అని హనుమంతుడు మళ్ళీ బుద్ధితో విచారించాడు. ‘సీతను చూడకుండా ఇక్కడినుండి వానరేంద్రుని పురికి వెళితే, నేను సాధించిన పురుషార్థం ఏమిటి? నేను సాగరాన్ని దాటడం, లంకలో ప్రవేశించడం, రాక్షసులను చూడటం — అంతా వ్యర్థమవుతుంది. కిష్కింధకు చేరుకున్న నన్ను సుగ్రీవుడూ, అక్కడ కూడిన వానరులూ, ఆ దశరథకుమారులిద్దరూ ఏమంటారు?’ ఇక్కడ హనుమంతుని ధర్మసంకటం స్పష్టంగా ఉంది — సత్యం చెప్పాలి, కానీ ఆ సత్యంతో రాముని ప్రాణాలు సంకటంలో పడతాయి; మౌనంగా ఉంటే స్వామిని వంచించినట్లవుతుంది. ‘ప్రాప్తకాలం క్షమం చ’ (సమయోచితమైనదీ సమర్థమైనదీ) అనే రెండు పదాలు వివేకవంతుడైన దూత లక్షణాన్ని సూచిస్తాయి — కాలానికి తగిన, సమర్థమైన పనిని ఆలోచించాలి. ‘పురుషార్థః’ అనే మాటతో అతడు తన శ్రమకు సార్థకత కనిపించడం లేదని చెబుతున్నాడు. దూత కర్తవ్యం కేవలం వెళ్ళి రావడం కాదు, ప్రయోజనాన్ని సాధించడం అని అతని అభిప్రాయం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘నివేద్యమానే దోషః స్యాద్ దోషః స్యాదనివేదనే’ (నివేదిస్తే దోషం, నివేదించకపోతే దోషం) అనే పంక్తి ద్విధాభావాన్ని తెలిపే సూక్తిలా ప్రసిద్ధమైనది. దూత ఏమి చెప్పాలి — అప్రియమైన సత్యమా, ప్రియమైన అసత్యమా? హనుమంతుడు రెండిటిలోనూ దోషం చూస్తాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో అతని సముద్రలంఘనం మొదలైన కార్యాలన్నీ ‘వ్యర్థం’ అనే ఒక్క పదంతో కొట్టివేయబడతాయి. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో అతడు సుగ్రీవుని, వానరుల, రామలక్ష్మణుల ప్రశ్నలను ముందుగానే ఊహిస్తాడు; అతని మనస్సులో సిగ్గు కూడా కలుగుతుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకం వక్తృమార్పును సూచిస్తుంది — కవి స్వయంగా హనుమంతుని ఆలోచనను వర్ణిస్తాడు, తరువాత మళ్ళీ హనుమంతుని స్వగతం మొదలవుతుంది.

‘కాకుత్స్థుని దగ్గరకు వెళ్ళి “నేను సీతను చూడలేదు” అనే కఠినమైన మాట చెబితే, అతడు ప్రాణాలు విడుస్తాడు. సీత విషయమైన కఠినమైన, దారుణమైన, తీక్ష్ణమైన, క్రూరమైన, ఇంద్రియాలను తపింపజేసే ఆ దుర్వార్త విని అతడు బ్రతకడు. కష్టంలో పడిన, మరణం వైపు మనస్సు మళ్ళిన అతనిని చూసి, అతనిపై మిక్కిలి అనురాగం గల మేధావి లక్ష్మణుడు కూడా బ్రతకడు. సోదరులిద్దరూ నశించారని విని భరతుడు మరణిస్తాడు, భరతుడు మరణించడం చూసి శత్రుఘ్నుడు బ్రతకడు. పుత్రులు మరణించడం చూసి తల్లులు కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి కూడా బ్రతకరు. కృతజ్ఞుడూ, సత్యసంధుడూ అయిన సుగ్రీవుడు రాముని ఆ స్థితిలో చూసి ప్రాణాలు విడుస్తాడు; భర్త శోకంతో పీడితురాలై మనస్సు కలతపడిన రుమ కూడా; వాలి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో ఇంతకుముందే కృశించిన తార రాణి కూడా బ్రతకదు. తల్లిదండ్రుల వినాశంతో, సుగ్రీవుని వ్యసనంతో కుమారుడు అంగదుడు ప్రాణాలు విడుస్తాడు. స్వామి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో క్రుంగిపోయిన వనచరులు అరచేతులతో, పిడికిళ్ళతో తలలు బాదుకుంటారు. కపిరాజు చేత ఓదార్పుతో, దానంతో, గౌరవంతో లాలించబడిన వానరులు ప్రాణాలు విడుస్తారు. వారు ఇక వనాలలో, పర్వతాలలో, గుహలలో క్రీడించరు; భార్యాపుత్రులతో, మంత్రులతో కలిసి పర్వతశిఖరాల నుండి సమమైన, విషమమైన నేలలపై దూకుతారు; విషాన్నో, ఉరినో, అగ్నిప్రవేశాన్నో, ఉపవాసాన్నో, శస్త్రాన్నో ఆశ్రయిస్తారు. నేను వెళితే ఘోరమైన రోదన కలుగుతుంది — ఇక్ష్వాకుకుల నాశనమూ, వనచరుల నాశనమూ.’ ఇక్కడ కవి ఒక్క వాక్యపు పరిణామాన్ని గొలుసులాగా చూపుతాడు — రాముని నుండి మొదలుకొని వానరులందరి వరకు. ప్రతి ఒక్కరి మరణానికీ కారణం వేర్వేరుగా నిర్దేశించబడింది — భ్రాతృస్నేహం, పుత్రశోకం, మైత్రి, భర్తృశోకం, తల్లిదండ్రుల నాశనం, స్వామిభక్తి. ఈ విధంగా హనుమంతుని దృష్టిలో రాముని జీవితమే అందరి జీవితానికీ ఆధారం. వానరుల మరణప్రకారాలు కూడా లెక్కించబడ్డాయి — దూకడం, విషం, ఉరి, అగ్నిప్రవేశం, ఉపవాసం, శస్త్రం; దీనితో శోకపు గాఢత వ్యక్తమవుతుంది. ఈ కల్పన హనుమంతుని అతిశయోక్తి కాదు, స్వామిపై అందరికీ ఉన్న స్నేహపు లోతుకు అభివ్యక్తి. కవి ప్రతి పాత్రనూ దాని స్వభావంతో కలిపి స్మరిస్తాడు — లక్ష్మణుడు ‘భృశానురక్తః మేధావీ’ (మిక్కిలి అనురాగం గల మేధావి), సుగ్రీవుడు ‘కృతజ్ఞః సత్యసంధః’ (కృతజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు), రుమ ‘దుర్మనాః వ్యథితా దీనా’ (మనస్సు కలతపడిన, వ్యథ చెందిన, దీనురాలు), తార ‘వాలిజేన దుఃఖేన పీడితా’ (వాలి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో పీడితురాలు), అంగదుడు ‘మాతాపిత్రోః వినాశేన’ (తల్లిదండ్రుల వినాశంతో) పీడితుడు. ఈ విధంగా విశేషణాలతోనే ప్రతి ఒక్కరి మరణకారణం సూచించబడుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని అయిదు విశేషణాలు — కఠినమైన, దారుణమైన, తీక్ష్ణమైన, క్రూరమైన, ఇంద్రియాలను తపింపజేసే — ఒక్క వాక్యపు భీషణత్వాన్ని చూపుతాయి. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ముగ్గురు తల్లులూ పేరుపేరునా స్మరించబడ్డారు, కైకేయి కూడా; ఆమెకు కూడా పుత్రస్నేహం తక్కువ కాదని హనుమంతుని అభిప్రాయం. ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో సుగ్రీవుని రాజ్యపాలన గుణాలు — ఓదార్పు, దానం, గౌరవం — చెప్పబడ్డాయి, దీనితో వానరులకు అతనిపై ఉన్న స్నేహం కారణసహితంగా చూపబడింది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో వానరులు క్రీడించకపోవడం కూడా నాశనానికి లక్షణమే. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో అన్నిటి పరిణామం ఒక్క వాక్యంలో — ఇక్ష్వాకుకుల నాశనమూ, వనచరుల నాశనమూ. ఈ విధంగా హనుమంతుడు తన ఒక్క మాట భారాన్ని రెండు వంశాలపై చూస్తాడు; కాబట్టి తిరిగి వెళ్ళడం అతనికి నిషిద్ధమైనట్లే. ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘సమేషు విషమేషు చ’ (సమమైన, విషమమైన నేలలపై) అంటే — స్థలవివేకం లేకుండా ఎక్కడపడితే అక్కడ దూకుతారని భావం. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో మరణానికి ఆరు విధానాలు చెప్పబడ్డాయి, ఇవి శోకోన్మాదాన్ని సూచిస్తాయి. హనుమంతుడు స్వయంగా వానరుడే, కాబట్టి వారి స్వభావం అతనికి బాగా తెలుసు; వారి నిష్ఠ సుగ్రీవునిపై, సుగ్రీవునిది రామునిపై, రామునిది సీతపై — ఈ గొలుసు సీత కనిపించకపోవడంతో పూర్తిగా తెగిపోతుంది. దీనితో కవి సీతాన్వేషణ మహత్త్వాన్ని మొత్తం కులానికి జీవన్మరణ సమస్యగా స్థాపిస్తాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో భరతుని, శత్రుఘ్నుని భ్రాతృస్నేహం స్మరించబడింది; అయోధ్యాకాండలో వర్ణించిన భరతుని త్యాగం హనుమంతుడు విని ఉంటాడు.

‘కాబట్టి నేను ఇక్కడినుండి కిష్కింధానగరికి వెళ్ళనే వెళ్ళను; మైథిలి లేకుండా సుగ్రీవుని చూడలేను. నేను వెళ్ళకుండా ఇక్కడే ఉంటే ధర్మాత్ములూ మహారథులూ అయిన ఆ ఇద్దరూ, వేగవంతులైన వానరులూ ఆశతో ప్రాణాలు నిలుపుకుంటారు. చేతిలో పడినదాన్ని తింటూ, నోటికి అందినదాన్ని తింటూ, నియమంతో చెట్టుమొదళ్ళలో నివసిస్తూ వానప్రస్థుడనవుతాను, జనకాత్మజను చూడకుండా తిరిగి వెళ్ళను. లేదా కందమూలఫలాలూ నీరూ సమృద్ధిగా ఉన్న సాగరతీరపు జలప్రాయ ప్రదేశంలో చితి పేర్చి, మండుతున్న అరణీసుతునిలో (అగ్నిలో) ప్రవేశిస్తాను. లేదా ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చొని లింగశరీరాన్ని దేహం నుండి వేరుచేయడానికి సాధన చేస్తున్న నా శరీరాన్ని కాకులూ క్రూరమృగాలూ తింటాయి; ఇది కూడా ఋషులు చూపిన నిర్యాణమార్గమే అని నా అభిప్రాయం. జానకిని చూడలేకపోతే, నేను నీటిలో ప్రవేశిస్తాను. సీతను చూడలేని నా — మంచి మూలం గల, శుభమైన, యశస్సుతో కూడిన — కీర్తిమాల శాశ్వతంగా భగ్నమైపోయింది. నియమంతో చెట్టుమొదళ్ళలో నివసించే తాపసుడనవుతాను, నల్లని కన్నుల ఆమెను చూడకుండా ఇక్కడినుండి తిరిగి వెళ్ళను. సీతను కనుగొనకుండా తిరిగి వెళితే, వానరులందరితో పాటు అంగదుడు బ్రతకడు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మనస్సులో నిరాశ అతిశయిస్తుంది — అతని ప్రత్యామ్నాయాలన్నీ ఆత్మత్యాగరూపాలే. ‘హస్తాదానః’ అంటే చేతికి దొరికినదాన్ని మాత్రమే తినేవాడు, ‘ముఖాదానః’ అంటే నోటితో నేరుగా అందుకున్నదాన్ని మాత్రమే తినేవాడు — ఇది తపస్వి ఆహారనియమం. ‘లింగినం సాధయిష్యతః’ అంటే లింగశరీరాన్ని దేహం నుండి వేరుచేయడానికి ప్రాయోపవేశం చేస్తున్నవాని అని హిందీ భాష్యం. కీర్తిమాల అనే రూపకంతో యశస్సు మాలతో పోల్చబడింది — మంచి మూలం గలదైనా అది తెగిపోయింది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సోఽహం నైవ గమిష్యామి’ (నేను వెళ్ళనే వెళ్ళను) అనే నిశ్చయం దృఢంగా ఉంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో అతని తర్కం సూక్ష్మమైనది — నేను వెళ్ళనంతవరకు ఆశ బ్రతికే ఉంటుంది, ఆ ఆశతో రామలక్ష్మణులూ వానరులూ జీవిస్తారు. కాబట్టి అతడు తిరిగి వెళ్ళకపోవడం కూడా స్వామి హితం కోసమే. నలభై, నలభై అయిదు శ్లోకాలలో ‘నియతో వృక్షమూలికః’ (నియమంతో చెట్టుమొదళ్ళలో నివసించేవాడు) అనే పదం రెండుసార్లు పునరావృతమవుతుంది, దీనితో అతని నిశ్చయం మళ్ళీ మళ్ళీ దృఢపడటం సూచించబడుతుంది. నలభై మూడవ శ్లోకంలో జలప్రవేశాన్ని కూడా అతడు ఋషులు చూపిన నిర్యాణంగా భావిస్తాడు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు తన యశస్సుకు హాని కలిగినందుకు కూడా శోకిస్తాడు; అయితే అతని ప్రధానమైన చింత తన కీర్తి కాదు, స్వామికార్యమే. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో అంగదుని, వానరుల నాశనం మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది — ప్రాయోపవేశం చేసిన వారు అతని రాకకై ఎదురుచూస్తున్నారనే పూర్వకథ ఇక్కడ సూచించబడింది. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సాగరానూపజే దేశే’ అంటే సముద్రతీరంలో నీరు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రదేశంలో; అక్కడ చితి నిర్మించాలని అతని కల్పన.

అప్పుడు హనుమంతుడు మళ్ళీ ఆలోచిస్తాడు — ‘వినాశంలో అనేక దోషాలున్నాయి, బ్రతికి ఉన్నవాడు శుభాన్ని పొందుతాడు; కాబట్టి ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను, బ్రతికి ఉంటే కలయిక నిశ్చయం.’ ఈ విధంగా అనేకవిధాలైన దుఃఖాన్ని మనస్సులో మోస్తూ ఆ కపికుంజరుడు శోకసముద్రపు ఆవలి ఒడ్డును చేరలేకపోయాడు. అప్పుడు పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి ధైర్యవంతుడైన అతడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘మహాబలుడైన దశగ్రీవుడు రావణుని చంపుతాను; సీత అపహరించబడినా సరే, దానికి ప్రతీకారం జరుగుతుంది. లేదా ఇతనిని ఎత్తుకొని సాగరం పైపైన మోసుకొనిపోయి, పశుపతికి పశువును సమర్పించినట్లు రామునికి సమర్పిస్తాను.’ ఇలా సీతను కనుగొనలేక చింతలో మునిగి, ధ్యానశోకాలతో ఆవరించబడిన మనస్సుతో వానరుడు మళ్ళీ ఆలోచించాడు — ‘యశస్విని అయిన రామపత్నిని చూసేవరకు ఈ లంకను మళ్ళీ మళ్ళీ వెదకుతాను. సంపాతి మాటను నమ్మి రాముని ఇక్కడికి తీసుకువస్తే, భార్యను కానని రాఘవుడు వానరులందరినీ దహించివేస్తాడు. కాబట్టి ఇక్కడే నియతాహారుడనై, ఇంద్రియనిగ్రహంతో నివసిస్తాను, నా కారణంగా ఆ నరులూ వానరులూ అందరూ నశించకూడదు. గొప్ప వృక్షాలు గల ఈ విశాలమైన అశోకవనికను నేను వెదకలేదు; దీనిలోకి వెళతాను. వసువులకూ, రుద్రులకూ, ఆదిత్యులకూ, అశ్వినీదేవతలకూ, మరుత్తులకూ నమస్కరించి రాక్షసుల శోకాన్ని పెంచేవాడనై నేను వెళతాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మనస్సులో నిరాశ స్థానంలో ధైర్యం ఉదయిస్తుంది; ఇదే సర్గకు మలుపు. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ఉంది — ‘తతో విక్రమమాసాద్య’ (అప్పుడు పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి) అనే అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘పశుం పశుపతేరివ’ (పశుపతికి పశువులా) అనే ఉపమ రావణుని బంధించడాన్ని యజ్ఞపశువును సమర్పించడంతో పోలుస్తుంది. అశోకవనిక స్మరణకు రావడం దైవప్రేరితమైనట్లుంది. నలభై ఏడవ శ్లోకం సర్గ మధ్యలో ఒక నీతివాక్యం — ‘జీవన్ ప్రాప్నోతి భద్రకమ్’ (బ్రతికి ఉన్నవాడు శుభాన్ని పొందుతాడు). దీనితో హనుమంతుడు ఆత్మత్యాగపు ప్రత్యామ్నాయాలన్నిటినీ తోసిపుచ్చి ప్రాణాలు నిలుపుకోవడాన్ని ఎంచుకుంటాడు. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మాత్రం అతని శోకం ఇంకా అపారంగానే ఉంది. తరువాత నలభై తొమ్మిది, యాభై శ్లోకాలలో అతని వీరభావం మేల్కొంటుంది — రావణవధ, రావణుని బంధించడం. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ చింత, యాభై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ అన్వేషణ సంకల్పం. యాభై మూడవ శ్లోకంలో అతడు సంపాతి మాటను బట్టి రాముని తీసుకురావడం గురించి కూడా ఆలోచిస్తాడు, కానీ అక్కడ కూడా దోషం చూస్తాడు — సీతను కానని రాముడు కోపించి వానరులను దహించవచ్చు. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నియతాహారః నియతేంద్రియః’ (నియతాహారుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అని తపస్వి వ్రతాన్ని స్వీకరిస్తాడు. యాభై అయిదవ శ్లోకంలో అశోకవనిక ‘మహతీ మహాద్రుమా’ (విశాలమైనది, గొప్ప వృక్షాలు గలది) అని వర్ణించబడింది, ‘నహీయం విచితా మయా’ (దీనిని నేను వెదకలేదు) అని తన లోపాన్ని ఒప్పుకోవడం కూడా కనిపిస్తుంది. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్తులు — వైదిక దేవగణాలు స్మరించబడ్డాయి; ‘రక్షసాం శోకవర్ధనః’ (రాక్షసుల శోకాన్ని పెంచేవాడు) అనే విశేషణంతో అతని భావికర్మ సూచించబడింది. యాభైవ శ్లోకంలోని ‘పశుం పశుపతేరివ’ అనే ఉపమలో రావణుడు పశువు, రాముడు పశుపతి వంటివాడు — దీనితో రాముని మహిమ కూడా ధ్వనిస్తుంది.

‘రాక్షసులను జయించి, ఇక్ష్వాకుకులానికి ఆనందం కలిగించే దేవిని, తపస్వికి సిద్ధిని ఇచ్చినట్లు, రామునికి అప్పగిస్తాను.’ ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, చింతతో ముడిపడిన ఇంద్రియాలు గల మహాబాహువు హనుమంతుడు లేచి నిలబడ్డాడు, ఇలా ప్రార్థించాడు — ‘లక్ష్మణసహితుడైన రామునికీ, ఆ జనకాత్మజ అయిన దేవికీ నమస్కారం; రుద్రునికీ, ఇంద్రునికీ, యమునికీ, వాయువుకూ, చంద్రునికీ, అగ్నికీ, మరుద్గణాలకూ నమస్కారం.’ సుగ్రీవునికి కూడా నమస్కరించి, అన్ని దిక్కులనూ పరికించి, మారుతి మనస్సుతో ముందుగానే అశోకవనికకు వెళ్ళి తరువాత చేయవలసినదాన్ని ఆలోచించాడు — ‘అన్ని సంస్కారాలతో తీర్చిదిద్దబడిన ఆ పవిత్రమైన వనిక నిశ్చయంగా రాక్షసులతో నిండి ఉంటుంది; అక్కడ నియమించబడిన రక్షకులు వృక్షాలను కాపాడుతుంటారు; విశ్వాత్మ అయిన భగవాన్ వాయువు కూడా అక్కడ మరీ తీవ్రంగా వీచడు. రాముని కార్యం కోసం, రావణుని దృష్టిని వంచించడం కోసం నేను నా దేహాన్ని కుదించుకున్నాను. ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలందరూ నాకు సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక — స్వయంభువు బ్రహ్మ, దేవతలు, తపస్వులు, అగ్ని, వాయువు, వజ్రధారి పురుహూతుడు (ఇంద్రుడు), పాశహస్తుడు వరుణుడు, సోమసూర్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్తులు, సర్వభూతాలు, భూతాలకు ప్రభువు, మార్గంలో సంచరించే ఇతర అదృశ్యదేవతలు. ఎత్తైన ముక్కు, తెల్లని పళ్ళు, మచ్చలేని, నిర్మలమైన చిరునవ్వు గల, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల, ప్రసన్నుడైన చంద్రునితో సమానమైన కాంతి గల ఆ ఆర్య ముఖాన్ని ఎప్పుడు చూస్తానో? నీచుడూ, హీనుడూ, క్రూరరూపుడూ, భయంకరంగా అలంకరించుకున్న వేషధారీ అయినవాని బలానికి లొంగిపోయిన ఆ అబల, తపస్విని, ఈ రోజు నా దృష్టిపథంలోకి ఎలా వస్తుందో?’ చివరి రెండు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో, యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఉపజాతిలో కూర్చబడ్డాయి. ‘సంక్షిప్తోఽయం మయాఽఽత్మా’ (నేను నా దేహాన్ని కుదించుకున్నాను) అంటే — రక్షకులు తనను చూడకుండా ఉండేందుకు హనుమంతుడు చిన్నరూపాన్ని ధరించాడు. దేవతలకు చేసిన నమస్కారం అతని వినయాన్నీ శ్రద్ధనూ చూపుతుంది; ఇది కార్యారంభంలో చేసే మంగళాచరణం వంటిది. చివరకు సీత ముఖాన్ని చూడాలనే ఉత్కంఠయే అతని సర్వప్రయత్నానికీ లక్ష్యం. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది — ‘నమోఽస్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ’; పాఠకులు ఈనాటికీ కార్యారంభంలో దీనిని పఠిస్తారు. అరవయ్యవ శ్లోకంలో సుగ్రీవునికి కూడా నమస్కారం — స్వామిని స్మరించడం. అరవై రెండు, అరవై మూడు శ్లోకాలలో హనుమంతుడు అశోకవనికలోని రక్షణ వ్యవస్థను ముందుగానే ఊహిస్తాడు — రాక్షసుల బాహుళ్యం, రక్షకులు, మందమైన వాయువు. దీనితో అతని జాగ్రత్త సూచించబడుతుంది. అరవై అయిదవ శ్లోకం నుండి అరవై ఏడవ శ్లోకం వరకు దేవతలందరినీ, భూతాలన్నిటినీ స్మరించడం — అన్నివైపుల నుండి సిద్ధి ప్రార్థించబడుతుంది. ‘అదృష్టాః పథి గోచరాః’ (మార్గంలో సంచరించే అదృశ్యులు) అనే పదంతో మార్గంలో కనిపించని దేవతలు కూడా స్మరించబడ్డారు. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో సీత ముఖవర్ణన హనుమంతుని స్వకల్పనతోనూ, రాముడు చేసిన వర్ణనను అనుసరించీ ఉంది. అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో రావణుని ‘సుదారుణాలంకృతవేషధారీ’ (భయంకరంగా అలంకరించుకున్న వేషధారి) అనే విశేషణం విరోధాన్ని చూపుతుంది — భీషణుడు, కానీ అలంకరించుకున్నవాడు. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘చింతావిగ్రథితేంద్రియః’ అంటే — చింతతో ముడివేయబడి బంధించబడినట్లున్న ఇంద్రియాలు గలవాడు, అయినా అతడు ‘ఉదతిష్ఠత్’ (లేచి నిలబడ్డాడు) — ఈ లేచే క్రియ ఒక దృఢమైన సంకేతం. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘రామార్థే రావణస్య చ’ అంటే — రాముని కార్యం కోసం, రావణుని దృష్టిని వంచించడం కోసం అతడు సూక్ష్మరూపుడయ్యాడని టీకాకారుల వ్యాఖ్యానం. ఈ విధంగా సర్గ నిరాశతో మొదలై ఆశతో ముగుస్తుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘భూతానాం చైవ యః ప్రభుః’ (భూతాలకు ప్రభువైనవాడు) అంటే — సర్వభూతాలకూ అధిపతి అయిన పరమేశ్వరుడు; అతని అనుగ్రహం కూడా ప్రార్థించబడింది. దీనితో హనుమంతుని భక్తి సర్వవ్యాపకమైనదని సూచించబడుతుంది.

விமானத்திலிருந்து இறங்கிய வானரப் படைத்தலைவனான அனுமன் ராவணனின் மாளிகையின் மதில்மேல் ஏறினான்; அங்கே வேகமாக இங்குமங்கும் திரிந்த அவன் மேகங்களிடையே மின்னல் போல ஒளிர்ந்தான். நீலமணியாலான மதில் மேகம் போன்றது, பொன்னிறக் குரங்கு மின்னல் போன்றது என்பதே இந்த உவமையின் கருத்து என்று இந்தி உரையில் குறிப்பு உள்ளது. பிறகு ராவணனின் எல்லா இல்லங்களையும் மீண்டும் சுற்றி வந்தும் ஜானகியைக் காணாமல், அந்தக் குரங்கு மனத்திற்குள் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டது: ‘ராமனுக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் நான் இலங்கையைப் பெரும்பாலும் தேடிவிட்டேன்; ஆயினும் எல்லா உறுப்புகளிலும் அழகுடைய வைதேகியைக் காணவில்லை. சிறு குட்டைகள், ஏரிகள், குளங்கள், ஓடைகள், ஆறுகள், நீர்நிலை சார்ந்த காடுகள், அரண்கள், மலைகள் — பூமி முழுவதும் அலசப்பட்டது; ஆனால் ஜானகி காணப்படவில்லை. கழுகரசனான சம்பாதி சீதை ராவணனின் மாளிகையிலேயே இருக்கிறாள் என்று சொன்னான்; அவளும் ஏன் காணப்படவில்லை? ஜனகன் மகளான மைதிலி பலவந்தமாகக் கவரப்பட்டிருந்தாலும், வேறு வழியின்றி ராவணனுக்கு இணங்குவாளோ? ஒருபோதும் இல்லை.’ ஐந்தாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. இங்கே அனுமனின் மனத்தில் முதலில் வியப்பும் பிறகு ஐயமும் எழுகின்றன; சம்பாதியின் சொல் பொய்யாகாது என்ற நம்பிக்கையும், சீதை காணப்படவில்லை என்ற நேரடி அனுபவமும் — இவ்விரண்டின் முரண்பாடே அவனுடைய கவலையின் வேர். ‘ராமனுக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும்’ என்ற சொல் அவனுடைய சேவை மனப்பான்மையைக் குறிக்கிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அனுமன் ராவணனின் அந்தப்புரம் முழுவதையும் தேடினான்; பானசாலை, படுக்கையறைகள், நிலவறைகள் ஆகியவற்றைக் கண்டான்; ஆனால் சீதை அங்கே இல்லை. ஆகவே இங்கே அவனுடைய உழைப்பு இரட்டிப்பானது போலத் தோன்றுகிறது. ‘அவளும் ஏன் காணப்படவில்லை’ என்ற கேள்வி அவனுடைய வியப்பைக் குறிக்கிறது. ஆறாம் சுலோகத்தில் கேள்வியே விடையைத் தாங்கியுள்ளது — பலவந்தமாகக் கவரப்பட்டாலும் சீதை தன் விருப்பத்தால் ராவணனை நாடமாட்டாள். நான்காம், ஐந்தாம் சுலோகங்களில் தேடலின் பரப்பு எண்ணப்படுகிறது — ராவணனின் மாளிகை மட்டுமல்ல, நகரத்தைச் சுற்றியுள்ள நீர்நிலைகள், காடுகள், அரண்கள், மலைகள் ஆகியவையும். இந்தி உரையும் ‘இந்த நகரத்தைச் சுற்றியுள்ள நிலம் முழுவதும்’ என்றே சொல்கிறது.

பிறகு அனுமன் சீதைக்கு என்ன நேர்ந்திருக்கும் என்பது பற்றிப் பலவாறாக ஊகிக்கிறான்: ‘ராமனின் அம்புகளுக்கு அஞ்சிய அந்த ராக்ஷசன் சீதையைத் தூக்கிக்கொண்டு விரைந்து மேலே பறந்தபோது, அவள் இடைவழியிலேயே விழுந்திருக்கலாம். அல்லது சித்தர்கள் உலவும் வான்வழியில் கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது, கடலைக் கண்டு அந்த உத்தமியின் இதயம் அச்சத்தால் நின்றுபோயிருக்கலாம். ராவணனின் தொடைகளின் வேகத்தாலும், கைகளால் நெருக்கியதாலும் அகன்ற கண்களுடைய அந்த உத்தமி உயிரை விட்டிருக்கலாம். கடலுக்கு மேலே மேலே அவன் கடந்து சென்றபோது, அவன் கையிலிருந்து திமிறிய அவள் கடலில் விழுந்திருக்கலாம். ஐயோ, தன் ஒழுக்கத்தைக் காத்துக்கொண்டிருந்த, உறவினர் அருகில் இல்லாத, பரிதாபத்துக்குரிய சீதையை இந்த இழிந்த ராவணன் தின்றிருக்கலாம்; அல்லது தீய எண்ணம் கொண்ட ராக்ஷசேந்திரனின் மனைவியர், குற்றமற்ற அந்தக் கருங்கண்ணாளைத் தின்றிருப்பார்கள். முழுநிலவு போன்ற, தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய ராமனின் முகத்தையே தியானித்துக்கொண்டு அந்த அபலை உயிர் துறந்திருக்கலாம்; “ஹா ராமா, ஹா லக்ஷ்மணா, ஹா அயோத்தியே” என்று பெரிதும் புலம்பி அவள் உடலை விட்டிருக்கலாம். அல்லது ராவணனின் மாளிகையில் அடைத்து வைக்கப்பட்டு, கூண்டிலுள்ள நாகணவாய்ப் பறவை போல அவள் இடைவிடாது புலம்பிக்கொண்டிருக்கலாம். ஆனால் ஜனகனின் குலத்தில் பிறந்த, ராமனின் மனைவியான, அழகிய இடையுடைய, நீலோற்பல இதழ் போன்ற கண்களுடையவள் ராவணனின் வசப்பட எப்படி இணங்குவாள்? ஒருபோதும் இல்லை.’ இந்த ஐயங்கள் அனைத்தும் படிப்படியாக வளர்கின்றன — விழுதல், அச்சத்தால் மரணம், நெருக்கலால் மரணம், தின்னப்படுதல், புலம்பி உயிர்விடுதல், சிறைப்படுதல். இறுதியில் சீதையின் ஒழுக்கத்தின் மீதான உறுதியான நம்பிக்கையே அவன் மனத்தில் நிலைத்து நிற்கிறது. பதினைந்தாம் சுலோகத்தின் ‘நாகணவாய்’ உவமை, சிறையில் குரல் மட்டுமே எஞ்சிய சீதையின் இரங்கத்தக்க சித்திரத்தைக் காட்டுகிறது; பதினாறாம் சுலோகத்திலோ குலப்பெருமை அவளுடைய ஒழுக்கத்திற்குச் சான்றாக முன்வைக்கப்படுகிறது. அனுமன் ஐயுறுகிறான், ஆனால் சீதையின் நடத்தையில் ஒருபோதும் ஐயுறுவதில்லை — இதுவே இங்கே கவனிக்கத்தக்கது. இந்த ஐயங்களில் அனுமனின் கற்பனையாற்றலும் தெரிகிறது — அவன் ராவணன் சென்ற வழி, வானம், கடல், ராவணனின் வலிமை, ராக்ஷசிகளின் கொடூரம் ஆகியவற்றை வரிசையாக நினைவுகூர்கிறான். ஏழாம் சுலோகத்தில் ‘ராமனின் அம்புகளுக்கு அஞ்சிய’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் அச்சமும் குறிக்கப்படுகிறது — அவன் விரைந்து ஓடினான். எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘சித்தர்கள் உலவும் வழி’ என்று வான்வழி சொல்லப்படுகிறது. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘தொடைகளின் வேகத்தாலும் கைகளால் நெருக்கியதாலும்’ என்ற சொற்களால் சீதையின் மென்மையும் ராவணனின் கொடூரமும் ஒருசேர வர்ணிக்கப்படுகின்றன. பதினோராம் சுலோகத்தில் ‘தன் ஒழுக்கத்தைக் காத்துக்கொண்டிருந்த’ என்பது காரணம் — ஒழுக்கத்தைக் காப்பதில் உறுதியாக நின்ற அவளைச் சினமுற்ற ராவணன் தின்றிருக்கலாம் என்பது கருத்து. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் ராக்ஷசிகளுக்குரிய ‘தீய எண்ணம் கொண்ட’ என்ற அடைமொழி சீதைக்குரிய ‘குற்றமற்ற’ என்ற அடைமொழியோடு முரண்படுகிறது. பதின்மூன்றாம், பதினான்காம் சுலோகங்களில் சீதையின் இறுதிச் சிந்தனை ராமனின் முகமே என்று கற்பனை செய்யப்படுகிறது. இவையெல்லாம் அனுமனின் மனத்துக்குள் நிகழும் தனிமொழி; வெளியே அவன் எதுவும் பேசுவதில்லை. கவிஞர் அவனுடைய கவலையை நாடகப் பாங்கில் முன்வைக்கிறார்; அதனால் வாசகரும் அவனுடைய பதற்றத்தை உடனுணர்கிறார். பதினாறாம் சுலோகம் இந்த ஐயத் தொடரை நிறுத்துகிறது — குலம், கணவன், அழகு ஆகியவற்றை நினைத்து அனுமன் தானே தன் இறுதி ஐயத்தை மறுத்துவிடுகிறான்.

‘ஜனகன் மகள் அழிந்தாளோ, காணாமல் போனாளோ, இறந்தாளோ — இதைத் தன் அன்பு மனைவியை நேசிக்கும் ராமனிடம் தெரிவிப்பது தகாது. தெரிவித்தாலும் குற்றம், தெரிவிக்காவிட்டாலும் குற்றம்; இனி என்னதான் செய்வது? இது எனக்கு மிகக் கடினமாகத் தோன்றுகிறது.’ இவ்வாறு காரியம் நிலைமாறிய நிலையில், இப்போது காலத்திற்கு ஏற்றதும் தகுந்ததும் எது என்று அனுமன் மீண்டும் மீண்டும் தன் அறிவால் ஆராய்கிறான்: ‘சீதையைக் காணாமல் இங்கிருந்து வானரராஜனின் நகருக்குச் சென்றால், அதனால் என் ஆண்மைக்கு என்ன பயன்? நான் கடலைத் தாண்டியதும், இலங்கைக்குள் நுழைந்ததும், ராக்ஷசர்களைக் கண்டதும் — எல்லாம் வீணாகிவிடும். கிஷ்கிந்தைக்குத் திரும்பி வந்த என்னிடம் சுக்ரீவனும், ஒன்றுகூடிய வானரர்களும், அந்தத் தசரத மைந்தர்கள் இருவரும் என்ன சொல்வார்கள்?’ இங்கே அனுமனின் தர்மசங்கடம் தெளிவாகிறது — உண்மையைச் சொல்ல வேண்டும்; ஆனால் அந்த உண்மையால் ராமனின் உயிருக்கே ஆபத்து நேரலாம்; மௌனமோ தலைவனை ஏமாற்றுவதாகும். ‘காலத்திற்கு ஏற்றதும் தகுந்ததும்’ என்ற இரண்டு சொற்கள் விவேகமுள்ள தூதனின் இலக்கணத்தைக் குறிக்கின்றன — காலத்திற்கு உகந்ததும் செய்யக்கூடியதுமான காரியத்தையே சிந்திக்க வேண்டும். ‘ஆண்மைக்கு என்ன பயன்’ என்பதால் அவன் தன் உழைப்பில் பொருளைக் காணவில்லை. தூதனின் கடமை வெறுமனே போவதும் வருவதும் அல்ல, நோக்கத்தை நிறைவேற்றுவதே என்பது அவன் கருத்து. பதினெட்டாம் சுலோகத்தின் ‘நிவேத்யமானே தோஷ: ஸ்யாத் தோஷ: ஸ்யாதநிவேதனே’ (தெரிவித்தாலும் குற்றம், தெரிவிக்காவிட்டாலும் குற்றம்) என்ற வரி இருதலைக்கொள்ளி நிலைக்கான ஒரு பழமொழி போலப் புகழ்பெற்றது. தூதன் என்ன சொல்வது — விருப்பமில்லாத உண்மையையா, விருப்பமான பொய்யையா? அனுமன் இரண்டிலும் குற்றம் காண்கிறான். இருபத்தோராம் சுலோகத்தில் அவனுடைய கடல் தாண்டுதல் முதலிய எல்லாச் செயல்களும் ‘வீண்’ என்ற ஒரே சொல்லால் தள்ளப்படுகின்றன. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் சுக்ரீவன், வானரர்கள், ராம லக்ஷ்மணர்கள் கேட்கப்போகும் கேள்விகளை அவன் முன்கூட்டியே அஞ்சுகிறான்; அவன் மனத்தில் நாணமும் எழுகிறது. பத்தொன்பதாம் சுலோகம் பேசுபவர் மாறுவதைக் குறிக்கிறது — கவிஞரே அனுமனின் சிந்தனையை வர்ணிக்கிறார்; பிறகு மீண்டும் அனுமனின் தனிமொழி தொடங்குகிறது.

‘நான் காகுத்ஸ்தனிடம் சென்று “சீதையை நான் காணவில்லை” என்ற கடுஞ்சொல்லைச் சொன்னால், அவன் உயிரை விட்டுவிடுவான். சீதையைப் பற்றிய கடுமையான, பயங்கரமான, கூர்மையான, கொடூரமான, புலன்களை எரிக்கும் அந்தத் தீய சொல்லைக் கேட்டு அவன் உயிரோடு இருக்கமாட்டான். துயரத்தில் ஆழ்ந்து, மரணத்தில் மனம் வைத்த அவனைக் கண்டு, அவனிடம் பேரன்புடைய அறிவாளியான லக்ஷ்மணனும் உயிரோடு இருக்கமாட்டான். சகோதரர் இருவரும் அழிந்தனர் என்று கேட்டு பரதன் இறப்பான்; பரதன் இறந்ததைக் கண்டு சத்ருக்னனும் உயிரோடு இருக்கமாட்டான். மகன்கள் இறந்ததைக் கண்டு கௌசல்யை, சுமித்திரை, கைகேயி ஆகிய தாய்மாரும் உயிரோடு இருக்கமாட்டார்கள். நன்றியுடையவனும் சத்தியத்தில் உறுதியானவனுமான சுக்ரீவன் ராமன் அந்நிலையை அடைந்ததைக் கண்டு உயிரை விடுவான்; கணவனை இழந்த துயரத்தால் வருந்தி மனமுடைந்த ருமையும் அவ்வாறே; வாலியால் உண்டான துயரத்தால் முன்பே மெலிந்திருக்கும் அரசி தாரையும் உயிரோடு இருக்கமாட்டாள். தாய் தந்தையரின் அழிவாலும் சுக்ரீவனின் துன்பத்தாலும் இளவரசன் அங்கதன் உயிரைத் துறப்பான். தலைவனால் உண்டான துயரத்தால் தாக்கப்பட்ட வனவாசிகள் உள்ளங்கைகளாலும் முஷ்டிகளாலும் தங்கள் தலைகளில் அடித்துக்கொள்வார்கள். வானரத் தலைவனின் ஆறுதல் மொழியாலும், கொடையாலும், மதிப்பாலும் பேணப்பட்ட வானரர்கள் உயிரைத் துறப்பார்கள். அவர்கள் இனிக் காடுகளிலோ, மலைகளிலோ, மறைவிடங்களிலோ விளையாடமாட்டார்கள்; மனைவி மக்களோடும் அமைச்சர்களோடும் மலைச் சிகரங்களிலிருந்து சமதளத்திலும் கரடுமுரடான இடங்களிலும் விழுவார்கள்; நஞ்சு, தூக்கு, தீப்புகுதல், உண்ணாநோன்பு, ஆயுதம் ஆகியவற்றை நாடுவார்கள். நான் சென்றால் பயங்கரமான அழுகுரல் எழும் — இக்ஷ்வாகு குலத்தின் அழிவும், வனவாசிகளின் அழிவும் நேரும்.’ இங்கே கவிஞர் ஒரே ஒரு வாக்கியத்தின் விளைவைச் சங்கிலித் தொடராகக் காட்டுகிறார் — ராமனில் தொடங்கி எல்லா வானரர்கள் வரை. ஒவ்வொருவரின் மரணத்திற்கும் தனிக் காரணம் சுட்டப்படுகிறது — சகோதர அன்பு, புத்திர சோகம், நட்பு, கணவனை இழந்த துயரம், பெற்றோர் அழிவு, தலைவன் மீதான பக்தி. இவ்வாறு அனுமனின் பார்வையில் ராமனின் உயிரே எல்லோருடைய உயிருக்கும் ஆதாரம். வானரர்களின் மரண வகைகளும் எண்ணப்படுகின்றன — விழுதல், நஞ்சு, தூக்கு, தீப்புகுதல், உண்ணாநோன்பு, ஆயுதம்; அதனால் துயரத்தின் ஆழம் வெளிப்படுகிறது. இந்தக் கற்பனை அனுமனின் மிகைக்கூற்று அல்ல; தலைவன் மீது அனைவருக்கும் உள்ள அன்பின் ஆழத்தின் வெளிப்பாடு. கவிஞர் ஒவ்வொரு பாத்திரத்தையும் அதன் இயல்போடு நினைவுகூர்கிறார் — லக்ஷ்மணன் ‘பேரன்புடைய அறிவாளி’, சுக்ரீவன் ‘நன்றியுடையவன், சத்தியத்தில் உறுதியானவன்’, ருமை ‘மனமுடைந்தவள், வேதனையுற்றவள், இரங்கத்தக்கவள்’, தாரை ‘வாலியால் உண்டான துயரத்தால் வருந்துபவள்’, அங்கதன் ‘தாய் தந்தையரின் அழிவால்’ வருந்துபவன். இவ்வாறு அடைமொழிகளாலேயே ஒவ்வொருவரின் மரணத்திற்கான காரணம் சுட்டப்படுகிறது. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தின் ஐந்து அடைமொழிகள் — கடுமையான, பயங்கரமான, கூர்மையான, கொடூரமான, புலன்களை எரிக்கும் — ஒரே ஒரு வாக்கியத்தின் கொடுமையைக் காட்டுகின்றன. இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் மூன்று தாய்மாரும் பெயர் சொல்லி நினைவுகூரப்படுகிறார்கள், கைகேயியும்; அவளுடைய புத்திர பாசமும் குறைந்ததல்ல என்பது அனுமனின் கருத்து. முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் சுக்ரீவனின் அரசாட்சியின் குணங்கள் — ஆறுதல் மொழி, கொடை, மதிப்பு — சொல்லப்படுவதால், வானரர்களுக்கு அவன் மீதுள்ள அன்பு காரணத்தோடு காட்டப்படுகிறது. முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் வானரர்கள் விளையாடாமல் இருப்பதும் அழிவின் அறிகுறியே. முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் எல்லாவற்றின் விளைவும் ஒரே வாக்கியத்தில் — இக்ஷ்வாகு குலத்தின் அழிவும் வனவாசிகளின் அழிவும். இவ்வாறு அனுமன் தன் ஒரு சொல்லின் சுமையை இரண்டு வம்சங்களின் மீதும் காண்கிறான்; ஆகவே அவன் திரும்பிச் செல்வது தடுக்கப்பட்டது போலாகிறது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘சமதளத்திலும் கரடுமுரடான இடங்களிலும்’ — இடம் பாராமல் எங்கே வேண்டுமானாலும் விழுவார்கள் என்பது கருத்து. முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் சொல்லப்பட்ட ஆறு மரண வகைகள் துயரத்தின் வெறியைக் குறிக்கின்றன. அனுமனும் ஒரு வானரனே; ஆகவே அவர்களுடைய இயல்பை அவன் நன்கு அறிவான்; அவர்களுடைய பற்று சுக்ரீவனிடம், சுக்ரீவனுடையது ராமனிடம், ராமனுடையது சீதையிடம் — இந்தச் சங்கிலி சீதையைக் காணாததால் முற்றிலும் அறுபடுகிறது. இதன்மூலம் கவிஞர் சீதையைத் தேடுவதன் முக்கியத்துவத்தை ஒரு முழுக் குலத்தின் வாழ்வா சாவா என்ற கேள்வியாக நிலைநிறுத்துகிறார். இருபத்தாறாம் சுலோகத்தில் பரதன், சத்ருக்னன் ஆகியோரின் சகோதர அன்பு நினைவுகூரப்படுகிறது; அயோத்தியா காண்டத்தில் வர்ணிக்கப்பட்ட பரதனின் தியாகத்தை அனுமன் கேள்விப்பட்டிருக்கக்கூடும்.

‘ஆகவே நான் இங்கிருந்து கிஷ்கிந்தை நகருக்குப் போகவே மாட்டேன்; மைதிலி இல்லாமல் சுக்ரீவனைக் காண என்னால் முடியாது. நான் போகாமல் இங்கேயே இருந்தால், தர்மாத்மாக்களும் மகாரதர்களுமான அவ்விருவரும், வேகமுடைய வானரர்களும் நம்பிக்கையோடு உயிரைத் தாங்கியிருப்பார்கள். கையில் கிடைத்ததையே உண்பவனாக, வாயில் நேரே விழுந்ததையே உண்பவனாக, கட்டுப்பாட்டுடன் மரத்தடியில் வாழ்பவனாக நான் வானப்பிரஸ்தனாவேன்; ஜனகன் மகளைக் காணாமல் திரும்பமாட்டேன். அல்லது கிழங்குகளும் பழங்களும் நீரும் மிகுந்த, கடற்கரை நீர்நிலம் சார்ந்த இடத்தில் சிதையை அமைத்து, கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பில் புகுவேன். அல்லது உண்ணாநோன்பிருந்து நுண்ணுடலை உடலிலிருந்து பிரிக்க முயலும் என் உடலைக் காக்கைகளும் காட்டு விலங்குகளும் தின்னும்; இதுவும் முனிவர்கள் கண்ட உயிர்விடும் நெறியே என்பது என் எண்ணம். ஜானகியைக் காணாவிட்டால் முறைப்படி நீரில் புகுவேன். சீதையைக் காணாத எனக்கு, நன்கு வேரூன்றிய, அழகிய, புகழ்மிக்க என் கீர்த்தி மாலை நீண்ட இரவுக்கு அறுந்துபோயிற்று. கட்டுப்பாட்டுடன் மரத்தடியில் வாழும் தவசியாவேன்; கருங்கண்ணுடைய அவளைக் காணாமல் இங்கிருந்து திரும்பமாட்டேன். சீதையைக் கண்டடையாமல் திரும்பினால், எல்லா வானரர்களோடும் அங்கதன் உயிரோடு இருக்கமாட்டான்.’ இங்கே அனுமனின் மனத்தில் நம்பிக்கையிழப்பு உச்சத்தை அடைகிறது — அவனுடைய மாற்றுவழிகள் அனைத்தும் தன்னைத் தியாகம் செய்வதாகவே உள்ளன. ‘ஹஸ்தாதான:’ என்பது கையால் கிடைத்ததையே உண்பவன், ‘முகாதான:’ என்பது வாயால் நேரடியாகப் பற்றியதையே உண்பவன் — இது தவசியின் உணவு நியமம். ‘லிங்கினம் ஸாதயிஷ்யத:’ என்பது — நுண்ணுடலை (லிங்க சரீரத்தை) உடலிலிருந்து பிரிப்பதற்காக உண்ணாநோன்பிருப்பவனுடைய என்பது இந்தி உரை. ‘கீர்த்தி மாலை’ என்ற உருவகத்தால் புகழ் மாலைக்கு ஒப்பிடப்படுகிறது — நன்கு வேரூன்றியதாயினும் அது அறுபட்டது. முப்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘நான் போகவே மாட்டேன்’ என்ற முடிவு உறுதியானது. முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் அவனுடைய தர்க்கம் நுட்பமானது — நான் போகாத வரை நம்பிக்கை உயிரோடிருக்கும்; நம்பிக்கையால் ராம லக்ஷ்மணரும் வானரர்களும் உயிர் வாழ்வார்கள். ஆகவே அவன் திரும்பாமல் இருப்பதும் தலைவனின் நன்மைக்கே. நாற்பதாம், நாற்பத்தைந்தாம் சுலோகங்களில் ‘கட்டுப்பாட்டுடன் மரத்தடியில் வாழ்பவன்’ என்ற சொல் இருமுறை திரும்ப வருவதால், அவனுடைய முடிவு மீண்டும் மீண்டும் உறுதிப்படுத்தப்படுவது குறிக்கப்படுகிறது. நாற்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் நீரில் புகுவது முனிவர்கள் கண்ட உயிர்விடும் நெறி என்று அவன் கருதுகிறான். நாற்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அனுமன் தன் புகழின் இழப்பையும் எண்ணி வருந்துகிறான்; ஆனால் அவனுடைய முதன்மைக் கவலை தன் புகழ் அல்ல, தலைவனின் காரியமே. நாற்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் அங்கதன், வானரர்களின் அழிவு மீண்டும் நினைவுகூரப்படுகிறது — உண்ணாநோன்பிருந்த அவர்கள் அவன் வருகையை எதிர்பார்த்திருக்கிறார்கள் என்ற முந்தைய கதை இங்கே சுட்டப்படுகிறது. நாற்பத்தோராம் சுலோகத்தில் ‘கடற்கரை நீர்நிலம் சார்ந்த இடத்தில்’ — கடற்கரையில் நீர் மிகுந்த பகுதியில்; அங்கே சிதை அமைக்க வேண்டும் என்பது அவனுடைய கற்பனை.

பிறகு அனுமன் மீண்டும் சிந்திக்கிறான்: ‘அழிவில் பல கேடுகள் உள்ளன; உயிரோடிருப்பவன் நன்மையை அடைகிறான்; ஆகவே உயிரைக் காத்துக்கொள்வேன்; உயிரோடிருந்தால் சேர்தல் நிச்சயம்.’ இவ்வாறு பலவகைத் துன்பத்தை மனத்தில் சுமந்த அந்தக் குரங்குகளில் யானை போன்றவன் துயரத்தின் கரையைக் காணவில்லை. பிறகு வீரத்தை மேற்கொண்டு, மனவுறுதியுடைய அவன் சிந்தித்தான்: ‘பெருவலிமையுடைய பத்துத்தலை ராவணனைக் கொல்வேன்; சீதை கவரப்பட்டிருந்தாலும் சரி, அதற்குப் பழிதீர்த்ததாகும். அல்லது இவனைத் தூக்கிக்கொண்டு கடலுக்கு மேலே மேலே சென்று, பசுபதிக்குப் பலிவிலங்கை அர்ப்பணிப்பது போல ராமனுக்குக் காணிக்கையாக்குவேன்.’ இவ்வாறு சீதையைக் கண்டடையாமல் கவலையில் ஆழ்ந்து, தியானத்தாலும் துயரத்தாலும் சூழப்பட்ட மனமுடைய அந்த வானரன் மீண்டும் சிந்தித்தான்: ‘புகழ்மிக்க ராமபத்தினியைக் காணும் வரை இந்த இலங்கையை மீண்டும் மீண்டும் தேடுவேன். சம்பாதியின் சொல்லை நம்பி ராமனை இங்கே அழைத்து வந்தால், மனைவியைக் காணாத ராகவன் வானரர்கள் அனைவரையும் எரித்துவிடுவான். ஆகவே உணவைக் கட்டுப்படுத்தி, புலன்களை அடக்கி இங்கேயே வாழ்வேன்; என் பொருட்டு அந்த மனிதர்களும் வானரர்களும் அழியாதிருக்கட்டும். பெருமரங்கள் நிறைந்த இந்தப் பெரிய அசோகவனம் என்னால் தேடப்படவில்லை; இதற்குள் செல்வேன். வசுக்கள், ருத்ரர்கள், ஆதித்யர்கள், அசுவினிகள் இருவர், மருத்துக்கள் ஆகியோரை வணங்கி, ராக்ஷசர்களின் துயரத்தைப் பெருக்குபவனாக நான் செல்வேன்.’ இங்கே அனுமனின் மனத்தில் நம்பிக்கையிழப்பின் இடத்தில் மனவுறுதி எழுகிறது; இதுவே சர்க்கத்தின் திருப்புமுனை. நாற்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் ஆனது — ‘ததோ விக்ரமமாஸாத்ய’ (பிறகு வீரத்தை மேற்கொண்டு) என்ற அரையடி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘பசுபதிக்குப் பலிவிலங்கை அர்ப்பணிப்பது போல’ என்ற உவமை ராவணனைக் கட்டிக் கொண்டுவருவதை வேள்விப் பலிவிலங்கை அர்ப்பணிப்பது போல வர்ணிக்கிறது. அசோகவனத்தை நினைவுகூர்வது தெய்வத்தால் தூண்டப்பட்டது போல உள்ளது. நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் சர்க்கத்தின் நடுவே அமைந்த நீதிவாக்கியம் — ‘உயிரோடிருப்பவன் நன்மையை அடைகிறான்’. இதனால் அனுமன் தன்னைத் தியாகம் செய்யும் எல்லா வழிகளையும் விலக்கி, உயிரைக் காப்பதைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகத்திலோ அவனுடைய துயரம் இன்னும் கரையற்றதாகவே உள்ளது. பிறகு நாற்பத்தொன்பதாம், ஐம்பதாம் சுலோகங்களில் அவனுடைய வீர உணர்வு விழிக்கிறது — ராவணனைக் கொல்லுதல், ராவணனைக் கட்டிக் கொண்டுசெல்லுதல். ஐம்பத்தோராம் சுலோகத்தில் மீண்டும் கவலை, ஐம்பத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் தேடும் உறுதி. ஐம்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் சம்பாதியின் சொல்லை வைத்து ராமனை அழைத்து வருவதையும் அவன் எண்ணுகிறான்; ஆனால் அதிலும் குற்றம் காண்கிறான் — சீதையைக் காணாத ராமன் சினமுற்று வானரர்களை எரித்துவிடக்கூடும். ஐம்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘உணவைக் கட்டுப்படுத்தி, புலன்களை அடக்கி’ என்று தவசியின் விரதத்தை மேற்கொள்கிறான். ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அசோகவனம் ‘பெரியது, பெருமரங்கள் நிறைந்தது’ என்று வர்ணிக்கப்படுகிறது; ‘இது என்னால் தேடப்படவில்லை’ என்று தன் குறையை ஒப்புக்கொள்வதும் தெரிகிறது. ஐம்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் வசுக்கள், ருத்ரர்கள், ஆதித்யர்கள், அசுவினிகள், மருத்துக்கள் — வேதக் கடவுளர் கணங்கள் — நினைவுகூரப்படுகிறார்கள்; ‘ராக்ஷசர்களின் துயரத்தைப் பெருக்குபவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய எதிர்காலச் செயல் குறிக்கப்படுகிறது. ஐம்பதாம் சுலோகத்தின் ‘பசுபதிக்குப் பலிவிலங்கு போல’ என்ற உவமையில் ராவணன் பலிவிலங்கு, ராமன் பசுபதி போன்றவன் — இதனால் ராமனின் மகிமையும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

‘ராக்ஷசர்களை வென்று, இக்ஷ்வாகு குலத்திற்கு மகிழ்ச்சி தரும் அந்தத் தேவியை, தவசிக்குத் தவப்பயனை அளிப்பது போல, ராமனிடம் ஒப்படைப்பேன்.’ ஒரு கணம் போலத் தியானித்து, கவலையால் கட்டுண்டது போன்ற புலன்களுடைய நீண்ட கைகளையுடைய அனுமன் எழுந்து நின்று பிரார்த்தித்தான்: ‘லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனுக்கும், ஜனகன் மகளான அந்தத் தேவிக்கும் வணக்கம்; ருத்ரன், இந்திரன், யமன், வாயு ஆகியோருக்கும், சந்திரன், அக்னி, மருத்கணங்கள் ஆகியோருக்கும் வணக்கம்.’ சுக்ரீவனையும் வணங்கி, எல்லாத் திசைகளையும் நோக்கி, மாருதி மனத்தால் முன்பே அசோகவனத்திற்குச் சென்று, அடுத்துச் செய்ய வேண்டியதைச் சிந்தித்தான்: ‘எல்லா வகைப் பேணலாலும் சீர்செய்யப்பட்ட அந்தப் புனிதமான வனம் நிச்சயமாக ராக்ஷசர்கள் நிறைந்ததாக இருக்கும்; அங்கே நியமிக்கப்பட்ட காவலர்கள் மரங்களைக் காக்கிறார்கள்; உலகின் உயிராகிய பகவான் வாயுவும் அங்கே அதிகம் அசைக்காமல்தான் வீசுகிறான். ராமனின் காரியத்திற்காகவும் ராவணனின் பார்வையிலிருந்து தப்புவதற்காகவும் நான் என் உடலைச் சுருக்கிக்கொண்டேன். முனிவர் கணங்களோடு கூடிய தேவர்கள் அனைவரும் எனக்கு வெற்றியை அருளட்டும் — சுயம்புவான பிரம்மா, தேவர்கள், தவசிகள், அக்னி, வாயு, வஜ்ராயுதம் தாங்கும் இந்திரன், பாசம் ஏந்திய வருணன், சந்திர சூரியர்கள், அசுவினிகள் இருவர், மருத்துக்கள், எல்லா உயிர்கள், உயிர்களின் தலைவன், வழியில் உலவும் கண்ணுக்குப் புலப்படாத மற்றவர்கள் ஆகியோர். உயர்ந்த மூக்கும், வெண்மையான பற்களும், களங்கமற்ற மேனியும், தூய புன்னகையும், தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும், தெளிந்த சந்திரனுக்கு நிகரான ஒளியும் உடைய அந்த உத்தமியின் முகத்தை நான் எப்போது காண்பேன்? இழிந்தவனும், கீழானவனும், கொடூர உருவினனும், மிகப் பயங்கரமாக அலங்கரித்த வேடம் பூண்டவனுமான ராவணனால் பலவந்தமாக அடக்கப்பட்ட அந்தப் பரிதாபத்துக்குரிய அபலை இன்று எப்படி என் பார்வையில் படுவாள்?’ இறுதி இரண்டு சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்திலும், ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்திலும் அமைந்தவை. ‘ஸம்க்ஷிப்தோயம் மயாத்மா’ (நான் என் உடலைச் சுருக்கிக்கொண்டேன்) — காவலர்கள் தன்னைக் காணாதபடி அனுமன் சிறிய வடிவம் கொண்டான். தேவர்களை வணங்குவது அவனுடைய பணிவையும் சிரத்தையையும் காட்டுகிறது; இது காரியத் தொடக்கத்தில் செய்யும் மங்கள வழிபாடு போன்றது. இறுதியில் சீதையின் முகத்தைக் காணும் ஏக்கமே அவனுடைய எல்லா முயற்சிகளின் இலக்கு. ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் ராமாயணத்தில் மிகப் புகழ்பெற்றது — ‘நமோஸ்து ராமாய ஸலக்ஷ்மணாய’ (லக்ஷ்மணனோடு கூடிய ராமனுக்கு வணக்கம்); வாசகர்கள் இன்றும் காரியத் தொடக்கத்தில் இதை ஓதுகிறார்கள். அறுபதாம் சுலோகத்தில் சுக்ரீவனுக்கும் வணக்கம் — தலைவனை நினைவுகூர்தல். அறுபத்திரண்டாம், அறுபத்து மூன்றாம் சுலோகங்களில் அனுமன் அசோகவனத்தின் காவல் ஏற்பாட்டை முன்கூட்டியே ஊகிக்கிறான் — ராக்ஷசர்களின் மிகுதி, காவலர்கள், மெல்லிய காற்று. இதனால் அவனுடைய விழிப்புணர்வு குறிக்கப்படுகிறது. அறுபத்தைந்தாம் சுலோகம் முதல் அறுபத்தேழாம் சுலோகம் வரை எல்லாத் தேவர்களும் எல்லா உயிர்களும் நினைவுகூரப்படுகிறார்கள் — எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் வெற்றி வேண்டப்படுகிறது. ‘வழியில் உலவும் கண்ணுக்குப் புலப்படாதவர்கள்’ என்ற சொல்லால் வழியில் காணப்படாத தெய்வங்களும் நினைவுகூரப்படுகின்றன. அறுபத்தெட்டாம் சுலோகத்திலுள்ள சீதையின் முக வர்ணனை அனுமனின் சொந்தக் கற்பனையாலும் ராமனின் வர்ணனையைப் பின்பற்றியும் அமைந்தது. அறுபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ராவணனுக்குரிய ‘மிகப் பயங்கரமாக அலங்கரித்த வேடம் பூண்டவன்’ என்ற அடைமொழி ஒரு முரணைக் காட்டுகிறது — பயங்கரமானவன், ஆனால் அலங்கரித்துக்கொண்டவன். ஐம்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘கவலையால் கட்டுண்ட புலன்களுடையவன்’ — கவலையால் புலன்கள் பின்னிக் கட்டப்பட்டவை போல இருந்தும் அவன் ‘எழுந்து நின்றான்’ — இது எழுச்சிச் செயலின் உறுதியான அறிகுறி. அறுபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ராமனின் காரியத்திற்காகவும் ராவணனுக்காகவும்’ — ராமனின் காரியத்திற்காகவும், ராவணனின் பார்வையை ஏமாற்றுவதற்காகவும் அவன் நுண்ணிய வடிவம் கொண்டான் என்பது உரையாசிரியர்களின் விளக்கம். இவ்வாறு சர்க்கம் நம்பிக்கையிழப்பில் தொடங்கி நம்பிக்கையில் முடிகிறது. அறுபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘உயிர்களின் தலைவன்’ — எல்லா உயிர்களுக்கும் அதிபதியான பரமேசுவரன்; அவனுடைய அருளும் வேண்டப்படுகிறது. இதனால் அனுமனின் பக்தி எங்கும் பரந்தது என்பது குறிக்கப்படுகிறது.

ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದು ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಭವನದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಏರಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನೀಲಮಣಿಮಯವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವು ಮೋಡದಂತೆ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಪಿಯು ಮಿಂಚಿನಂತೆ — ಇದೇ ಉಪಮೆಯ ಭಾವ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಸುತ್ತಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕಪಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೀಗೆಂದುಕೊಂಡನು — ‘ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹುಡುಕಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೊಳಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶದ ಕಾಡುಗಳು, ದುರ್ಗಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು — ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಜಾಲಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಗೃಧ್ರರಾಜನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಅವಳು ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ? ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ವಶಳಾಗುವಳೇ? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ.’ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಿಸ್ಮಯ, ಅನಂತರ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಒಂದೆಡೆ, ಸೀತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಅವನ ಚಿಂತೆಯ ಮೂಲ. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಂ ಚರತಾ’ (ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸೇವಾಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಿದ್ದನು, ಪಾನಭೂಮಿ, ಶಯನಗೃಹಗಳು, ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಶ್ರಮ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ನ ಚ ಸಾ ದೃಶ್ಯತೇ ನ ಕಿಮ್’ (ಅವಳು ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸೀತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಸೇವಿಸಳು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ರಾವಣಭವನವಲ್ಲ, ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ದುರ್ಗಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು ಕೂಡ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಈ ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಗೆ ಏನಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಹೆದರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಳು ನಡುದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಆರ್ಯೆಯ ಹೃದಯವು ಭಯದಿಂದ ನಿಂತುಹೋಗಿರಬಹುದು. ರಾವಣನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದಲೂ ಭುಜಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದಲೂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಆ ಆರ್ಯೆ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಾ ಅವಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಅಯ್ಯೋ, ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಈ ನೀಚ ರಾವಣನು ತಿಂದುಹಾಕಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ದುಷ್ಟಭಾವದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಆ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳನ್ನು ತಿಂದಿರಬಹುದು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಆ ದೀನೆ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿರಬಹುದು; “ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹಾ ಅಯೋಧ್ಯೆ” ಎಂದು ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿ ಅವಳು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ರಾವಣನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಅವಳು ಪಂಜರದ ಗಿಳಿಯಂತೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ರೋದಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಜನಕನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ, ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಮಪತ್ನಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಗೆ ವಶಳಾಗುವಳು? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ಎಲ್ಲ ಆಶಂಕೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಬೀಳುವುದು, ಭಯದಿಂದ ಮರಣ, ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಮರಣ, ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವುದು, ವಿಲಾಪದಿಂದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ, ಬಂಧನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಮೇಲಿನ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಾರಿಕಾ’ (ಗಿಳಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧ್ವನಿಯೊಂದೇ ಉಳಿದಿರುವ ಸೀತೆಯ ಕರುಣಾಜನಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಅವಳ ಶೀಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಆಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು. ಈ ಆಶಂಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಪ್ರಯಾಣಮಾರ್ಗ, ಆಕಾಶ, ಸಾಗರ, ರಾವಣನ ಬಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯ — ಇವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ರಾಮಬಾಣೇಭ್ಯೋ ಬಿಭ್ಯತಃ’ (ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಹೆದರಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಅವಸರದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧನಿಷೇವಿತೇ ಪಥಿ’ (ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಊರುವೇಗೇನ ಭುಜಾಭ್ಯಾಂ ಪೀಡಿತೇನ’ (ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದಲೂ ಭುಜಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೂರತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಂತೀ ಶೀಲಮಾತ್ಮನಃ’ (ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಕಾರಣ — ಶೀಲರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾವಣನು ತಿಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ‘ದುಷ್ಟಭಾವಾಭಿಃ’ (ದುಷ್ಟಭಾವದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯ ‘ಅದುಷ್ಟಾ’ (ನಿರ್ದೋಷಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಯೋಚನೆ ರಾಮನ ಮುಖವೇ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಗತಭಾಷಣ; ಹೊರಗೆ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿಯು ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ನಾಟಕೀಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನೂ ಅವನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆಶಂಕೆಗಳ ಸರಣಿಗೆ ತಡೆ — ಕುಲ, ಪತಿ, ಸೌಂದರ್ಯ ಇವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ನಾಶವಾದಳೋ, ಕಾಣೆಯಾದಳೋ, ಸತ್ತಳೋ — ಇದನ್ನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ತಿಳಿಸಿದರೆ ದೋಷ, ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೂ ದೋಷ; ಹಾಗಾದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನನಗೆ ಇದು ವಿಷಮವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಕಾರ್ಯವು ಹೀಗಾಗಿರುವಾಗ ಸಮಯೋಚಿತವೂ ಸಮರ್ಥವೂ ಆದುದು ಯಾವುದು ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ಆಗ ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇನು? ನನ್ನ ಈ ಸಾಗರಲಂಘನ, ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ರಾಕ್ಷಸರ ದರ್ಶನ — ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿದ ನನಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೂ ನೆರೆದ ವಾನರರೂ ಆ ದಶರಥಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಏನು ಹೇಳುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಕಟ ಬರಬಹುದು; ಮೌನವಾಗಿರುವುದು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ವಂಚನೆಯಾದೀತು. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ಕ್ಷಮಂ ಚ’ (ಸಮಯೋಚಿತವೂ ಸಮರ್ಥವೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ವಿವೇಕಿಯಾದ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಕಾಲೋಚಿತವೂ ಸಮರ್ಥವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ‘ಪುರುಷಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೂತನ ಕರ್ಮ ಕೇವಲ ಹೋಗಿಬರುವುದಲ್ಲ, ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ನಿವೇದ್ಯಮಾನೇ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದ್ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದನಿವೇದನೇ’ (ತಿಳಿಸಿದರೆ ದೋಷ, ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೂ ದೋಷ) ಎಂಬ ಪಂಕ್ತಿ ದ್ವಂದ್ವಸ್ಥಿತಿಯ ಸೂಕ್ತಿಯಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ದೂತನು ಏನು ಹೇಳಬೇಕು — ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನೋ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಅಸತ್ಯವನ್ನೋ? ಹನುಮಂತನು ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ‘ವ್ಯರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ, ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಾಗಿಯೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಕ್ತೃವಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕವಿಯು ತಾನೇ ಹನುಮಂತನ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಗತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ “ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವನು. ಸೀತೆಯ ಕುರಿತಾದ ಕಠೋರವೂ ದಾರುಣವೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಕ್ರೂರವೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತಹುದೂ ಆದ ದುರ್ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಬದುಕುಳಿಯನು. ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ಮರಣದತ್ತ ಮನಸ್ಸು ಹರಿದಿರುವ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತನಾದ ಮೇಧಾವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಬದುಕುಳಿಯನು. ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಸಾಯುವನು; ಭರತನು ಸತ್ತುದನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬದುಕುಳಿಯನು. ಮಕ್ಕಳು ಸತ್ತುದನ್ನು ಕಂಡು ತಾಯಂದಿರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿಯರೂ ಬದುಕುಳಿಯರು. ಕೃತಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವನು; ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ದುಃಖಿತ ರುಮೆಯೂ; ವಾಲಿಯ ಮರಣದ ದುಃಖದಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕೃಶಳಾದ ರಾಣಿ ತಾರೆಯೂ ಬದುಕುಳಿಯಳು. ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ನಾಶದಿಂದಲೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಕಟದಿಂದಲೂ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವನು. ಒಡೆಯನ ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವನವಾಸಿಗಳು ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ತಲೆ ಚಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕಪಿನಾಥನ ಸಾಂತ್ವನದಿಂದಲೂ ದಾನದಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮಾನದಿಂದಲೂ ಲಾಲಿತರಾದ ವಾನರರು ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವರು. ಅವರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಟವಾಡರು; ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗಳಿಂದ ಸಮ-ವಿಷಮ ನೆಲಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವರು; ವಿಷ, ನೇಣು, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಉಪವಾಸ, ಶಸ್ತ್ರ — ಇವುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವರು. ನಾನು ಹೋದರೆ ಘೋರವಾದ ರೋದನವಾಗುವುದು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ನಾಶ, ವನವಾಸಿಗಳ ನಾಶ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸರಪಳಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರವರೆಗೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮರಣಕ್ಕೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ, ಪುತ್ರಶೋಕ, ಮೈತ್ರಿ, ಪತಿಶೋಕ, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ನಾಶ, ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜೀವನವು ಎಲ್ಲರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಆಧಾರ. ವಾನರರ ಮರಣದ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೀಳುವುದು, ವಿಷ, ನೇಣು, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಉಪವಾಸ, ಶಸ್ತ್ರ; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಲ್ಪನೆ ಹನುಮಂತನ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಗೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿರುವ ಸ್ನೇಹದ ಆಳದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಕವಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಅದರ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣ ‘ಭೃಶಾನುರಕ್ತಃ ಮೇಧಾವೀ’ (ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತನಾದ ಮೇಧಾವಿ), ಸುಗ್ರೀವ ‘ಕೃತಜ್ಞಃ ಸತ್ಯಸಂಧಃ’ (ಕೃತಜ್ಞ, ಸತ್ಯಸಂಧ), ರುಮೆ ‘ದುರ್ಮನಾಃ ವ್ಯಥಿತಾ ದೀನಾ’ (ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕಳು, ವ್ಯಥಿತೆ, ದೀನೆ), ತಾರೆ ‘ವಾಲಿಜೇನ ದುಃಖೇನ ಪೀಡಿತಾ’ (ವಾಲಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತೆ), ಅಂಗದ ‘ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರ್ವಿನಾಶೇನ’ (ತಾಯಿತಂದೆಯರ ನಾಶದಿಂದ) ಪೀಡಿತನು. ಹೀಗೆ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮರಣದ ಕಾರಣ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಕಠೋರ, ದಾರುಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಕ್ರೂರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತಹುದು — ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ; ಅವಳಲ್ಲಿಯೂ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಮತ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ಗುಣಗಳು — ಸಾಂತ್ವನ, ದಾನ, ಸಮ್ಮಾನ — ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದರಿಂದ ವಾನರರಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹ ಸಕಾರಣವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಆಟದ ಅಭಾವವೂ ನಾಶದ ಲಕ್ಷಣ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಪರಿಣಾಮ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಮತ್ತು ವನವಾಸಿಗಳ ನಾಶ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಒಂದು ಮಾತಿನ ಭಾರವನ್ನು ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ನಿಷಿದ್ಧವೆಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಮೇಷು ವಿಷಮೇಷು ಚ’ (ಸಮ-ವಿಷಮ ನೆಲಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು — ಸ್ಥಳದ ವಿವೇಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ಬೀಳುವರು ಎಂಬ ಭಾವ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮರಣದ ಆರು ಬಗೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವು ಶೋಕದ ಉನ್ಮಾದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನು ತಾನೂ ವಾನರನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು; ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನದು ರಾಮನಲ್ಲಿ, ರಾಮನದು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ — ಈ ಸರಪಳಿ ಸೀತೆ ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಡೀ ಕುಲದ ಜೀವನ್ಮರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಭರತನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿರಬಹುದು.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾನಗರಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಮೈಥಿಲಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ನಾನು ಹೋಗದೆ ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಮಹಾರಥರೂ ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರೂ ಆಶೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುದನ್ನೂ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದುದನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನಪ್ರಸ್ಥನಾಗುತ್ತೇನೆ; ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರು ಇರುವ ಸಾಗರತೀರದ ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಲಿಂಗಶರೀರವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ತೊಡಗಿರುವ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕಾಗೆಗಳೂ ಕಾಡುಮೃಗಗಳೂ ತಿನ್ನಲಿ; ಇದೂ ಋಷಿಗಳು ಕಂಡ ನಿರ್ಯಾಣವೇ ಎಂದು ನನ್ನ ಮತಿ. ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜಲಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ನನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಬೇರುಳ್ಳ, ಸುಂದರವಾದ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕೀರ್ತಿಮಾಲೆಯು ದೀರ್ಘರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಮುರಿದುಹೋಗಿದೆ. ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಾಪಸನಾಗುತ್ತೇನೆ; ಆ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಅಂಗದನೂ ಬದುಕುಳಿಯನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ವಿಕಲ್ಪಗಳೂ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ರೂಪದವು. ‘ಹಸ್ತಾದಾನಃ’ ಎಂದರೆ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವವನು, ‘ಮುಖಾದಾನಃ’ ಎಂದರೆ ಬಾಯಿಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವವನು — ಇದು ತಪಸ್ವಿಯ ಆಹಾರನಿಯಮ. ‘ಲಿಂಗಿನಂ ಸಾಧಯಿಷ್ಯತಃ’ ಎಂದರೆ ಲಿಂಗಶರೀರವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವನ — ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ. ಕೀರ್ತಿಮಾಲೆ ಎಂಬ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೂಮಾಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಳ್ಳೆಯ ಬೇರುಳ್ಳುದಾದರೂ ಅದು ಕಡಿದುಹೋಯಿತು. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಹಂ ನೈವ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢವಾದುದು. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ನಾನು ಹೋಗದಿರುವವರೆಗೆ ಆಶೆ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆಶೆಯಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ವಾನರರೂ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗದಿರುವುದೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತೋ ವೃಕ್ಷಮೂಲಿಕಃ’ (ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೃಢಪಡಿಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಜಲಪ್ರವೇಶವು ಋಷಿಗಳು ಕಂಡ ನಿರ್ಯಾಣ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಹಾನಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನಾಶ ಮತ್ತೆ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಿದ್ದ ಅವರು ಅವನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಾಗರಾನೂಪಜೇ ದೇಶೇ’ ಎಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಜಲಮಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ; ಅಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಕಲ್ಪನೆ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿವೆ; ಬದುಕಿರುವವನು ಒಳಿತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಮಿಲನವು ಖಚಿತ.’ ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಶೋಕದ ದಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ಸೀತೆ ಅಪಹೃತಳಾದಳು ನಿಜ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗುವುದು. ಅಥವಾ ಇವನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಸಾಗಿ, ಪಶುಪತಿಗೆ ಪಶುವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಧ್ಯಾನ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ವಾನರನು ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದರೆ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣದ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿಯಾನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ನಿಯತಾಹಾರಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ನರರೂ ವಾನರರೂ ನಾಶವಾಗದಿರಲಿ. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳಿರುವ ಈ ವಿಶಾಲ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಹುಡುಕಿಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಸುಗಳಿಗೂ ರುದ್ರರಿಗೂ ಆದಿತ್ಯರಿಗೂ ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮರುತ್ತುಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ತಿರುವುಬಿಂದು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿದೆ — ‘ತತೋ ವಿಕ್ರಮಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಅನಂತರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಪಶುಂ ಪಶುಪತೇರಿವ’ (ಪಶುಪತಿಗೆ ಪಶುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಬಂಧನವನ್ನು ಯಜ್ಞಪಶುವಿನ ಸಮರ್ಪಣೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ದೈವಪ್ರೇರಿತವೆಂಬಂತಿದೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸರ್ಗದ ನಡುವಿನ ನೀತಿವಾಕ್ಯ — ‘ಜೀವನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಭದ್ರಕಮ್’ (ಬದುಕಿರುವವನು ಒಳಿತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ). ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಎಲ್ಲ ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಶೋಕ ಇನ್ನೂ ಅಪಾರ. ಅನಂತರ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ವೀರಭಾವ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣವಧೆ, ರಾವಣನ ಬಂಧನ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ, ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುವ ಸಂಕಲ್ಪ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಸುಡಬಹುದು. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಾಹಾರಃ ನಿಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ನಿಯತಾಹಾರಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿ) ಎಂದು ತಪಸ್ವಿಯ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ‘ಮಹತೀ ಮಹಾದ್ರುಮಾ’ (ವಿಶಾಲವಾದ, ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳುಳ್ಳ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ನಹೀಯಂ ವಿಚಿತಾ ಮಯಾ’ (ಇದನ್ನು ನಾನು ಹುಡುಕಿಲ್ಲ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಲೋಪವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು — ವೈದಿಕ ದೇವಗಣಗಳು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಶೋಕವರ್ಧನಃ’ (ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಶುಂ ಪಶುಪತೇರಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪಶು, ರಾಮನು ಪಶುಪತಿಯಂತೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯೂ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ.

‘ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಕ್ಕೆ ಆನಂದ ನೀಡುವ ದೇವಿಯನ್ನು, ತಪಸ್ವಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ ಇದ್ದು, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹು ಹನುಮಂತನು ಎದ್ದುನಿಂತು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೂ, ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ದೇವಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ; ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವಾಯುಗಳಿಗೂ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಮರುದ್ಗಣಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ.’ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಮಾರುತಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮೊದಲು ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪವಿತ್ರ ವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಮಂದಿ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾವಲುಗಾರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಾಯುವೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ರಭಸದಿಂದ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಂಚಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ — ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ದೇವತೆಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಪುರುಹೂತ ಇಂದ್ರ, ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ವರುಣ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು, ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು, ಭೂತಗಳ ಪ್ರಭುವಾದವನು, ಮತ್ತು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣದೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ದೇವತೆಗಳು. ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನ, ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಕಾಂತಿಯ ಆ ಆರ್ಯೆಯ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಯಾವಾಗ ಕಾಣುವೆನೋ? ನೀಚನೂ ಹೀನನೂ ಕ್ರೂರಮೂರ್ತಿಯೂ ಅತಿ ಭೀಕರವಾದರೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೂ ಆದ ರಾವಣನ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಆ ಅಬಲೆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಇಂದು ಹೇಗೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದಾಳು?’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ, ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದು ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತೋಽಯಂ ಮಯಾಽಽತ್ಮಾ’ (ನಾನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ) ಎಂದರೆ — ಕಾವಲುಗಾರರು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಸಣ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು ಅವನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಕಾರ್ಯಾರಂಭದ ಮಂಗಳಾಚರಣೆಯಂತಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲವೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಗುರಿ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ನಮೋಽಸ್ತು ರಾಮಾಯ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಾಯ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ); ಓದುಗರು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ಮರಣೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಕಾವಲುಗಾರರು, ಮಂದವಾದ ಗಾಳಿ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೈದರಿಂದ ಅರವತ್ತೇಳರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಸ್ಮರಣೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೃಷ್ಟಾಃ ಪಥಿ ಗೋಚರಾಃ’ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣದೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗೋಚರರಾಗಿರುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮುಖದ ವರ್ಣನೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಂತ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಲೂ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೂ ಇದೆ. ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ‘ಸುದಾರುಣಾಲಂಕೃತವೇಷಧಾರೀ’ (ಅತಿ ಭೀಕರನಾದರೂ ಅಲಂಕೃತ ವೇಷಧಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭೀಷಣ, ಆದರೂ ಅಲಂಕೃತ. ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಚಿಂತಾವಿಗ್ರಥಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂದರೆ — ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೆಣೆದು ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಂತಿದ್ದರೂ ಅವನು ‘ಉದತಿಷ್ಠತ್’ (ಎದ್ದುನಿಂತನು) — ಇದು ಮೇಲೇಳುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ದೃಢವಾದ ಸಂಕೇತ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಾರ್ಥೇ ರಾವಣಸ್ಯ ಚ’ ಎಂದರೆ — ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಂಚಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಿಯಾದನು ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಆಶೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಾಂ ಚೈವ ಯಃ ಪ್ರಭುಃ’ (ಭೂತಗಳ ಪ್ರಭುವಾದವನು) ಎಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರ; ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

വിമാനത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയ വാനരയൂഥപനായ ഹനുമാൻ രാവണഭവനത്തിന്റെ കോട്ടമതിലിൽ കയറി; അവിടെ വേഗത്തിൽ അങ്ങുമിങ്ങും സഞ്ചരിച്ച അവൻ മേഘങ്ങൾക്കിടയിലെ മിന്നൽപോലെ ശോഭിച്ചു. നീലമണിമയമായ കോട്ടമതിൽ മേഘംപോലെയും സ്വർണവർണനായ കപി മിന്നൽപോലെയും — ഇതാണ് ഉപമയുടെ ഭാവം എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ കുറിപ്പുണ്ട്. പിന്നെ രാവണന്റെ എല്ലാ ഭവനങ്ങളും വീണ്ടും ചുറ്റിനടന്നിട്ടും ജാനകിയെ കാണാതെ കപി മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യാനായി ഞാൻ ലങ്ക ഏറെക്കുറെ മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു; എന്നിട്ടും സർവാംഗസുന്ദരിയായ വൈദേഹിയെ കാണുന്നില്ല. ചെറുകുളങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, സരസ്സുകൾ, അരുവികൾ, നദികൾ, ജലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങൾ, ദുർഗങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ — ഭൂമി മുഴുവൻ ഇളക്കിമറിച്ചു; എന്നിട്ടും ജാനകിയെ കാണുന്നില്ല. ഗൃധ്രരാജനായ സമ്പാതി സീത രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽത്തന്നെയുണ്ട് എന്നു പറഞ്ഞു; എന്നിട്ടും അവളെ എന്തുകൊണ്ടു കാണുന്നില്ല? ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളാണെങ്കിലും ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി നിസ്സഹായയായി രാവണനെ സമീപിക്കുമോ? ഒരിക്കലുമില്ല.’ അഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ ആദ്യം വിസ്മയവും പിന്നെ സന്ദേഹവും ഉദിക്കുന്നു; സമ്പാതിയുടെ വാക്ക് കള്ളമാവില്ല എന്ന വിശ്വാസവും സീതയെ കാണുന്നില്ല എന്ന പ്രത്യക്ഷാനുഭവവും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വിരോധമാണ് അവന്റെ ചിന്തയുടെ മൂലം. ‘രാമസ്യ പ്രിയം ചരതാ’ (രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്ന പദം അവന്റെ സേവാഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ അന്തഃപുരം മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു, പാനശാലയും ശയനഗൃഹങ്ങളും ഭൂഗർഭഗൃഹങ്ങളും കണ്ടു; എന്നാൽ സീത അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇവിടെ അവന്റെ അധ്വാനം ഇരട്ടിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ന ച സാ ദൃശ്യതേ ന കിം’ (അവളെ കാണുന്നില്ലല്ലോ, എന്തുകൊണ്ട്) എന്ന ചോദ്യം അവന്റെ ആശ്ചര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ചോദ്യംതന്നെ ഉത്തരം വഹിക്കുന്നു — ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടാലും സീത സ്വേച്ഛയാ രാവണനെ സേവിക്കുകയില്ല. നാലും അഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — രാവണഭവനം മാത്രമല്ല, നഗരത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള ജലാശയങ്ങളും വനങ്ങളും ദുർഗങ്ങളും പർവതങ്ങളും. ‘ഈ നഗരത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും പറയുന്നു.

പിന്നെ ഹനുമാൻ സീതയ്ക്ക് എന്തു സംഭവിച്ചിരിക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് പലവിധത്തിൽ ഊഹിക്കുന്നു — ‘രാമബാണങ്ങളെ ഭയന്ന് സീതയെയുംകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ പറന്നുയർന്ന രാക്ഷസന്റെ കൈയിൽനിന്ന് അവൾ ഇടയ്ക്കുവച്ചു വീണുപോയിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുമ്പോൾ സാഗരം കണ്ട് ഭയത്താൽ ആ ആര്യയുടെ ഹൃദയം നിലച്ചുപോയിരിക്കാം. രാവണന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്താലും കൈകളുടെ ഞെരുക്കത്താലും വിശാലാക്ഷിയായ ആര്യ ജീവൻ വെടിഞ്ഞിരിക്കാം. സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ മുകളിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ അവന്റെ കൈയിൽ പിടഞ്ഞ അവൾ സമുദ്രത്തിൽ വീണിരിക്കാം. അയ്യോ, തന്റെ ശീലം കാത്തുകൊണ്ട്, ബന്ധുക്കളാരുമില്ലാത്ത തപസ്വിനിയായ സീതയെ നീചനായ ഈ രാവണൻ ഭക്ഷിച്ചിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ദുഷ്ടഭാവമുള്ള രാക്ഷസേന്ദ്രപത്നിമാർ നിർദോഷയായ ആ കരിങ്കണ്ണിയെ ഭക്ഷിച്ചിരിക്കും. പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യവും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളതുമായ രാമന്റെ മുഖം ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ആ ദീന മരണമടഞ്ഞിരിക്കാം; “ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഹാ അയോധ്യേ” എന്ന് ഏറെ വിലപിച്ച് അവൾ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ ഒളിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവൾ കൂട്ടിലടച്ച മൈനയെപ്പോലെ വല്ലാതെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ജനകകുലത്തിൽ ജനിച്ച, രാമപത്നിയായ, സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ള, കരിങ്കൂവളയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അവൾ രാവണന്റെ വശത്തേക്ക് എങ്ങനെ പോകും? ഒരിക്കലുമില്ല.’ ഈ ആശങ്കകളെല്ലാം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — വീഴ്ച, ഭയത്താലുള്ള മരണം, ഞെരുക്കത്താലുള്ള മരണം, ഭക്ഷിക്കപ്പെടൽ, വിലാപത്താലുള്ള പ്രാണത്യാഗം, ബന്ധനം. ഒടുവിലാകട്ടെ സീതയുടെ ശീലത്തിലുള്ള ദൃഢവിശ്വാസം മാത്രമാണ് അവന്റെ മനസ്സിൽ സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നത്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാരിക’ (മൈന) എന്ന ഉപമ, ബന്ധനത്തിൽ വാക്കു മാത്രം ശേഷിച്ച സീതയുടെ കരുണമായ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു; പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ കുലത്തിന്റെ ഗൗരവം അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ പ്രമാണമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആശങ്കിക്കുന്നു, എന്നാൽ സീതയുടെ ചാരിത്ര്യത്തിൽ ഒരിക്കലും ശങ്കിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്. ഈ ആശങ്കകളിൽ ഹനുമാന്റെ കൽപ്പനാശക്തിയും കാണാം — രാവണന്റെ ഗമനമാർഗം, ആകാശം, സാഗരം, രാവണന്റെ ബലം, രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൗര്യം എന്നിവ അവൻ ക്രമത്തിൽ ഓർക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രാമബാണങ്ങളെ ഭയന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ ഭയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ വേഗം ഓടിപ്പോയി. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന പാത’ എന്ന് ആകാശമാർഗം പറയുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തുടകളുടെ വേഗത്താലും കൈകളുടെ ഞെരുക്കത്താലും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സീതയുടെ കോമളതയും രാവണന്റെ ക്രൂരതയും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷന്തീ ശീലമാത്മനഃ’ (തന്റെ ശീലം കാക്കുന്നവൾ) എന്നതാണ് കാരണം — ശീലരക്ഷയിൽ ദൃഢയായ അവളെ ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ ഭക്ഷിച്ചിരിക്കാം എന്നു ഭാവം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസിമാരുടെ ‘ദുഷ്ടഭാവാഭിഃ’ (ദുഷ്ടഭാവമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണം സീതയുടെ ‘അദുഷ്ടാ’ (നിർദോഷ) എന്ന വിശേഷണത്തോടു വിരുദ്ധമായി നിൽക്കുന്നു. പതിമൂന്നും പതിനാലും ശ്ലോകങ്ങളിൽ സീതയുടെ അന്ത്യചിന്ത രാമന്റെ മുഖംതന്നെയാണ് എന്നു സങ്കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം ഹനുമാന്റെ മനസ്സിലെ സ്വഗതഭാഷണമാണ്; പുറമേ അവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല. കവി അവന്റെ ചിന്ത നാടകീയമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരനും അവന്റെ വ്യാകുലത അനുഭവിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകം ആശങ്കാപരമ്പരയെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — കുലവും പതിയും സൗന്ദര്യവും ഓർത്ത് ഹനുമാൻ താൻതന്നെ തന്റെ അവസാനത്തെ ആശങ്കയെ നിരാകരിക്കുന്നു.

‘ജനകപുത്രി നശിച്ചുപോയി, അല്ലെങ്കിൽ കാണാതായി, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചു — ഇതു പ്രിയഭാര്യയുള്ള രാമനോടു പറയുന്നത് ഉചിതമല്ല. പറഞ്ഞാൽ ദോഷമുണ്ടാകും, പറയാതിരുന്നാലും ദോഷമുണ്ടാകും; എന്തു ചെയ്യണം? എനിക്ക് ഇതു വിഷമമായി തോന്നുന്നു.’ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ കാലോചിതവും ഉചിതവുമായത് എന്തായിരിക്കും എന്ന് ഹനുമാൻ വീണ്ടും ആലോചിക്കുന്നു. ‘സീതയെ കാണാതെ ഇവിടെനിന്നു വാനരേന്ദ്രന്റെ നഗരിയിലേക്കു ഞാൻ പോയാൽ, പിന്നെ എന്റെ പുരുഷാർഥം എന്താകും? എന്റെ ഈ സാഗരലംഘനവും ലങ്കാപ്രവേശവും രാക്ഷസദർശനവും എല്ലാം വ്യർഥമാകും. കിഷ്കിന്ധയിൽ ചെന്നെത്തുന്ന എന്നോട് സുഗ്രീവനോ ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാരോ ആ ദശരഥപുത്രന്മാരോ എന്തു പറയും?’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ധർമസങ്കടം സ്പഷ്ടമാണ് — സത്യം പറയണം, എന്നാൽ ആ സത്യത്താൽ രാമന്റെ പ്രാണൻ അപകടത്തിലാകും; മൗനമാകട്ടെ സ്വാമിയെ വഞ്ചിക്കലാകും. ‘പ്രാപ്തകാലം ക്ഷമം ച’ (കാലോചിതവും ഉചിതവും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ വിവേകിയായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാലത്തിനു യോജിച്ചതും സാധ്യമായതുമായ കാര്യമാണ് ചിന്തിക്കേണ്ടത്. ‘പുരുഷാർഥം’ എന്നതിനാൽ അവൻ തന്റെ അധ്വാനത്തിൽ സാർഥകത കാണുന്നില്ല. ദൂതന്റെ കർമം വെറും പോക്കുവരവല്ല, പ്രയോജനസിദ്ധിയാണ് എന്നാണ് അവന്റെ മതം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിവേദ്യമാനേ ദോഷഃ സ്യാദ് ദോഷഃ സ്യാദനിവേദനേ’ (പറഞ്ഞാലും ദോഷം, പറയാതിരുന്നാലും ദോഷം) എന്ന വരി ദ്വിധാഭാവത്തിന്റെ സൂക്തിയായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ദൂതൻ എന്തു പറയണം — അപ്രിയമായ സത്യമോ, പ്രിയമായ അസത്യമോ? ഹനുമാൻ രണ്ടിലും ദോഷം കാണുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ സമുദ്രലംഘനം മുതലായ എല്ലാ കർമങ്ങളും ‘വ്യർഥം’ എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും ചോദ്യങ്ങൾ അവൻ മുൻകൂട്ടി കാണുന്നു; അവന്റെ മനസ്സിൽ ലജ്ജയും ഉദിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം വക്താവിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കവി സ്വയം ഹനുമാന്റെ വിചാരം വർണിക്കുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും ഹനുമാന്റെ സ്വഗതം ആരംഭിക്കുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തുചെന്ന് “ഞാൻ സീതയെ കണ്ടില്ല” എന്ന പരുഷവാക്കു പറഞ്ഞാൽ, അവൻ ജീവൻ വെടിയും. സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള പരുഷവും ദാരുണവും തീക്ഷ്ണവും ക്രൂരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നതുമായ ആ ദുർവാക്യം കേട്ടാൽ അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. കഷ്ടത്തിലായി മരണത്തിലേക്കു മനസ്സു തിരിഞ്ഞ അവനെ കണ്ടാൽ, അവനിൽ അത്യധികം അനുരക്തനായ മേധാവി ലക്ഷ്മണനും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും നശിച്ചു എന്നു കേട്ടാൽ ഭരതൻ മരിക്കും; ഭരതൻ മരിച്ചതു കണ്ടാൽ ശത്രുഘ്നൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. പുത്രന്മാർ മരിച്ചതു കണ്ടാൽ കൗസല്യ, സുമിത്ര, കൈകേയി എന്നീ അമ്മമാരും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. കൃതജ്ഞനും സത്യസന്ധനുമായ സുഗ്രീവൻ രാമനെ ആ നിലയിൽ കണ്ടാൽ ജീവൻ വെടിയും; ഭർത്താവിന്റെ ശോകത്താൽ പീഡിതയായ ദുഃഖിതയായ രുമയും; ബാലിയുടെ മരണദുഃഖത്താൽ മുമ്പേ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന താരാരാജ്ഞിയും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. മാതാപിതാക്കളുടെ വിനാശത്താലും സുഗ്രീവന്റെ ദുരന്തത്താലും കുമാരനായ അംഗദനും ജീവൻ വെടിയും. സ്വാമിയുടെ ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന വനവാസികൾ കൈപ്പടംകൊണ്ടും മുഷ്ടികൊണ്ടും തലയിൽ അടിക്കും. കപിനാഥൻ സാന്ത്വനംകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും മാനംകൊണ്ടും ലാളിച്ച വാനരന്മാർ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. അവർ ഇനി വനങ്ങളിലോ ശൈലങ്ങളിലോ ഗുഹകളിലോ കളിക്കുകയില്ല; മക്കളോടും ഭാര്യമാരോടും മന്ത്രിമാരോടുംകൂടി അവർ പർവതശിഖരങ്ങളിൽനിന്നു സമനിലങ്ങളിലും ദുർഘടസ്ഥലങ്ങളിലും ചാടിവീഴും; വിഷം, കെട്ടിത്തൂങ്ങൽ, അഗ്നിപ്രവേശം, ഉപവാസം, ആയുധം — ഇവയെ ആശ്രയിക്കും. ഞാൻ ചെന്നാൽ ഘോരമായ നിലവിളി ഉയരും — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ നാശവും വനവാസികളുടെ നാശവും.’ ഇവിടെ കവി ഒരു വാക്യത്തിന്റെ പരിണാമം ഒരു ചങ്ങലപോലെ കാണിക്കുന്നു — രാമനിൽ തുടങ്ങി എല്ലാ വാനരന്മാരും വരെ. ഓരോരുത്തരുടെയും മരണത്തിന്റെ കാരണം വേറെവേറെ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — സഹോദരസ്നേഹം, പുത്രശോകം, മൈത്രി, ഭർതൃശോകം, മാതാപിതാക്കളുടെ നാശം, സ്വാമിഭക്തി. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ജീവനാണ് എല്ലാവരുടെയും ജീവന്റെ ആധാരം. വാനരന്മാരുടെ മരണരീതികളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വീഴ്ച, വിഷം, കെട്ടിത്തൂങ്ങൽ, അഗ്നിപ്രവേശം, ഉപവാസം, ആയുധം; അതിനാൽ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം പ്രകടമാകുന്നു. ഈ കൽപ്പന ഹനുമാന്റെ അതിശയോക്തിയല്ല, സ്വാമിയോട് എല്ലാവർക്കുമുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ആഴത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരമാണ്. കവി ഓരോ കഥാപാത്രത്തെയും അവരുടെ സ്വഭാവത്തോടൊപ്പം ഓർക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ ‘അത്യധികം അനുരക്തനും മേധാവിയും’, സുഗ്രീവൻ ‘കൃതജ്ഞനും സത്യസന്ധനും’, രുമ ‘ദുഃഖിതയും വ്യഥിതയും ദീനയും’, താര ‘ബാലിയുടെ മരണദുഃഖത്താൽ പീഡിത’, അംഗദൻ ‘മാതാപിതാക്കളുടെ വിനാശത്താൽ’ പീഡിതൻ. ഇങ്ങനെ വിശേഷണങ്ങളാൽത്തന്നെ ഓരോരുത്തരുടെയും മരണകാരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങൾ — പരുഷം, ദാരുണം, തീക്ഷ്ണം, ക്രൂരം, ഇന്ദ്രിയതാപനം — ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് അമ്മമാരെയും പേരെടുത്ത് ഓർക്കുന്നു, കൈകേയിയെയും; അവളുടെ പുത്രസ്നേഹവും കുറവല്ല എന്നാണ് ഹനുമാന്റെ മതം. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യഭരണത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ — സാന്ത്വനം, ദാനം, മാനം — പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർക്ക് അവനോടുള്ള സ്നേഹം കാരണസഹിതം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ കളിയില്ലായ്മയും നാശത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും പരിണാമം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെയും വനവാസികളുടെയും നാശം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഒരൊറ്റ വാക്കിന്റെ ഭാരം രണ്ടു വംശങ്ങളുടെമേൽ കാണുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ മടക്കയാത്ര നിഷിദ്ധമായതുപോലെയാണ്. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സമേഷു വിഷമേഷു ച’ (സമനിലങ്ങളിലും ദുർഘടസ്ഥലങ്ങളിലും) — സ്ഥലവിവേചനമില്ലാതെ എവിടെയെങ്കിലും വീഴും എന്നു ഭാവം. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ മരണത്തിന്റെ ആറു വിധങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവ ശോകത്തിന്റെ ഉന്മാദത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സ്വയം ഒരു വാനരനാണ്; അതിനാൽ അവരുടെ സ്വഭാവം അവൻ നന്നായി അറിയുന്നു; അവരുടെ നിഷ്ഠ സുഗ്രീവനിൽ, സുഗ്രീവന്റേത് രാമനിൽ, രാമന്റേത് സീതയിൽ — ഈ ചങ്ങല സീതയെ കാണാതിരിക്കുന്നതോടെ പൂർണമായി അറ്റുപോകുന്നു. ഇതിനാൽ കവി സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെ കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ ജീവന്മരണപ്രശ്നമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും സഹോദരസ്നേഹം ഓർക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ച ഭരതന്റെ ത്യാഗം ഹനുമാൻ കേട്ടിരിക്കണം.

‘അതിനാൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു കിഷ്കിന്ധാനഗരിയിലേക്കു പോവുകയേയില്ല; മൈഥിലിയില്ലാതെ സുഗ്രീവനെ കാണാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല. ഞാൻ പോകാതെ ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുമ്പോൾ ധർമാത്മാക്കളും മഹാരഥന്മാരുമായ ആ രണ്ടുപേരും വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരും ആശയോടെ പ്രാണൻ നിലനിർത്തും. കൈയിൽ വന്നുവീഴുന്നതും വായിൽ നേരിട്ടു കിട്ടുന്നതും മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, നിയമനിഷ്ഠനായി, വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ കഴിയുന്ന വാനപ്രസ്ഥനായി ഞാൻ ജീവിക്കും; ജനകപുത്രിയെ കാണാതെ മടങ്ങിപ്പോവുകയില്ല. അല്ലെങ്കിൽ കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും ജലവും ധാരാളമുള്ള സമുദ്രതീരത്തിലെ ജലപ്രായമായ പ്രദേശത്ത് ചിതയൊരുക്കി, ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ പ്രായോപവേശം ചെയ്ത് ലിംഗശരീരത്തെ വേർപെടുത്താൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്ന എന്റെ ശരീരം കാക്കകളും ഹിംസ്രജന്തുക്കളും ഭക്ഷിക്കും; ഇതും ഋഷിമാർ കണ്ടറിഞ്ഞ ദേഹത്യാഗമാർഗമാണ് എന്നാണ് എന്റെ മതം. ജാനകിയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ വിധിപ്രകാരം ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കും. സീതയെ കാണാത്ത എനിക്ക് നല്ല വേരുകളുള്ളതും സുഭഗവും യശസ്വിനിയുമായ കീർത്തിമാല എന്നെന്നേക്കുമായി തകർന്നുപോയി. നിയമനിഷ്ഠനായി വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ കഴിയുന്ന താപസനാകും ഞാൻ; ആ കരിങ്കണ്ണിയെ കാണാതെ ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങിപ്പോവുകയില്ല. സീതയെ കണ്ടെത്താതെ ഞാൻ മടങ്ങിച്ചെന്നാൽ എല്ലാ വാനരന്മാരോടുംകൂടി അംഗദൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ നിരാശ അതിന്റെ അങ്ങേയറ്റത്താണ് — അവന്റെ വികൽപ്പങ്ങളെല്ലാം ആത്മത്യാഗരൂപമാണ്. ‘ഹസ്താദാനഃ’ എന്നാൽ കൈകൊണ്ടു കിട്ടുന്നതു മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ, ‘മുഖാദാനഃ’ എന്നാൽ വായകൊണ്ടു നേരിട്ടു കിട്ടുന്നതു മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ — ഇതാണ് തപസ്വിയുടെ ആഹാരനിയമം. ‘ലിംഗിനം സാധയിഷ്യതഃ’ എന്നാൽ ലിംഗശരീരത്തെ ദേഹത്തിൽനിന്നു വേർപെടുത്താനായി പ്രായോപവേശം ചെയ്യുന്നവന്റെ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. കീർത്തിമാല എന്ന രൂപകത്താൽ യശസ്സിനെ മാലയോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — നല്ല വേരുകളുള്ളതാണെങ്കിലും അത് അറ്റുപോയി. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സോഽഹം നൈവ ഗമിഷ്യാമി’ (ഞാൻ പോവുകയേയില്ല) എന്ന നിശ്ചയം ദൃഢമാണ്. മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ തർക്കം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഞാൻ പോകാത്തിടത്തോളം ആശ ജീവിക്കുന്നു; ആശയാൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരന്മാരും ജീവിക്കും. അതിനാൽ അവൻ മടങ്ങാതിരിക്കുന്നതും സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലും നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലും ‘നിയതോ വൃക്ഷമൂലികഃ’ (നിയമനിഷ്ഠനായി വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ കഴിയുന്നവൻ) എന്ന പദം രണ്ടു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ദൃഢീകരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ജലപ്രവേശം ഋഷിമാർ കണ്ടറിഞ്ഞ ദേഹത്യാഗമാർഗമാണ് എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ യശസ്സിന്റെ ഹാനിയെക്കുറിച്ചും ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ മുഖ്യചിന്ത സ്വന്തം കീർത്തിയല്ല, സ്വാമികാര്യമാണ്. നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അംഗദന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും നാശം വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു — പ്രായോപവേശം ചെയ്ത അവർ അവന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കുന്നു എന്ന മുൻകഥ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സാഗരാനൂപജേ ദേശേ’ എന്നാൽ സമുദ്രതീരത്തിലെ ജലപ്രായമായ പ്രദേശത്ത്; അവിടെ ചിതയൊരുക്കണം എന്നാണ് അവന്റെ സങ്കൽപ്പം.

പിന്നെ ഹനുമാൻ വീണ്ടും വിചാരിക്കുന്നു — ‘വിനാശത്തിൽ ദോഷങ്ങൾ പലതാണ്; ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവന് നന്മ കൈവരും; അതിനാൽ ഞാൻ പ്രാണൻ നിലനിർത്തും; ജീവിച്ചിരുന്നാൽ സമാഗമം ഉറപ്പാണ്.’ ഇങ്ങനെ പലവിധമായ ദുഃഖം മനസ്സിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആ കപികുഞ്ജരൻ ശോകത്തിന്റെ മറുകര കണ്ടില്ല. പിന്നെ പരാക്രമം കൈക്കൊണ്ട് ധൈര്യവാനായ അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘മഹാബലനായ ദശഗ്രീവനായ രാവണനെ ഞാൻ വധിക്കും; സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ടുപോയെങ്കിലും അതിനു പ്രതികാരമാകും. അല്ലെങ്കിൽ ഇവനെ പൊക്കിയെടുത്ത് സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോയി, പശുപതിക്കു പശുവിനെയെന്നപോലെ രാമനു കാഴ്ചവയ്ക്കും.’ ഇങ്ങനെ സീതയെ കണ്ടെത്താതെ ചിന്തയിലാണ്ട്, ധ്യാനവും ശോകവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ വാനരൻ വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു — ‘യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ കാണുന്നതുവരെ ഞാൻ ഈ ലങ്ക വീണ്ടും വീണ്ടും തിരയും. സമ്പാതിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നാൽ, ഭാര്യയെ കാണാതെ രാഘവൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ദഹിപ്പിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ആഹാരം നിയന്ത്രിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കി ഞാൻ ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കും; എന്റെ കാരണത്താൽ ആ മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും എല്ലാം നശിക്കാതിരിക്കട്ടെ. വലിയ മരങ്ങളുള്ള ഈ വിശാലമായ അശോകവനിക ഞാൻ തിരഞ്ഞിട്ടില്ല; ഇതിലേക്കു ഞാൻ ചെല്ലും. വസുക്കളെയും രുദ്രന്മാരെയും ആദിത്യന്മാരെയും അശ്വിനീദേവന്മാരെയും മരുത്തുക്കളെയും നമസ്കരിച്ച്, രാക്ഷസരുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നവനായി ഞാൻ പോകും.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ നിരാശയുടെ സ്ഥാനത്ത് ധൈര്യം ഉദിക്കുന്നു; ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ്. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — ‘തതോ വിക്രമമാസാദ്യ’ (പിന്നെ പരാക്രമം കൈക്കൊണ്ട്) എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘പശും പശുപതേരിവ’ (പശുപതിക്കു പശുവിനെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ രാവണനെ ബന്ധിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതിനെ യജ്ഞപശുവിന്റെ സമർപ്പണംപോലെ വർണിക്കുന്നു. അശോകവനികയെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ ദൈവപ്രേരിതമെന്നപോലെയാണ്. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം സർഗമധ്യത്തിലെ നീതിവാക്യമാണ് — ‘ജീവൻ പ്രാപ്നോതി ഭദ്രകം’ (ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനു നന്മ കൈവരും). ഇതിനാൽ ഹനുമാൻ ആത്മത്യാഗത്തിന്റെ എല്ലാ വികൽപ്പങ്ങളെയും തള്ളി പ്രാണധാരണം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ അവന്റെ ശോകം ഇപ്പോഴും അപാരമാണ്. പിന്നെ നാല്പത്തിയൊമ്പതിലും അമ്പതിലും അവന്റെ വീരഭാവം ഉണരുന്നു — രാവണവധവും രാവണന്റെ ബന്ധനവും. അമ്പത്തൊന്നിൽ വീണ്ടും ചിന്ത, അമ്പത്തിരണ്ടിൽ വീണ്ടും അന്വേഷണത്തിനുള്ള സങ്കൽപ്പം. അമ്പത്തിമൂന്നിൽ സമ്പാതിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരുന്ന കാര്യവും അവൻ ആലോചിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിലും ദോഷം കാണുന്നു — സീതയെ കാണാതെ ക്രുദ്ധനായ രാമൻ വാനരന്മാരെ ദഹിപ്പിച്ചേക്കാം. അമ്പത്തിനാലിൽ ‘നിയതാഹാരനും നിയതേന്ദ്രിയനും’ എന്ന തപസ്വിയുടെ വ്രതം സ്വീകരിക്കുന്നു. അമ്പത്തഞ്ചിൽ അശോകവനികയെ ‘മഹതീ മഹാദ്രുമാ’ (വിശാലവും വലിയ മരങ്ങളുള്ളതും) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘നഹീയം വിചിതാ മയാ’ (ഇതു ഞാൻ തിരഞ്ഞിട്ടില്ല) എന്ന സ്വന്തം വീഴ്ചയുടെ സമ്മതവും കാണാം. അമ്പത്തിയാറിൽ വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ — വൈദികദേവഗണങ്ങളെ ഓർക്കുന്നു; ‘രക്ഷസാം ശോകവർധനഃ’ (രാക്ഷസരുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ ഭാവികർമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അമ്പതിലെ ‘പശും പശുപതേരിവ’ എന്ന ഉപമയിൽ രാവണൻ പശുവും രാമൻ പശുപതിയുംപോലെ — ഇതിനാൽ രാമന്റെ മഹിമയും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു.

‘രാക്ഷസരെ ജയിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദിനിയായ ദേവിയെ, തപസ്വിക്കു സിദ്ധിയെയെന്നപോലെ, ഞാൻ രാമനു സമർപ്പിക്കും.’ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ധ്യാനിച്ച്, ചിന്തകളാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കെട്ടുപിണഞ്ഞതുപോലെയായ മഹാബാഹുവായ ഹനുമാൻ എഴുന്നേറ്റു, ഇങ്ങനെ പ്രാർഥിച്ചു — ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനു നമസ്കാരം, ആ ജനകപുത്രിയായ ദേവിക്കും നമസ്കാരം; രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, യമൻ, വായു എന്നിവർക്കും ചന്ദ്രൻ, അഗ്നി, മരുദ്ഗണങ്ങൾ എന്നിവർക്കും നമസ്കാരം.’ സുഗ്രീവനെയും നമസ്കരിച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കി, മാരുതി മനസ്സുകൊണ്ട് മുമ്പേ അശോകവനികയിലെത്തി, അടുത്തതായി ചെയ്യേണ്ടത് ആലോചിച്ചു — ‘എല്ലാ സംസ്കാരങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ പുണ്യവനിക തീർച്ചയായും രാക്ഷസരാൽ നിറഞ്ഞതായിരിക്കും; അവിടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട കാവൽക്കാർ മരങ്ങളെ കാക്കുന്നു; വിശ്വാത്മാവായ ഭഗവാൻ വായുപോലും അവിടെ അധികം ഇളക്കി വീശുന്നില്ല. രാമന്റെ കാര്യത്തിനായും രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു മറയാനായും ഞാൻ എന്നെ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും എനിക്കു സിദ്ധി നൽകട്ടെ — സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ്, ദേവന്മാർ, തപസ്വികൾ, അഗ്നി, വായു, വജ്രധാരിയായ പുരുഹൂതൻ, പാശം കൈയിലേന്തിയ വരുണൻ, സോമനും ആദിത്യനും, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും, ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രഭുവും, വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാണപ്പെടാത്ത മറ്റുള്ളവരും. ഉയർന്ന മൂക്കും വെളുത്ത പല്ലുകളുമുള്ള, കളങ്കമില്ലാത്ത, നിർമലമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള, താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, പ്രസന്നനായ ചന്ദ്രനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള ആ ആര്യയുടെ മുഖം ഞാൻ എപ്പോഴാണ് കാണുക? നീചനും ഹീനനും ക്രൂരരൂപിയും ഭീകരമായി അലങ്കരിച്ച വേഷം ധരിച്ചവനുമായവനാൽ ബലമായി കീഴ്പ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ തപസ്വിനിയായ അബല ഇന്ന് എങ്ങനെ എന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വരും?’ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലും അമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം ഉപജാതിയിലുമാണ്. ‘സംക്ഷിപ്തോഽയം മയാഽഽത്മാ’ (ഞാൻ എന്നെ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു) — കാവൽക്കാർ കാണാതിരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ചെറിയ രൂപം ധരിച്ചു. ദേവന്മാരെ നമസ്കരിക്കുന്നത് അവന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധയും കാണിക്കുന്നു; കാര്യാരംഭത്തിലെ മംഗളാചരണംപോലെയാണിത്. ഒടുവിൽ സീതയുടെ മുഖം കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠയാണ് അവന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം. അമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം രാമായണത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധമാണ് — ‘നമോഽസ്തു രാമായ സലക്ഷ്മണായ’ (ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനു നമസ്കാരം); വായനക്കാർ ഇന്നും കാര്യാരംഭത്തിൽ ഇതു ചൊല്ലുന്നു. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവനും നമസ്കാരം — സ്വാമിയുടെ സ്മരണ. അറുപത്തിരണ്ടിലും അറുപത്തിമൂന്നിലും ഹനുമാൻ അശോകവനികയിലെ രക്ഷാവ്യവസ്ഥ മുൻകൂട്ടി അനുമാനിക്കുന്നു — രാക്ഷസബാഹുല്യം, കാവൽക്കാർ, മന്ദമായ കാറ്റ്. അതിനാൽ അവന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അറുപത്തഞ്ചു മുതൽ അറുപത്തിയേഴുവരെ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും എല്ലാ ഭൂതങ്ങളെയും ഓർക്കുന്നു — എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സിദ്ധി പ്രാർഥിക്കുന്നു. ‘അദൃഷ്ടാഃ പഥി ഗോചരാഃ’ (വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാണപ്പെടാത്തവർ) എന്ന പദത്താൽ വഴിയിലെ അദൃശ്യദേവതകളെയും ഓർക്കുന്നു. അറുപത്തിയെട്ടിൽ സീതയുടെ മുഖവർണന ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം കൽപ്പനയാലും രാമന്റെ വർണനയനുസരിച്ചുമാണ്. അറുപത്തിയൊമ്പതിൽ രാവണന്റെ ‘സുദാരുണാലങ്കൃതവേഷധാരി’ (ഭീകരമായി അലങ്കരിച്ച വേഷം ധരിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണം വിരോധം കാണിക്കുന്നു — ഭീകരൻ, എന്നാൽ അലങ്കൃതൻ. അമ്പത്തിയെട്ടിൽ ‘ചിന്താവിഗ്രഥിതേന്ദ്രിയഃ’ — ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കെട്ടിയിടപ്പെട്ടതുപോലെ; എങ്കിലും അവൻ ‘ഉദതിഷ്ഠത്’ (എഴുന്നേറ്റു) — ഇത് ഉത്ഥാനക്രിയയുടെ ദൃഢമായ സൂചനയാണ്. അറുപത്തിനാലിൽ ‘രാമാർഥേ രാവണസ്യ ച’ — രാമന്റെ കാര്യത്തിനായും രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയെ വഞ്ചിക്കാനായും അവൻ സൂക്ഷ്മരൂപനായി എന്നാണ് ടീകാകാരന്മാരുടെ വ്യാഖ്യാനം. ഇങ്ങനെ നിരാശയിൽ തുടങ്ങിയ സർഗം ആശയിൽ സമാപിക്കുന്നു. അറുപത്തിയേഴിൽ ‘ഭൂതാനാം ചൈവ യഃ പ്രഭുഃ’ (ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രഭുവായവൻ) — എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും അധിപതിയായ പരമേശ്വരൻ; അവന്റെ അനുഗ്രഹവും പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ഭക്തി സർവവ്യാപിയാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Coming down from the aerial car, Hanumān, leader of the monkey bands, climbed onto the rampart of Rāvaṇa's palace, and as he moved swiftly about on it he looked like lightning among the clouds — the rampart of dark sapphire like a cloud, the golden monkey like the lightning. Having gone round all of Rāvaṇa's dwellings once more without seeing Jānakī, the monkey said to himself: "Doing what is dear to Rāma, I have searched Laṅkā through and through, and yet I do not see Vaidehī, lovely in every limb. Pools, ponds, lakes, rivers and streams, the woods along the waterside, strongholds and mountains — the whole land around this city has been scoured, and I do not find Jānakī. Sampāti, king of the vultures, said that Sītā was here in Rāvaṇa's palace; why then can I not see her? Could Janaka's daughter, Maithilī, carried off by force, ever submit helplessly to Rāvaṇa? Never." First wonder rises in his mind, then doubt. He trusts that Sampāti's words cannot be false, yet with his own eyes he sees that Sītā is not here; this clash is the root of his anxiety. "Doing what is dear to Rāma" shows his spirit of service. In the last sarga he had searched the whole inner palace — the drinking-hall, the bedchambers, the cellars — and now his toil seems doubled. His last question carries its own answer: though carried off by force, Sītā would never willingly serve Rāvaṇa.

Then Hanumān turned over in his mind, in many ways, what might have become of Sītā. "As the demon sprang up in haste with Sītā, afraid of Rāma's arrows, she may have fallen somewhere on the way. Or, as the noble lady was carried along the path the Siddhas travel, her heart may have failed her in terror at the sight of the ocean. Or, crushed by the tremendous speed of Rāvaṇa's thighs and by his arms, the large-eyed lady may have given up her life. Or, as he crossed high over the sea, Janaka's daughter, struggling in his grasp, surely fell into the ocean. Alas — guarding her virtue, helpless and without a friend, poor Sītā may have been devoured by this vile Rāvaṇa. Or the innocent, dark-eyed lady has been eaten by the rākṣasa king's wives, whose hearts are wicked. Brooding on Rāma's face, like the full moon, with eyes like lotus petals, the poor lady may have died; crying 'Ah Rāma! Ah Lakṣmaṇa! Ah Ayodhyā!' and lamenting long, Maithilī will have given up her body. Or, shut away in Rāvaṇa's palace, the young woman is wailing bitterly like a myna in a cage. And yet — how could Rāma's slender-waisted wife, born in the house of Janaka, with eyes like lotus petals, ever yield to Rāvaṇa's power?" His fears grow in turn — a fall, death from fright, death from crushing, being devoured, dying of grief, captivity — and they show the reach of his imagination, as he recalls the path of Rāvaṇa's flight, the sky, the sea, Rāvaṇa's strength and the cruelty of the rākṣasīs. "Afraid of Rāma's arrows" hints that Rāvaṇa himself fled in fear. If Rāvaṇa devoured her, it would be because she stood firm in guarding her virtue; the "wicked" rākṣasīs are set against the "innocent" Sītā; and in his imagination Sītā's last thought would be of Rāma's face. The caged myna is a pitiful image of a captive with nothing left to her but her voice. All this is Hanumān's silent soliloquy, which the poet presents dramatically so that the reader shares his distress. What must be noticed is that he fears for Sītā's life, but never for a moment doubts her character: at the end, remembering her family, her husband and her nature, he himself dismisses his last fear.

"Whether Janaka's daughter has perished, or is lost, or is dead, it is not right to report it to Rāma, who loves his wife so dearly. There is harm in reporting it and harm in not reporting it. What am I to do? It is a hard case." So, in this state of affairs, Hanumān pondered again and again what would be timely and fitting. "If I go back from here to the city of the monkey king without having seen Sītā, what will all my manhood have achieved? This leap of mine across the ocean, my entry into Laṅkā, my sight of the rākṣasas — all will have been in vain. What will Sugrīva say, or the assembled monkeys, or the two sons of Daśaratha, when I reach Kiṣkindhā?" His dilemma is plain: the truth must be told, but that truth may endanger Rāma's life, while silence would be a deception of his master. "Harm in reporting and harm in not reporting" has become a well-known saying for a double bind: should an envoy tell an unwelcome truth or a welcome falsehood? Hanumān sees fault in both. "Timely and fitting" marks the thoughtful envoy, who weighs what suits the moment and what can be done. For him an envoy's work is not merely going and coming back but achieving the purpose; without it, all his deeds are dismissed with one word, "in vain", and shame rises in his mind as he imagines the questions of Sugrīva, the monkeys and the two princes.

"If I go to Kākutstha and tell him the harsh news, 'I did not find Sītā', he will give up his life. Hearing such words about Sītā — harsh, cruel, cutting, pitiless, scorching to the senses — he will not live. Seeing him in that plight, his mind set on death, the wise Lakṣmaṇa, who loves him so deeply, will not live either. Hearing that both brothers have perished, Bharata will die, and seeing Bharata dead, Śatrughna will not survive. Seeing their sons dead, the mothers — Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī — will surely not survive. Grateful and true to his word, Sugrīva, lord of the monkeys, seeing Rāma so, will give up his life. Rumā, downcast, stricken, wretched and joyless, tormented by grief for her husband, will give up hers; and Queen Tārā, already worn thin by grief for Vālin, will not survive her husband's death. Having lost his mother and father, and with Sugrīva's calamity, Prince Aṅgada too will abandon his life. Overwhelmed by grief for their master, the forest-dwellers will beat their heads with palms and fists. The monkeys, whom the glorious lord of the monkeys cherished with kindness, gifts and honour, will give up their lives. No more will those elephant-like monkeys gather to play in the woods, on the mountains or in their hidden places. Tormented by their master's calamity, with their sons, wives and ministers they will hurl themselves from mountain peaks onto whatever ground lies below; they will take poison, or hang themselves, or enter fire, or fast, or fall on the sword. When I have gone back, I think a terrible wailing will arise: the end of the house of Ikṣvāku and the end of the forest-dwellers too." The poet shows the effect of a single sentence as a chain, running from Rāma to every monkey. Each death has its own cause — a brother's love, a mother's grief for her son, friendship, a wife's grief for her husband, the loss of parents, loyalty to a master — and each person is remembered with his own nature: Lakṣmaṇa wise and devoted, Sugrīva grateful and true, Rumā downcast, Tārā already stricken by Vālin's death, Aṅgada bereaved of both parents. So the epithets themselves tell why each would die. Five words describe the one terrible sentence — harsh, cruel, cutting, pitiless, scorching. All three mothers are named, Kaikeyī too, for in Hanumān's view her love for her son is no less; and he may well have heard of Bharata's renunciation described in the Ayodhyā Kāṇḍa. Sugrīva's virtues as a ruler — kindness, gifts and honour — explain the monkeys' love for him; even the end of their play is a sign of ruin; and the many ways of dying show the madness of grief. This is not Hanumān's exaggeration but an expression of how deeply everyone loves their master. Being a monkey himself, he knows their nature: their loyalty is to Sugrīva, Sugrīva's to Rāma, Rāma's to Sītā — and the failure to find Sītā would snap the whole chain. So Hanumān sees the weight of his one sentence resting on two whole houses, and the poet sets the search for Sītā before us as a matter of life and death for them all.

"So I will not go back from here to Kiṣkindhā; I cannot bear to face Sugrīva without Maithilī. As long as I do not go but stay here, those two great-souled warriors will live on in hope, and so will the mighty monkeys. I will become a forest hermit, restrained, living at the foot of the trees, eating only what falls into my hand or straight into my mouth, and I will not go back without having seen Janaka's daughter. Or, in some place by the ocean shore rich in roots, fruit and water, I will build a pyre and enter the blazing fire kindled from the fire-sticks. Or I will sit fasting to separate the subtle body from the gross, and crows and beasts of prey will devour my body. This too, I believe, is a way of departing the sages have approved; if I do not see Jānakī, I will duly enter the waters. My garland of fame, well rooted, fair and glorious, is broken for ever, since I have not found Sītā. I will become an ascetic, restrained, living at the foot of a tree; I will not go back from here without seeing the dark-eyed lady. If I return without finding Sītā, Aṅgada will not survive, nor any of the monkeys with him." Here his despair is at its height, and every choice he considers is some form of giving up his life. Eating only what comes to hand or to mouth is an ascetic's rule of diet. His fame is pictured as a garland, well rooted yet torn. His reasoning, though, is subtle: as long as he does not go back, hope lives, and by hope Rāma, Lakṣmaṇa and the monkeys will live; so even his not returning serves his master. The resolve to live as a restrained hermit at the foot of a tree comes twice, showing how he steadies his decision again and again. He grieves for the loss of his fame, but his chief concern is not his own glory but his master's task. And he remembers Aṅgada and the monkeys, who, as told before, sit fasting on the shore awaiting his return.

Then Hanumān thought again: "In death there are many evils; the one who lives finds good fortune. So I will keep my life; for those who live, reunion is certain." Yet, holding sorrow of many kinds in his mind, the elephant among monkeys could find no end to his grief. Then, summoning his courage, the steadfast one thought: "Or I will kill the mighty ten-necked Rāvaṇa; even though Sītā has been carried off, that will avenge her. Or I will lift him up and carry him across the ocean and offer him to Rāma, as a victim is offered to Paśupati." So, having failed to find Sītā and sunk in anxiety, his mind wrapped in brooding and grief, the monkey thought again: "Until I see Rāma's glorious wife I will search this city of Laṅkā again and again. If, trusting Sampāti's words, I were to bring Rāma here and he did not find his wife, Rāghava would burn up all the monkeys. So I will stay right here, restraining my food and my senses, so that all those men and monkeys do not perish because of me. And there is this great Aśoka grove, full of great trees, which I have not searched; I will go into it. Bowing to the Vasus, the Rudras, the Ādityas, the two Aśvins and the Maruts, I will go, and I will give the rākṣasas cause for grief." Here courage takes the place of despair; this is the turning point of the sarga. The saying "the one who lives finds good fortune" stands in the middle of the sarga as a maxim, and with it Hanumān rejects every form of self-sacrifice and chooses to live. His grief is still boundless, but then his heroism wakes — to kill Rāvaṇa, or to bind him. In the image of the victim offered to Paśupati, Rāvaṇa is the victim and Rāma like the lord to whom it is offered, which hints at Rāma's greatness too. He even considers bringing Rāma on Sampāti's word, but sees the danger there as well: finding no Sītā, Rāma in his anger might burn the monkeys. He takes on an ascetic's vow of restraint, and admits his own oversight — "I have not searched it" — and the thought of the Aśoka grove comes to him as if sent by fate. He calls on the Vedic hosts of gods, and "giving the rākṣasas cause for grief" hints at the deeds to come.

"Having conquered the rākṣasas, I will give the queen, delight of the house of Ikṣvāku, to Rāma, as success is given to an ascetic." Having pondered for a moment, his senses knotted with anxiety, mighty-armed Hanumān, son of the Wind, rose up — bound though his senses were by care, he stood, a firm sign of resolve. "Homage to Rāma with Lakṣmaṇa, and to the queen, Janaka's daughter; homage to Rudra, Indra, Yama and the Wind; homage to the Moon, to Fire and to the hosts of the Maruts." This verse is among the most famous in the Rāmāyaṇa, and readers still recite it at the start of any undertaking. Having bowed to them and to Sugrīva, his master, the son of the Wind looked all around towards the Aśoka grove. Going there first in his mind, he thought about what to do next: "That holy grove, tended with every care and thick with trees, will surely be crowded with rākṣasas. Guards must be posted there to protect the trees, and even the blessed Wind, the soul of all things, does not blow too hard there. I have made myself small for Rāma's sake and to escape Rāvaṇa's notice. May all the gods with the hosts of seers grant me success: may self-born Brahmā, the gods and the ascetics, Agni, Vāyu and thunderbolt-wielding Indra, Varuṇa with the noose in his hand, the Moon and the Sun, the great-souled Aśvins and all the Maruts, all beings and the Lord of all beings, and any others unseen who move upon my path, grant me success. When shall I see that noble lady's face, with its fine nose, white teeth and flawless skin, its pure smile and eyes like lotus petals, bright as the clear moon? Overpowered by force by that vile and base creature of cruel form, who wears so dreadful and yet so ornate a guise, how can that helpless and pitiable woman come within my sight today?" Bowing to the gods shows his humility and faith, like the auspicious invocation at the start of a work. Even before going, he works out how the grove must be guarded — many rākṣasas, sentries, a gentle breeze — which shows his caution; that is why he has made himself small, so that the guards will not see him. He asks for success from every quarter, from all the gods, all beings, the Lord of beings and even the unseen powers on his path, showing that his devotion embraces all. He pictures Sītā's face from his own imagining and from Rāma's description, and Rāvaṇa's guise — dreadful yet adorned — makes a sharp contrast. So the sarga that began in despair ends in hope, and his longing to see Sītā's face is the goal of all his efforts.