सः हनुमान् तस्य भवनस्य मध्ये संस्थितः सीतादर्शनोत्सुकः लतागृहाणि चित्रगृहाणि निशागृहाणि च जगाम, किन्तु तां चारुदर्शनां न एव अपश्यत्। ततः महाकपिः रघुनन्दनस्य प्रियाम् अपश्यन् चिन्तयामास — ‘यथा विचिन्वतः मम मैथिली दर्शनं न एति, तथा ध्रुवं सीता न ध्रियते। स्वशीलसंरक्षणतत्परा, आर्यपथे परे स्थिता सा सती जानकी नूनं दुष्टकर्मणा अनेन राक्षसप्रवरेण हता भवेत्। विरूपरूपाः, विकृताः, विवर्चसः, महाननाः, दीर्घविरूपदर्शनाः राक्षसराजयोषितः समीक्ष्य जनकेश्वरात्मजा भयात् विनष्टा स्यात्। सीताम् अदृष्ट्वा, पौरुषं च अनवाप्य, वानरैः सह चिरं कालं विहृत्य मम सुग्रीवसमीपगा गतिः नास्ति; वानरः सुग्रीवः हि सुतीक्ष्णदण्डः बलवान् च।’ प्रथमाः पञ्च श्लोकाः वंशस्थवृत्ते; तेषु हनुमतः मनसः उद्वेगः द्रुतगत्या प्रकटितः। सः त्रीणि कारणानि कल्पयति — रावणेन हता, राक्षसीभ्यः भयात् मृता, अथवा न दृश्यते एव। सर्वत्र सीतायाः शीलस्य उल्लेखः — ‘स्वशीलसंरक्षणतत्परा’, ‘आर्यपथे स्थिता’ — हनुमान् तस्याः पातिव्रत्ये निःसंशयः, अतः एव तस्याः मरणम् आशङ्कते। सुग्रीवस्य तीक्ष्णदण्डत्वस्य स्मरणं किष्किन्धाकाण्डे निर्दिष्टस्य कालावधेः उल्लङ्घनस्य भयं सूचयति। समीक्षिते द्वितीयस्य ‘ध्रुवं नु सीता म्रियते’, मुद्रणे ‘ध्रुवं न सीता ध्रियते’ — अर्थः समानः: सा न जीवति।

‘रावणस्य सर्वम् अन्तःपुरं दृष्टम्, रावणयोषितः दृष्टाः, साध्वी सीता तु न दृश्यते; मम श्रमः वृथा जातः। गतं मां सर्वे वानराः सङ्गताः किं नु वक्ष्यन्ति — “वीर, तत्र गत्वा त्वया किं कृतम्, तत् नः वद” इति? ताम् जनकात्मजाम् अदृष्ट्वा अहं किं प्रवक्ष्यामि? कालस्य व्यतिवर्तने ध्रुवं प्रायम् उपासिष्ये। वृद्धः जाम्बवान्, सः अङ्गदः, समागताः वानराः च समुद्रस्य पारं गतं मां किं वा वक्ष्यन्ति?’ अस्मिन् भागे हनुमतः चिन्ता स्वस्य अपेक्षया सहचराणां प्रति अधिका — ते सर्वे समुद्रतीरे तस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति, तेषां जीवनम् अपि तस्य सफलतायाम् आश्रितम्। किष्किन्धाकाण्डे अङ्गदादयः कालातिक्रमात् प्रायोपवेशनं कर्तुम् उद्यताः आसन्; हनुमान् अपि तम् एव मार्गम् इदानीं चिन्तयति। ‘प्रायम् उपासिष्ये’ इति उत्तमपुरुषः — समीक्षिते ‘उपेष्यन्ति’ इति प्रथमपुरुषः — मुद्रणे हनुमान् स्वयम् एव अनशनं करिष्यामि इति वदति; हिन्दीव्याख्या अपि अहं निश्चयेन आमरणम् उपवसिष्यामि इति। एषः निराशायाः तलबिन्दुः, यतः परं उत्साहः पुनः उदेति। हनुमतः प्रश्नाः — ‘किं वक्ष्यन्ति’ — त्रिवारम् आवर्तन्ते; प्रत्येकं प्रश्ने तस्य लज्जा उत्तरदायित्वं च वर्धते।

ततः सः पुनः अचिन्तयत् — ‘अनिर्वेदः श्रियः मूलम्, अनिर्वेदः परं सुखम्। यत्र विचयः न कृतः, तत्र भूयः विचेष्यामि। अनिर्वेदः हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः; जन्तोः यत् कर्म सः करोति, तत् सफलं करोति। तस्मात् अनिर्वेदकरम् उत्तमं यत्नम् अहं चेष्टे; रावणपालितान् अदृष्टान् देशान् च विचेष्यामि। आपानशालाः, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाः, क्रीडागृहाणि, निष्कुटान्तररथ्याः, विमानानि च सर्वशः विचितानि।’ इति सञ्चिन्त्य सः भूयः अपि विचेतुम् उपचक्रमे। अयं भागः सुन्दरकाण्डस्य प्रसिद्धतमेषु वचनेषु अन्यतमः — ‘अनिर्वेदः श्रियो मूलम्’। निर्वेदः नाम नैराश्यं, खेदः, उत्साहहानिः; तस्य अभावः एव सर्वस्य साफल्यस्य मूलम्। हनुमान् अत्र आत्मनः उपदेष्टा भवति — अन्यः कोऽपि तं न प्रोत्साहयति, सः स्वयम् एव स्वमनः दृढीकरोति। हिन्दीव्याख्या निराशः अभूत्वा उत्साहस्य धारणम् एव सम्पत्तेः मूलकारणम् इति व्याचष्टे। पूर्वं विचितानां स्थानानां परिगणनं तस्य व्यवस्थितं चिन्तनं दर्शयति — यत् कृतं तत् स्मृत्वा, यत् अकृतं तत् करोति। एषः श्लोकः लोके सुभाषितरूपेण प्रसिद्धः, कार्यसिद्धेः सूत्रम् इव।

सः भूमीगृहान्, चैत्यगृहान्, गृहातिगृहकान् अपि उत्पतन्, निपतन्, तिष्ठन्, पुनः क्वचित् गच्छन् विचचार। द्वाराणि अपवृण्वन्, कपाटानि अवघट्टयन्, प्रविशन्, निष्पतन्, प्रपतन्, उत्पतन् इव च सः सर्वम् अवकाशं विचचार। रावणस्य तस्मिन् अन्तःपुरे चतुरङ्गुलमात्रः अपि अवकाशः न विद्यते, यं कपिः न जगाम। प्राकारान्तरवीथ्यः, चैत्यसंश्रयाः वेदिकाः, श्वभ्राः, पुष्करिण्यः च — सर्वं तेन अवलोकितम्। तत्र विविधाकाराः विरूपाः विकृताः राक्षस्यः हनुमता दृष्टाः, न तु सा जनकात्मजा। लोके रूपेण अप्रतिमाः पराः विद्याधरस्त्रियः दृष्टाः, न तु राघवनन्दिनी। वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः नागकन्याः दृष्टाः, न तु सा जनकात्मजा। राक्षसेन्द्रेण नागसेनां प्रमथ्य बलात् हृताः नागकन्याः दृष्टाः, न सा जनकनन्दिनी। सप्तदशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अस्मिन् भागे क्रियापदानां शतृप्रत्ययान्तानां बाहुल्यं — उत्पतन्, निपतन्, तिष्ठन्, गच्छन्, अपवृण्वन्, अवघट्टयन्, प्रविशन्, निष्पतन् — हनुमतः त्वरितां, अविरतां गतिं चित्रयति। ‘दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा’ इति पादस्य चतुर्वारम् आवृत्तिः — प्रत्येकम् आवृत्तौ नैराश्यं वर्धते। ‘राघवनन्दिनी’ इति विशेषणं सीतां रामस्य आनन्ददायिनीं सूचयति। मुद्रणे एकविंशस्य उत्तरार्धम् ‘न तु सा जनकात्मजा’ इति एकोनविंशस्य पुनरावृत्तिः; समीक्षिते तत्र ‘न तु सीता सुमध्यमा’ इति भिन्नः पाठः। भूमीगृहाणि, चैत्यगृहाणि, श्वभ्राः, पुष्करिण्यः — गूढानि अपि स्थानानि सः न त्यजति, यतः सीता कुत्रापि निगूढा स्यात्।

महाबाहुः हनुमान् ताः अन्याः वरस्त्रियः पश्यन्, तां तु अपश्यन्, विषसाद। वानरेन्द्राणाम् उद्योगं, सागरस्य प्लवनं च व्यर्थं वीक्ष्य अनिलसुतः पुनः चिन्ताम् उपागतः। ततः मारुतात्मजः हनुमान् विमानात् अवतीर्य शोकोपहतचेतनः चिन्ताम् उपजगाम। अस्य सर्गस्य गतिः वृत्ताकारा — आरम्भे चिन्ता, मध्ये उत्साहः अन्वेषणं च, अन्ते पुनः चिन्ता। किन्तु द्वितीया चिन्ता प्रथमायाः अपेक्षया गभीरतरा, यतः इदानीं सर्वं विचितम्। ‘वानरेन्द्राणाम् उद्योगः’ — सुग्रीवस्य आज्ञया सर्वासु दिक्षु प्रेषितानां वानराणां श्रमः — सः अपि व्यर्थः इति तस्य वेदना। विमानात् अवतरणं प्रतीकात्मकम् — उच्चस्थानात् भूमौ, आशायाः नैराश्यं प्रति। तथापि अग्रिमे सर्गे अयं विषादः एव अशोकवनिकायाः दर्शनस्य पूर्वभूमिका भविष्यति। ‘व्यर्थं वीक्ष्य’ इति पदद्वयं तस्य सर्वस्य प्रयत्नस्य मूल्यं शून्यम् इव दर्शयति; किन्तु ‘अनिर्वेदः’ इति पूर्वोक्तः सिद्धान्तः पुनः तं रक्षिष्यति।

ఆ భవనం మధ్యలో నిలిచిన హనుమంతుడు సీతను చూడాలనే ఉత్సుకతతో లతాగృహాలకూ, చిత్రగృహాలకూ, నిశాగృహాలకూ వెళ్ళాడు, కానీ చూడముచ్చటైన ఆమెను మాత్రం చూడలేకపోయాడు. అప్పుడు రఘునందనుని ప్రియురాలిని కానక మహాకపి ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇంతగా వెదకుతున్నా మైథిలి నాకు కనిపించడం లేదు కాబట్టి, సీత నిశ్చయంగా జీవించి లేదు. తన శీలాన్ని కాపాడుకోవడంలో నిమగ్నమై, శ్రేష్ఠమైన ఆర్యమార్గంలో నిలిచిన ఆ సాధ్వి జానకిని దుష్టకర్ముడైన ఈ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు తప్పక చంపి ఉంటాడు. వికారమైన రూపాలు గల, వికృతంగా ఉన్న, కాంతిహీనులైన, పెద్ద ముఖాలు గల, పొడవైన వికృత దర్శనం గల రాక్షసరాజు స్త్రీలను చూసి జనకరాజు కుమార్తె భయంతో నశించి ఉంటుంది. సీతను చూడకుండా, ఏ పౌరుషమూ సాధించకుండా, వానరులతో కలిసి చాలాకాలం గడిపి, సుగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్ళే మార్గం నాకు లేదు; వానరుడైన సుగ్రీవుడు మిక్కిలి తీక్ష్ణంగా దండించేవాడు, బలవంతుడు కూడా.’ మొదటి అయిదు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో ఉన్నాయి; వాటిలో హనుమంతుని మనస్సులోని ఆందోళన వేగవంతమైన గతితో వ్యక్తమవుతుంది. అతడు మూడు కారణాలను ఊహిస్తాడు — రావణుడు చంపాడు, రాక్షసస్త్రీల భయంతో మరణించింది, లేదా అసలు కనిపించడమే లేదు. అంతటా సీత శీలం ప్రస్తావించబడుతుంది — ‘స్వశీలసంరక్షణతత్పరా’ (తన శీలాన్ని కాపాడుకోవడంలో నిమగ్నమైనది), ‘ఆర్యపథే స్థితా’ (ఆర్యమార్గంలో నిలిచినది) — హనుమంతునికి ఆమె పాతివ్రత్యం గురించి సందేహమే లేదు, అందుకే ఆమె మరణాన్ని శంకిస్తున్నాడు. సుగ్రీవుని తీక్ష్ణదండత్వాన్ని స్మరించడం కిష్కింధాకాండలో నిర్దేశించిన కాలావధిని అతిక్రమించామనే భయాన్ని సూచిస్తుంది. రెండవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధ్రువం ను సీతా మ్రియతే’ అని, ముద్రణలో ‘ధ్రువం న సీతా ధ్రియతే’ అని ఉంది — అర్థం ఒక్కటే: ఆమె జీవించి లేదు.

‘రావణుని అంతఃపురమంతా చూశాను, రావణుని స్త్రీలను చూశాను, కానీ సాధ్వి అయిన సీత కనిపించడం లేదు; నా శ్రమ వ్యర్థమైపోయింది. నేను తిరిగి వెళ్ళినప్పుడు అక్కడ కూడి ఉన్న వానరులందరూ ఏమంటారు — “వీరా, అక్కడికి వెళ్ళి నువ్వేమి చేశావో మాకు చెప్పు” అని అడగరా? ఆ జనకాత్మజను చూడకుండా నేను ఏమి చెప్పగలను? కాలం మించిపోయినందువల్ల నేను నిశ్చయంగా ప్రాయోపవేశం చేస్తాను. వృద్ధుడైన జాంబవంతుడూ, ఆ అంగదుడూ, అక్కడ కూడిన వానరులూ సముద్రం దాటి వెళ్ళిన నన్ను ఏమంటారు?’ ఈ భాగంలో హనుమంతుని చింత తన గురించి కంటే తన సహచరుల గురించే ఎక్కువ — వారందరూ సముద్రతీరంలో అతని కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు, వారి జీవితం కూడా అతని సాఫల్యంపైనే ఆధారపడి ఉంది. కిష్కింధాకాండలో అంగదుడు మొదలైనవారు కాలం మించిపోయినందువల్ల ప్రాయోపవేశం చేయడానికి సిద్ధపడ్డారు; హనుమంతుడు కూడా ఇప్పుడు అదే మార్గాన్ని ఆలోచిస్తున్నాడు. ‘ప్రాయమ్ ఉపాసిష్యే’ (ప్రాయోపవేశం చేస్తాను) అనేది ఉత్తమపురుష రూపం — సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఉపేష్యంతి’ (వారు చేస్తారు) అనే ప్రథమపురుష రూపం ఉంది — ముద్రణలో హనుమంతుడు తానే అనశనం చేస్తానని అంటున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నేను నిశ్చయంగా ఆమరణ ఉపవాసం చేస్తాను’ అనే అర్థాన్నే ఇస్తుంది. ఇది నిరాశ చేరిన అట్టడుగు బిందువు, దీని తరువాత ఉత్సాహం మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది. హనుమంతుని ప్రశ్నలు — ‘ఏమంటారు’ — మూడుసార్లు పునరావృతమవుతాయి; ప్రతి ప్రశ్నతోనూ అతని సిగ్గూ, బాధ్యతాభావమూ పెరుగుతాయి.

అప్పుడు అతడు మళ్ళీ ఇలా ఆలోచించాడు — ‘నిర్వేదం లేకపోవడమే సంపదకు మూలం, నిర్వేదం లేకపోవడమే పరమసుఖం. ఎక్కడ వెదకలేదో, అక్కడ మళ్ళీ వెదకుతాను. నిర్వేదం లేకపోవడమే ఎల్లప్పుడూ అన్ని పనులలోనూ మనిషిని ప్రవర్తింపజేస్తుంది; ప్రాణి చేసే పనిని అదే సఫలం చేస్తుంది. కాబట్టి నిరుత్సాహం లేని ఉత్తమమైన ప్రయత్నాన్ని నేను చేస్తాను; రావణుడు పాలించే, ఇంకా చూడని ప్రదేశాలను కూడా వెదకుతాను. పానశాలలూ, పుష్పగృహాలూ, చిత్రశాలలూ, క్రీడాగృహాలూ, ఉద్యానాల మధ్యనున్న వీధులూ, విమానాలూ అన్నీ అన్నివిధాలా వెదకబడ్డాయి.’ ఇలా ఆలోచించి అతడు మళ్ళీ వెదకడం ప్రారంభించాడు. ఈ భాగం సుందరకాండలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ వచనాలలో ఒకటి — ‘అనిర్వేదః శ్రియో మూలమ్’. నిర్వేదం అంటే నిరాశ, ఖేదం, ఉత్సాహం కోల్పోవడం; దాని అభావమే సర్వ సాఫల్యానికీ మూలం. హనుమంతుడు ఇక్కడ తనకు తానే ఉపదేశకుడవుతాడు — వేరెవ్వరూ అతన్ని ప్రోత్సహించడం లేదు, అతడే తన మనస్సును దృఢపరచుకుంటాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీన్ని ‘నిరాశపడకుండా ఉత్సాహాన్ని నిలుపుకోవడమే సంపదకు మూలకారణం’ అని వివరిస్తుంది. ఇంతకుముందు వెదికిన స్థలాలను లెక్కించడం అతని క్రమబద్ధమైన ఆలోచనను చూపుతుంది — చేసినదాన్ని గుర్తుచేసుకొని, చేయనిదాన్ని చేస్తాడు. ఈ శ్లోకం కార్యసిద్ధికి సూత్రంలా లోకంలో సుభాషితంగా ప్రసిద్ధి పొందింది.

అతడు భూగృహాలలో, చైత్యగృహాలలో, ఇళ్ళకు ఆవల ఉన్న ఇళ్ళలో కూడా ఎగురుతూ, దిగుతూ, ఆగుతూ, మళ్ళీ ఎక్కడికో వెళుతూ సంచరించాడు. తలుపులు తెరుస్తూ, కవాటాలను నెట్టుతూ, లోపలికి ప్రవేశిస్తూ, బయటకు దూకుతూ, కిందికి దిగుతూ, పైకి ఎగురుతున్నట్లుగా అతడు ప్రతి చోటా సంచరించాడు. రావణుని ఆ అంతఃపురంలో కపి వెళ్ళని చోటు నాలుగు అంగుళాల మేరైనా లేదు. ప్రాకారాల మధ్యనున్న వీధులూ, చైత్యాలను ఆశ్రయించిన వేదికలూ, గుంటలూ, పుష్కరిణులూ — అన్నీ అతనిచేత చూడబడ్డాయి. అక్కడ రకరకాల ఆకారాలు గల, వికారమైన, వికృతమైన రాక్షసస్త్రీలను హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ ఆ జనకాత్మజను మాత్రం చూడలేదు. లోకంలో రూపంలో సాటిలేని శ్రేష్ఠమైన విద్యాధరస్త్రీలను చూశాడు, కానీ రాఘవనందినిని చూడలేదు. చక్కని నితంబాలు గల, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖాలు గల నాగకన్యలను చూశాడు, కానీ ఆ జనకాత్మజను చూడలేదు. రాక్షసేంద్రుడు నాగసేనను మథించి బలవంతంగా అపహరించి తెచ్చిన నాగకన్యలను చూశాడు, కానీ ఆ జనకనందినిని చూడలేదు. పదిహేడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. ఈ భాగంలో శతృప్రత్యయాంత క్రియాపదాల బాహుళ్యం — ఎగురుతూ, దిగుతూ, ఆగుతూ, వెళుతూ, తెరుస్తూ, నెట్టుతూ, ప్రవేశిస్తూ, దూకుతూ — హనుమంతుని వేగవంతమైన, విరామం లేని గతిని చిత్రిస్తుంది. ‘దృష్టా హనుమతా తత్ర న తు సా జనకాత్మజా’ (అక్కడ హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ ఆ జనకాత్మజను కాదు) అనే పాదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది — ప్రతి పునరావృత్తిలోనూ నిరాశ పెరుగుతుంది. ‘రాఘవనందినీ’ అనే విశేషణం సీత రామునికి ఆనందం కలిగించేదని సూచిస్తుంది. ముద్రణలో ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘న తు సా జనకాత్మజా’ అనేది పందొమ్మిదవ శ్లోకానికి పునరావృత్తి; సమీక్షిత సంస్కరణలో అక్కడ ‘న తు సీతా సుమధ్యమా’ (కానీ సన్నని నడుము గల సీతను కాదు) అనే భిన్నపాఠం ఉంది. భూగృహాలు, చైత్యగృహాలు, గుంటలు, పుష్కరిణులు — రహస్యమైన స్థలాలను కూడా అతడు వదలడు, ఎందుకంటే సీత ఎక్కడైనా దాచబడి ఉండవచ్చు.

మహాబాహువైన హనుమంతుడు ఆ ఇతర వరస్త్రీలను చూస్తూ, ఆమెను మాత్రం కానక విషాదంలో మునిగిపోయాడు. వానరేంద్రుల ఉద్యోగమూ, సాగరాన్ని దాటడమూ వ్యర్థమైనట్లు చూసి అనిలసుతుడు మళ్ళీ చింతలో పడ్డాడు. అప్పుడు మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు విమానం నుండి దిగి, శోకంతో దెబ్బతిన్న మనస్సుతో చింతాక్రాంతుడయ్యాడు. ఈ సర్గ గతి వృత్తాకారంగా ఉంది — మొదట చింత, మధ్యలో ఉత్సాహమూ అన్వేషణా, చివరకు మళ్ళీ చింత. కానీ రెండవ చింత మొదటిదానికంటే లోతైనది, ఎందుకంటే ఇప్పుడు అంతా వెదకడం పూర్తయింది. ‘వానరేంద్రాణామ్ ఉద్యోగః’ (వానరేంద్రుల ఉద్యోగం) — సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో అన్ని దిక్కులకూ పంపబడిన వానరుల శ్రమ — అది కూడా వ్యర్థమైందని అతని వేదన. విమానం నుండి దిగడం ప్రతీకాత్మకం — ఉన్నతస్థానం నుండి నేలకు, ఆశ నుండి నిరాశకు. అయినా తరువాతి సర్గలో ఈ విషాదమే అశోకవనికను చూడటానికి పూర్వభూమిక అవుతుంది. ‘వ్యర్థం వీక్ష్య’ (వ్యర్థమైనట్లు చూసి) అనే రెండు పదాలు అతని ప్రయత్నమంతటి విలువ శూన్యమైనట్లు చూపుతాయి; కానీ ఇంతకుముందు చెప్పిన ‘అనిర్వేదం’ అనే సిద్ధాంతమే అతన్ని మళ్ళీ కాపాడుతుంది.

அந்த மாளிகையின் நடுவே நின்ற அனுமன், சீதையைக் காணும் ஆவலுடன் கொடிவீடுகளுக்கும், சித்திரசாலைகளுக்கும், இரவு மாளிகைகளுக்கும் சென்றான்; ஆனால் அழகிய தோற்றமுடைய அவளைக் காணவே இல்லை. பிறகு ரகுநந்தனனின் அன்புக்குரியவளைக் காணாத அந்தப் பெருங்குரங்கு சிந்தித்தது: ‘நான் இவ்வளவு தேடியும் மைதிலி கண்ணுக்குப் புலப்படவில்லை என்பதால், சீதை நிச்சயமாக உயிரோடு இல்லை. தன் ஒழுக்கத்தைக் காப்பதில் கருத்துடையவளும், உயர்ந்த சான்றோர் நெறியில் நிலைத்தவளுமான அந்தக் கற்புடைய ஜானகி, தீய செயல் புரியும் இந்த ராக்ஷசத் தலைவனால் கொல்லப்பட்டிருக்க வேண்டும். அருவருப்பான உருவமுடைய, விகாரமான, ஒளியிழந்த, பெரிய வாயுடைய, நீண்ட கோரத் தோற்றமுடைய ராக்ஷசராஜனின் பெண்களைக் கண்டு ஜனகராஜனின் மகள் அச்சத்தால் அழிந்திருக்கக்கூடும். சீதையைக் காணாமலும், வீரச்செயல் எதையும் சாதிக்காமலும், வானரர்களோடு நீண்ட காலம் சுற்றித் திரிந்த எனக்குச் சுக்ரீவனிடம் செல்ல வழியில்லை; வானரனான சுக்ரீவன் மிகக் கடுமையாகத் தண்டிப்பவன், வலிமையுடையவன்.’ முதல் ஐந்து சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தவை; அவற்றில் அனுமனின் மனக் கலக்கம் விரைந்த நடையில் வெளிப்படுகிறது. அவன் மூன்று காரணங்களை ஊகிக்கிறான் — ராவணனால் கொல்லப்பட்டாள், ராக்ஷசிகளின் அச்சத்தால் இறந்தாள், அல்லது காணப்படவே இல்லை. எல்லா இடத்திலும் சீதையின் ஒழுக்கம் குறிப்பிடப்படுகிறது — ‘தன் ஒழுக்கத்தைக் காப்பதில் கருத்துடையவள்’, ‘சான்றோர் நெறியில் நிலைத்தவள்’ — அனுமனுக்கு அவளுடைய பதிவிரதத் தன்மையில் ஐயமே இல்லை; அதனாலேயே அவளுடைய மரணத்தை அஞ்சுகிறான். சுக்ரீவனின் கடுந்தண்டனையை நினைப்பது, கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் குறிக்கப்பட்ட காலக்கெடுவைக் கடந்ததன் அச்சத்தைக் குறிக்கிறது. இரண்டாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘த்ருவம் நு ஸீதா ம்ரியதே’, அச்சுப் பதிப்பில் ‘த்ருவம் ந ஸீதா த்ரியதே’ — பொருள் ஒன்றே: அவள் உயிரோடு இல்லை.

‘ராவணனின் அந்தப்புரம் முழுவதும் பார்க்கப்பட்டது, ராவணனின் பெண்கள் பார்க்கப்பட்டனர்; கற்புடைய சீதையோ காணப்படவில்லை; என் உழைப்பு வீணாயிற்று. திரும்பிச் செல்லும் என்னிடம் ஒன்றுகூடிய வானரர்கள் அனைவரும் என்ன சொல்வார்கள் — “வீரனே, அங்கே சென்று நீ என்ன செய்தாய், அதை எங்களுக்குச் சொல்” என்று கேட்பார்களே? அந்த ஜனகன் மகளைக் காணாமல் நான் என்ன சொல்வேன்? காலம் கடந்துவிட்ட நிலையில் நான் நிச்சயமாக உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடுவேன். முதியவரான ஜாம்பவானும், அந்த அங்கதனும், ஒன்றுகூடிய வானரர்களும் கடலைக் கடந்து சென்ற என்னிடம் என்னதான் சொல்வார்கள்?’ இந்தப் பகுதியில் அனுமனின் கவலை தன்னைவிடத் தன் தோழர்களைப் பற்றியே அதிகம் — அவர்கள் அனைவரும் கடற்கரையில் அவனுக்காகக் காத்திருக்கிறார்கள்; அவர்களுடைய உயிரும் அவனுடைய வெற்றியைச் சார்ந்தே உள்ளது. கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் அங்கதன் முதலியோர் காலம் கடந்ததால் உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடத் துணிந்தனர்; அனுமனும் இப்போது அதே வழியை எண்ணுகிறான். ‘ப்ராயம் உபாஸிஷ்யே’ (உண்ணாநோன்பிருப்பேன்) என்பது தன்மை வினை — திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘உபேஷ்யந்தி’ (அவர்கள் மேற்கொள்வார்கள்) என்ற படர்க்கை வினை — அச்சுப் பதிப்பில் அனுமன் தானே உண்ணாநோன்பிருப்பேன் என்கிறான்; இந்தி உரையும் ‘நான் நிச்சயமாக உயிர்போகும்வரை உண்ணாநோன்பிருப்பேன்’ என்றே பொருள் தருகிறது. இதுவே மனச்சோர்வின் அடிநிலை; இதற்குப் பின் ஊக்கம் மீண்டும் எழுகிறது. ‘என்ன சொல்வார்கள்’ என்ற அனுமனின் கேள்விகள் மூன்று முறை திரும்ப வருகின்றன; ஒவ்வொரு கேள்வியிலும் அவனுடைய நாணமும் பொறுப்புணர்வும் வளர்கின்றன.

பிறகு அவன் மீண்டும் சிந்தித்தான்: ‘மனம் தளராமையே செல்வத்தின் வேர்; மனம் தளராமையே உயர்ந்த இன்பம். எங்கே தேடல் நிகழவில்லையோ அங்கே மீண்டும் தேடுவேன். மனம் தளராமையே எல்லாக் காரியங்களிலும் எப்போதும் ஒருவனை இயக்குகிறது; ஓர் உயிர் செய்யும் செயலை அதுவே பயனுள்ளதாக்குகிறது. ஆகவே மனம் தளராமையைத் தரும் சிறந்த முயற்சியை நான் மேற்கொள்வேன்; ராவணனால் காக்கப்படும், இதுவரை பார்க்கப்படாத இடங்களையும் தேடுவேன். பானசாலைகள், மலர்வீடுகள், சித்திரசாலைகள், விளையாட்டு மாளிகைகள், தோட்டங்களுக்கு இடையிலான தெருக்கள், விமானங்கள் ஆகியவை எல்லாம் முழுமையாகத் தேடப்பட்டுவிட்டன.’ இவ்வாறு சிந்தித்து அவன் மீண்டும் தேடத் தொடங்கினான். இந்தப் பகுதி சுந்தர காண்டத்தின் மிகப் புகழ்பெற்ற வாக்கியங்களில் ஒன்றைக் கொண்டது — ‘அநிர்வேத: ச்ரியோ மூலம்’ (மனம் தளராமையே செல்வத்தின் வேர்). ‘நிர்வேதம்’ என்பது நம்பிக்கையிழப்பு, சோர்வு, ஊக்கக் குறைவு; அது இல்லாமையே எல்லா வெற்றிக்கும் வேர். அனுமன் இங்கே தனக்குத் தானே அறிவுரையாளனாகிறான் — வேறு எவரும் அவனை ஊக்குவிக்கவில்லை; அவனே தன் மனத்தை உறுதிப்படுத்திக்கொள்கிறான். ‘நம்பிக்கை இழக்காமல் ஊக்கத்தைக் காத்துக்கொள்வதே செல்வத்தின் அடிப்படைக் காரணம்’ என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. முன்பு தேடிய இடங்களைப் பட்டியலிடுவது அவனுடைய ஒழுங்கான சிந்தனையைக் காட்டுகிறது — செய்ததை நினைவுகூர்ந்து, செய்யாததைச் செய்கிறான். இந்தச் சுலோகம் உலகில் ஒரு சுபாஷிதமாக, காரியசித்திக்கான சூத்திரம் போலப் புகழ்பெற்றது.

நிலவறைகள், சைத்திய மண்டபங்கள், வீடுகளைத் தாண்டி அமைந்த சிறுவீடுகள் ஆகியவற்றிலும் அவன் மேலே தாவியும், கீழே குதித்தும், நின்றும், மீண்டும் எங்கேனும் சென்றும் சுற்றித் திரிந்தான். கதவுகளைத் திறந்தும், கதவுப் பலகைகளைத் தள்ளியும், நுழைந்தும், வெளியே பாய்ந்தும், கீழே விழுந்தும், மேலே எழுந்தும் அவன் எல்லா இடங்களிலும் திரிந்தான். ராவணனின் அந்த அந்தப்புரத்தில் அந்தக் குரங்கு செல்லாத இடம் நான்கு விரல் அளவுகூட இல்லை. மதில்களுக்கு இடையிலான வீதிகள், சைத்திய மரங்களைச் சார்ந்த மேடைகள், குழிகள், தாமரைக் குளங்கள் — எல்லாம் அவனால் பார்க்கப்பட்டன. அங்கே பலவித வடிவமுடைய, அருவருப்பான, விகாரமான ராக்ஷசிகள் அனுமனால் காணப்பட்டனர்; அந்த ஜனகன் மகளோ காணப்படவில்லை. உலகில் அழகில் இணையற்ற உயர்ந்த வித்யாதரப் பெண்கள் காணப்பட்டனர்; ராகவனுக்கு மகிழ்ச்சி தருபவளோ காணப்படவில்லை. அழகிய இடையுடைய, முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய நாககன்னியர் காணப்பட்டனர்; அந்த ஜனகன் மகளோ காணப்படவில்லை. ராக்ஷசேந்திரன் நாகசேனையை நொறுக்கிப் பலவந்தமாகக் கவர்ந்து வந்த நாககன்னியர் காணப்பட்டனர்; ஜனகனுக்கு மகிழ்ச்சி தருபவள் காணப்படவில்லை. பதினேழாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. இந்தப் பகுதியில் நிகழ்கால வினையெச்சங்களின் மிகுதி — தாவியும், குதித்தும், நின்றும், சென்றும், திறந்தும், தள்ளியும், நுழைந்தும், பாய்ந்தும் — அனுமனின் விரைவான, இடைவிடாத இயக்கத்தைச் சித்திரிக்கிறது. ‘அனுமனால் அங்கே காணப்பட்டனர், அந்த ஜனகன் மகளோ காணப்படவில்லை’ என்ற அடி நான்கு முறை திரும்ப வருகிறது — ஒவ்வொரு முறையும் மனச்சோர்வு வளர்கிறது. ‘ராகவநந்தினீ’ என்ற அடைமொழி சீதையை ராமனுக்கு ஆனந்தம் தருபவளாகக் குறிக்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் இருபத்தோராம் சுலோகத்தின் பின்பாதி ‘ந து ஸா ஜனகாத்மஜா’ என்று பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தின் மறுபதிவாக உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அங்கே ‘ந து ஸீதா ஸுமத்யமா’ (அழகிய இடையுடைய சீதையோ இல்லை) என்ற வேறு பாடம் உள்ளது. நிலவறைகள், சைத்திய மண்டபங்கள், குழிகள், குளங்கள் — மறைவான இடங்களையும் அவன் விட்டுவைக்கவில்லை; ஏனெனில் சீதை எங்கேனும் ஒளித்து வைக்கப்பட்டிருக்கலாம்.

நீண்ட கைகளையுடைய அனுமன் அந்த வேறு சிறந்த பெண்களைக் கண்டும், அவளைக் காணாமல் துயருற்றான். வானரத் தலைவர்களின் முயற்சியும் கடலைத் தாண்டியதும் வீணானதைக் கண்டு அந்த வாயுபுத்திரன் மீண்டும் கவலையில் ஆழ்ந்தான். பிறகு வாயுவின் மகனான அனுமன் விமானத்திலிருந்து இறங்கி, துயரத்தால் தாக்கப்பட்ட மனத்தோடு சிந்தனையில் மூழ்கினான். இந்தச் சர்க்கத்தின் நடை வட்டவடிவமானது — தொடக்கத்தில் கவலை, நடுவில் ஊக்கமும் தேடலும், இறுதியில் மீண்டும் கவலை. ஆனால் இரண்டாம் கவலை முதலாவதைவிட ஆழமானது; ஏனெனில் இப்போது எல்லாம் தேடப்பட்டுவிட்டது. ‘வானரத் தலைவர்களின் முயற்சி’ — சுக்ரீவனின் ஆணையால் எல்லாத் திசைகளுக்கும் அனுப்பப்பட்ட வானரர்களின் உழைப்பு — அதுவும் வீணாயிற்றே என்பதே அவனுடைய வேதனை. விமானத்திலிருந்து இறங்குவது ஒரு குறியீடு — உயர்ந்த இடத்திலிருந்து தரைக்கு, நம்பிக்கையிலிருந்து நம்பிக்கையிழப்புக்கு. ஆயினும் அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்தத் துயரமே அசோகவனத்தைக் காண்பதற்கு முன்னோடியாக அமையும். ‘வீணானதைக் கண்டு’ என்ற சொற்கள் அவனுடைய முயற்சி முழுவதன் மதிப்பும் வெறுமையானது போலக் காட்டுகின்றன; ஆனால் முன்பு சொல்லப்பட்ட ‘மனம் தளராமை’ என்ற கொள்கை மீண்டும் அவனைக் காக்கும்.

ಆ ಭವನದ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಲತಾಗೃಹಗಳಿಗೂ ಚಿತ್ರಗೃಹಗಳಿಗೂ ನಿಶಾಗೃಹಗಳಿಗೂ ಹೋದನು; ಆದರೆ ಸುಂದರ ರೂಪದ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು — ‘ಇಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ಮೈಥಿಲಿ ನನಗೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆರ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಆ ಸಾಧ್ವಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದುಷ್ಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಂದಿರಬೇಕು. ಅಥವಾ ಕುರೂಪಿಗಳೂ ವಿಕೃತರೂ ಕಾಂತಿಹೀನರೂ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯವರೂ ಉದ್ದವಾದ ವಿಕಾರ ನೋಟದವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿ ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಭಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಪೌರುಷವನ್ನೂ ತೋರದೆ, ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಬಹುಕಾಲ ಅಲೆದಾಡಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ನನಗೆ ದಾರಿಯಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತಿ ಕಠಿಣ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸುವವನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನ ತಳಮಳವು ತ್ವರಿತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಹತಳಾದಳು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭಯದಿಂದ ಸತ್ತಳು, ಅಥವಾ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಲೇ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ‘ಸ್ವಶೀಲಸಂರಕ್ಷಣತತ್ಪರಾ’ (ತನ್ನ ಶೀಲರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳು), ‘ಆರ್ಯಪಥೇ ಸ್ಥಿತಾ’ (ಆರ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವಳು) — ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಅವಳ ಮರಣವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕಠಿಣ ದಂಡನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಗದಿಯಾದ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದುದರ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಪಾಠ ‘ಧ್ರುವಂ ನು ಸೀತಾ ಮ್ರಿಯತೇ’ (ಸೀತೆ ಖಂಡಿತ ಸತ್ತಿರಬೇಕು), ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ರುವಂ ನ ಸೀತಾ ಧ್ರಿಯತೇ’ (ಸೀತೆ ಖಂಡಿತ ಜೀವಂತವಾಗಿಲ್ಲ) — ಅರ್ಥ ಒಂದೇ: ಅವಳು ಬದುಕಿಲ್ಲ.

‘ರಾವಣನ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನೋಡಿದೆ, ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಏನು ಹೇಳುವರು? “ವೀರನೇ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು” ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಕಾಲಾವಧಿ ಮೀರಿಹೋದುದರಿಂದ ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ಹೋಗಿ ಬಂದ ನನಗೆ ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತನೂ, ಆ ಅಂಗದನೂ, ನೆರೆದಿರುವ ವಾನರರೂ ಏನು ಹೇಳುವರು?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ತನಗಿಂತಲೂ ತನ್ನ ಸಹಚರರ ಬಗೆಗೇ ಹೆಚ್ಚು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಜೀವನವೂ ಅವನ ಸಫಲತೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದವರು ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮದ ಕಾರಣ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಹನುಮಂತನೂ ಈಗ ಅದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಯಮ್ ಉಪಾಸಿಷ್ಯೇ’ (ನಾನು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುವೆನು) ಎಂಬುದು ಉತ್ತಮಪುರುಷ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಉಪೇಷ್ಯಂತಿ’ (ಅವರು ಮಾಡುವರು) ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಪುರುಷವಿದೆ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಅನಶನ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿರಾಶೆಯ ತಳಬಿಂದು; ಇದರ ನಂತರ ಉತ್ಸಾಹವು ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಏನು ಹೇಳುವರು’ — ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಅನಿರ್ವೇದವೇ — ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ — ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೂಲ, ಅನಿರ್ವೇದವೇ ಪರಮ ಸುಖ. ಎಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ಅನಿರ್ವೇದವು ಸದಾ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವರ್ತಕ; ಜೀವಿಯು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಅದು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಸರವಿಲ್ಲದ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ರಾವಣನು ಕಾಪಾಡುವ, ನಾನು ಇನ್ನೂ ನೋಡದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ಪಾನಶಾಲೆಗಳು, ಪುಷ್ಪಗೃಹಗಳು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು, ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳು, ತೋಟಗಳ ನಡುವಿನ ಬೀದಿಗಳು, ವಿಮಾನಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹುಡುಕಲಾಗಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನಗಳಲ್ಲೊಂದು — ‘ಅನಿರ್ವೇದಃ ಶ್ರಿಯೋ ಮೂಲಮ್’ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೂಲ). ನಿರ್ವೇದ ಎಂದರೆ ನಿರಾಶೆ, ಖೇದ, ಉತ್ಸಾಹಹಾನಿ; ಅದರ ಅಭಾವವೇ ಎಲ್ಲ ಸಾಫಲ್ಯದ ಮೂಲ. ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತನಗೆ ತಾನೇ ಉಪದೇಶಕನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಹತಾಶನಾಗದೆ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಮೂಲಕಾರಣ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹುಡುಕಿದ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಾಡದಿದ್ದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಭಾಷಿತರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಸೂತ್ರದಂತೆ.

ಅವನು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಚೈತ್ಯಗೃಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾ, ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೋ ಹೋಗುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾ, ಕದಗಳನ್ನು ತಳ್ಳುತ್ತಾ, ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಹೊರಬಂದು, ಕೆಳಗೆ ಧುಮುಕಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವವನಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಕಪಿಯು ಹೋಗದಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ಜಾಗವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ನಡುವಿನ ಬೀದಿಗಳು, ಚೈತ್ಯಗಳ ಬಳಿಯ ವೇದಿಕೆಗಳು, ಗುಂಡಿಗಳು, ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ, ಕುರೂಪಿಗಳಾದ, ವಿಕೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ಯಾಧರಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಂಡರು, ಆದರೆ ರಾಘವನಂದಿನಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನಾಗಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತಂದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕನಂದಿನಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶತೃ’ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ — ಉತ್ಪತನ್ (ಹಾರುತ್ತಾ), ನಿಪತನ್ (ಇಳಿಯುತ್ತಾ), ತಿಷ್ಠನ್ (ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ), ಗಚ್ಛನ್ (ಹೋಗುತ್ತಾ), ಅಪವೃಣ್ವನ್ (ತೆರೆಯುತ್ತಾ), ಅವಘಟ್ಟಯನ್ (ತಳ್ಳುತ್ತಾ), ಪ್ರವಿಶನ್ (ಒಳಹೊಗುತ್ತಾ), ನಿಷ್ಪತನ್ (ಹೊರಬರುತ್ತಾ) — ಹನುಮಂತನ ತ್ವರಿತವಾದ, ಅವಿರತವಾದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೃಷ್ಟಾ ಹನುಮತಾ ತತ್ರ ನ ತು ಸಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ’ (ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪಾದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿರಾಶೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವನಂದಿನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುವವಳು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ನ ತು ಸಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ’ ಎಂಬುದು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ನ ತು ಸೀತಾ ಸುಮಧ್ಯಮಾ’ (ಆದರೆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳು, ಚೈತ್ಯಗೃಹಗಳು, ಗುಂಡಿಗಳು, ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳು — ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿರಬಹುದು.

ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಅವಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣದೆ, ವಿಷಾದಗೊಂಡನು. ವಾನರೇಂದ್ರರ ಉದ್ಯೋಗವೂ ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿದುದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಅನಂತರ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ಶೋಕದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದ್ದು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ನಡುವೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಹುಡುಕಾಟ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ. ಆದರೆ ಎರಡನೆಯ ಚಿಂತೆ ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕಿಂತ ಆಳವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹುಡುಕಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾನರೇಂದ್ರಾಣಾಮ್ ಉದ್ಯೋಗಃ’ (ವಾನರೇಂದ್ರರ ಉದ್ಯೋಗ) — ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರ ಶ್ರಮ — ಅದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವನ ವೇದನೆ. ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ಸಾಂಕೇತಿಕ — ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ, ಆಶೆಯಿಂದ ನಿರಾಶೆಯತ್ತ. ಆದರೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಾದವೇ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯರ್ಥಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ’ (ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಕಂಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಬೆಲೆಯೂ ಶೂನ್ಯವೆಂಬಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅನಿರ್ವೇದ’ದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ.

ആ ഭവനത്തിന്റെ നടുവിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, സീതയെ കാണാൻ ഉത്സുകനായ ഹനുമാൻ ലതാഗൃഹങ്ങളിലും ചിത്രഗൃഹങ്ങളിലും നിശാഗൃഹങ്ങളിലും ചെന്നു; എന്നാൽ സുന്ദരദർശനയായ അവളെ കണ്ടതേയില്ല. പിന്നെ രഘുനന്ദനന്റെ പ്രിയയെ കാണാതെ മഹാകപി ചിന്തിച്ചു — ‘ഇത്രയും തിരഞ്ഞിട്ടും മൈഥിലി എനിക്കു ദർശനം തരുന്നില്ല എന്നതിനാൽ സീത ജീവിച്ചിരിപ്പില്ല എന്നതു നിശ്ചയം. സ്വശീലം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതിൽ തത്പരയും ശ്രേഷ്ഠമായ ആര്യമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവളുമായ ആ സതിയായ ജാനകിയെ ദുഷ്കർമിയായ ഈ രാക്ഷസപ്രമുഖൻ കൊന്നിരിക്കാം, തീർച്ച. വിരൂപരും വികൃതരും കാന്തിയില്ലാത്തവരും വലിയ വായുള്ളവരും നീണ്ട വിരൂപമായ കണ്ണുകളുള്ളവരുമായ രാക്ഷസരാജന്റെ സ്ത്രീകളെ കണ്ട് ജനകേശ്വരന്റെ മകൾ ഭയംകൊണ്ടു നശിച്ചുപോയിരിക്കാം. സീതയെ കാണാതെ, പൗരുഷം പ്രകടിപ്പിക്കാനാവാതെ, വാനരന്മാരോടൊപ്പം ദീർഘകാലം ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ എനിക്ക് സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലാൻ വഴിയില്ല; വാനരനായ സുഗ്രീവൻ അതികഠിനമായി ദണ്ഡിക്കുന്നവനും ബലവാനുമാണല്ലോ.’ ആദ്യത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അവയിൽ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിന്റെ ഉദ്വേഗം ദ്രുതഗതിയിൽ പ്രകടമാകുന്നു. അവൻ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ കൊന്നു, രാക്ഷസിമാരെ ഭയന്നു മരിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ കാണാനേ കഴിയുന്നില്ല. എല്ലായിടത്തും സീതയുടെ ശീലത്തിന്റെ പരാമർശമുണ്ട് — ‘സ്വശീലസംരക്ഷണതത്പര’ (സ്വന്തം ശീലം കാക്കുന്നതിൽ തത്പര), ‘ആര്യപഥേ സ്ഥിതാ’ (ആര്യമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൾ) — ഹനുമാന് അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിൽ സംശയമേയില്ല; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവളുടെ മരണം അവൻ ശങ്കിക്കുന്നത്. സുഗ്രീവന്റെ കഠിനദണ്ഡത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ നിർദേശിച്ച കാലാവധി ലംഘിച്ചതിന്റെ ഭയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ധ്രുവം നു സീതാ മ്രിയതേ’ എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘ധ്രുവം ന സീതാ ധ്രിയതേ’ എന്നും ആണ് — അർഥം ഒന്നുതന്നെ: അവൾ ജീവിച്ചിരിപ്പില്ല.

‘രാവണന്റെ അന്തഃപുരം മുഴുവൻ കണ്ടു, രാവണന്റെ സ്ത്രീകളെ കണ്ടു; എന്നാൽ സാധ്വിയായ സീതയെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ ശ്രമം വ്യർഥമായി. മടങ്ങിച്ചെല്ലുന്ന എന്നോട് ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാരെല്ലാം എന്തു പറയും — “വീരാ, അവിടെ ചെന്നു നീ എന്തു ചെയ്തു, അതു ഞങ്ങളോടു പറയൂ” എന്ന്? ആ ജനകപുത്രിയെ കാണാതെ ഞാൻ എന്തു മറുപടി പറയും? കാലാവധി കഴിഞ്ഞുപോയതിനാൽ ഞാൻ തീർച്ചയായും പ്രായോപവേശം ചെയ്യും. വൃദ്ധനായ ജാംബവാനും ആ അംഗദനും ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാരും സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര ചെന്ന എന്നോട് എന്തു പറയും?’ ഈ ഭാഗത്ത് ഹനുമാന്റെ ചിന്ത തന്നെക്കാളേറെ സഹചരന്മാരെക്കുറിച്ചാണ് — അവരെല്ലാം സമുദ്രതീരത്ത് അവനെ കാത്തിരിക്കുന്നു, അവരുടെ ജീവനും അവന്റെ വിജയത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ കാലാതിക്രമം കാരണം അംഗദൻ മുതലായവർ പ്രായോപവേശം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങിയിരുന്നു; ഹനുമാനും ഇപ്പോൾ അതേ മാർഗം ചിന്തിക്കുന്നു. ‘പ്രായമുപാസിഷ്യേ’ (ഞാൻ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും) എന്ന ഉത്തമപുരുഷരൂപമാണ് അച്ചടിയിൽ — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഉപേഷ്യന്തി’ (അവർ ചെയ്യും) എന്ന പ്രഥമപുരുഷരൂപം — അച്ചടിയിൽ ‘ഞാൻതന്നെ അനശനം ചെയ്യും’ എന്നാണ് ഹനുമാൻ പറയുന്നത്; ‘ഞാൻ തീർച്ചയായും മരണംവരെ ഉപവസിക്കും’ എന്നു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ഇതാണ് നൈരാശ്യത്തിന്റെ അടിത്തട്ട്; ഇതിനപ്പുറം ഉത്സാഹം വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു. ‘എന്തു പറയും’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം മൂന്നു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; ഓരോ ചോദ്യത്തിലും അവന്റെ ലജ്ജയും ഉത്തരവാദിത്തബോധവും വർധിക്കുന്നു.

പിന്നെ അവൻ വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു — ‘മടുപ്പില്ലായ്മയാണ് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ മൂലം, മടുപ്പില്ലായ്മയാണ് പരമസുഖം. തിരച്ചിൽ നടത്താത്ത ഇടങ്ങളിൽ ഞാൻ വീണ്ടും തിരയും. മടുപ്പില്ലായ്മയാണല്ലോ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും എപ്പോഴും മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്; ജീവി ചെയ്യുന്ന കർമത്തെ അതു സഫലമാക്കുന്നു. അതിനാൽ മടുപ്പില്ലായ്മ ഉളവാക്കുന്ന ഉത്തമമായ പ്രയത്നം ഞാൻ ചെയ്യും; രാവണൻ കാക്കുന്ന, ഇതുവരെ കാണാത്ത ദേശങ്ങളും ഞാൻ തിരയും. പാനശാലകൾ, പുഷ്പഗൃഹങ്ങൾ, ചിത്രശാലകൾ, ക്രീഡാഗൃഹങ്ങൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾക്കിടയിലെ വീഥികൾ, വിമാനങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് അവൻ വീണ്ടും തിരയാൻ ആരംഭിച്ചു. ഈ ഭാഗം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ വചനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് — ‘അനിർവേദഃ ശ്രിയോ മൂലം’. നിർവേദം എന്നാൽ നൈരാശ്യം, ഖേദം, ഉത്സാഹഹാനി; അതിന്റെ അഭാവമാണ് എല്ലാ വിജയത്തിന്റെയും മൂലം. ഹനുമാൻ ഇവിടെ തനിക്കുതന്നെ ഉപദേഷ്ടാവാകുന്നു — മറ്റാരും അവനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നില്ല, അവൻ സ്വയം തന്റെ മനസ്സ് ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘നിരാശനാകാതെ ഉത്സാഹം നിലനിർത്തുന്നതാണ് സമ്പത്തിന്റെ മൂലകാരണം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. മുമ്പു തിരഞ്ഞ സ്ഥലങ്ങളുടെ എണ്ണിപ്പറച്ചിൽ അവന്റെ വ്യവസ്ഥിതമായ ചിന്തയെ കാണിക്കുന്നു — ചെയ്തത് ഓർത്ത്, ചെയ്യാത്തതു ചെയ്യുന്നു. ഈ ശ്ലോകം ലോകത്തിൽ സുഭാഷിതമായി പ്രസിദ്ധമാണ്, കാര്യസിദ്ധിയുടെ സൂത്രംപോലെ.

ഭൂഗർഭഗൃഹങ്ങളിലും ചൈത്യഗൃഹങ്ങളിലും ഗൃഹങ്ങൾക്കപ്പുറമുള്ള ഗൃഹങ്ങളിലും ചാടിയും ഇറങ്ങിയും നിന്നും വീണ്ടും എവിടെയെങ്കിലും പോയും അവൻ സഞ്ചരിച്ചു. വാതിലുകൾ തുറന്നും കതകുകൾ തള്ളിനീക്കിയും അകത്തു കയറിയും പുറത്തിറങ്ങിയും താഴേക്കു ചാടിയും മേലോട്ടു കുതിച്ചുമെന്നപോലെ അവൻ എല്ലാ ഇടങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചു. രാവണന്റെ ആ അന്തഃപുരത്തിൽ കപി ചെല്ലാത്ത നാലു വിരൽ വീതിയുള്ള ഒരിടംപോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കോട്ടമതിലുകൾക്കിടയിലെ വീഥികൾ, ചൈത്യങ്ങളോടു ചേർന്ന വേദികകൾ, കുഴികൾ, താമരക്കുളങ്ങൾ — എല്ലാം അവൻ നോക്കി. അവിടെ പലതരം ആകൃതിയുള്ള വിരൂപകളും വികൃതകളുമായ രാക്ഷസിമാരെ ഹനുമാൻ കണ്ടു; എന്നാൽ ആ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടില്ല. ലോകത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട് അതുല്യരായ ശ്രേഷ്ഠരായ വിദ്യാധരസ്ത്രീകളെ കണ്ടു; എന്നാൽ രാഘവനന്ദിനിയെ കണ്ടില്ല. സുന്ദരമായ നിതംബമുള്ള, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള നാഗകന്യകമാരെ കണ്ടു; എന്നാൽ ആ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടില്ല. നാഗസൈന്യത്തെ തകർത്ത് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ബലമായി അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന നാഗകന്യകമാരെ കണ്ടു; ആ ജനകനന്ദിനിയെ കണ്ടില്ല. പതിനേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്ത് ശതൃപ്രത്യയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്ന ക്രിയാപദങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം — ചാടിക്കൊണ്ട്, ഇറങ്ങിക്കൊണ്ട്, നിന്നുകൊണ്ട്, പോയിക്കൊണ്ട്, തുറന്നുകൊണ്ട്, തള്ളിക്കൊണ്ട്, കയറിക്കൊണ്ട്, ഇറങ്ങിക്കൊണ്ട് — ഹനുമാന്റെ ത്വരിതവും അവിരാമവുമായ ഗതിയെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടാ ഹനുമതാ തത്ര ന തു സാ ജനകാത്മജാ’ (ഹനുമാൻ അവിടെ കണ്ടു, എന്നാൽ ആ ജനകപുത്രിയെയല്ല) എന്ന പാദം നാലു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — ഓരോ ആവർത്തനത്തിലും നൈരാശ്യം വർധിക്കുന്നു. ‘രാഘവനന്ദിനി’ എന്ന വിശേഷണം സീത രാമന് ആനന്ദം നൽകുന്നവളാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘ന തു സാ ജനകാത്മജാ’ പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആവർത്തനമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവിടെ ‘ന തു സീതാ സുമധ്യമാ’ (എന്നാൽ സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ള സീതയെയല്ല) എന്ന ഭിന്നപാഠമാണ്. ഭൂഗർഭഗൃഹങ്ങൾ, ചൈത്യഗൃഹങ്ങൾ, കുഴികൾ, താമരക്കുളങ്ങൾ — ഗൂഢമായ സ്ഥലങ്ങൾപോലും അവൻ ഒഴിവാക്കുന്നില്ല; കാരണം സീതയെ എവിടെയെങ്കിലും ഒളിപ്പിച്ചിരിക്കാം.

മറ്റു ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളെ കണ്ടിട്ടും അവളെ കാണാതെ മഹാബാഹുവായ ഹനുമാൻ വിഷാദിച്ചു. വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉദ്യമവും സാഗരലംഘനവും വ്യർഥമായി എന്നു കണ്ട് അനിലപുത്രൻ വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. പിന്നെ മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വിമാനത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി, ശോകത്താൽ ബോധം തളർന്ന് ചിന്തയിൽ മുഴുകി. ഈ സർഗത്തിന്റെ ഗതി വൃത്താകാരമാണ് — തുടക്കത്തിൽ ചിന്ത, നടുവിൽ ഉത്സാഹവും അന്വേഷണവും, ഒടുവിൽ വീണ്ടും ചിന്ത. എന്നാൽ രണ്ടാമത്തെ ചിന്ത ആദ്യത്തേതിനെക്കാൾ ആഴമേറിയതാണ്, കാരണം ഇപ്പോൾ എല്ലാം തിരഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു. ‘വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉദ്യമം’ — സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും അയയ്ക്കപ്പെട്ട വാനരന്മാരുടെ അധ്വാനം — അതും വ്യർഥമായി എന്നതാണ് അവന്റെ വേദന. വിമാനത്തിൽനിന്നുള്ള ഇറക്കം പ്രതീകാത്മകമാണ് — ഉയർന്ന സ്ഥാനത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്ക്, ആശയിൽനിന്നു നൈരാശ്യത്തിലേക്ക്. എങ്കിലും അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ വിഷാദംതന്നെ അശോകവനികയുടെ ദർശനത്തിന്റെ പൂർവഭൂമികയാകും. ‘വ്യർഥം വീക്ഷ്യ’ (വ്യർഥമെന്നു കണ്ട്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും മൂല്യം ശൂന്യമെന്നപോലെ കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ മുമ്പു പറഞ്ഞ ‘അനിർവേദം’ എന്ന സിദ്ധാന്തം അവനെ വീണ്ടും രക്ഷിക്കും.

Standing in the middle of that palace, eager to see Sītā, Hanumān went into the bowers of creepers, the picture-galleries and the night-chambers, but still he did not see her of the lovely looks. Not finding the beloved of Rāma, delight of the Raghus, the great monkey reflected: "Search as I may, Maithilī does not come into my sight; surely Sītā is no longer alive. Chaste Jānakī, intent on guarding her virtue and firm on the noble path, must have been killed by this chief of the rākṣasas, this doer of wicked deeds. Or else, seeing the rākṣasa king's women — misshapen, hideous, of dreadful colour, huge-mouthed, with long and frightful looks — the daughter of Janaka may have died of fear. And now, without having found Sītā, without having done anything worthy of a man, after roaming so long with the monkeys, I have no way back to Sugrīva, for that monkey is mighty and his punishments are very harsh." These opening verses move swiftly, conveying the turmoil in his mind. He imagines three possibilities: that Rāvaṇa has killed her, that fear of the rākṣasīs has killed her, or that she simply cannot be found. Again and again he speaks of her virtue — "intent on guarding her virtue", "firm on the noble path" — for he has no doubt at all of her faithfulness, and it is precisely because of it that he fears she is dead. His memory of Sugrīva's harsh punishments reflects his dread of having overrun the time limit set in the Kiṣkindhā Kāṇḍa.

"I have seen all the inner apartments," he thought, "I have seen Rāvaṇa's women, but the virtuous Sītā is nowhere to be seen; all my toil has been in vain. When I go back, what will the monkeys say as they gather round me? 'Hero, what did you do when you went there? Tell us.' And what shall I tell them, when I have not seen Janaka's daughter? The appointed time has passed; surely I shall sit down and fast until I die. What will old Jāmbavān say, and Aṅgada, and all the monkeys gathered there, when I have crossed to the far shore of the ocean for nothing?" Here his worry is less for himself than for his companions: they are all waiting for him on the seashore, and their lives too hang on his success. In the Kiṣkindhā Kāṇḍa Aṅgada and the others had been ready to fast to death for overrunning their time, and now Hanumān thinks of taking that same path himself. This is the lowest point of his despair, from which his spirit will rise again. His question, "what will they say?", comes back again and again, and with each asking his shame and his sense of responsibility grow.

Then he thought again: "Not losing heart is the root of fortune; not losing heart is the highest happiness. I will search again where I have not yet searched. Not losing heart is what always drives a creature to every undertaking, and it makes whatever he does bear fruit. So I will make the finest effort, the kind that keeps despair away, and I will search the places Rāvaṇa guards that I have not yet seen. The drinking-halls have been searched, and the flower-houses, the picture-galleries and the pleasure-houses, the lanes between the house-gardens and the aerial cars on every side." Having thought this through, he began to search once more. "Not losing heart is the root of fortune" is one of the most famous sayings in the Sundara Kāṇḍa. Losing heart means despondency, weariness, the loss of zeal; its absence is the root of all success, and the verse is known everywhere as a proverb, almost a formula for achievement. Here Hanumān becomes his own teacher: no one else encourages him; he steadies his own mind. His listing of the places already searched shows his orderly thinking — remembering what has been done, he sets about what has not.

He went into cellars, shrine-houses and outlying pavilions, leaping up and dropping down, stopping and moving on again, throwing doors open and knocking shutters shut, going in and coming out, dropping down and springing up. The great monkey roamed through every space; in all Rāvaṇa's inner palace there was not a spot even four fingers wide where he did not go. The lanes between the walls, the terraces round the sacred trees, the pits and the lotus-pools — he looked over them all, leaving out even hidden places, since Sītā might be concealed anywhere. Rākṣasīs of many shapes, misshapen and hideous, Hanumān saw there, but not the daughter of Janaka. Vidyādhara women, matchless in beauty in all the world, he saw there, but not the delight of Rāghava. Nāga maidens with lovely hips and faces like the full moon he saw there, but not the daughter of Janaka. Nāga maidens whom the rākṣasa lord had carried off by force after crushing their people he saw there, but not the daughter of Janaka. The string of verbs — leaping, dropping, stopping, going, opening, knocking, entering, coming out — paints his quick and ceaseless movement. The refrain "but not the daughter of Janaka" returns four times, and with every return the despair deepens. Calling Sītā "the delight of Rāghava" marks her as the one who gives Rāma joy.

Seeing other lovely women but not her, mighty-armed Hanumān sank into dejection. Seeing the whole endeavour of the monkey chiefs, and his own leap across the ocean, come to nothing, the son of the Wind fell to brooding once more. Climbing down from the aerial car, his mind stricken with grief, Hanumān was lost in thought. The sarga moves in a circle — anxiety at the start, zeal and searching in the middle, anxiety again at the end — but the second anxiety is deeper than the first, for now everything has been searched. It pains him that the labour of all the monkeys, sent out in every direction at Sugrīva's command, has been wasted as well. His climbing down from the car is itself a symbol, from a high place to the ground, from hope to despair. "Seeing it come to nothing" makes all his effort seem worthless; yet the principle he has just spoken, not losing heart, will save him again, and in the next sarga this very dejection prepares the way for the sight of the Aśoka grove.