ततः तां बुद्धिम् अवधूय महाकपिः तदा अवस्थितः अभवत्, सीतां प्रति अपरां चिन्तां जगाम। ‘रामेण वियुक्ता सा भामिनी स्वप्तुं न अर्हति, न भोक्तुं, न अलङ्कर्तुं, न पानम् उपसेवितुम्। सा सुराणाम् ईश्वरम् अपि अन्यं नरं न उपतिष्ठेत्; त्रिदशेषु अपि रामसमः कश्चित् न विद्यते।’ ‘अन्या इयम्’ इति निश्चित्य सीतासन्दर्शनोत्सुकः हरिश्रेष्ठः भूयः तत्र पानभूमौ चचार। पूर्वसर्गस्य अन्ते हनुमतः हर्षः वानरस्वभावेन प्रकटितः; अत्र तु तस्य विवेकः प्रकाशते। सः सीतायाः शीलस्य आधारेण तर्कं करोति — या रामविरहिता, सा निद्रां, भोजनम्, अलङ्कारं, मद्यं च न सेवेत। मन्दोदरी तु भूषिता, सुखेन सुप्ता, पानशालायां स्थिता — अतः सा सीता न। एषः तर्कः सीतायाः पातिव्रत्यस्य प्रथमं प्रमाणम्, यत् हनुमान् तां अदृष्ट्वा एव निश्चिनोति। ‘न हि रामसमः कश्चित्’ इति वाक्यं हनुमतः रामभक्तिं, सीतायाः रामनिष्ठां च युगपत् दर्शयति। एवं भ्रमः क्षणेन एव निवृत्तः, अन्वेषणं च पुनः आरब्धम्। अत्र ‘भूयस्तत्र चचार सः’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘पानभूमौ चचार सः’, तथा चतुर्थस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। हनुमतः अयं तर्कः केवलम् अनुमानं न, अपि तु सीतायाः स्वभावस्य ज्ञानेन सिद्धः — सुग्रीवस्य सभायां रामेण कथितं सीतायाः शीलं सः स्मरति। ‘न पानम् उपसेवितुम्’ इति वचनं पानशालायाः परिवेशे विशेषतः सार्थकम्। एवं सः स्वस्य भ्रमं स्वयम् एव संशोधयति — इति तस्य आत्मनिरीक्षणस्य सामर्थ्यम्। मन्दोदर्याः दर्शनेन जातः हर्षः क्षणिकः आसीत्, किन्तु तस्मात् हनुमान् अधिकं सावधानः भवति — रूपमात्रेण निर्णयः न कर्तव्यः इति सः अवगच्छति।

तत्र काश्चित् स्त्रियः क्रीडया क्लान्ताः, अपराः गीतेन, अपराः नृत्येन क्लान्ताः, अन्याः पानेन विप्रहताः आसन्। काश्चित् मुरजेषु मृदङ्गेषु चेलिकासु च संस्थिताः, अपराः उत्तमेषु आस्तरणेषु संविष्टाः सुप्ताः। भूषितेन विभूषणैः, रूपसंलापशीलेन, युक्तगीतार्थभाषिणा, देशकालाभियुक्तेन, युक्तवाक्याभिधायिना, रताधिकेन अङ्गनासहस्रेण संयुक्तां तां पानभूमिं हरियूथपः ददर्श। अन्यत्र अपि रूपसंलापशायिनीनां वरस्त्रीणां युवतीनां सहस्रं प्रसुप्तं सः ददर्श। देशकालाभियुक्तं, युक्तवाक्याभिधायि, रताविरतसंसुप्तं तत् स्त्रीवृन्दं हरियूथपः अपश्यत्। तासां मध्ये महाबाहुः राक्षसेश्वरः, महति गोष्ठे मुख्यानां गवां मध्ये वृषः इव, शुशुभे। ताभिः परिवृतः सः राक्षसेन्द्रः अरण्ये करेणुभिः परिकीर्णः महाद्विपः इव स्वयं शुशुभे। अस्मिन् भागे स्त्रीणां गुणाः विशेषतः उल्लिखिताः — ताः गीतस्य अर्थं जानन्ति, देशकालौ अवगच्छन्ति, उचितं वाक्यं वदन्ति — ताः न केवलं रूपवत्यः, अपि तु कलाविदः चतुराः च। वृषस्य गजस्य च उपमे रावणस्य पौरुषं, स्त्रीणाम् अधिपत्यं च दर्शयतः। अष्टमदशमयोः श्लोकयोः ‘देशकालाभियुक्त’ इति पादस्य पुनरावृत्तिः वुल्गेटस्य स्वरूपम्; समीक्षिते एकः एव। स्त्रीणां श्रमस्य चत्वारि कारणानि — क्रीडा, गीतं, नृत्यं, पानं च — क्रमेण उक्तानि; एवं रात्रौ सम्पन्नायाः गोष्ठ्याः चित्रं पूर्णं भवति। मुरजमृदङ्गचेलिकासु शयनं पूर्वसर्गस्य वाद्यपरिष्वङ्गवर्णनस्य अनुवृत्तिः। रावणः अत्र पुनः दृश्यते, किन्तु अस्मिन् सर्गे हनुमतः ध्यानं तस्मिन् न, अपि तु अन्तःपुरस्य प्रत्येकस्मिन् कोणे। वृषस्य करेणुपरिवृतगजस्य च उपमे पूर्वसर्गस्य चन्द्रतारोपमायाः अनुरूपे।

महात्मनः तस्य रक्षःपतेः गृहे सर्वकामैः उपेतां पानभूमिं कपिशार्दूलः ददर्श। तत्र मृगाणां महिषाणां वराहाणां च मांसानि भागशः न्यस्तानि सः अपश्यत्। रौक्मेषु विशालेषु भाजनेषु अभक्षितान् मयूरान् कुक्कुटान् च, दधिसौवर्चलायुतान् वराहवाध्रीणसकान्, शल्यान्, मृगमयूरान् च हनुमान् अन्ववैक्षत। विविधान् कृकलान्, छागान्, अर्धभक्षितान् शशकान्, महिषान्, एकशल्यान्, कृतनिष्ठितान् मेषान् च सः अपश्यत्। उच्चावचान् लेह्यान् पेयान् भोज्यानि च, अम्ललवणोत्तंसैः विविधैः रागखाण्डवैः सह, सः ददर्श। महानूपुरकेयूरैः अपविद्धैः महाधनैः, पानभाजनैः विक्षिप्तैः, विविधैः फलैः च कृतपुष्पोपहारा सा भूमिः अधिकां श्रियं पुष्यति स्म। तत्र तत्र विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः पानभूमिः वह्निं विना प्रदीप्ता इव उपलक्ष्यते स्म। बहुप्रकारैः वरसंस्कारसंस्कृतैः कुशलसंयुक्तैः मांसैः पृथक् पृथक् स्थितैः, दिव्याभिः प्रसन्नाभिः विविधाभिः सुराभिः कृतसुराभिः च सा युक्ता आसीत्। शर्करासवाः, माध्वीकाः, पुष्पासवाः, फलासवाः च विविधैः वासचूर्णैः पृथक् पृथक् मृष्टाः आसन्। अत्र टिप्पण्यां रागखाण्डवयोः अर्थः उक्तः — द्राक्षादाडिमरसे सितामधुमिश्रिते तनुः रसः ‘रागः’, सान्द्रः ‘खाण्डवः’; तथा सुराभेदाः — शर्करया कृता शर्करासवः, मधुना माध्वीकः, मधूकपुष्पैः पुष्पासवः, द्राक्षादिफलैः फलासवः। अयं भागः रावणस्य भोगविलासस्य पराकाष्ठां दर्शयति — मांसं, मद्यं, स्त्रियः सर्वम् अत्र। हनुमतः दृष्टिः तु निर्लिप्ता; सः सर्वं पश्यति, किन्तु किमपि न स्पृशति। मांसानां विविधता — मृगाः, महिषाः, वराहाः, मयूराः, कुक्कुटाः, शशकाः, छागाः, मेषाः, मत्स्याः च — राक्षसानां आहारस्य स्वरूपं दर्शयति। ‘अभक्षितान्’ ‘अर्धभक्षितान्’ इति पदाभ्यां भोजनस्य अवशेषाः अपि चित्रिताः। ‘वह्निं विना प्रदीप्ता इव’ इति उत्प्रेक्षा भूषणानां पात्राणां च दीप्तिं सूचयति। एतत् वर्णनं रावणस्य नगरस्य समृद्धिं, तस्य भोगप्रवृत्तिं च युगपत् दर्शयति; सीता एतादृशे स्थाने न भवेत् इति हनुमतः निश्चयः दृढतरः भवति। दिव्याः सुराः कृतसुराः च — स्वाभाविकाः कृत्रिमाः च — इति भेदः अपि उक्तः; हिन्दीव्याख्या कदम्बादिवृक्षेभ्यः स्वतः उत्पन्नाः सुराः दिव्याः इति व्याचष्टे।

संतता सा भूमिः बहुसंस्थितैः माल्यैः, हिरण्मयैः कलशैः, स्फाटिकैः भाजनैः, जाम्बूनदमयैः अन्यैः करकैः च अभिसंवृता शुशुभे। राजतेषु जाम्बूनदमयेषु च कुम्भेषु पानश्रेष्ठाम् तां भूमिं कपिः तत्र ददर्श। सः सौवर्णानि मणिमयानि च सीधोः पूर्णानि भाजनानि अपश्यत्। क्वचित् अर्धावशेषाणि, क्वचित् अशेषतः पीतानि, क्वचित् न एव प्रपीतानि पानानि सः ददर्श। क्वचित् विविधान् भक्ष्यान्, क्वचित् भागशः पानानि, क्वचित् अर्धावशेषाणि पश्यन् सः विचचार। तत्र नारीणां शयनानि बहुधा शून्यानि आसन्; काश्चित् वराङ्गनाः परस्परं समाश्लिष्य सुप्ताः। काचित् अबला निद्राबलपराजिता अन्यस्याः वस्त्रम् अपहृत्य, उपगुह्य, उपगम्य च सुप्ता। तासाम् उच्छ्वासवातेन वस्त्रं गात्रजं माल्यं च मन्दम् अनिलं प्राप्य इव नात्यर्थं स्पन्दते स्म। शीतस्य चन्दनस्य, सीधोः, मधुरसस्य, विविधस्य माल्यस्य पुष्पस्य च, स्नानानां चन्दनानां धूपानां च गन्धं विविधम् उद्वहन् मूर्च्छितः सुरभिः मारुतः पुष्पके विमाने तदा प्रववौ। तत्र काश्चित् श्यामाः, काश्चित् अवदाताः, काश्चित् कृष्णाः, काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदाः राक्षसालये सुप्ताः आसन्। निद्रावशत्वात् मदनेन विमूर्च्छितं तासां रूपं प्रसुप्तानां पद्मिनीनाम् इव आसीत्। एवं महातेजाः कपिः रावणस्य सर्वम् अन्तःपुरम् अशेषेण ददर्श, जानकीं तु न ददर्श। एकोनत्रिंशः षट्त्रिंशः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ। पानपात्राणां क्वचित् पूर्णता, क्वचित् अर्धता, क्वचित् रिक्तता — एतत् रात्रेः उत्सवस्य अव्यवस्थितम् अवसानं चित्रयति। स्त्रीणां वर्णभेदः — श्यामाः, गौर्यः, कृष्णाः, काञ्चनाभाः — रावणेन सर्वेभ्यः देशेभ्यः आहृताः इति सूचयति। समीक्षिते ‘क्वचित् प्रभिन्नैः करकैः’ इति अर्धश्लोकद्वयं अत्र नास्ति; तत् वुल्गेटे अनुपस्थितम्। ‘एवं सर्वम् अशेषेण ... न ददर्श च जानकीम्’ इति वाक्यम् अन्वेषणस्य एकस्य चरणस्य समाप्तिं सूचयति — अन्तःपुरं सर्वं दृष्टं, किन्तु लक्ष्यं न लब्धम्। गन्धवर्णने पुष्पकविमानस्य उल्लेखः पुनः आगच्छति, येन अयं सर्वः दृश्यः विमानस्य अन्तः एव इति स्मार्यते। स्त्रीणां वस्त्रपरिवर्तनस्य वर्णनं निद्रायाः मदस्य च प्रभावं दर्शयति। अस्मिन् भागे हनुमतः दृष्टिः पात्रेभ्यः शयनेभ्यः स्त्रीभ्यः गन्धात् च क्रमेण सर्वम् अन्तःपुरं व्याप्नोति; किमपि स्थानं न अपरीक्षितं तिष्ठति। अतः ‘अशेषेण’ इति पदं न अतिशयोक्तिः, अपि तु तस्य परिश्रमस्य यथार्थं वर्णनम्। तथापि फलं शून्यम् — इति नैराश्यस्य बीजम्, यत् अग्रिमे सर्गे विस्तरेण प्रकटितम्।

ताः स्त्रियः निरीक्षमाणः महाकपिः धर्मसाध्वसशङ्कितः महतीं शङ्कां जगाम। ‘परदाराणाम् अवरोधस्य प्रसुप्तस्य इदं निरीक्षणं मम अत्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति। मम दृष्टिः परदाराणां विषयवर्तिनी पूर्वं न आसीत्; अत्र तु मया परदारपरिग्रहः अयं दृष्टः।’ ततः निश्चितैकान्तचित्तस्य मनस्विनः तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी अन्या चिन्ता प्रादुरभूत्। ‘कामं विश्वस्ताः सर्वाः रावणस्त्रियः मया दृष्टाः, तथापि मम मनसि किञ्चित् अपि वैकृत्यं न उपपद्यते। मनः हि सर्वेषाम् इन्द्रियाणां शुभाशुभासु अवस्थासु प्रवर्तने हेतुः; तत् च मम सुव्यवस्थितम्। अन्यत्र हि वैदेही मया परिमार्गितुं न शक्या; स्त्रियः हि सम्परिमार्गणे सदा स्त्रीषु एव दृश्यन्ते।’ अयं भागः सर्गस्य हृदयम्। हनुमान् ब्रह्मचारी, धर्मज्ञः; अतः सुप्तानां परस्त्रीणां दर्शनम् अपि तस्य कृते दोषाय इति तस्य शङ्का। किन्तु सः धर्मस्य मूलं मनसि पश्यति — कर्म न, अपितु कर्मणः प्रेरकः भावः एव धर्माधर्मयोः निर्णायकः। यदि मनः निर्विकारं, तर्हि दर्शनम् अपि निर्दोषम्; विशेषतः यदा तत् दर्शनं स्वामिकार्याय क्रियते। हिन्दीव्याख्या अपि तम् एव भावं स्पष्टयति — मम मनः पूर्णतः स्थिरम्, तस्य कुत्रापि रागः द्वेषः वा नास्ति इति। एषः विवेकः गीतायाः निष्कामकर्मसिद्धान्तस्य पूर्वरूपम् इव। ‘कामं दृष्टा मया’ इति मुद्रणे ‘दृष्टा’ (कर्मणि क्त), समीक्षिते ‘दृष्ट्वा’; उभयथा अर्थः समानः। अस्य चिन्तनस्य क्रमः ध्यानार्हः — प्रथमं शङ्का, ततः आत्मनिरीक्षणं, ततः तत्त्वविचारः, अन्ते युक्त्या निर्णयः। हनुमान् न केवलं वीरः, अपि तु धर्मसूक्ष्मज्ञः विचारकः अपि। ‘निश्चितैकान्तचित्तस्य’ इति विशेषणं तस्य एकाग्रतां — रामकार्ये एव मनसः स्थितिं — दर्शयति। अतः तस्य दर्शनं कामप्रेरितं न, कर्तव्यप्रेरितम्। अत्र उक्तः सिद्धान्तः — मनः एव इन्द्रियाणां प्रवर्तकम् — उपनिषत्सु अपि प्रसिद्धः: ‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः’। हनुमान् तं सिद्धान्तं स्वस्य आचरणे प्रयुङ्क्ते। तस्य शङ्का अपि तस्य सदाचारस्य लक्षणम् — यः धर्मं न जानाति, सः शङ्कां न करोति। एवं शङ्का निवारणं च उभे अपि तस्य धर्मनिष्ठां दर्शयतः।

‘यस्य सत्त्वस्य या योनिः, तस्यां तत् परिमार्ग्यते; नष्टा प्रमदा मृगीषु परिमार्गितुं न शक्या। तत् इदं रावणस्य सर्वम् अन्तःपुरं मया शुद्धेन मनसा तावत् मार्गितम्, जानकी तु न दृश्यते।’ देवकन्याः गन्धर्वकन्याः नागकन्याः च अवेक्षमाणः वीर्यवान् हनुमान् जानकीं न एव अपश्यत्। ताम् अपश्यन्, अन्याः वरस्त्रियः पश्यन् वीरः कपिः ततः अपक्रम्य प्रस्थातुम् उपचक्रमे। सः श्रीमान् मारुतिः भूयः सर्वतः यत्नम् आश्रितः आपानभूमिम् उत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे। ‘यस्य सत्त्वस्य या योनिः’ इति न्यायः लोके प्रसिद्धः — मृगः मृगेषु, पक्षी पक्षिषु मार्ग्यते; अतः स्त्री स्त्रीषु एव। एतेन हनुमान् स्वस्य कर्मणः औचित्यं युक्त्या स्थापयति। ‘शुद्धेन मनसा’ इति पदं तस्य आत्मपरीक्षायाः फलम्। अन्ते सः न निराशः, अपि तु ‘यत्नम् आश्रितः’ — पुनः प्रयत्नं करोति। अष्टचत्वारिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; वुल्गेटे सः अग्रिमस्य सर्गस्य अन्वेषणस्य सेतुः। सप्तचत्वारिंशे ‘प्रस्थातुम्’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘प्रध्यातुम्’ — अर्थः भिन्नः: ‘गन्तुम्’ इति मुद्रणे, ‘चिन्तयितुम्’ इति समीक्षिते। चतुश्चत्वारिंशे ‘परिमार्गते’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘परिमार्ग्यते’; मुद्रणस्य रूपं रक्षितम्। अस्मिन् सर्गे अन्वेषणस्य प्रथमः दीर्घः चरणः — रावणस्य अन्तःपुरं पानशाला च — समाप्तः। अग्रिमे सर्गे हनुमान् अन्यानि स्थानानि — लतागृहाणि, चित्रशालाः, निशागृहाणि — विचिनोति, किन्तु तत्र अपि निराशः भवति। ‘श्रीमान्’ इति विशेषणं निराशायाम् अपि तस्य तेजः न क्षीणम् इति सूचयति; ‘यत्नम् आश्रितः’ इति पदं अग्रिमस्य सर्गस्य ‘अनिर्वेदः श्रियो मूलम्’ इति वचनस्य पूर्वसूचना।

అప్పుడు ఆ ఆలోచనను విడిచిపెట్టి మహాకపి స్థిరంగా నిలిచాడు, సీత గురించి మరొక ఆలోచనలో పడ్డాడు. ‘రాముని నుండి వేరైన ఆ భామిని నిద్రించదు, భుజించదు, అలంకరించుకోదు, మద్యం సేవించదు. దేవతలకు అధిపతి అయినా సరే, ఇంకొక పురుషుని ఆమె సమీపించదు; దేవతలలో కూడా రామునితో సమానుడు ఎవ్వడూ లేడు.’ ‘ఈమె వేరొకతె’ అని నిశ్చయించుకొని, సీతను చూడాలనే ఉత్సుకతతో ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ ఆ పానభూమిలో సంచరించాడు. పూర్వసర్గ చివర హనుమంతుని సంతోషం వానరస్వభావంతో బయటపడింది; ఇక్కడ మాత్రం అతని వివేకం ప్రకాశిస్తుంది. అతడు సీత శీలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని తర్కిస్తాడు — రాముని విరహంలో ఉన్నది నిద్రను, భోజనాన్ని, అలంకారాన్ని, మద్యాన్ని సేవించదు. మండోదరి అయితే అలంకరించుకొని ఉంది, సుఖంగా నిద్రిస్తోంది, పానశాలలో ఉంది — కాబట్టి ఆమె సీత కాదు. ఈ తర్కం సీత పాతివ్రత్యానికి మొదటి ప్రమాణం, దాన్ని హనుమంతుడు ఆమెను చూడకముందే నిశ్చయిస్తాడు. ‘న హి రామసమః కశ్చిత్’ (రామునితో సమానుడు ఎవ్వడూ లేడు) అనే వాక్యం హనుమంతుని రామభక్తినీ, సీత రామనిష్ఠనూ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా భ్రమ క్షణంలోనే తొలగిపోయింది, అన్వేషణ మళ్ళీ మొదలైంది. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘భూయస్తత్ర చచార సః’ (మళ్ళీ అక్కడ సంచరించాడు) అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పానభూమౌ చచార సః’ (పానభూమిలో సంచరించాడు) అని ఉంది; అలాగే నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. హనుమంతుని ఈ తర్కం కేవలం ఊహ కాదు, సీత స్వభావం గురించిన జ్ఞానంతో సిద్ధమైనది — సుగ్రీవుని సభలో రాముడు చెప్పిన సీత శీలాన్ని అతడు స్మరిస్తున్నాడు. ‘న పానమ్ ఉపసేవితుమ్’ (మద్యం సేవించదు) అనే మాట పానశాల పరిసరాలలో ప్రత్యేకంగా సార్థకమవుతుంది. ఇలా అతడు తన భ్రమను తానే సరిదిద్దుకుంటాడు — ఇదే అతని ఆత్మనిరీక్షణ సామర్థ్యం. మండోదరిని చూసినప్పుడు కలిగిన సంతోషం క్షణికమైనదే, కానీ దానివల్ల హనుమంతుడు మరింత జాగ్రత్తపడతాడు — కేవలం రూపాన్ని బట్టి నిర్ణయం చేయకూడదని అతడు గ్రహిస్తాడు.

అక్కడ కొందరు స్త్రీలు క్రీడతో అలసిపోయి ఉన్నారు, మరికొందరు పాటలతో, మరికొందరు నృత్యంతో అలసిపోయారు, ఇంకొందరు మద్యపానంతో మత్తెక్కి పడిపోయి ఉన్నారు. కొందరు మురజాలపై, మృదంగాలపై, చేలికలపై ఆనుకొని ఉన్నారు, మరికొందరు ఉత్తమమైన పరుపులపై పడుకొని నిద్రిస్తున్నారు. ఆభరణాలతో అలంకరించుకొన్న, రూపం గురించి సంభాషించే స్వభావం గల, పాటల అర్థానికి తగినట్లు మాట్లాడే, దేశకాలాలను ఎరిగిన, సముచితమైన వాక్యాలు పలికే, రతిలో మిక్కిలి ఆసక్తి గల వేలాది అంగనలతో కూడిన ఆ పానభూమిని వానరయూథపతి చూశాడు. మరొకచోట కూడా రూపం గురించి ముచ్చటించుకుంటూ నిద్రలోకి జారిన వేలాది యువతులైన వరస్త్రీలను అతడు చూశాడు. దేశకాలాలను ఎరిగిన, సముచితవాక్యాలు పలికే, రతి ముగిసిన తరువాత గాఢనిద్రలో ఉన్న ఆ స్త్రీబృందాన్ని వానరయూథపతి చూశాడు. వారి మధ్యలో మహాబాహువైన రాక్షసేశ్వరుడు, పెద్ద గోశాలలో ముఖ్యమైన ఆవుల మధ్య ఉన్న వృషభంలా శోభించాడు. వారిచేత చుట్టుముట్టబడిన ఆ రాక్షసేంద్రుడు, అరణ్యంలో ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఉన్న మహాగజంలా స్వయంగా ప్రకాశించాడు. ఈ భాగంలో స్త్రీల గుణాలు ప్రత్యేకంగా ఉల్లేఖించబడ్డాయి — వారు పాట అర్థాన్ని తెలిసినవారు, దేశకాలాలను గ్రహించేవారు, సముచితమైన మాట పలికేవారు — వారు కేవలం రూపవతులే కాదు, కళావిదులు, చతురలు కూడా. వృషభ, గజ ఉపమానాలు రావణుని పౌరుషాన్నీ, స్త్రీలపై అతని ఆధిపత్యాన్నీ చూపుతాయి. ఎనిమిదవ, పదవ శ్లోకాలలో ‘దేశకాలాభియుక్త’ అనే పాదం పునరావృతం కావడం వల్గేట్ స్వరూపం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఒక్కటే ఉంది. స్త్రీల శ్రమకు నాలుగు కారణాలు — క్రీడ, గీతం, నృత్యం, పానం — క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; ఇలా రాత్రి జరిగిన విందుగోష్ఠి చిత్రం పూర్తవుతుంది. మురజ మృదంగ చేలికలపై పడుకోవడం పూర్వసర్గలోని వాద్యాలను కౌగిలించుకొని పడుకోవడం అనే వర్ణనకు కొనసాగింపు. రావణుడు ఇక్కడ మళ్ళీ కనిపిస్తాడు, కానీ ఈ సర్గలో హనుమంతుని దృష్టి అతనిపై కాదు, అంతఃపురంలోని ప్రతి మూలపైనా ఉంది. వృషభ ఉపమానం, ఆడ ఏనుగులచేత చుట్టుముట్టబడిన గజ ఉపమానం పూర్వసర్గలోని చంద్రతారల ఉపమానానికి అనురూపంగా ఉన్నాయి.

మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసపతి గృహంలో అన్ని కోరికలూ తీర్చే వస్తువులతో నిండిన పానభూమిని కపిశార్దూలం చూశాడు. అక్కడ జింకల, దున్నల, అడవిపందుల మాంసాలు విభాగాలుగా అమర్చి ఉండటం అతడు చూశాడు. బంగారు విశాలపాత్రలలో ఇంకా తినని నెమళ్ళనూ కోళ్ళనూ, పెరుగు సౌవర్చల లవణం కలిపిన వరాహ, వాధ్రీణస మాంసాలనూ, ముళ్ళపందులనూ, జింకలనూ నెమళ్ళనూ హనుమంతుడు పరిశీలించాడు. రకరకాల కృకలాలనూ, మేకలనూ, సగం తిన్న కుందేళ్ళనూ, దున్నలనూ, ఏకశల్య మత్స్యాలనూ, చక్కగా వండి సిద్ధంచేసిన గొర్రెలనూ అతడు చూశాడు. పులుపు ఉప్పు ప్రధానంగా గల రకరకాల రాగఖాండవాలతో పాటు నాణ్యతలో హెచ్చుతగ్గులున్న నాకి తినేవీ, తాగేవీ, భుజించేవీ అయిన పదార్థాలను అతడు చూశాడు. విసిరేయబడిన విలువైన పెద్ద అందెలతో, కేయూరాలతో, చెల్లాచెదురుగా పడిన పానపాత్రలతో, రకరకాల పండ్లతో, పుష్పోపహారాలతో ఆ భూమి అధికమైన శోభను పొందుతోంది. అక్కడక్కడ అమర్చిన చక్కని శయ్యాసనాలతో ఆ పానభూమి అగ్ని లేకుండానే ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు కనిపించింది. అనేకవిధాలైన శ్రేష్ఠమైన సంస్కారాలతో, నిపుణులచేత తయారుచేయబడి వేర్వేరుగా ఉంచిన మాంసాలతో, దివ్యమైన, స్వచ్ఛమైన, రకరకాల సురలతో, కృత్రిమంగా తయారుచేసిన సురలతో అది నిండి ఉంది. శర్కరాసవాలూ, మాధ్వీకాలూ, పుష్పాసవాలూ, ఫలాసవాలూ రకరకాల సుగంధచూర్ణాలతో వేర్వేరుగా పరిమళింపజేయబడి ఉన్నాయి. ఇక్కడ పాదటిప్పణిలో రాగఖాండవాల అర్థం చెప్పబడింది — ద్రాక్ష దానిమ్మ రసాలలో చక్కెర తేనె కలిపినప్పుడు పలుచని రసం ‘రాగం’, చిక్కనిది ‘ఖాండవం’; అలాగే సురల భేదాలు — చక్కెరతో చేసినది శర్కరాసవం, తేనెతో చేసినది మాధ్వీకం, ఇప్పపూలతో చేసినది పుష్పాసవం, ద్రాక్ష మొదలైన పండ్లతో చేసినది ఫలాసవం. ఈ భాగం రావణుని భోగవిలాసాల పరాకాష్ఠను చూపుతుంది — మాంసం, మద్యం, స్త్రీలు, అన్నీ ఇక్కడే. హనుమంతుని దృష్టి మాత్రం నిర్లిప్తంగా ఉంది; అతడు అన్నిటినీ చూస్తాడు, కానీ దేనినీ తాకడు. మాంసాల వైవిధ్యం — జింకలు, దున్నలు, వరాహాలు, నెమళ్ళు, కోళ్ళు, కుందేళ్ళు, మేకలు, గొర్రెలు, చేపలు — రాక్షసుల ఆహార స్వరూపాన్ని చూపుతుంది. ‘అభక్షితాన్’ (తినని), ‘అర్ధభక్షితాన్’ (సగం తిన్న) అనే పదాలతో భోజనపు మిగుళ్ళు కూడా చిత్రించబడ్డాయి. ‘అగ్ని లేకుండానే ప్రజ్వలిస్తున్నట్లు’ అనే ఉత్ప్రేక్ష ఆభరణాల, పాత్రల కాంతిని సూచిస్తుంది. ఈ వర్ణన రావణుని నగర సమృద్ధినీ, అతని భోగప్రవృత్తినీ ఒకేసారి చూపుతుంది; సీత ఇలాంటి చోట ఉండదు అనే హనుమంతుని నిశ్చయం మరింత దృఢమవుతుంది. దివ్యమైన సురలు, కృత్రిమ సురలు — అంటే స్వాభావికమైనవి, తయారుచేసినవి — అనే భేదం కూడా చెప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కదంబం మొదలైన వృక్షాల నుండి సహజంగా పుట్టిన సురలను దివ్యమైనవని వివరిస్తుంది.

అక్కడక్కడ ఉంచిన అనేక మాలలతో, బంగారు కలశాలతో, స్ఫటిక పాత్రలతో, జాంబూనదమయమైన ఇతర కరకాలతో (నీటి కుండలతో) నిండిన ఆ భూమి శోభించింది. వెండి, బంగారు కుంభాలలో శ్రేష్ఠమైన పానీయాలు గల ఆ భూమిని కపి అక్కడ చూశాడు. సీధువుతో (మద్యంతో) నిండిన బంగారు పాత్రలనూ మణిమయ పాత్రలనూ అతడు చూశాడు. కొన్నిచోట్ల సగం మిగిలిన, కొన్నిచోట్ల పూర్తిగా తాగేసిన, కొన్నిచోట్ల అసలు తాగని పానీయాలను అతడు చూశాడు. కొన్నిచోట్ల రకరకాల భక్ష్యాలను, కొన్నిచోట్ల విభాగాలుగా ఉంచిన పానీయాలను, కొన్నిచోట్ల సగం మిగిలినవాటిని చూస్తూ అతడు సంచరించాడు. అక్కడ స్త్రీల శయ్యలు చాలావరకు శూన్యంగా ఉన్నాయి; కొందరు సుందరీమణులు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని నిద్రిస్తున్నారు. ఒక అబల నిద్రాబలానికి ఓడిపోయి, మరొకామె వస్త్రాన్ని లాక్కొని, దాన్ని హత్తుకొని, ఆమెను సమీపించి నిద్రపోయింది. వారి ఉచ్ఛ్వాసవాయువుకు వస్త్రమూ, శరీరంపై ఉన్న మాలలూ మంద మారుతం తాకినట్లు కొద్దికొద్దిగా కదులుతున్నాయి. చల్లని చందనం, సీధువు, మధురసం, రకరకాల మాలలు పుష్పాలు, స్నానద్రవ్యాలు, చందనాలు, ధూపాలు — వీటి వివిధ గంధాలను మోసుకొంటూ దట్టమైన సుగంధభరితమైన వాయువు అప్పుడు పుష్పకవిమానంలో వీచింది. ఆ రాక్షసాలయంలో కొందరు శ్యామవర్ణ ప్రమదలు, కొందరు తెల్లని వారు, కొందరు నల్లని వారు, కొందరు బంగారు రంగు దేహం గలవారు నిద్రిస్తున్నారు. నిద్రకు వశమైనందువల్లా, మదనునిచేత మూర్ఛితులైనందువల్లా వారి రూపం ముకుళించిన పద్మినుల వలె ఉంది. ఈ విధంగా మహాతేజస్వి అయిన కపి రావణుని అంతఃపురమంతటినీ ఏమీ వదలకుండా చూశాడు, కానీ జానకిని మాత్రం చూడలేదు. ఇరవై తొమ్మిదవ, ముప్పై ఆరవ శ్లోకాలు మూడేసి అర్ధాలతో కూర్చబడ్డాయి. పానపాత్రలు కొన్నిచోట్ల నిండుగా, కొన్నిచోట్ల సగంగా, కొన్నిచోట్ల ఖాళీగా ఉండటం — ఇది రాత్రి ఉత్సవపు అస్తవ్యస్తమైన ముగింపును చిత్రిస్తుంది. స్త్రీల వర్ణభేదం — శ్యామలు, గౌరవర్ణలు, నల్లనివారు, బంగారు కాంతి గలవారు — రావణుడు వారిని అన్ని దేశాల నుండి తెచ్చాడని సూచిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘క్వచిత్ ప్రభిన్నైః కరకైః’ (కొన్నిచోట్ల పగిలిన కరకాలతో) అనే రెండు అర్ధశ్లోకాలు ఇక్కడ లేవు; అవి వల్గేట్‌లో లేనివే. ‘ఈ విధంగా అంతా ఏమీ వదలకుండా... జానకిని మాత్రం చూడలేదు’ అనే వాక్యం అన్వేషణలో ఒక దశ ముగిసిందని సూచిస్తుంది — అంతఃపురమంతా చూడబడింది, కానీ లక్ష్యం లభించలేదు. గంధవర్ణనలో పుష్పకవిమానం ప్రస్తావన మళ్ళీ వస్తుంది, దీనివల్ల ఈ దృశ్యమంతా విమానం లోపలే అని గుర్తుచేయబడుతుంది. స్త్రీలు వస్త్రాలను మార్చుకోవడం అనే వర్ణన నిద్ర, మదం చూపే ప్రభావాన్ని తెలుపుతుంది. ఈ భాగంలో హనుమంతుని దృష్టి పాత్రల నుండి శయ్యలకు, స్త్రీలకు, గంధానికి క్రమంగా వ్యాపించి అంతఃపురమంతటినీ ఆవరిస్తుంది; ఏ చోటూ పరీక్షించబడకుండా మిగలదు. కాబట్టి ‘అశేషేణ’ (ఏమీ వదలకుండా) అనే పదం అతిశయోక్తి కాదు, అతని పరిశ్రమకు యథార్థమైన వర్ణన. అయినా ఫలం శూన్యం — ఇదే నిరాశకు బీజం, అది తరువాతి సర్గలో విస్తారంగా వ్యక్తమవుతుంది.

ఆ స్త్రీలను పరికిస్తూ ఉన్న మహాకపి ధర్మభయంతో శంకించి గొప్ప సందేహంలో పడ్డాడు. ‘నిద్రిస్తున్న పరస్త్రీల అంతఃపురాన్ని ఇలా పరిశీలించడం నాకు మిక్కిలి ధర్మలోపాన్ని కలిగిస్తుంది. నా దృష్టి ఇంతకుముందెన్నడూ పరస్త్రీలపై పడలేదు; కానీ ఇక్కడ పరుని భార్యల సమూహాన్ని నేను చూశాను.’ అప్పుడు ఏకాగ్రమైన నిశ్చితచిత్తం గల ఆ మనస్వికి కార్యనిశ్చయాన్ని దర్శించే మరొక ఆలోచన కలిగింది. ‘నిస్సంకోచంగా నిద్రిస్తున్న రావణుని స్త్రీలందరినీ నేను చూసిన మాట నిజమే, అయినా నా మనస్సులో కించిత్తు వికారం కూడా కలగలేదు. శుభాశుభ అవస్థలలో అన్ని ఇంద్రియాలనూ ప్రవర్తింపజేసేది మనస్సే; అది నాలో సుస్థిరంగా ఉంది. వైదేహిని మరొకచోట వెదకడం నాకు సాధ్యం కాదు; వెదికేటప్పుడు స్త్రీలు ఎప్పుడూ స్త్రీల మధ్యనే కనిపిస్తారు.’ ఈ భాగం సర్గకు హృదయం. హనుమంతుడు బ్రహ్మచారి, ధర్మజ్ఞుడు; కాబట్టి నిద్రిస్తున్న పరస్త్రీలను చూడటం కూడా తనకు దోషమవుతుందేమో అని అతని శంక. కానీ అతడు ధర్మానికి మూలాన్ని మనస్సులో చూస్తాడు — కర్మ కాదు, కర్మను ప్రేరేపించే భావమే ధర్మాధర్మాలను నిర్ణయిస్తుంది. మనస్సు నిర్వికారంగా ఉంటే దర్శనం కూడా నిర్దోషమే; ముఖ్యంగా ఆ దర్శనం స్వామికార్యం కోసం చేసినప్పుడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే భావాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — దాని మాటల్లో, ‘నా మనస్సు పూర్తిగా స్థిరంగా ఉంది, దానికి ఎక్కడా రాగమూ లేదు ద్వేషమూ లేదు.’ ఈ వివేకం గీతలోని నిష్కామకర్మ సిద్ధాంతానికి పూర్వరూపంలా ఉంది. ‘కామం దృష్టా మయా’ అనే చోట ముద్రణలో ‘దృష్టా’ (చూడబడినవారు, కర్మణి క్త ప్రత్యయం), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దృష్ట్వా’ (చూసి); రెండు విధాలా అర్థం ఒకటే. ఈ చింతనలోని క్రమం గమనించదగినది — మొదట శంక, తరువాత ఆత్మనిరీక్షణ, తరువాత తత్త్వవిచారం, చివరకు యుక్తితో నిర్ణయం. హనుమంతుడు కేవలం వీరుడే కాదు, ధర్మసూక్ష్మాలు తెలిసిన విచారకుడు కూడా. ‘నిశ్చితైకాంతచిత్తస్య’ (ఏకాగ్రమైన నిశ్చితచిత్తం గలవాని) అనే విశేషణం అతని ఏకాగ్రతను — రామకార్యంలోనే మనస్సు నిలిచి ఉండటాన్ని — చూపుతుంది. కాబట్టి అతని దర్శనం కామప్రేరితం కాదు, కర్తవ్యప్రేరితం. ఇక్కడ చెప్పబడిన సిద్ధాంతం — మనస్సే ఇంద్రియాలను ప్రవర్తింపజేస్తుంది — ఉపనిషత్తులలో కూడా ప్రసిద్ధమే: ‘మన ఏవ మనుష్యాణాం కారణం బంధమోక్షయోః’ (మనుష్యుల బంధానికీ మోక్షానికీ మనస్సే కారణం). హనుమంతుడు ఆ సిద్ధాంతాన్ని తన ఆచరణలో ప్రయోగిస్తాడు. అతని శంక కూడా అతని సదాచారానికి లక్షణమే — ధర్మం తెలియనివాడు శంకించడు. ఈ విధంగా శంకా, దాని నివారణా రెండూ అతని ధర్మనిష్ఠను చూపుతాయి.

‘ఏ ప్రాణి ఏ జాతికి చెందినదో, దాన్ని ఆ జాతిలోనే వెదకుతారు; తప్పిపోయిన స్త్రీని ఆడ జింకల మధ్య వెదకడం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి రావణుని ఈ అంతఃపురమంతటినీ నేను శుద్ధమైన మనస్సుతో వెదికాను, కానీ జానకి కనిపించడం లేదు.’ దేవకన్యలనూ, గంధర్వకన్యలనూ, నాగకన్యలనూ పరిశీలిస్తూ వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు జానకిని మాత్రం చూడలేకపోయాడు. ఆమెను చూడకుండా, ఇతర వరస్త్రీలను చూస్తూ, వీరుడైన ఆ కపి అక్కడినుండి తొలగి బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యాడు. శ్రీమంతుడైన ఆ మారుతి మళ్ళీ అన్నివైపులా ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, ఆ పానభూమిని విడిచి ఆమెను వెదకడం ప్రారంభించాడు. ‘ఏ ప్రాణి ఏ జాతికి చెందినదో’ అనే న్యాయం లోకంలో ప్రసిద్ధం — జింకను జింకల మధ్య, పక్షిని పక్షుల మధ్య వెదకుతారు; కాబట్టి స్త్రీని స్త్రీల మధ్యనే. దీనితో హనుమంతుడు తన కర్మ ఔచిత్యాన్ని యుక్తితో స్థాపిస్తాడు. ‘శుద్ధేన మనసా’ (శుద్ధమైన మనస్సుతో) అనే పదం అతని ఆత్మపరీక్షకు ఫలం. చివరకు అతడు నిరాశపడడు, ‘యత్నమ్ ఆశ్రితః’ (ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి) — మళ్ళీ ప్రయత్నిస్తాడు. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్‌లో అది తరువాతి సర్గలోని అన్వేషణకు వారధి. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ప్రస్థాతుమ్’ అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రధ్యాతుమ్’ — అర్థం భిన్నం: ముద్రణలో ‘వెళ్ళడానికి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఆలోచించడానికి’. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘పరిమార్గతే’ అని ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరిమార్గ్యతే’; ముద్రణ రూపమే ఉంచబడింది. ఈ సర్గతో అన్వేషణలోని మొదటి దీర్ఘదశ — రావణుని అంతఃపురం, పానశాల — ముగిసింది. తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు ఇతర స్థలాలను — లతాగృహాలను, చిత్రశాలలను, నిశాగృహాలను — వెదకుతాడు, కానీ అక్కడ కూడా నిరాశ చెందుతాడు. ‘శ్రీమాన్’ అనే విశేషణం నిరాశలో కూడా అతని తేజస్సు క్షీణించలేదని సూచిస్తుంది; ‘యత్నమ్ ఆశ్రితః’ అనే పదం తరువాతి సర్గలోని ‘అనిర్వేదః శ్రియో మూలమ్’ (నిరుత్సాహపడకపోవడమే సంపదకు మూలం) అనే వచనానికి పూర్వసూచన.

பிறகு அந்த எண்ணத்தை உதறிவிட்டு அந்தப் பெருங்குரங்கு நிலைதெளிந்து நின்றது; சீதையைப் பற்றி வேறொரு சிந்தனையில் ஆழ்ந்தது: ‘ராமனைப் பிரிந்த அந்த அழகி உறங்கமாட்டாள், உண்ணமாட்டாள், தன்னை அலங்கரித்துக்கொள்ளமாட்டாள், மதுவைத் தொடவும் மாட்டாள். தேவர்களின் தலைவனே ஆனாலும் வேறொரு ஆடவனை அவள் அணுகமாட்டாள்; தேவர்களிடையேகூட ராமனுக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை.’ ‘இவள் வேறொருத்தி’ என்று முடிவுசெய்து, சீதையைக் காணும் ஆவலுடன் அந்த வானரச் சிறந்தோன் மீண்டும் அந்தப் பானசாலையில் உலவினான். முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அனுமனின் மகிழ்ச்சி வானர இயல்போடு வெளிப்பட்டது; இங்கேயோ அவனுடைய பகுத்தறிவு ஒளிர்கிறது. சீதையின் ஒழுக்கத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டு அவன் தர்க்கம் செய்கிறான் — ராமனைப் பிரிந்தவள் உறக்கம், உணவு, அலங்காரம், மது ஆகியவற்றை நாடமாட்டாள். மண்டோதரியோ அணிகலன்கள் பூண்டு, சுகமாக உறங்கி, பானசாலையில் இருக்கிறாள் — ஆகவே அவள் சீதை அல்லள். இந்தத் தர்க்கமே சீதையின் பதிவிரதத் தன்மைக்கு முதல் சான்று; அனுமன் அவளைக் காணாமலேயே இதை உறுதிசெய்கிறான். ‘ராமனுக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை’ என்ற வாக்கியம் அனுமனின் ராமபக்தியையும், சீதையின் ராமநிஷ்டையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு மயக்கம் ஒரு கணத்திலேயே நீங்கியது; தேடல் மீண்டும் தொடங்கியது. இங்கே ‘பூயஸ்தத்ர சசார ஸ:’ (மீண்டும் அங்கே அவன் உலவினான்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பானபூமௌ சசார ஸ:’ (பானசாலையில் அவன் உலவினான்); மேலும் நான்காம் சுலோகத்தின் பின்பாதி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. அனுமனின் இந்தத் தர்க்கம் வெறும் ஊகம் அல்ல; சீதையின் இயல்பைப் பற்றிய அறிவால் நிறுவப்பட்டது — சுக்ரீவனின் சபையில் ராமன் சொன்ன சீதையின் ஒழுக்கத்தை அவன் நினைவுகூர்கிறான். ‘மதுவைத் தொடவும் மாட்டாள்’ என்ற சொல் பானசாலையின் சூழலில் தனிப் பொருத்தம் பெறுகிறது. இவ்வாறு அவன் தன் மயக்கத்தைத் தானே திருத்திக்கொள்கிறான் — இதுவே அவனுடைய சுயபரிசோதனையின் ஆற்றல். மண்டோதரியைக் கண்டதால் உண்டான மகிழ்ச்சி கணநேரமே நீடித்தது; ஆனால் அதனால் அனுமன் மேலும் விழிப்புடையவனாகிறான் — வெறும் உருவத்தை வைத்து முடிவெடுக்கக் கூடாது என்று அவன் உணர்ந்துகொள்கிறான்.

அங்கே சில பெண்கள் விளையாட்டால் களைத்திருந்தனர்; சிலர் பாட்டால், சிலர் நடனத்தால் களைத்திருந்தனர்; வேறு சிலர் மதுவால் தளர்ந்து கிடந்தனர். சிலர் முரசுகள், மிருதங்கங்கள், சேலிகைகள் (சிறு வாத்தியங்கள்) மீது சாய்ந்திருந்தனர்; வேறு சிலர் உயர்ந்த விரிப்புகளின் மேல் படுத்து உறங்கினர். அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டவர்களும், அழகிய உரையாடலில் தேர்ந்தவர்களும், பாடல்களின் பொருளை உணர்ந்து பேசுபவர்களும், இடமும் காலமும் அறிந்தவர்களும், பொருத்தமான சொற்களைச் சொல்பவர்களும், காமக்கலையில் மேம்பட்டவர்களுமான ஆயிரம் மங்கையரால் நிறைந்த அந்தப் பானசாலையை வானரப் படைத்தலைவன் கண்டான். வேறோரிடத்திலும் அழகிய உரையாடலுக்குப் பின் உறங்கிய, சிறந்த இளம்பெண்கள் ஆயிரம் பேர் உறங்குவதை அவன் கண்டான். இடமும் காலமும் அறிந்த, பொருத்தமான சொல் பேசும், இன்பம் துய்த்து ஓய்ந்து உறங்கும் அந்தப் பெண்கூட்டத்தை வானரப் படைத்தலைவன் பார்த்தான். அவர்களிடையே நீண்ட கைகளையுடைய ராக்ஷசேசுவரன், பெரிய மாட்டுத் தொழுவத்தில் முதன்மையான பசுக்களிடையே நிற்கும் காளையைப் போல ஒளிர்ந்தான். அவர்களால் சூழப்பட்ட அந்த ராக்ஷசேந்திரன், காட்டில் பெண்யானைகளால் சூழப்பட்ட பெரிய ஆண்யானையைப் போலத் தானே பொலிந்தான். இந்தப் பகுதியில் பெண்களின் குணங்கள் சிறப்பாகக் குறிப்பிடப்படுகின்றன — அவர்கள் பாடலின் பொருளை அறிவார்கள், இடத்தையும் காலத்தையும் புரிந்துகொள்வார்கள், தகுந்த சொல்லைப் பேசுவார்கள் — அவர்கள் அழகிகள் மட்டுமல்லர், கலைகளில் தேர்ந்த சதுரர்களும் ஆவர். காளையும் யானையுமாகிய உவமைகள் ராவணனின் ஆண்மையையும் பெண்கள் மீதான அவனுடைய ஆட்சியையும் காட்டுகின்றன. எட்டாம், பத்தாம் சுலோகங்களில் ‘தேசகாலாபியுக்த’ (இடமும் காலமும் அறிந்த) என்ற அடி மீண்டும் வருவது வல்கேட்டின் இயல்பு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஒருமுறை மட்டுமே உள்ளது. பெண்களின் களைப்புக்கு நான்கு காரணங்கள் — விளையாட்டு, பாட்டு, நடனம், மது — வரிசையாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன; இவ்வாறு இரவில் நிகழ்ந்து முடிந்த ஒரு கூடுகையின் சித்திரம் முழுமை பெறுகிறது. முரசு, மிருதங்கம், சேலிகை மீது உறங்குவது முந்தைய சர்க்கத்தில் வாத்தியங்களைத் தழுவி உறங்கியதன் வர்ணனையின் தொடர்ச்சி. ராவணன் இங்கே மீண்டும் காணப்படுகிறான்; ஆனால் இந்தச் சர்க்கத்தில் அனுமனின் கவனம் அவன்மீது அல்ல, அந்தப்புரத்தின் ஒவ்வொரு மூலையின் மீதும் உள்ளது. காளை, பெண்யானைகள் சூழ்ந்த ஆண்யானை ஆகிய உவமைகள் முந்தைய சர்க்கத்தின் சந்திரன்-நட்சத்திர உவமைக்கு ஒத்தவை.

மகாத்மாவான அந்த ராக்ஷசத் தலைவனின் மாளிகையில், எல்லா விருப்பப் பொருள்களும் நிறைந்த பானசாலையை அந்தக் குரங்குப் புலி கண்டான். அங்கே மான், எருமை, பன்றி ஆகியவற்றின் இறைச்சிகள் தனித்தனிப் பங்குகளாக வைக்கப்பட்டிருப்பதைக் கண்டான். பொன்னால் ஆன அகன்ற பாத்திரங்களில் இன்னும் உண்ணப்படாத மயில்களையும் கோழிகளையும், தயிரும் சௌவர்ச்சல உப்பும் சேர்த்த பன்றி இறைச்சியையும் வாத்ரீணஸப் பறவைகளையும், முள்ளம்பன்றிகளையும், மான்களையும் மயில்களையும் அனுமன் பார்த்தான். பலவகை கிருகலப் பறவைகள், ஆடுகள், பாதி உண்ணப்பட்ட முயல்கள், எருமைகள், ஏகசல்ய மீன்கள், நன்கு சமைத்து முடிக்கப்பட்ட செம்மறியாடுகள் ஆகியவற்றை அவன் கண்டான். பலதரப்பட்ட நக்கி உண்பவை, பருகுபவை, உண்பவை ஆகியவற்றையும், புளிப்பும் உப்பும் மேலிட்ட பலவகை ராகங்கள், காண்டவங்கள் ஆகியவற்றையும் அவன் கண்டான். வீசி எறியப்பட்ட விலையுயர்ந்த பெரிய சிலம்புகள், தோள்வளைகள், சிதறிக் கிடந்த பானபாத்திரங்கள், பலவகைப் பழங்கள் ஆகியவற்றோடு மலர்க்காணிக்கை செய்யப்பட்ட அந்தத் தரை மேலும் அழகுற்று விளங்கியது. ஆங்காங்கே வைக்கப்பட்ட, நன்கு அமைந்த படுக்கைகளாலும் இருக்கைகளாலும் அந்தப் பானசாலை நெருப்பில்லாமலேயே சுடர்விடுவது போலத் தோன்றியது. பலவிதமாக, சிறந்த பக்குவத்தோடு சமைக்கப்பட்டு, திறமையானவர்களால் தயாரிக்கப்பட்டுத் தனித்தனியே வைக்கப்பட்ட இறைச்சிகளாலும், தெளிந்த பலவகைத் தெய்வீக மதுக்களாலும், செயற்கையாகத் தயாரித்த மதுக்களாலும் அது நிறைந்திருந்தது. சர்க்கரை ஆசவங்கள், மாத்வீகங்கள், புஷ்பாசவங்கள், பழ ஆசவங்கள் ஆகியவை பலவகை மணப்பொடிகளால் தனித்தனியே தூய்மையாக்கப்பட்டிருந்தன. இங்கே உரைக்குறிப்பில் ராகம், காண்டவம் ஆகியவற்றின் பொருள் தரப்பட்டுள்ளது — திராட்சை, மாதுளைச் சாற்றில் கற்கண்டும் தேனும் கலந்தால், நீர்த்த சாறு ‘ராகம்’, கெட்டியானது ‘காண்டவம்’; அவ்வாறே மதுவகைகளும் — சர்க்கரையால் செய்தது சர்க்கரை ஆசவம், தேனால் செய்தது மாத்வீகம், இலுப்பைப் பூக்களால் செய்தது புஷ்பாசவம், திராட்சை முதலிய பழங்களால் செய்தது பழ ஆசவம். இந்தப் பகுதி ராவணனின் போக விலாசத்தின் உச்சத்தைக் காட்டுகிறது — இறைச்சி, மது, பெண்கள் எல்லாம் இங்கே உள்ளன. அனுமனின் பார்வையோ பற்றற்றது; அவன் எல்லாவற்றையும் பார்க்கிறான், ஆனால் எதையும் தொடுவதில்லை. இறைச்சிகளின் பன்முகத்தன்மை — மான்கள், எருமைகள், பன்றிகள், மயில்கள், கோழிகள், முயல்கள், ஆடுகள், செம்மறியாடுகள், மீன்கள் — ராக்ஷசர்களின் உணவின் இயல்பைக் காட்டுகிறது. ‘உண்ணப்படாத’, ‘பாதி உண்ணப்பட்ட’ என்ற சொற்களால் உணவின் மிச்சங்களும் சித்திரிக்கப்படுகின்றன. ‘நெருப்பில்லாமலேயே சுடர்விடுவது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் அணிகலன்களின், பாத்திரங்களின் ஒளியைக் குறிக்கிறது. இந்த வர்ணனை ராவணனின் நகரத்தின் செழிப்பையும் அவனுடைய போக நாட்டத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது; இத்தகைய இடத்தில் சீதை இருக்கமாட்டாள் என்ற அனுமனின் முடிவு மேலும் உறுதிப்படுகிறது. தெய்வீக மதுக்கள், செயற்கை மதுக்கள் — இயற்கையானவை, செய்யப்பட்டவை — என்ற வேறுபாடும் சொல்லப்பட்டுள்ளது; கடம்பு முதலிய மரங்களிலிருந்து தானாக ஊறும் மதுக்களே தெய்வீகமானவை என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது.

எங்கும் பரந்து வைக்கப்பட்ட மாலைகளாலும், பொற்கலசங்களாலும், பளிங்குப் பாத்திரங்களாலும், ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான வேறு கமண்டலங்களாலும் சூழப்பட்ட அந்தத் தரை பொலிந்தது. வெள்ளியாலும் ஜாம்பூநதப் பொன்னாலும் ஆன குடங்களில் சிறந்த பானங்கள் நிறைந்த அந்த இடத்தை அந்தக் குரங்கு அங்கே கண்டது. பொன்னாலும் மணிகளாலும் ஆன, சீது என்ற மதுவால் நிறைந்த பாத்திரங்களை அவன் கண்டான். சில இடங்களில் பாதி மிஞ்சிய பானங்களையும், சில இடங்களில் முழுதும் குடித்து முடிக்கப்பட்டவற்றையும், சில இடங்களில் தொடப்படாமலேயே இருந்தவற்றையும் அவன் கண்டான். சில இடங்களில் பலவகை உண்பண்டங்களையும், சில இடங்களில் பங்கிட்டு வைத்த பானங்களையும், சில இடங்களில் பாதி மிஞ்சியவற்றையும் பார்த்துக்கொண்டே அவன் சுற்றித் திரிந்தான். அங்கே பெண்களின் படுக்கைகள் பல வெறுமையாக இருந்தன; சில அழகிய மங்கையர் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு உறங்கினர். உறக்கத்தின் வலிமைக்குத் தோற்ற ஒரு பெண், இன்னொருத்தியின் ஆடையைப் பறித்து, அவளைத் தழுவி, நெருங்கி உறங்கினாள். அவர்களுடைய மூச்சுக் காற்றால், மெல்லிய காற்றுப் பட்டது போல, உடலில் அணிந்த ஆடையும் மாலையும் அதிகம் இல்லாமல் சற்றே அசைந்தன. குளிர்ந்த சந்தனம், சீது மது, தேன் ரசம், பலவகை மாலைகள், மலர்கள் ஆகியவற்றின் மணத்தையும், நீராடல், சந்தனப் பூச்சு, தூபம் ஆகியவற்றின் பலவகை மணத்தையும் சுமந்துகொண்டு, அடர்ந்த நறுமணக் காற்று அப்போது புஷ்பக விமானத்தில் வீசியது. அங்கே ராக்ஷசனின் மாளிகையில் சில மங்கையர் கருநிறத்தினர், சிலர் வெண்ணிறத்தினர், சிலர் கறுப்பு நிறத்தினர், சிலர் பொன்னிற மேனியர் உறங்கிக் கிடந்தனர். உறக்கத்தின் வசப்பட்டதால் காமத்தால் மயங்கிய அவர்களுடைய வடிவம், உறங்கும் தாமரைக்கொடிகளின் வடிவம் போல இருந்தது. இவ்வாறு பெருந்தேஜஸுடைய அந்தக் குரங்கு ராவணனின் அந்தப்புரம் முழுவதையும் எதுவும் விடாமல் கண்டது; ஜானகியையோ காணவில்லை. இருபத்தொன்பதாம், முப்பத்தாறாம் சுலோகங்கள் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தவை. பானபாத்திரங்கள் சில இடங்களில் நிறைந்தும், சில இடங்களில் பாதியாகவும், சில இடங்களில் வெறுமையாகவும் இருப்பது — இரவு விழாவின் ஒழுங்கற்ற முடிவைச் சித்திரிக்கிறது. பெண்களின் நிற வேறுபாடு — கருநிறம், வெண்ணிறம், கறுப்பு, பொன்னிறம் — ராவணன் அவர்களை எல்லா நாடுகளிலிருந்தும் கொண்டுவந்தான் என்பதைக் குறிக்கிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பிலுள்ள ‘க்வசித் ப்ரபின்னை: கரகை:’ (சில இடங்களில் உடைந்த கமண்டலங்களால்) என்ற இரண்டு அரைச் சுலோகங்கள் இங்கே இல்லை; அவை வல்கேட்டில் இல்லை. ‘இவ்வாறு எல்லாவற்றையும் எதுவும் விடாமல் ... ஜானகியையோ காணவில்லை’ என்ற வாக்கியம் தேடலின் ஒரு கட்டம் முடிந்ததைக் குறிக்கிறது — அந்தப்புரம் முழுவதும் பார்க்கப்பட்டது, ஆனால் இலக்கு கிட்டவில்லை. மண வர்ணனையில் புஷ்பக விமானம் மீண்டும் குறிப்பிடப்படுவதால், இந்தக் காட்சி முழுவதும் விமானத்தின் உள்ளேயே நிகழ்கிறது என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது. பெண்கள் ஆடை மாறிக் கிடந்ததன் வர்ணனை உறக்கத்தின், மதுமயக்கத்தின் விளைவைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் அனுமனின் பார்வை பாத்திரங்கள், படுக்கைகள், பெண்கள், மணம் என வரிசையாக அந்தப்புரம் முழுவதையும் தழுவுகிறது; எந்த இடமும் சோதிக்கப்படாமல் விடுபடுவதில்லை. ஆகவே ‘எதுவும் விடாமல்’ என்ற சொல் மிகைக்கூற்று அல்ல; அவனுடைய உழைப்பின் உண்மையான வர்ணனை. ஆயினும் பலன் வெறுமையே — இதுவே மனச்சோர்வின் விதை; அடுத்த சர்க்கத்தில் அது விரிவாக வெளிப்படுகிறது.

அந்தப் பெண்களைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்த அந்தப் பெருங்குரங்கு, தர்மத்தைப் பற்றிய அச்சத்தால் கலங்கி, பெரும் ஐயத்திற்கு உள்ளானான்: ‘உறங்கிக் கிடக்கும் பிறர் மனைவியரின் அந்தப்புரத்தை இவ்வாறு உற்றுநோக்குவது என் தர்மத்தைப் பெரிதும் அழிக்கும். என் பார்வை இதற்கு முன் பிறர் மனைவியரை நாடிச் சென்றதில்லை; இங்கோ பிறன் கைக்கொண்ட இந்த மனைவியர் கூட்டத்தை நான் பார்த்துவிட்டேன்.’ பிறகு, ஒரே இலக்கில் உறுதியாக நிலைத்த மனமுடைய அந்த மனவலிமையாளனுக்கு, செய்ய வேண்டிய காரியத்தின் முடிவைக் காட்டும் வேறொரு சிந்தனை தோன்றியது: ‘ராவணனின் மனைவியர் அனைவரையும், அவர்கள் அச்சமின்றி உறங்கும் நிலையில், நான் உண்மையில் பார்த்தேன்; ஆயினும் என் மனத்தில் சிறிதளவும் விகாரம் உண்டாகவில்லை. நல்லதும் தீயதுமான எல்லா நிலைகளிலும் புலன்கள் அனைத்தையும் இயக்குவதற்குக் காரணம் மனமே; அதுவோ என்னிடம் நன்கு நிலைபெற்றிருக்கிறது. மேலும் வைதேகியை வேறு இடத்தில் என்னால் தேட முடியாது; தேடும்போது பெண்கள் எப்போதும் பெண்களிடையேதான் காணப்படுவார்கள்.’ இந்தப் பகுதியே சர்க்கத்தின் இதயம். அனுமன் பிரம்மசாரி, தர்மம் அறிந்தவன்; ஆகவே உறங்கும் பிறர் மனைவியரைப் பார்ப்பதுகூடத் தனக்குக் குற்றமாகும் என்று அவன் ஐயுறுகிறான். ஆனால் அவன் தர்மத்தின் வேரை மனத்தில் காண்கிறான் — செயல் அல்ல, செயலைத் தூண்டும் மனநிலையே தர்மத்தையும் அதர்மத்தையும் தீர்மானிக்கிறது. மனம் கலங்காமல் இருந்தால் பார்வையும் குற்றமற்றதே; சிறப்பாக, அந்தப் பார்வை தலைவனின் காரியத்திற்காக நிகழும்போது. இந்தி உரையும் அதே கருத்தைத் தெளிவாக்குகிறது — ‘என் மனம் முழுவதும் நிலையாக இருக்கிறது; அதற்கு எங்கும் விருப்போ வெறுப்போ இல்லை.’ இந்தப் பகுத்தறிவு கீதையின் நிஷ்காம கர்மக் கொள்கையின் முன்வடிவம் போன்றது. ‘காமம் த்ருஷ்டா மயா’ (உண்மையில் என்னால் பார்க்கப்பட்டனர்) என்பதில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘த்ருஷ்டா’ (செயப்பாட்டு வினையெச்சம்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘த்ருஷ்ட்வா’ (பார்த்து); இரண்டு வகையிலும் பொருள் ஒன்றே. இந்தச் சிந்தனையின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் ஐயம், பிறகு சுயபரிசோதனை, பிறகு தத்துவ ஆய்வு, இறுதியில் தர்க்கத்தால் முடிவு. அனுமன் வீரன் மட்டுமல்லன், தர்மத்தின் நுட்பங்களை அறிந்த சிந்தனையாளனும் ஆவான். ‘ஒரே இலக்கில் உறுதியாக நிலைத்த மனமுடைய’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய ஒருமுகப்பாட்டை — ராமகாரியத்திலேயே மனம் நிலைத்திருப்பதை — காட்டுகிறது. ஆகவே அவனுடைய பார்வை காமத்தால் தூண்டப்பட்டதல்ல, கடமையால் தூண்டப்பட்டது. இங்கே சொல்லப்பட்ட கொள்கை — மனமே புலன்களை இயக்குகிறது — உபநிடதங்களிலும் புகழ்பெற்றது: ‘மன ஏவ மனுஷ்யாணாம் காரணம் பந்தமோக்ஷயோ:’ — மனிதர்களின் பந்தத்திற்கும் விடுதலைக்கும் மனமே காரணம். அனுமன் அந்தக் கொள்கையைத் தன் நடத்தையில் செயல்படுத்துகிறான். அவனுடைய ஐயமும் அவனுடைய நல்லொழுக்கத்தின் அடையாளமே — தர்மம் அறியாதவன் ஐயம் கொள்வதில்லை. இவ்வாறு ஐயமும் அதன் நீக்கமும் ஆகிய இரண்டுமே அவனுடைய தர்மநிஷ்டையைக் காட்டுகின்றன.

‘எந்த உயிரினம் எந்த இனத்தைச் சேர்ந்ததோ, அந்த இனத்திடையேதான் அதைத் தேடுவார்கள்; காணாமல்போன ஒரு பெண்ணைப் பெண்மான்களிடையே தேட முடியாது. ஆகவே ராவணனின் இந்த அந்தப்புரம் முழுவதையும் நான் தூய மனத்தோடு தேடிப் பார்த்துவிட்டேன்; ஜானகியோ காணப்படவில்லை.’ தேவகன்னியர், கந்தர்வகன்னியர், நாககன்னியர் ஆகியோரை நோக்கியும் வீரியமுடைய அனுமன் ஜானகியைக் காணவே இல்லை. அவளைக் காணாமல், வேறு சிறந்த பெண்களையே கண்டுகொண்டிருந்த அந்த வீரக் குரங்கு அங்கிருந்து விலகிப் புறப்படத் தொடங்கியது. திருமிக்க அந்த மாருதி மீண்டும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் முயற்சியை மேற்கொண்டு, பானசாலையை விட்டுவிட்டு அவளைத் தேடத் தொடங்கினான். ‘எந்த உயிரினம் எந்த இனத்தைச் சேர்ந்ததோ’ என்ற நியாயம் உலகில் புகழ்பெற்றது — மானை மான்களிடையே, பறவையைப் பறவைகளிடையே தேடுவார்கள்; ஆகவே பெண்ணைப் பெண்களிடையேதான் தேட வேண்டும். இதன்மூலம் அனுமன் தன் செயலின் பொருத்தத்தைத் தர்க்கத்தால் நிலைநாட்டுகிறான். ‘தூய மனத்தோடு’ என்ற சொல் அவனுடைய சுயபரிசோதனையின் பலன். இறுதியில் அவன் மனம் தளரவில்லை; ‘முயற்சியை மேற்கொண்டு’ — மீண்டும் முயல்கிறான். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட்டில் அது அடுத்த சர்க்கத்தின் தேடலுக்குப் பாலமாக அமைகிறது. நாற்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரஸ்தாதும்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்ரத்யாதும்’ — பொருள் வேறுபடுகிறது: அச்சுப் பதிப்பில் ‘புறப்பட’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘சிந்திக்க’. நாற்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பரிமார்கதே’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பரிமார்க்யதே’; அச்சுப் பதிப்பின் வடிவமே காக்கப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சர்க்கத்துடன் தேடலின் முதல் நீண்ட கட்டம் — ராவணனின் அந்தப்புரமும் பானசாலையும் — முடிவடைகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமன் வேறு இடங்களை — கொடிவீடுகள், சித்திரசாலைகள், இரவு மாளிகைகள் — தேடுகிறான்; ஆனால் அங்கும் மனம் சோர்கிறான். ‘திருமிக்க’ என்ற அடைமொழி மனச்சோர்விலும் அவனுடைய ஒளி குன்றவில்லை என்பதைக் குறிக்கிறது; ‘முயற்சியை மேற்கொண்டு’ என்ற சொல் அடுத்த சர்க்கத்தின் ‘அநிர்வேத: ச்ரியோ மூலம்’ (மனம் தளராமையே செல்வத்தின் வேர்) என்ற வாக்கியத்திற்கு முன்னறிவிப்பு.

ಅನಂತರ ಆ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಮಹಾಕಪಿಯು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾದನು; ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಚಿಂತನೆಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ‘ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಆ ಭಾಮಿನಿ ನಿದ್ರಿಸಲಾರಳು, ಉಣ್ಣಲಾರಳು, ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಳು, ಮದ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸಲಾರಳು. ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನೇ ಆದರೂ ಬೇರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಅವಳು ಸಮೀಪಿಸಲಾರಳು; ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ‘ಇವಳು ಬೇರೆಯವಳು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕನಾದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷವು ವಾನರಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನ ವಿವೇಕವು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದವಳು ನಿದ್ರೆ, ಭೋಜನ, ಅಲಂಕಾರ, ಮದ್ಯ — ಇವುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಳು. ಮಂಡೋದರಿಯಾದರೋ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾ, ಪಾನಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಸೀತೆಯಲ್ಲ. ಈ ತರ್ಕವು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ; ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಮೊದಲೇ ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಹಿ ರಾಮಸಮಃ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಹನುಮಂತನ ರಾಮಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ರಾಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭ್ರಮೆಯು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು, ಹುಡುಕಾಟವು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಸ್ತತ್ರ ಚಚಾರ ಸಃ’ (ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾನಭೂಮೌ ಚಚಾರ ಸಃ’ (ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು); ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನ ಈ ತರ್ಕವು ಕೇವಲ ಊಹೆಯಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಸ್ವಭಾವದ ಅರಿವಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಅವನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಪಾನಮ್ ಉಪಸೇವಿತುಮ್’ (ಮದ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸಲಾರಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ಪಾನಶಾಲೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ತಾನೇ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹುಟ್ಟಿದ ಹರ್ಷವು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಕೇವಲ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ದಣಿದಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಗಾಯನದಿಂದ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯದಿಂದ ದಣಿದಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತೇರಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮುರಜ, ಮೃದಂಗ, ಚೇಲಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒರಗಿದ್ದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಉತ್ತಮ ಹಾಸುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ, ರೂಪದ ಬಗೆಗೆ ಸಂಭಾಷಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದ, ಗೀತದ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾತನಾಡುವ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವ, ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಅಂಗನೆಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾನರಯೂಥಪತಿಯು ಕಂಡನು. ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪದ ಬಗೆಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಮಲಗಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುವತಿಯರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ, ಉಚಿತ ಮಾತನ್ನಾಡುವ, ರತಿಕ್ರೀಡೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಸಮೂಹವನ್ನು ವಾನರಯೂಥಪತಿಯು ನೋಡಿದನು. ಅವರ ನಡುವೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು, ವಿಶಾಲವಾದ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೋವುಗಳ ನಡುವಿನ ಹೋರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ತಾನೇ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಣಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿವೆ — ಅವರು ಗೀತದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತವರು, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವವರು — ಅವರು ಕೇವಲ ರೂಪವತಿಯರಲ್ಲ, ಕಲಾವಿದರೂ ಚತುರೆಯರೂ ಹೌದು. ಹೋರಿ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ರಾವಣನ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಒಡೆತನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ದೇಶಕಾಲಾಭಿಯುಕ್ತ’ (ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ) ಎಂಬ ಪಾದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಲಕ್ಷಣ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ದಣಿವಿನ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು — ಕ್ರೀಡೆ, ಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಪಾನ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ಗೋಷ್ಠಿಯ ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುರಜ-ಮೃದಂಗ-ಚೇಲಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ವರ್ಣನೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಗಮನ ಅವನ ಮೇಲಿಲ್ಲ, ಅಂತಃಪುರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೂಲೆಯ ಮೇಲಿದೆ. ಹೋರಿಯ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಗಳ ಉಪಮೆಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿವೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಚಿನ್ನದ ವಿಶಾಲ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತಿನ್ನದ ನವಿಲುಗಳನ್ನೂ ಕೋಳಿಗಳನ್ನೂ, ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಸೌವರ್ಚಲ ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಂದಿ ಮತ್ತು ವಾಧ್ರೀಣಸ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಗಳನ್ನೂ, ಜಿಂಕೆ-ನವಿಲುಗಳನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೃಕಲ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ, ಆಡುಗಳನ್ನೂ, ಅರ್ಧ ತಿಂದ ಮೊಲಗಳನ್ನೂ, ಕೋಣಗಳನ್ನೂ, ಏಕಶಲ್ಯ ಮೀನುಗಳನ್ನೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಕ್ವಗೊಳಿಸಿದ ಕುರಿಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಹುಳಿ-ಉಪ್ಪುಗಳಿಂದ ರುಚಿಗೊಳಿಸಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ರಾಗ-ಖಾಂಡವಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ನೆಕ್ಕುವ, ಕುಡಿಯುವ ಮತ್ತು ಉಣ್ಣುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕಳಚಿಬಿದ್ದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನೂಪುರ-ಕೇಯೂರಗಳಿಂದಲೂ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪಾನಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ, ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಭೂಮಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಶಯ್ಯೆ-ಆಸನಗಳಿಂದ ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯು ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ, ಕುಶಲರಾದ ಬಾಣಸಿಗರು ತಯಾರಿಸಿದ, ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳಿಂದಲೂ, ದಿವ್ಯವೂ ಸ್ವಚ್ಛವೂ ಆದ ವಿವಿಧ ಸುರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಕೃತಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಸುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಕೂಡಿತ್ತು. ಸಕ್ಕರೆಯ ಆಸವ, ಮಾಧ್ವೀಕ, ಪುಷ್ಪಾಸವ, ಫಲಾಸವಗಳು ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸುವಾಸಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ಖಾಂಡವಗಳ ಅರ್ಥ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು ಜೇನು ಬೆರೆಸಿದ ದ್ರಾಕ್ಷಿ-ದಾಳಿಂಬೆಗಳ ರಸವು ತೆಳುವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ರಾಗ’, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಖಾಂಡವ’; ಹಾಗೆಯೇ ಸುರೆಯ ಭೇದಗಳು — ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದುದು ಶರ್ಕರಾಸವ, ಜೇನಿನಿಂದ ಮಾಧ್ವೀಕ, ಇಪ್ಪೆಯ ಹೂವಿನಿಂದ ಪುಷ್ಪಾಸವ, ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಫಲಾಸವ. ಈ ಭಾಗವು ರಾವಣನ ಭೋಗವಿಲಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಎಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ; ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಂಸಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ — ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿ, ಮೊಲ, ಆಡು, ಕುರಿ, ಮೀನು — ರಾಕ್ಷಸರ ಆಹಾರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಕ್ಷಿತಾನ್’ (ತಿನ್ನದ) ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಧಭಕ್ಷಿತಾನ್’ (ಅರ್ಧ ತಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಭೋಜನದ ಉಳಿಕೆಗಳೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯು ಆಭರಣಗಳ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರೆಗಳ ಹೊಳಪನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ರಾವಣನ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಭೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಇರಲಾರಳು ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ನಿಶ್ಚಯವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ದಿವ್ಯ ಸುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಸುರೆಗಳು — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದವು ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸಿದವು — ಎಂಬ ಭೇದವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕದಂಬ ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿಂದ ತಾವಾಗಿಯೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸುರೆಗಳು ದಿವ್ಯವೆಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ್ದ ಅನೇಕ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೂ, ಸ್ಫಟಿಕದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಅಪರಂಜಿಯ ಇತರ ಕರಕಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ ಆ ಭೂಮಿಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಅಪರಂಜಿಯ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಪಿಯು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಸೀಧು ಎಂಬ ಮದ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಮಣಿಮಯ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಧ ಉಳಿದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಪೂರ್ತಿ ಕುಡಿದು ಮುಗಿಸಿದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕುಡಿಯದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕೆಲವೆಡೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು, ಕೆಲವೆಡೆ ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು, ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಧ ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಯ್ಯೆಗಳು ಅನೇಕವು ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದವು; ಕೆಲವು ಸುಂದರಿಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿದ್ರೆಯ ಬಲಕ್ಕೆ ಸೋತ ಒಬ್ಬ ಅಬಲೆಯು ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡು, ಅವಳ ಬಳಿ ಸರಿದು ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದಳು. ಅವರ ಉಸಿರಾಟದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ವಸ್ತ್ರವೂ ಮೈಮೇಲಿನ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ಮಂದಮಾರುತವನ್ನು ಸೋಕಿದಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ತಂಪಾದ ಚಂದನದ, ಸೀಧುವಿನ, ಜೇನುರಸದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ, ಸ್ನಾನದ್ರವ್ಯಗಳ, ಚಂದನಗಳ ಮತ್ತು ಧೂಪಗಳ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಆ ಪರಿಮಳಗಳು ಬೆರೆತ ಸುಗಂಧವಾಯುವು ಆಗ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವರು, ಕೆಲವರು ಬೆಳ್ಳಗಿನವರು, ಕೆಲವರು ಕಪ್ಪಗಿನವರು, ಕೆಲವರು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಮೈಯವರು — ಹೀಗೆ ಪ್ರಮದೆಯರು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶರಾದುದರಿಂದ ಮದನನಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತವಾದ ಅವರ ರೂಪವು ಮುದುಡಿಕೊಂಡ ಕಮಲಿನಿಗಳಂತೆ ಇತ್ತು. ಹೀಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಯು ರಾವಣನ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಬಿಡದೆ ನೋಡಿದನು; ಆದರೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಪಾನಪಾತ್ರೆಗಳು ಕೆಲವೆಡೆ ತುಂಬಿರುವುದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಧವಿರುವುದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವುದು — ಇದು ರಾತ್ರಿಯ ಉತ್ಸವದ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ವರ್ಣಭೇದ — ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವರು, ಗೌರವರ್ಣದವರು, ಕಪ್ಪಗಿನವರು, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು — ರಾವಣನು ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ತಂದಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಭಿನ್ನೈಃ ಕರಕೈಃ’ (ಕೆಲವೆಡೆ ಒಡೆದ ಕರಕಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಬಿಡದೆ ... ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಹುಡುಕಾಟದ ಒಂದು ಹಂತದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರವೆಲ್ಲ ನೋಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಗುರಿ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಮಳದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ದೃಶ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ವಿಮಾನದ ಒಳಗೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅದಲುಬದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ವರ್ಣನೆ ನಿದ್ರೆಯ ಮತ್ತು ಮದದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಶಯ್ಯೆಗಳಿಗೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ, ಪರಿಮಳಕ್ಕೆ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವ ಸ್ಥಳವೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅಶೇಷೇಣ’ (ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಬಿಡದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಪರಿಶ್ರಮದ ಯಥಾರ್ಥ ವರ್ಣನೆ. ಆದರೂ ಫಲ ಶೂನ್ಯ — ಇದು ನಿರಾಶೆಯ ಬೀಜ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಧರ್ಮಭೀತಿಯಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಶಂಕೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ‘ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಹೀಗೆ ನೋಡುವುದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮಲೋಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಹರಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಪರನ ಪತ್ನಿಯರ ಈ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ಆ ಮನಸ್ವಿಗೆ ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಬೇರೊಂದು ಚಿಂತನೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ‘ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಲಗಿರುವ ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ ನಿಜ; ಆದರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗಿಲ್ಲ. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ; ಅದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಹುಡುಕುವಾಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆಯೇ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ.’ ಈ ಭಾಗವು ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಹನುಮಂತನು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುವುದೂ ತನಗೆ ದೋಷವಾದೀತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಮೂಲವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವ ಭಾವವೇ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ನೋಡುವುದೂ ನಿರ್ದೋಷ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆ ನೋಟವು ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದಾಗ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವಾಗಲಿ ದ್ವೇಷವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ವಿವೇಕವು ಗೀತೆಯ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ. ‘ಕಾಮಂ ದೃಷ್ಟಾ ಮಯಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟಾ’ (ನನ್ನಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟರು — ಕರ್ಮಣಿ ಕೃದಂತ), ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ); ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ಈ ಚಿಂತನೆಯ ಕ್ರಮ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಶಂಕೆ, ಅನಂತರ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ, ಅನಂತರ ತತ್ತ್ವವಿಚಾರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯ. ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳನ್ನು ಅರಿತ ಚಿಂತಕನೂ ಹೌದು. ‘ನಿಶ್ಚಿತೈಕಾಂತಚಿತ್ತಸ್ಯ’ (ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರವಾದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು — ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು — ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ನೋಟ ಕಾಮಪ್ರೇರಿತವಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರೇರಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತ — ಮನಸ್ಸೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದು — ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ: ‘ಮನ ಏವ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಂ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ’ (ಮನುಷ್ಯರ ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ). ಹನುಮಂತನು ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಶಂಕೆಯೂ ಅವನ ಸದಾಚಾರದ ಲಕ್ಷಣ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಶಂಕಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವಾರಣೆ ಎರಡೂ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಯಾವ ಜೀವಿಯ ಯಾವ ಜಾತಿಯೋ, ಆ ಜಾತಿಯಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಳೆದುಹೋದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಗಳ ನಡುವೆ ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಈ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನಾನು ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಡುಕಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ದೇವಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರಕಪಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಿದು ಹೊರಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗಿದನು. ‘ಯಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯಾ ಯೋನಿಃ’ (ಯಾವ ಜೀವಿಯ ಯಾವ ಜಾತಿಯೋ) ಎಂಬ ನ್ಯಾಯವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಜಿಂಕೆಗಳ ನಡುವೆ, ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆಯೇ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುದ್ಧೇನ ಮನಸಾ’ (ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯತ್ನಮ್ ಆಶ್ರಿತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನಾಗಿ) — ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸ್ಥಾತುಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಧ್ಯಾತುಮ್’ — ಅರ್ಥ ಭಿನ್ನ: ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹೊರಡಲು’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಚಿಂತಿಸಲು’. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಮಾರ್ಗತೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಮಾರ್ಗ್ಯತೇ’; ಮುದ್ರಣದ ರೂಪವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟದ ಮೊದಲ ದೀರ್ಘ ಹಂತ — ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರ ಮತ್ತು ಪಾನಶಾಲೆ — ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು — ಲತಾಗೃಹಗಳು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು, ನಿಶಾಗೃಹಗಳು — ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ನಿರಾಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಯತ್ನಮ್ ಆಶ್ರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅನಿರ್ವೇದಃ ಶ್ರಿಯೋ ಮೂಲಮ್’ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೂಲ) ಎಂಬ ವಚನದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ.

പിന്നെ ആ ചിന്ത കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞ് മഹാകപി സ്വസ്ഥനായി നിന്നു; സീതയെക്കുറിച്ച് മറ്റൊരു ചിന്തയിലേക്കു തിരിഞ്ഞു. ‘രാമനിൽനിന്നു വേർപെട്ട ആ ഭാമിനി ഉറങ്ങുകയില്ല, ഭക്ഷിക്കുകയില്ല, അലങ്കരിക്കുകയില്ല, മദ്യം സേവിക്കുകയുമില്ല. ദേവേന്ദ്രനായാൽപ്പോലും അന്യപുരുഷനെ അവൾ സമീപിക്കുകയില്ല; ദേവന്മാരിൽപ്പോലും രാമനു തുല്യനായി ആരുമില്ല.’ ‘ഇവൾ മറ്റൊരുവളാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, സീതയെ കാണാൻ ഉത്സുകനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും ആ പാനശാലയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ഹർഷം വാനരസ്വഭാവത്തോടെ പ്രകടമായി; ഇവിടെയാകട്ടെ അവന്റെ വിവേകമാണ് തെളിയുന്നത്. സീതയുടെ ശീലത്തെ ആധാരമാക്കി അവൻ തർക്കിക്കുന്നു — രാമവിരഹിതയായവൾ ഉറക്കം, ഭക്ഷണം, അലങ്കാരം, മദ്യം എന്നിവ സേവിക്കുകയില്ല. മണ്ഡോദരിയാകട്ടെ അലങ്കരിച്ചവളാണ്, സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നവളാണ്, പാനശാലയിൽ കിടക്കുന്നവളാണ് — അതിനാൽ അവൾ സീതയല്ല. ഹനുമാൻ സീതയെ കാണുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ നിശ്ചയിക്കുന്ന ഈ തർക്കം സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രമാണമാണ്. ‘രാമനു തുല്യനായി ആരുമില്ല’ എന്ന വാക്യം ഹനുമാന്റെ രാമഭക്തിയെയും സീതയുടെ രാമനിഷ്ഠയെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭ്രമം ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ നീങ്ങി, അന്വേഷണം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ ‘ഭൂയസ്തത്ര ചചാര സഃ’ (അവൻ വീണ്ടും അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു) എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പാനഭൂമൗ ചചാര സഃ’ (പാനശാലയിൽ സഞ്ചരിച്ചു); നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ഹനുമാന്റെ ഈ തർക്കം വെറും ഊഹമല്ല, സീതയുടെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിനാൽ സിദ്ധമായതാണ് — സുഗ്രീവന്റെ സഭയിൽ രാമൻ പറഞ്ഞ സീതയുടെ ശീലം അവൻ ഓർക്കുന്നു. ‘ന പാനമുപസേവിതും’ (മദ്യം സേവിക്കുകയില്ല) എന്ന വാക്ക് പാനശാലയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ്. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ ഭ്രമം താൻതന്നെ തിരുത്തുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ആത്മനിരീക്ഷണത്തിന്റെ സാമർഥ്യം. മണ്ഡോദരിയെ കണ്ടപ്പോൾ ഉണ്ടായ ഹർഷം ക്ഷണികമായിരുന്നു; എങ്കിലും അതിനാൽ ഹനുമാൻ കൂടുതൽ ജാഗരൂകനാകുന്നു — രൂപം മാത്രം നോക്കി തീരുമാനമെടുക്കരുത് എന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു.

അവിടെ ചില സ്ത്രീകൾ ക്രീഡകൊണ്ടു തളർന്നിരുന്നു, മറ്റു ചിലർ ഗാനംകൊണ്ട്, വേറെ ചിലർ നൃത്തംകൊണ്ട്; ഇനിയും ചിലർ മദ്യപാനത്താൽ തളർന്നുവീണിരുന്നു. ചിലർ മുരജങ്ങളിലും മൃദംഗങ്ങളിലും ചേലികകളിലും ചാഞ്ഞുകിടന്നു; മറ്റു ചിലർ ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകളിൽ കിടന്നുറങ്ങി. ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, രൂപത്തെക്കുറിച്ചു സല്ലപിക്കുന്ന സ്വഭാവമുള്ള, പാട്ടിന്റെ അർഥം ഉചിതമായി പറയുന്ന, ദേശകാലങ്ങൾ അറിയുന്ന, യുക്തമായ വാക്കുകൾ പറയുന്ന, രതിയിൽ മുഴുകിയ ആയിരം അംഗനമാരോടുകൂടിയ ആ പാനശാല ആ വാനരയൂഥപൻ കണ്ടു. മറ്റൊരിടത്തും രൂപസല്ലാപത്തിനിടയിൽ ഉറങ്ങിപ്പോയ ആയിരം ശ്രേഷ്ഠരായ യുവതികളെ അവൻ കണ്ടു. ദേശകാലങ്ങൾ അറിയുന്നവരും യുക്തവാക്കു പറയുന്നവരും രതി അവസാനിച്ച് ഉറങ്ങിപ്പോയവരുമായ ആ സ്ത്രീസമൂഹത്തെ ആ വാനരയൂഥപൻ കണ്ടു. അവരുടെ നടുവിൽ മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസേശ്വരൻ, വലിയ ഗോശാലയിൽ മുഖ്യമായ പശുക്കളുടെ നടുവിലെ കാളയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ, കാട്ടിൽ പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹാഗജത്തെപ്പോലെ സ്വയം ശോഭിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് സ്ത്രീകളുടെ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു — അവർ പാട്ടിന്റെ അർഥം അറിയുന്നവരാണ്, ദേശകാലങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കുന്നവരാണ്, ഉചിതമായ വാക്കു പറയുന്നവരാണ് — അവർ രൂപവതികൾ മാത്രമല്ല, കലാവിദുഷികളും ചതുരകളുമാണ്. കാളയുടെയും ആനയുടെയും ഉപമകൾ രാവണന്റെ പൗരുഷത്തെയും സ്ത്രീകളുടെമേലുള്ള അവന്റെ ആധിപത്യത്തെയും കാണിക്കുന്നു. എട്ടാമത്തെയും പത്താമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘ദേശകാലാഭിയുക്ത’ എന്ന പാദം ആവർത്തിക്കുന്നത് വൾഗേറ്റിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒന്നേയുള്ളൂ. സ്ത്രീകളുടെ ക്ഷീണത്തിന്റെ നാലു കാരണങ്ങൾ — ക്രീഡ, ഗാനം, നൃത്തം, പാനം — ക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രാത്രിയിൽ നടന്ന ഗോഷ്ഠിയുടെ ചിത്രം പൂർണമാകുന്നു. മുരജം, മൃദംഗം, ചേലിക എന്നിവയിൽ കിടക്കുന്നത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വാദ്യങ്ങളെ ആലിംഗനം ചെയ്തുകിടക്കുന്ന വർണനയുടെ തുടർച്ചയാണ്. രാവണൻ ഇവിടെ വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ശ്രദ്ധ അവനിലല്ല, അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഓരോ കോണിലുമാണ്. കാളയുടെയും പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആനയുടെയും ഉപമകൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ചന്ദ്രന്റെയും താരകളുടെയും ഉപമയ്ക്ക് അനുരൂപമാണ്.

മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസപതിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ എല്ലാ കാമ്യവസ്തുക്കളും നിറഞ്ഞ പാനശാല ആ കപിശാർദൂലൻ കണ്ടു. അവിടെ മാനുകളുടെയും പോത്തുകളുടെയും പന്നികളുടെയും മാംസം ഭാഗംഭാഗമായി വച്ചിരിക്കുന്നത് അവൻ കണ്ടു. സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വിശാലമായ പാത്രങ്ങളിൽ ഭക്ഷിക്കാതെ വച്ചിരുന്ന മയിലുകളെയും കോഴികളെയും, തൈരും തുവർച്ചിലയുപ്പും ചേർത്ത പന്നിമാംസവും വാധ്രീണസവും, മുള്ളൻപന്നികളെയും മാനുകളെയും മയിലുകളെയും ഹനുമാൻ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി. പലതരം കൃകലപ്പക്ഷികളെയും ആടുകളെയും പാതി തിന്ന മുയലുകളെയും പോത്തുകളെയും ഏകശല്യമത്സ്യങ്ങളെയും പാകംചെയ്തു തയ്യാറാക്കിയ ചെമ്മരിയാടുകളെയും അവൻ കണ്ടു. പലതരം ലേഹ്യങ്ങളും പേയങ്ങളും ഭോജ്യങ്ങളും, പുളിയും ഉപ്പും മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്ന പലവിധ രാഗഖാണ്ഡവങ്ങളോടൊപ്പം അവൻ കണ്ടു. അവിടവിടെ ഊരിയെറിഞ്ഞ വിലയേറിയ വലിയ നൂപുരങ്ങളും കേയൂരങ്ങളും, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പാനപാത്രങ്ങളും, പലതരം പഴങ്ങളും പുഷ്പോപഹാരങ്ങളുംകൊണ്ട് ആ ഭൂമി കൂടുതൽ ശോഭ പുലർത്തി. അവിടവിടെ നന്നായി ചേർത്തുവച്ച ശയ്യകളും ആസനങ്ങളുംകൊണ്ട് ആ പാനശാല തീയില്ലാതെതന്നെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. പലവിധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ സംസ്കാരങ്ങളാൽ പാകപ്പെടുത്തിയ, വിദഗ്ധർ തയ്യാറാക്കിയ, വേറെവേറെ വച്ചിരുന്ന മാംസങ്ങളും, ദിവ്യവും തെളിഞ്ഞതുമായ പലതരം സുരകളും കൃത്രിമസുരകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ശർക്കരാസവങ്ങളും മാധ്വീകങ്ങളും പുഷ്പാസവങ്ങളും ഫലാസവങ്ങളും പലതരം സുഗന്ധചൂർണങ്ങളാൽ വേറെവേറെ സുഗന്ധപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ രാഗഖാണ്ഡവങ്ങളുടെ അർഥം പറയുന്നു — മുന്തിരിയുടെയും മാതളത്തിന്റെയും നീരിൽ പഞ്ചസാരയും തേനും ചേർത്തതിൽ നേർത്ത രസം ‘രാഗം’, കട്ടിയുള്ളത് ‘ഖാണ്ഡവം’; അതുപോലെ സുരയുടെ ഭേദങ്ങൾ — പഞ്ചസാരകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയത് ശർക്കരാസവം, തേൻകൊണ്ട് മാധ്വീകം, ഇരിപ്പപ്പൂക്കൊണ്ട് പുഷ്പാസവം, മുന്തിരി മുതലായ പഴങ്ങൾകൊണ്ട് ഫലാസവം. ഈ ഭാഗം രാവണന്റെ ഭോഗവിലാസത്തിന്റെ പരകോടി കാണിക്കുന്നു — മാംസം, മദ്യം, സ്ത്രീകൾ എല്ലാം ഇവിടെയുണ്ട്. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയാകട്ടെ നിർലിപ്തമാണ്; അവൻ എല്ലാം കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒന്നും തൊടുന്നില്ല. മാംസങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം — മാനുകൾ, പോത്തുകൾ, പന്നികൾ, മയിലുകൾ, കോഴികൾ, മുയലുകൾ, ആടുകൾ, ചെമ്മരിയാടുകൾ, മത്സ്യങ്ങൾ — രാക്ഷസരുടെ ആഹാരത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘അഭക്ഷിതാൻ’ (തിന്നാത്തവ), ‘അർധഭക്ഷിതാൻ’ (പാതി തിന്നവ) എന്നീ പദങ്ങളാൽ ഭക്ഷണത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘തീയില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉൽപ്രേക്ഷ ആഭരണങ്ങളുടെയും പാത്രങ്ങളുടെയും ദീപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വർണന രാവണന്റെ നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെയും അവന്റെ ഭോഗപ്രവൃത്തിയെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു; സീത ഇത്തരമൊരു സ്ഥലത്ത് ഉണ്ടാവുകയില്ല എന്ന ഹനുമാന്റെ നിശ്ചയം കൂടുതൽ ദൃഢമാകുന്നു. ദിവ്യസുരകളും കൃത്രിമസുരകളും — സ്വാഭാവികവും കൃത്രിമവും — എന്ന ഭേദവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കടമ്പ് മുതലായ വൃക്ഷങ്ങളിൽനിന്നു സ്വയം ഉണ്ടാകുന്ന സുരകളാണ് ദിവ്യം എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു.

അവിടവിടെ ധാരാളമായി വച്ചിരുന്ന മാലകളാലും സ്വർണകലശങ്ങളാലും സ്ഫടികപാത്രങ്ങളാലും ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മറ്റു കരകങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ആ ഭൂമി ശോഭിച്ചു. വെള്ളിയുടെയും ജാംബൂനദസ്വർണത്തിന്റെയും കുംഭങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ പാനീയം നിറഞ്ഞ ആ ഭൂമി കപി അവിടെ കണ്ടു. സീധു എന്ന മദ്യം നിറഞ്ഞ സ്വർണപാത്രങ്ങളും രത്നപാത്രങ്ങളും അവൻ കണ്ടു. ചിലയിടത്ത് പാതി ബാക്കിയുള്ളതും ചിലയിടത്ത് മുഴുവൻ കുടിച്ചുതീർത്തതും ചിലയിടത്ത് തീരെ കുടിക്കാത്തതുമായ പാനീയങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു. ചിലയിടത്ത് പലതരം ഭക്ഷ്യങ്ങളും, ചിലയിടത്ത് ഭാഗംഭാഗമായി വച്ച പാനീയങ്ങളും, ചിലയിടത്ത് പാതി ബാക്കിയുള്ളവയും കണ്ടുകൊണ്ട് അവൻ സഞ്ചരിച്ചു. അവിടെ സ്ത്രീകളുടെ ശയ്യകൾ പലതും ഒഴിഞ്ഞുകിടന്നു; ചില സുന്ദരിമാർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. നിദ്രയുടെ ബലത്താൽ പരാജിതയായ ഒരു അബല മറ്റൊരുവളുടെ വസ്ത്രം വലിച്ചെടുത്ത്, അതു പുതച്ച്, അവളോടു ചേർന്ന് ഉറങ്ങി. അവരുടെ ഉച്ഛ്വാസവായുവേറ്റ് വസ്ത്രവും ദേഹത്തെ മാലയും മന്ദമാരുതനേറ്റതുപോലെ അൽപ്പാൽപ്പം ഇളകിക്കൊണ്ടിരുന്നു. തണുത്ത ചന്ദനം, സീധു, മധുരസം, പലതരം മാലകൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, സ്നാനദ്രവ്യങ്ങൾ, ചന്ദനങ്ങൾ, ധൂപങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പലതരം ഗന്ധം വഹിച്ചുകൊണ്ട്, ആ ഗന്ധങ്ങളാൽ കനംവച്ച സുരഭിയായ കാറ്റ് അപ്പോൾ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ വീശി. ആ രാക്ഷസഭവനത്തിൽ ചില പ്രമദമാർ ശ്യാമവർണകളും ചിലർ വെളുത്തവരും ചിലർ കറുത്തവരും ചിലർ സ്വർണനിറമുള്ള ദേഹമുള്ളവരുമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. ഉറക്കത്തിന് അധീനരായതിനാലും കാമത്താൽ മയങ്ങിയതിനാലും അവരുടെ രൂപം കൂമ്പിയ താമരപ്പൊയ്കകളുടേതുപോലെ ആയിരുന്നു. ഇങ്ങനെ മഹാതേജസ്വിയായ കപി രാവണന്റെ അന്തഃപുരം മുഴുവനും ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ കണ്ടു; എന്നാൽ ജാനകിയെ കണ്ടില്ല. ഇരുപത്തൊമ്പതും മുപ്പത്തിയാറും ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. പാനപാത്രങ്ങൾ ചിലയിടത്തു നിറഞ്ഞും ചിലയിടത്തു പാതിയായും ചിലയിടത്ത് ഒഴിഞ്ഞും കിടക്കുന്നത് രാത്രിയിലെ ഉത്സവത്തിന്റെ അലങ്കോലമായ അവസാനത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ വർണഭേദം — ശ്യാമകൾ, വെളുത്തവർ, കറുത്തവർ, സ്വർണാഭകൾ — രാവണൻ എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും അവരെ കൊണ്ടുവന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലുള്ള ‘ക്വചിത് പ്രഭിന്നൈഃ കരകൈഃ’ (ചിലയിടത്ത് പൊട്ടിയ കരകങ്ങളാൽ) എന്ന രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഇവിടെയില്ല; അതു വൾഗേറ്റിൽ ഇല്ലാത്തതാണ്. ‘ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ ... ജാനകിയെ കണ്ടില്ല’ എന്ന വാക്യം അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അന്തഃപുരം മുഴുവൻ കണ്ടു, എന്നാൽ ലക്ഷ്യം ലഭിച്ചില്ല. ഗന്ധവർണനയിൽ പുഷ്പകവിമാനത്തിന്റെ പരാമർശം വീണ്ടും വരുന്നു; ഈ ദൃശ്യം മുഴുവൻ വിമാനത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെയാണ് എന്ന് അത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾ വസ്ത്രം മാറിയെടുക്കുന്ന വർണന ഉറക്കത്തിന്റെയും മദത്തിന്റെയും പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി പാത്രങ്ങളിൽനിന്നു ശയ്യകളിലേക്കും സ്ത്രീകളിലേക്കും ഗന്ധത്തിലേക്കും ക്രമത്തിൽ നീങ്ങി അന്തഃപുരം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു; ഒരു സ്ഥലവും പരിശോധിക്കപ്പെടാതെ ശേഷിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ‘അശേഷേണ’ (ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ) എന്ന പദം അതിശയോക്തിയല്ല, അവന്റെ പരിശ്രമത്തിന്റെ യഥാർഥ വർണനയാണ്. എന്നിട്ടും ഫലം ശൂന്യം — ഇതാണ് നൈരാശ്യത്തിന്റെ വിത്ത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതു വിസ്തരിച്ചു പ്രകടമാകുന്നു.

ആ സ്ത്രീകളെ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ധർമഭയത്താൽ ശങ്കിതനായ മഹാകപിക്ക് വലിയൊരു ശങ്കയുണ്ടായി. ‘ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പരസ്ത്രീകളുടെ അന്തഃപുരം ഇങ്ങനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നത് എനിക്കു വലിയ ധർമലോപം വരുത്തും. എന്റെ ദൃഷ്ടി മുമ്പൊരിക്കലും പരസ്ത്രീകളിലേക്കു തിരിഞ്ഞിട്ടില്ല; ഇവിടെയാകട്ടെ പരന്റെ ഭാര്യമാരുടെ ഈ കൂട്ടം ഞാൻ കണ്ടുപോയി.’ പിന്നെ, ഏകാഗ്രമായി കാര്യം നിശ്ചയിച്ച ചിത്തമുള്ള ആ മനസ്വിക്ക് കർത്തവ്യത്തിന്റെ നിശ്ചയം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്ന മറ്റൊരു ചിന്ത ഉദിച്ചു. ‘വിശ്വസ്തരായി ഉറങ്ങുന്ന രാവണസ്ത്രീകളെയെല്ലാം ഞാൻ കണ്ടു എന്നതു ശരിതന്നെ; എങ്കിലും എന്റെ മനസ്സിൽ അൽപ്പംപോലും വികാരം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ശുഭവും അശുഭവുമായ അവസ്ഥകളിൽ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതിനു കാരണം മനസ്സാണല്ലോ; അതാകട്ടെ എന്നിൽ നന്നായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. വൈദേഹിയെ മറ്റെവിടെയും എനിക്കു തിരയാൻ കഴിയുകയില്ല; തിരയുമ്പോൾ സ്ത്രീകളെ എപ്പോഴും സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽത്തന്നെയാണല്ലോ കാണുന്നത്.’ ഈ ഭാഗമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഹനുമാൻ ബ്രഹ്മചാരിയും ധർമജ്ഞനുമാണ്; അതിനാൽ ഉറങ്ങുന്ന പരസ്ത്രീകളെ കാണുന്നതുപോലും തനിക്കു ദോഷമാകും എന്നാണ് അവന്റെ ശങ്ക. എന്നാൽ അവൻ ധർമത്തിന്റെ മൂലം മനസ്സിൽ കാണുന്നു — കർമമല്ല, കർമത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഭാവമാണ് ധർമാധർമങ്ങളെ നിർണയിക്കുന്നത്. മനസ്സ് നിർവികാരമാണെങ്കിൽ ദർശനവും നിർദോഷമാണ്; വിശേഷിച്ചും ആ ദർശനം സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിനായി ചെയ്യുമ്പോൾ. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അതേ ഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘എന്റെ മനസ്സ് പൂർണമായും സ്ഥിരമാണ്, അതിന് എവിടെയും രാഗമോ ദ്വേഷമോ ഇല്ല.’ ഈ വിവേകം ഗീതയിലെ നിഷ്കാമകർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പൂർവരൂപംപോലെയാണ്. ‘കാമം ദൃഷ്ടാ മയാ’ എന്നിടത്ത് അച്ചടിയിൽ ‘ദൃഷ്ടാ’ (കർമണിപ്രയോഗത്തിലെ ക്തപ്രത്യയം, ‘കാണപ്പെട്ടവർ’) ആണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദൃഷ്ട്വാ’ (കണ്ടിട്ട്); രണ്ടുവിധത്തിലും അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ഈ ചിന്തയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം ശങ്ക, പിന്നെ ആത്മനിരീക്ഷണം, പിന്നെ തത്ത്വവിചാരം, ഒടുവിൽ യുക്തിയാൽ നിർണയം. ഹനുമാൻ വീരൻ മാത്രമല്ല, ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതകൾ അറിയുന്ന വിചാരശീലനുമാണ്. ‘നിശ്ചിതൈകാന്തചിത്തസ്യ’ (ഏകാഗ്രമായി നിശ്ചയിച്ച ചിത്തമുള്ളവന്റെ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഏകാഗ്രതയെ — രാമകാര്യത്തിൽ മാത്രമുള്ള മനസ്സിന്റെ നിലയെ — കാണിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ ദർശനം കാമപ്രേരിതമല്ല, കർത്തവ്യപ്രേരിതമാണ്. ഇവിടെ പറഞ്ഞ സിദ്ധാന്തം — മനസ്സാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത് — ഉപനിഷത്തുകളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്: ‘മന ഏവ മനുഷ്യാണാം കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ’ — മനുഷ്യരുടെ ബന്ധത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം മനസ്സുതന്നെ. ഹനുമാൻ ആ സിദ്ധാന്തം സ്വന്തം ആചരണത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. അവന്റെ ശങ്കപോലും അവന്റെ സദാചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ധർമം അറിയാത്തവൻ ശങ്കിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ശങ്കയും നിവാരണവും രണ്ടും അവന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെ കാണിക്കുന്നു.

‘ഏതു ജീവിയുടെ ജാതി ഏതോ, അതിലാണ് അതിനെ തിരയുന്നത്; കാണാതായ ഒരു സ്ത്രീയെ പെണ്മാനുകളുടെ ഇടയിൽ തിരയാൻ കഴിയുകയില്ല. അതിനാൽ രാവണന്റെ ഈ അന്തഃപുരം മുഴുവൻ ഞാൻ ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ തിരഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എന്നാൽ ജാനകിയെ കാണുന്നില്ല.’ ദേവകന്യകമാരെയും ഗന്ധർവകന്യകമാരെയും നാഗകന്യകമാരെയും സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിയിട്ടും വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ ജാനകിയെ കണ്ടതേയില്ല. അവളെ കാണാതെ, മറ്റു ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളെ മാത്രം കണ്ട ആ വീരകപി അവിടെനിന്നു പിന്മാറി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി. ശ്രീമാനായ ആ മാരുതി വീണ്ടും എല്ലാ വിധത്തിലും പ്രയത്നം ആശ്രയിച്ച്, പാനശാല വിട്ട് അവളെ തിരയാൻ ആരംഭിച്ചു. ‘ഏതു ജീവിയുടെ ജാതി ഏതോ’ എന്ന ന്യായം ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — മാനിനെ മാനുകളുടെ ഇടയിലും പക്ഷിയെ പക്ഷികളുടെ ഇടയിലും തിരയുന്നു; അതിനാൽ സ്ത്രീയെ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽത്തന്നെ. ഇതിനാൽ ഹനുമാൻ തന്റെ കർമത്തിന്റെ ഔചിത്യം യുക്തികൊണ്ടു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ’ എന്ന പദം അവന്റെ ആത്മപരിശോധനയുടെ ഫലമാണ്. ഒടുവിൽ അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല, ‘പ്രയത്നം ആശ്രയിച്ച്’ വീണ്ടും ശ്രമിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അത് അടുത്ത സർഗത്തിലെ അന്വേഷണത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ്. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രസ്ഥാതും’ എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രധ്യാതും’ — അർഥം ഭിന്നമാണ്: അച്ചടിയിൽ ‘പോകാൻ’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ചിന്തിക്കാൻ’. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പരിമാർഗതേ’ എന്നാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പരിമാർഗ്യതേ’; അച്ചടിയുടെ രൂപം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ദീർഘമായ ഘട്ടം — രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും പാനശാലയും — സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ മറ്റു സ്ഥലങ്ങൾ — ലതാഗൃഹങ്ങൾ, ചിത്രശാലകൾ, നിശാഗൃഹങ്ങൾ — തിരയുന്നു; എന്നാൽ അവിടെയും നിരാശനാകുന്നു. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന വിശേഷണം നിരാശയിലും അവന്റെ തേജസ്സ് ക്ഷയിച്ചില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പ്രയത്നം ആശ്രയിച്ച്’ എന്ന പദം അടുത്ത സർഗത്തിലെ ‘അനിർവേദഃ ശ്രിയോ മൂലം’ — മടുപ്പില്ലായ്മയാണ് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ മൂലം — എന്ന വചനത്തിന്റെ പൂർവസൂചനയാണ്.

Then the great monkey shook off that notion, came to himself, and turned to a different line of thought about Sītā. "Parted from Rāma, that lovely lady could not sleep, or eat, or adorn herself, or take to drink. Nor would she go to any other man, not even the lord of the gods; for among the gods themselves there is none equal to Rāma." Deciding that this was someone else, the best of monkeys, eager to see Sītā, roamed again through the drinking-hall. At the end of the last sarga his joy had burst out in his monkey nature; here his judgment shines. He reasons from Sītā's character: a woman parted from Rāma would not indulge in sleep, food, ornaments or wine, whereas Mandodarī was adorned, sleeping at ease, and lying in a drinking-hall — so she could not be Sītā. His reasoning is not mere guesswork but rests on what he knows of Sītā's nature, which he had heard Rāma describe in Sugrīva's court, and "nor take to drink" is especially pointed in a drinking-hall. It is the first proof of Sītā's faithfulness, established by Hanumān before he has even seen her, and "there is none equal to Rāma" shows at once his devotion to Rāma and Sītā's. So he corrects his own mistake — a sign of his power of self-examination — and the error, quickly undone, makes him more careful: one must not judge by beauty alone. The search begins again.

Some of the women there were worn out with play, others with singing; others were exhausted by dancing, and others overcome by drink. Some lay on muraja drums, mṛdaṅgas and small drums; others lay on the finest coverlets. The leader of the monkeys saw the hall filled with a thousand women, adorned with ornaments, fond of talk about beauty, able to explain the meaning of songs, alert to time and place, apt in speech and surpassing in love's play. Elsewhere too he saw a thousand young women, lovely, asleep where they had lain talking of beauty, sunk in sleep after ceaseless love-play. In their midst the mighty-armed lord of the rākṣasas shone like a bull among the finest cows in a great pen, or like a great elephant in the forest surrounded by she-elephants. The women's accomplishments are singled out: they understand the meaning of songs, know the right time and place and say the fitting thing — not only beautiful but cultured and clever. Four causes of their weariness are named in turn — play, song, dance and drink — completing the picture of the night's revels, and their sleeping on drums continues the scene of the women embracing their instruments. The bull and the elephant show Rāvaṇa's virility and his lordship over the women, matching the image of the moon among the stars. Rāvaṇa is seen again, but in this sarga Hanumān's attention is not on him but on every corner of the inner palace.

In the house of that great lord of the rākṣasas the tiger among monkeys saw the drinking-hall, furnished with every object of desire. He saw the flesh of deer, buffalo and boar set out in portions. In large golden vessels he saw peacocks and cocks still untouched, and Hanumān looked closely at boars and vādhrīṇasas dressed with curd and sauvarcala salt, at porcupines, deer and peacocks. He saw kṛkala birds of many kinds, goats, hares half eaten, buffalo, ekaśalya fish and sheep, all cooked and ready; relishes fine and plain, drinks and foods of every kind, with rāgas and khāṇḍavas of many sorts, garnished with sour and salt — a rāga being a thin syrup of grape or pomegranate juice mixed with sugar and honey, and a khāṇḍava a thick one. With costly anklets and armlets flung about, drinking-cups scattered, fruits of many kinds and offerings of flowers, the floor wore a still greater beauty, and with its well-made beds and seats set here and there the hall seemed ablaze even without a fire, so bright were the ornaments and vessels. There were meats of many kinds, finely prepared with excellent seasoning by skilled cooks and laid out separately; there were heavenly clear liquors of many kinds and wines made by art; sugar-wine, honey-wine, flower-wine made from madhūka blossoms and fruit-wine made from grapes and other fruits, each separately flavoured with many scented powders. The heavenly liquors are those that come of themselves from trees, the others are made by hand. The floor, strewn with garlands set in many places, shone with golden jars and crystal vessels. This passage shows the height of Rāvaṇa's luxury — meat, wine and women, everything is here. The many kinds of meat — deer, buffalo, boar, peacock, cock, hare, goat, sheep and fish — show what the rākṣasas ate, and the words "untouched" and "half eaten" picture even the remains of the feast. It all shows at once the wealth of Rāvaṇa's city and his bent for pleasure. Hanumān's gaze remains detached: he sees everything and touches nothing, and his conviction that Sītā could not be in such a place grows firmer.

The floor was covered with other water-pots of gold. Among the silver and golden jars the monkey saw that finest of drinking-places. He saw vessels of gold and of jewels full of sīdhu wine; some drinks were half finished, some drunk to the last drop, some not touched at all. Here there were many kinds of food, there drinks set out in portions, elsewhere things half left; seeing all this he wandered on. Many of the women's beds were empty; some lovely women slept in each other's embrace, and one, overcome by sleep, had pulled another's garment from her and slept holding it close. Stirred by their breathing, the garments and garlands on their limbs moved only a little, as if in a gentle breeze. Bearing the many scents of cool sandal and sweet wine, of garlands and flowers of many kinds, mingled with those of baths, sandal pastes and incense, a fragrant breeze blew then through the aerial car Puṣpaka — a reminder that this whole scene lies within that car. Some of the women in the rākṣasa's house were dark, some fair, some black, some with limbs the colour of gold, showing that Rāvaṇa had brought them from every land. Overcome by sleep and dazed by love, their beauty was like that of lotuses closed in sleep. So the splendid monkey saw the whole of Rāvaṇa's inner apartments without exception — but he did not see Jānakī. The cups full, half full and empty picture the disordered end of a night's festivity, and the exchanged garments show the power of sleep and drink. Hanumān's eye moves from vessels to beds, from beds to women and from women to scents, so that no place is left unsearched; "without exception" is no exaggeration but a true account of his labour. And yet the result is nothing — the seed of the despair that the next sarga shows at length.

As he looked at those women, the great monkey fell into grave misgiving, fearing for his dharma: "This gazing at the sleeping women of another man's household will surely cost me dearly in dharma. Never before has my sight fallen on the wives of others, and here I have looked upon this stealer of other men's wives." Then another thought came to that thoughtful monkey, whose mind was fixed on a single purpose, a thought that showed him clearly what he had to do: "It is true that I have seen all of Rāvaṇa's women lying unguarded; yet not the least disturbance has arisen in my mind. It is the mind that sets all the senses moving, in good states and bad; and my mind is perfectly steady. Besides, I could not look for Vaidehī anywhere else: when one searches for a woman, she is always to be found among women." This is the heart of the sarga. Hanumān is a celibate and knows dharma, so he fears that even looking at other men's wives asleep may be a sin. But he finds the root of dharma in the mind: it is not the act but the feeling that drives it which decides right and wrong. If the mind is untroubled, the seeing is blameless, above all when it is done in a master's service. This insight is like an early form of the Gītā's teaching of action without desire, and the principle that the mind moves the senses is well known in the Upaniṣadic saying that the mind alone is the cause of bondage and liberation — Hanumān applies it to his own conduct. The order of his thinking is worth noting: first doubt, then self-examination, then reflection on principle, and at last a reasoned decision. He is not only a hero but a thinker subtle in dharma. That his mind was "fixed on a single purpose" — on Rāma's work alone — shows that his seeing was driven by duty, not desire. Even his misgiving is a mark of his good character, for one who does not know dharma feels no such doubts; both his doubt and its resolution show his devotion to it.

"A creature is sought among its own kind," he went on; "a lost young woman cannot be looked for among does. So I have searched with a pure mind through all of Rāvaṇa's inner apartments, and Jānakī is not to be seen." The valiant Hanumān looked at the daughters of the gods, of the gandharvas and of the nāgas, but did not find Jānakī. Not seeing her, though he saw other lovely women, the hero drew away and made ready to leave. Then the glorious son of the Wind, resolved on a fresh effort everywhere, left the drinking-hall and set about searching for her elsewhere. The rule that a creature is sought among its own kind is well known — a deer among deer, a bird among birds, and so a woman among women — and by it Hanumān justifies what he has done. "With a pure mind" is the fruit of his self-examination. In the end he does not despair but makes a fresh effort. Here the first long stage of the search — the inner palace and the drinking-hall — comes to an end; in the next sarga he searches other places, bowers, picture-halls and night-houses, and there too is disappointed. He is still called "glorious", for even in disappointment his splendour has not faded, and his fresh resolve foreshadows the next sarga's saying that not losing heart is the root of success.