रावणस्य भवनस्य मध्ये संस्थितः धीमान् पवनात्मजः कपिः मणिरत्नैः चित्रितं, प्रतप्तजाम्बूनदमयैः जालैः कृत्रिमं तत् महाविमानं पुनः ददर्श। तस्य प्रतिकारः अप्रमेयः; विश्वकर्मा स्वयं ‘साधु’ इति मत्वा तत् अकरोत्। दिवं गतं वायुपथे प्रतिष्ठितं तत् आदित्यपथस्य चिह्नम् इव व्यराजत। तत्र किञ्चित् अपि वस्तु प्रयत्नं विना न कृतम्, किञ्चित् अपि महार्घरत्नरहितं न आसीत्। ये विशेषाः तत्र आसन्, ते सुराणां विमानेषु अपि न नियताः; तत्र किञ्चित् अपि महाविशेषरहितं न आसीत्। पूर्वसर्गे पुष्पकस्य बाह्यरूपं वर्णितम्; अस्मिन् सर्गे तस्य निर्माणस्य अलौकिकत्वं, दैवी उत्पत्तिः च उच्यते। ‘न ... न’ इति निषेधानां पुनरावृत्त्या कविः तस्य सर्वाङ्गपूर्णतां दृढीकरोति। विश्वकर्मा देवानां शिल्पी; सः पुष्पकं ब्रह्मणः कृते निर्मितवान्, ब्रह्मा तत् कुबेराय दत्तवान्, रावणः च कुबेरं जित्वा तत् अहरत् — इति कथा अग्रिमे सर्गे स्पष्टम् उच्यते। ‘आदित्यपथस्य लक्ष्म’ इति उपमया विमानस्य उच्चता तेजः च युगपत् सूच्यते।

तत् विमानं तपसा, समाधानेन, पराक्रमेण च अर्जितम्; मनसः समाधानानुसारं विचारेण चरति; अनेकैः संस्थानविशेषैः निर्मितं, ततस्ततः तुल्यविशेषैः रचितं च। मनः समाधाय शीघ्रं गच्छति, मारुततुल्यवेगम्, अन्यैः दुरासदम्; पुण्यकृतां महर्द्धिनां यशस्विनां महात्मनाम् आनन्दस्य श्रेष्ठः आलयः इव। विशेषम् आलम्ब्य व्योमविशेषे संस्थितं, बहुकूटमण्डितं, विचित्रकूटं, मनोऽभिरामं, शरदिन्दुनिर्मलं च तत् गिरेः शिखरम् इव अभात्। कुण्डलशोभिताननाः, महाशनाः, व्योमचराः, निशाचराः, विवृत्तविध्वस्तविशाललोचनाः, महाजवाः भूतगणाः सहस्रशः तत् वहन्ति स्म। वसन्तपुष्पोत्करैः चारुदर्शनं, वसन्तमासात् अपि चारुदर्शनं तत् उत्तमं पुष्पकं विमानं वानरवीरसत्तमः तत्र ददर्श। अयं सर्गः अष्टभिः एव श्लोकैः समाप्यते, सर्वे च वंशस्थवृत्ते। पुष्पकं रावणस्य तपसः पराक्रमस्य च फलम्, तत् भूतगणैः वाह्यते — एतत् तस्य शक्तेः प्रतीकम्। अन्ते ‘वसन्तमासात् अपि चारुदर्शनम्’ इति व्यतिरेकः — उपमेयम् उपमानात् अधिकम्। ‘मनःसमाधानविचारचारिणम्’ इति पदेन विमानस्य विशेषः उच्यते — तत् स्वामिनः मनसः इच्छया एव चलति, न अन्येन यन्त्रेण। हनुमान् अपि मारुतात्मजः, पुष्पकम् अपि मारुततुल्यगामि — इति सूक्ष्मं साम्यम्।

రావణుని భవనం మధ్యలో నిలిచిన ధీమంతుడైన పవనాత్మజుడు కపి, మణిరత్నాలతో చిత్రించబడిన, పుటం పెట్టిన జాంబూనద బంగారు జాలాలతో నిర్మించబడిన ఆ మహావిమానాన్ని మళ్ళీ చూశాడు. దాని రూపకల్పన అప్రమేయమైనది; విశ్వకర్మ స్వయంగా ‘బాగుంది’ అని భావించి దానిని నిర్మించాడు. ఆకాశానికి వెళ్ళి వాయుమార్గంలో నిలిచిన అది సూర్యమార్గపు చిహ్నంలా విరాజిల్లింది. అక్కడ ఏ వస్తువూ ప్రయత్నం లేకుండా చేయబడలేదు, ఏదీ విలువైన రత్నాలు లేకుండా లేదు. అక్కడ ఉన్న విశేషాలు దేవతల విమానాలలో కూడా ఉండవు; అక్కడ ఏదీ మహావిశేషం లేకుండా లేదు. పూర్వసర్గలో పుష్పకపు బాహ్యరూపం వర్ణించబడింది; ఈ సర్గలో దాని నిర్మాణపు అలౌకికత్వమూ దైవీ ఉత్పత్తీ చెప్పబడ్డాయి. ‘లేదు … లేదు’ అనే నిషేధాల పునరావృత్తితో కవి దాని సర్వాంగపూర్ణతను దృఢపరుస్తాడు. విశ్వకర్మ దేవతల శిల్పి; అతడు పుష్పకాన్ని బ్రహ్మ కోసం నిర్మించాడు, బ్రహ్మ దానిని కుబేరునికి ఇచ్చాడు, రావణుడు కుబేరుని జయించి దానిని హరించాడు — ఈ కథ తరువాతి సర్గలో స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది. ‘ఆదిత్యపథస్య లక్ష్మ’ (సూర్యమార్గపు చిహ్నం) అనే ఉపమతో విమానపు ఎత్తూ తేజస్సూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి.

ఆ విమానం తపస్సుతో, సమాధితో (మనోనిగ్రహంతో), పరాక్రమంతో సంపాదించబడినది; మనస్సు నిశ్చయించిన ప్రకారం సంకల్పానుసారం సంచరిస్తుంది; అనేక నిర్మాణవిశేషాలతో నిర్మించబడినది, అక్కడక్కడా సమానమైన విశేషాలతో రచించబడినది. మనస్సును నిలిపితే అది వేగంగా వెళ్తుంది, వాయువుతో సమానమైన వేగం గలది, ఇతరులకు చేరరానిది; పుణ్యం చేసిన, మహైశ్వర్యం గల, కీర్తిమంతులైన మహాత్ముల ఆనందానికి శ్రేష్ఠమైన నిలయం లాంటిది. విశేషమైన ఆధారాన్ని ఆశ్రయించి ఆకాశంలోని ఒక విశేషస్థానంలో నిలిచిన, అనేక శిఖరాలతో అలంకరించబడిన, చిత్రమైన శిఖరాలు గల, మనోహరమైన, శరచ్చంద్రునిలా నిర్మలమైన అది పర్వతశిఖరంలా ప్రకాశించింది. కుండలాలతో శోభించే ముఖాలు గల, మహాభక్షకులైన, ఆకాశంలో సంచరించే, రాత్రివేళ తిరిగే, గుండ్రంగా తిరిగే, రెప్పవాల్చని విశాలనేత్రాలు గల, మహావేగం గల భూతగణాలు వేలకొద్దీ దానిని మోస్తున్నాయి. వసంతపుష్పరాశులతో అందంగా కనిపించే, వసంతమాసం కంటే కూడా అందంగా కనిపించే ఆ ఉత్తమమైన పుష్పకవిమానాన్ని ఆ వానరవీరశ్రేష్ఠుడు అక్కడ చూశాడు. ఈ సర్గ ఎనిమిది శ్లోకాలతోనే ముగుస్తుంది, అన్నీ వంశస్థవృత్తంలో ఉన్నాయి. పుష్పకం రావణుని తపస్సుకూ పరాక్రమానికీ ఫలం, దానిని భూతగణాలు మోస్తాయి — ఇది అతని శక్తికి ప్రతీక. చివరలో ‘వసంతమాసం కంటే కూడా అందంగా కనిపించేది’ అనేది వ్యతిరేకాలంకారం — ఉపమేయం ఉపమానం కంటే అధికం. ‘మనఃసమాధానవిచారచారిణమ్’ (మనస్సు నిశ్చయించిన సంకల్పానుసారం సంచరించేది) అనే పదంతో విమానపు విశేషం చెప్పబడింది — అది స్వామి మనస్సు ఇచ్ఛతోనే కదులుతుంది, వేరే యంత్రంతో కాదు. హనుమంతుడు కూడా మారుతాత్మజుడు, పుష్పకం కూడా మారుతంతో సమానంగా గమించేది — ఇది సూక్ష్మమైన సామ్యం.

ராவணனின் மாளிகையின் நடுவே நின்ற அறிவுடைய வாயுமைந்தனான அந்த வானரன், மணிகளாலும் ரத்தினங்களாலும் வண்ணமுற்ற, உருக்கிய ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான பின்னல்களால் அமைக்கப்பட்ட அந்தப் பெரிய விமானத்தை மீண்டும் கண்டான். அதன் வடிவமைப்பு அளவிடற்கரியது; விசுவகர்மா தானே ‘நன்று’ என்று மதித்து அதை உருவாக்கினார். வானத்தை அடைந்து காற்றின் வழியில் நிலைபெற்ற அது, சூரியன் செல்லும் பாதையின் அடையாளம்போல் விளங்கியது. அங்கே எந்தப் பொருளும் முயற்சியின்றிச் செய்யப்படவில்லை; எதுவும் விலைமதிப்புள்ள ரத்தினம் இல்லாமல் இருக்கவில்லை. அங்கே இருந்த சிறப்புகள் தேவர்களின் விமானங்களிலும் காணப்படுவதில்லை; அங்கே எதுவுமே பெருஞ்சிறப்பு இல்லாததாக இருக்கவில்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் புஷ்பகத்தின் வெளித்தோற்றம் வருணிக்கப்பட்டது; இந்தச் சர்க்கத்தில் அதன் உருவாக்கத்தின் இயல்புகடந்த தன்மையும் தெய்விகத் தோற்றமும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘இல்லை … இல்லை’ என்று எதிர்மறைகளை மீண்டும் மீண்டும் அடுக்குவதால் கவிஞர் அதன் முழுமையான நிறைவை உறுதிப்படுத்துகிறார். விசுவகர்மா தேவர்களின் சிற்பி; அவர் புஷ்பகத்தைப் பிரம்மனுக்காக உருவாக்கினார், பிரம்மன் அதைக் குபேரனுக்கு அளித்தார், ராவணன் குபேரனை வென்று அதைப் பறித்துக்கொண்டான் — இந்தக் கதை அடுத்த சர்க்கத்தில் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘சூரியன் செல்லும் பாதையின் அடையாளம்’ என்ற உவமையால் விமானத்தின் உயரமும் ஒளியும் ஒருசேரக் குறிப்பிடப்படுகின்றன.

அந்த விமானம் தவத்தாலும், மன ஒருமைப்பாட்டாலும், வீரத்தாலும் ஈட்டப்பட்டது; மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி எண்ணியபடியே அது செல்லும்; பலவகைச் சிறப்பான அமைப்புகளால் உருவாக்கப்பட்டது; ஆங்காங்கே ஒத்த சிறப்புகளோடு வடிவமைக்கப்பட்டது. மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தியவுடன் விரைந்து செல்லும்; காற்றுக்கு இணையான வேகமுடையது; பிறரால் அணுக முடியாதது; புண்ணியம் செய்த, பெருஞ்செல்வமுடைய, புகழ்பெற்ற மகாத்மாக்களின் இன்பத்துக்குச் சிறந்த உறைவிடம்போல் இருந்தது. தனிச்சிறப்பான ஓர் இடத்தைச் சார்ந்து வானின் ஒரு தனிப்பகுதியில் நிலைபெற்ற, பல சிகரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, விந்தையான கூம்புகளுடைய, மனத்தைக் கவரும், சரத்கால நிலவைப்போல் தூய்மையான அது, ஒரு மலையின் உச்சிபோல் ஒளிர்ந்தது. குண்டலங்களால் ஒளிரும் முகங்களுடைய, பேருணவு உண்ணும், வானில் திரியும், இரவில் உலவும், உருட்டி விழிக்கும் விசாலமான கண்களுடைய, பெருவேகமுடைய பூதகணங்கள் ஆயிரக்கணக்கில் அதைச் சுமந்து சென்றன. வசந்தகால மலர்க்குவியல்களால் காண்பதற்கு அழகானதும், வசந்த மாதத்தைவிடவும் அழகான தோற்றமுடையதுமான அந்தச் சிறந்த புஷ்பக விமானத்தை, வானர வீரர்களில் தலைசிறந்தவன் அங்கே கண்டான். இந்தச் சர்க்கம் எட்டே சுலோகங்களில் முடிகிறது; அவை அனைத்தும் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தவை. புஷ்பகம் ராவணனின் தவத்துக்கும் வீரத்துக்கும் கிடைத்த பலன்; அதைப் பூதகணங்கள் சுமக்கின்றன — இது அவனுடைய ஆற்றலின் அடையாளம். இறுதியில் ‘வசந்த மாதத்தைவிடவும் அழகான தோற்றமுடையது’ என்பது வேற்றுமை அணி (வ்யதிரேகம்) — உவமேயம் உவமானத்தைவிட மேலானது. ‘மன:ஸமாதானவிசாரசாரிணம்’ (மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி எண்ணியபடி செல்வது) என்ற சொல்லால் விமானத்தின் தனிச்சிறப்பு சொல்லப்படுகிறது — அது உரிமையாளனின் மனவிருப்பப்படியே இயங்குகிறது, வேறு எந்த இயந்திரத்தாலும் அல்ல. அனுமனும் வாயுவின் மைந்தன், புஷ்பகமும் காற்றுக்கு இணையான வேகத்தில் செல்வது — இது ஒரு நுட்பமான ஒற்றுமை.

ರಾವಣನ ಭವನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಧೀಮಂತನಾದ ಪವನಾತ್ಮಜ ಕಪಿ, ಮಣಿರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ಮಹಾವಿಮಾನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಂಡನು. ಅದರ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗದು; ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ತಾನೇ ‘ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಮೆಚ್ಚಿ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು. ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಅದು ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದ ಗುರುತಿನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಶೇಷಗಳು ದೇವತೆಗಳ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲೂ ಇರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿಶೇಷವಿಲ್ಲದ ವಸ್ತು ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕದ ಬಾಹ್ಯರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನೂ ದೈವೀ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನ … ನ’ (ಇಲ್ಲ … ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧಗಳ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಸರ್ವಾಂಗಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಿ; ಅವನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು, ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ಕುಬೇರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು, ರಾವಣನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅದನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು — ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆದಿತ್ಯಪಥಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮ’ (ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗದ ಗುರುತು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಿಮಾನದ ಎತ್ತರವೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ ವಿಮಾನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದಲೂ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಗಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು; ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಯೋಚನೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವಂಥದ್ದು; ಅನೇಕ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದ್ದು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ವಿಶೇಷಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದದ್ದು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುವ, ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಇತರರಿಗೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ ಅದು ಪುಣ್ಯವಂತರಾದ, ಮಹಾಸಮೃದ್ಧರಾದ, ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮರ ಆನಂದದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಲಯದಂತಿತ್ತು. ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಆಧಾರವನ್ನವಲಂಬಿಸಿ ಆಕಾಶದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ಅನೇಕ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ, ಮನೋಹರವಾದ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಅದು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಭಕ್ಷಕರಾದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವ, ತಿರುಗಿದ ಮತ್ತು ವಿಕೃತವಾದ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾವೇಗದ ಸಾವಿರಾರು ಭೂತಗಣಗಳು ಅದನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದವು. ವಸಂತದ ಹೂರಾಶಿಗಳಿಂದ ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ವಸಂತಮಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮನೋಹರವಾದ ಆ ಉತ್ತಮ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ವಾನರವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಈ ಸರ್ಗ ಎಂಟೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಪುಷ್ಪಕ ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದ ಫಲ, ಅದನ್ನು ಭೂತಗಣಗಳು ಹೊರುತ್ತವೆ — ಇದು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಸಂತಮಾಸಾದಪಿ ಚಾರುದರ್ಶನಮ್’ (ವಸಂತಮಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸುಂದರ) ಎಂಬುದು ವ್ಯತಿರೇಕ ಅಲಂಕಾರ — ಉಪಮೇಯ ಉಪಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲು. ‘ಮನಃಸಮಾಧಾನವಿಚಾರಚಾರಿಣಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ ಚಲಿಸುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಮಾನದ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಒಡೆಯನ ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಯಂತ್ರದಿಂದಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನೂ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ, ಪುಷ್ಪಕವೂ ವಾಯುವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವಂಥದ್ದು — ಇದೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಾಮ್ಯ.

രാവണന്റെ ഭവനത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ധീമാനായ പവനപുത്രനായ കപി, മണിരത്നങ്ങളാൽ ചിത്രിതവും ഉരുക്കിയ ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ജാലങ്ങളാൽ നിർമിതവുമായ ആ മഹാവിമാനം വീണ്ടും കണ്ടു. അതിന്റെ പ്രതിമാനം — തുല്യമായ ഒന്ന് — അളക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു; വിശ്വകർമാവ് സ്വയം ‘നന്നായി’ എന്നു കരുതി അതു നിർമിച്ചു. ആകാശത്തിലേക്കുയർന്ന് വായുമാർഗത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ അതു സൂര്യമാർഗത്തിന്റെ ചിഹ്നംപോലെ വിരാജിച്ചു. അവിടെ ഒരു വസ്തുപോലും പ്രയത്നമില്ലാതെ നിർമിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല; ഒന്നുപോലും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളില്ലാത്തതായിരുന്നില്ല. അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന സവിശേഷതകൾ ദേവന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളിൽപോലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; അവിടെ ഒന്നുപോലും മഹത്തായ സവിശേഷതയില്ലാത്തതായിരുന്നില്ല. മുൻസർഗത്തിൽ പുഷ്പകത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപം വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഈ സർഗത്തിൽ അതിന്റെ നിർമിതിയുടെ അലൗകികതയും ദൈവികമായ ഉദ്ഭവവും പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഇല്ല … ഇല്ല’ എന്ന നിഷേധങ്ങളുടെ പുനരാവൃത്തിയാൽ കവി അതിന്റെ സർവാംഗപൂർണത ഉറപ്പിക്കുന്നു. വിശ്വകർമാവ് ദേവന്മാരുടെ ശില്പിയാണ്; അദ്ദേഹം പുഷ്പകം ബ്രഹ്മാവിനുവേണ്ടി നിർമിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് അതു കുബേരനു നൽകി; രാവണൻ കുബേരനെ ജയിച്ച് അത് അപഹരിച്ചു — ഈ കഥ അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ‘ആദിത്യപഥസ്യ ലക്ഷ്മ’ (സൂര്യമാർഗത്തിന്റെ ചിഹ്നം) എന്ന ഉപമയാൽ വിമാനത്തിന്റെ ഉയരവും തേജസ്സും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ വിമാനം തപസ്സാലും ഏകാഗ്രതയാലും പരാക്രമത്താലും നേടിയതാണ്; മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രമായ ചിന്തയ്ക്കനുസരിച്ച് അതു സഞ്ചരിക്കുന്നു; അനേകം സവിശേഷരൂപങ്ങളാൽ നിർമിതവും, അവിടവിടെ തുല്യമായ സവിശേഷതകളാൽ രചിതവുമാണ്. മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കുമ്പോൾ അതു വേഗത്തിൽ പോകുന്നു; വായുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളതും, മറ്റുള്ളവർക്കു സമീപിക്കാനാവാത്തതുമാണ്; പുണ്യം ചെയ്തവരും മഹാസമൃദ്ധരും യശസ്വികളുമായ മഹാത്മാക്കളുടെ ആനന്ദത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ ആലയംപോലെയുമാണ്. സവിശേഷമായ ഒന്നിനെ ആശ്രയിച്ച് ആകാശത്തിലെ ഒരു വിശിഷ്ടസ്ഥാനത്തു നിലകൊള്ളുന്നതും, അനേകം ശിഖരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും, വിചിത്രശിഖരങ്ങളുള്ളതും, മനോഹരവും, ശരത്കാലചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിർമലവുമായ അതു പർവതശിഖരംപോലെ ശോഭിച്ചു. കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവരും, ധാരാളം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും, ആകാശചാരികളും, രാത്രിസഞ്ചാരികളും, ഉരുണ്ടതും ഇമയനങ്ങാത്തതുമായ വലിയ കണ്ണുകളുള്ളവരും, മഹാവേഗികളുമായ ആയിരക്കണക്കിനു ഭൂതഗണങ്ങൾ അതിനെ വഹിച്ചിരുന്നു. വസന്തപുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ കാണാൻ മനോഹരവും, വസന്തമാസത്തെക്കാളും കാണാൻ മനോഹരവുമായ ആ ഉത്തമമായ പുഷ്പകവിമാനം വാനരവീരസത്തമൻ അവിടെ കണ്ടു. ഈ സർഗം എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; എല്ലാം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. പുഷ്പകം രാവണന്റെ തപസ്സിന്റെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും ഫലമാണ്; അതു ഭൂതഗണങ്ങളാൽ വഹിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത് അവന്റെ ശക്തിയുടെ പ്രതീകമാണ്. ഒടുവിൽ ‘വസന്തമാസത്തെക്കാളും കാണാൻ മനോഹരം’ എന്നതു വ്യതിരേകാലങ്കാരമാണ് — ഉപമേയം ഉപമാനത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം. ‘മനഃസമാധാനവിചാരചാരിണം’ (മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രചിന്തയ്ക്കനുസരിച്ചു സഞ്ചരിക്കുന്നത്) എന്ന പദത്താൽ വിമാനത്തിന്റെ സവിശേഷത പറയപ്പെടുന്നു — അത് ഉടമയുടെ മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛയാൽ മാത്രം ചലിക്കുന്നു, മറ്റൊരു യന്ത്രത്താലല്ല. ഹനുമാനും മാരുതപുത്രനാണ്, പുഷ്പകവും വായുതുല്യമായ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു — ഇതൊരു സൂക്ഷ്മമായ സാമ്യമാണ്.

Standing in the middle of Rāvaṇa's palace, the wise monkey, son of the Wind, looked again at that great aerial car, bright with gems and jewels and wrought with lattices of refined gold. Its workmanship was beyond measure; Viśvakarman himself had made it and judged it well made. Risen into the sky and set in the path of the wind, it shone like a mark set upon the path of the sun, lofty and radiant at once. Nothing in it had been made without great effort, nothing lacked precious jewels; its excellences were not found even in the cars of the gods, and there was nothing in it without some great distinction. The last sarga described Puṣpaka's outward form; this one tells of its marvellous making and its divine origin. By repeating "nothing… without", the poet insists that it was perfect in every part. Viśvakarman is the craftsman of the gods; he made Puṣpaka for Brahmā, Brahmā gave it to Kubera, and Rāvaṇa conquered Kubera and seized it — a story the next sarga tells plainly.

It had been won by austerity, by concentration and by valour, and it went wherever its master's mind resolved; it was built with many kinds of structure, each part matched in excellence to the rest. Set on its course by the mind, it moved swiftly, as fast as the wind, hard for others to approach — like the highest home of joy for great souls, the meritorious, the prosperous and the renowned. Resting on a special course in a particular region of the sky, adorned with many pinnacles, charming to the mind and spotless as the autumn moon, it looked like a mountain summit with wondrous peaks. Thousands of spirits bore it, their faces bright with earrings, great eaters, rangers of the sky and of the night, with rolling, wild, wide eyes and tremendous speed. There the best of monkey heroes saw the splendid car Puṣpaka, lovely with heaps of spring flowers, lovelier to look upon even than the month of spring. Puṣpaka is the fruit of Rāvaṇa's austerity and valour, and it is carried by hosts of spirits — an emblem of his power. At the end the car is said to be lovelier than spring itself: the thing compared surpasses what it is compared with. It moves by the will of its master's mind, not by any machine. And there is a quiet likeness here: Hanumān is the son of the Wind, and Puṣpaka too moves as swiftly as the wind.