कामरूपधृक् हनुमान् लङ्कायां विमानेषु — सप्तभौमेषु उच्चेषु भवनेषु — यथेच्छं विचरन् लाघवेन समन्वितः सर्वत्र अचरत्। ततः सः लक्ष्मीवान् कपिः राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशनम् आससाद, यत् अर्कवर्णेन भास्वरेण सुवर्णप्राकारेण परितः संवृतम् आसीत्। यथा सिंहैः महद् वनं रक्ष्यते, तथा भीमैः राक्षसैः तत् भवनं रक्षितम् आसीत्। तत् भवनं समीक्षमाणः कपिकुञ्जरः मनसि हर्षेण चकाशे। अत्र ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं हनुमतः तेजः श्रीं च सूचयति — सः चौरः इव न, अपितु रामस्य दूतः इव निर्भयः प्रविशति। ‘कामरूपधृक्’ इति पदेन स्मार्यते यत् सः वृषदंशकमात्रः लघुरूपः अभवत्, अतः राक्षसैः न लक्षितः। सिंहोपमया रक्षकाणां भीषणत्वम्, वनोपमया च भवनस्य विस्तारः सूचितः। हनुमतः हर्षः अपि सहेतुकः — यत्र रावणः वसति, तत्र एव सीता भवेत् इति तस्य आशा।

तत् भवनं रजतेन उपहितैः चित्रैः हेमभूषणैः तोरणैः, विचित्राभिः कक्ष्याभिः, रुचिरैः द्वारैः च आवृतम् आसीत्। तत्र गजारूढाः महामात्राः, विगतश्रमाः शूराः, असंहार्याः रथवाहिनः हयाः च उपस्थिताः। सिंहव्याघ्रचर्मभिः आवृताः, दन्तकाञ्चनरजतप्रतिमाभिः अलंकृताः, घोषवद्भिः किङ्किणीजालैः युक्ताः विचित्राः रथाः तत्र सदा विचरन्ति स्म। तत् बहुरत्नसमाकीर्णं, परार्ध्यैः आसनैः भूषितं, महारथानां निवासस्थानं, महारथानां महासनयुक्तं च आसीत्। दर्शनीयैः परमोदारैः विविधैः बहुसहस्रैः मृगपक्षिभिः तत् परितः परिपूर्णम् आसीत्। विनीतैः अन्तपालैः राक्षसैः सुरक्षितं, मुख्याभिः वरस्त्रीभिः परिपूर्णं च। मुदिताः प्रमदारत्नानि तत्र वसन्ति, वराभरणानां संह्रादैः तत् समुद्रस्वनेन तुल्यं निःस्वनति स्म। राजगुणैः सम्पन्नं, मुख्यैः वरचन्दनैः सुगन्धितं, महाजनैः आकीर्णं तत् भवनं सिंहैः युक्तं महद् वनम् इव। भेरीमृदङ्गाणां रवैः, शङ्खघोषैः च विनादितं, नित्यम् अर्चितं, पर्वसु होमैः सुतं, राक्षसैः सदा पूजितम्। समुद्रः इव गम्भीरं, समुद्रसमनिःस्वनं, महारत्नपरिच्छदं महात्मनः रावणस्य महद् वेश्म महाकपिः ददर्श — गजाश्वरथसंकुलं स्वेन वपुषा विराजमानम्। अत्र कविः एकादशभिः श्लोकैः एकम् एव भवनं वर्णयति, येन रावणस्य ऐश्वर्यस्य परिमाणं पाठकस्य मनसि दृढं भवति। ‘सिंहैरिव महद् वनम्’ इति उपमा तृतीये एकादशे च श्लोके द्विः आवर्तते — रक्षणस्य दृढता पुनः पुनः स्मार्यते। षष्ठे श्लोके मुद्रणे ‘दान्तकाञ्चनराजतीः’ इति स्त्रीलिङ्गरूपम्; हिन्द्यनुवादः दन्तसुवर्णरजतमयीः प्रतिमाः इति तत् प्रतिमावाचकं गृह्णाति। ‘पर्वसुतम्’ इति पदं पर्वदिनेषु सोमसवनं होमं च सूचयति — राक्षसाः अपि यज्ञान् कुर्वन्ति इति रावणस्य वैदिकं पाण्डित्यं स्मार्यते। अस्य वर्णनस्य क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं बहिः तोरणानि द्वाराणि च, ततः द्वारे स्थिताः गजाः अश्वाः रथाः च, ततः अन्तः रत्नानि आसनानि च, ततः मृगपक्षिणः, ततः रक्षकाः, ततः स्त्रियः, अन्ते च ध्वनयः गन्धाः पूजा च। एवं हनुमान् यथा यथा अन्तः प्रविशति, तथा तथा कविः अपि वर्णनं गभीरं करोति। पाठकः अपि हनुमता सह पदे पदे अन्तः प्रविशति इव। अस्मिन् भवने सर्वम् अस्ति — धनं, बलं, सौन्दर्यं, भोगः, धर्मस्य बाह्यं रूपं च — केवलं धर्मस्य अन्तःसारः नास्ति, यतः परस्य भार्या अत्र बलात् आनीता। एतत् वैभवं दृष्ट्वा अपि हनुमान् न मुह्यति; तस्य मनः रामकार्ये एव स्थितम्। समुद्रस्य उपमा द्विवारं प्रयुक्ता — गाम्भीर्ये ध्वनौ च; लङ्का सागरमध्ये स्थिता, अतः सागरः एव तस्याः प्रधानम् उपमानम्। ‘महात्मनः’ इति विशेषणं रावणस्य विषये अपि प्रयुक्तम् — कविः शत्रोः अपि महत्त्वं न निगूहति, यतः महतः शत्रोः पराजयः एव रामस्य यशः वर्धयति। ‘विनीतैः अन्तपालैः’ इति पदेन रावणस्य राज्ये अनुशासनम् अपि दृढम् इति सूच्यते; सः केवलं भोगी न, कुशलः शासकः अपि। अतः हनुमतः कार्यं सुकरं न, अपितु अतिदुष्करम्।

तत् भवनं दृष्ट्वा महाकपिः ‘इदं लङ्कायाः आभरणम् एव’ इति अमन्यत। ततः हनुमान् रावणस्य भवनस्य समीपे एव विचचार। सः राक्षसानां गृहात् गृहं गच्छन्, सर्वशः उद्यानानि वीक्षमाणः, असंत्रस्तः सन् प्रासादेषु अट्टालिकासु च अचरत्। ‘असंत्रस्तः’ इति पदं तस्य धैर्यं दर्शयति — शत्रोः गृहे अपि सः भयं न अनुभवति। सीता रावणस्य समीपे एव भवेत् इति बुद्ध्या सः परितः अन्विष्यति; एषा अन्वेषणस्य क्रमबद्धा रीतिः। सः उद्यानानि अपि न त्यजति, यतः बन्दिनी स्त्री कदाचित् उद्याने अपि निरुद्धा भवेत् — अग्रे अशोकवनिकायाम् एव सा दृश्यते इति अस्य बीजम्।

महावेगः वीर्यवान् हनुमान् प्रहस्तस्य निवेशनम् अवप्लुत्य ततः महापार्श्वस्य वेश्म पुप्लुवे। ततः मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णस्य निवेशनं, विभीषणस्य च भवनं सः प्राप्तवान्। तथा महोदरस्य, विरूपाक्षस्य, विद्युज्जिह्वस्य, विद्युन्मालेः, वज्रदंष्ट्रस्य च गृहेषु सः प्लुतवान्। शुकस्य, धीमतः सारणस्य, इन्द्रजितः च वेश्म हरियूथपः जगाम; जम्बुमालेः सुमालेः च गृहं हरिसत्तमः गतवान्। रश्मिकेतोः, सूर्यशत्रोः, वज्रकायस्य, धूम्राक्षस्य, सम्पातेः, विद्युद्रूपस्य, भीमस्य, घनस्य, विघनस्य च भवनानि मारुतात्मजः अगमत्। शुकनाभस्य, चक्रस्य, शठस्य, कपटस्य, ह्रस्वकर्णस्य, दंष्ट्रस्य, लोमशस्य, युद्धोन्मत्तस्य, मत्तस्य, सादिनः ध्वजग्रीवस्य, विद्युज्जिह्वद्विजिह्वयोः, हस्तिमुखस्य, करालस्य, पिशाचस्य, शोणिताक्षस्य च गृहेषु प्लवमानः हनुमान् क्रमेण अचरत्। तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः कपिः तेषाम् ऋद्धिमताम् ऋद्धिं ददर्श। सर्वाणि भवनानि समतिक्रम्य लक्ष्मीवान् सः पुनः राक्षसेन्द्रनिवेशनम् आससाद। अस्मिन् खण्डे कविः राक्षसानां नामावलीं ददाति — एते अग्रे युद्धकाण्डे रामस्य प्रतिपक्षे युद्ध्यमानाः दृश्यन्ते, अतः अत्र तेषां परिचयः पूर्वम् एव कृतः। विभीषणस्य गृहम् अपि अत्र अन्येषां मध्ये उक्तम्, तस्य गृहस्य विशेषः अत्र न वर्णितः। ‘पुप्लुवे’ ‘जगाम’ इति क्रियापदानाम् आवृत्त्या हनुमतः प्लवनानां वेगः गतिः च श्रोतुः कर्णे ध्वन्यते। द्वितीये अष्टाविंशे च श्लोके ‘आससाद… राक्षसेन्द्रनिवेशनम्’ इति समानं वाक्यम् — एवं भ्रमणस्य एकं वृत्तं पूर्णम्, हनुमान् यतः आरब्धवान् तत्र एव प्रत्यागतः। सर्वत्र अन्विष्य अपि सीता न दृष्टा इति अनुक्तम् अपि गम्यते। कुम्भकर्णस्य गृहं ‘मेघप्रतीकाशम्’ इति विशेषितम्, यत् तस्य विशालं शरीरं दीर्घां निद्रां च स्मारयति। इन्द्रजितः गृहं अपि अत्र केवलं नाम्ना उक्तम्; सः अग्रे हनुमन्तं ब्रह्मास्त्रेण बध्नाति। शुकसारणौ रावणस्य चारौ मन्त्रिणौ च, यौ युद्धकाण्डे रामसेनां गणयितुं प्रेष्येते। एवं कविः अस्मिन् सर्गे भविष्यत्कथायाः पात्राणि पूर्वम् एव मञ्चे स्थापयति। हनुमतः दृष्टिः अपि क्रमिका — प्रथमं प्रधानमन्त्रिणां, ततः रावणस्य भ्रातॄणां, ततः पुत्रस्य, ततः अन्येषां योद्धॄणां गृहाणि। ‘तेषामृद्धिमतामृद्धिम्’ इति पदयोः आवृत्त्या तेषां समृद्धेः बाहुल्यं सूचितम्। नामावल्याः दीर्घत्वं स्वयम् एव लङ्कायाः विस्तारं, हनुमतः परिश्रमं च दर्शयति — प्रत्येकं गृहं सः प्रविश्य अन्विष्यति, न केवलं बहिः दृष्ट्वा गच्छति। ‘सर्वेषां समतिक्रम्य’ इति पदेन सः सर्वाणि गृहाणि अतीत्य पुनः मुख्यं लक्ष्यं प्रत्यागच्छति।

तत्र विचरन् हरिशार्दूलः रावणस्य समीपे शयानाः तस्य शय्यायाः रक्षिकाः विकृतेक्षणाः राक्षसीः ददर्श। शूलमुद्गरहस्तान् शक्तितोमरधारिणः विविधान् गुल्मान् — रक्षकसैन्यसमूहान् — सः रक्षःपतेः गृहे अपश्यत्। नानाप्रहरणोद्यतान् महाकायान् राक्षसान्, रक्तान् श्वेतान् सितान् हरितवर्णान् च महाजवान् अश्वान् अपि सः ददर्श। कुलीनान्, रूपसम्पन्नान्, परगजानां भञ्जकान्, गजशिक्षायां शिक्षितान्, युद्धे ऐरावतसमान्, परसैन्यानां निहन्तॄन् गजान् तस्मिन् गृहे सः ददर्श। ते वर्षन्तः मेघाः इव, निर्झरान् स्रवन्तः गिरयः इव मदं क्षरन्ति स्म; मेघस्तनितसदृशनिर्घोषाः, समरे परैः दुर्धर्षाः च आसन्। तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः, हेमजालैः आच्छादिताः, तरुणादित्यसंनिभाः सहस्रं वाहिनीः — शिबिकाः वा सेनाः वा — रावणस्य निवेशने ददर्श। हिन्द्यनुवादः ‘वाहिनीः’ इति पदं सेनाः इति गृह्णाति। अत्र रावणस्य सैन्यबलस्य परिचयः — हनुमान् दूतत्वेन शत्रोः बलम् अपि गणयति, यत् अग्रे रामाय निवेदयिष्यति। गजानां वर्णनं विशेषेण विस्तृतम्, यतः राजबलस्य मुख्यम् अङ्गं गजसैन्यम्। ‘ऐरावतसमान्’ इति उपमया रावणस्य इन्द्रजयः अपि स्मार्यते। अश्वानां वर्णाः — रक्ताः, श्वेताः, सिताः, हरयः (हरितपिङ्गलाः) — सैन्यस्य वैविध्यं दर्शयन्ति। ‘उपशायिन्यः’ इति राक्षस्यः रावणस्य शयनस्य समीपे रक्षार्थं शेरते; अतः हनुमान् अधुना रावणस्य शयनागारस्य समीपे वर्तते इति ज्ञायते। तासां ‘विकृतेक्षणाः’ इति विशेषणं अग्रे अशोकवने सीतां परिवृत्य स्थितानां घोरराक्षसीनां वर्णनस्य पूर्वसूचना इव। एतत् सर्वं दृष्ट्वा अपि सः निर्भयः एव अग्रे गच्छति। दूतस्य कर्तव्यं द्विविधम् — सीतायाः अन्वेषणं, शत्रोः बलस्य परिज्ञानं च; अत्र द्वयम् अपि सः युगपत् करोति। अग्रे लङ्कादहनात् पूर्वं सः एतस्य बलस्य परीक्षां अपि करिष्यति।

मारुतात्मजः कपिः रावणनिवेशने विविधाकाराः शिबिकाः, चित्राणि लतागृहाणि, चित्रशालागृहाणि, क्रीडागृहाणि, दारुमयान् क्रीडापर्वतान्, रम्यं कामगृहकं, दिवागृहकं च ददर्श। मन्दरपर्वतसमं उच्चं, मयूराणां स्थानैः संकुलं, ध्वजयष्टिभिः आकीर्णं भवनोत्तमं सः अपश्यत्। तत् अनन्तरत्ननिचयं, परितः निधिजालैः पूर्णं, धीरैः निष्ठितकर्माङ्गं — निधिरक्षणकर्मणि कुशलैः सम्पादितं — भूतपतेः महेश्वरस्य कुबेरस्य वा गृहम् इव आसीत्। रत्नानाम् अर्चिर्भिः रावणस्य तेजसा च तत् वेश्म रश्मिभिः सूर्यः इव विरराज। तत्र जाम्बूनदमयानि शयनानि, आसनानि, शुभ्राणि भाजनानि च हरियूथपः ददर्श। मधुना आसवेन च क्लिन्नभूमि, मणिभाजनैः संकुलं, मनोरमम्, असम्बाधं, कुबेरभवनम् इव तत् आसीत्। नूपुराणां घोषेण, काञ्चीनां निःस्वनेन, मृदङ्गतलानां निर्घोषैः, अन्यैः घोषवद्भिः वाद्यैः च तत् विनादितम्। प्रासादसंघातैः युतं, स्त्रीरत्नशतैः संकुलं, सुव्यूढकक्ष्यं तत् महागृहं हनुमान् प्राविशत्। अत्र एकोनचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। ‘भूतपतेरिव’ इति उपमा द्विधा व्याख्यायते — हिन्द्यनुवादः महेश्वरः कुबेरः वा इति उभयम् अपि निर्दिशति। मधुगन्धः, मणिप्रकाशः, वाद्यनादः च मिलित्वा इन्द्रियाणां सर्वेषां विषयान् कविः वर्णयति। एवं बहिः अन्तः च सर्वं वैभवं दृष्ट्वा अपि हनुमतः लक्ष्यं सीता एव; अतः सः अन्तःपुरस्य गम्भीरतरं भागं प्रविशति, यत्र अग्रिमसर्गे पुष्पकविमानं दृश्यते। ‘कुबेरभवनं यथा’ इति उपमा सार्थका, यतः लङ्का पूर्वं कुबेरस्य एव पुरी आसीत्, पुष्पकं च तस्य एव विमानम्, यत् रावणेन बलात् हृतम्। ‘स्त्रीरत्नशतसंकुलम्’ इति पदेन अग्रिमसर्गेषु वर्णितस्य पानभूमेः सुप्तस्त्रीणां च सूचना दीयते। भवनस्य वर्णनं सर्वेन्द्रियग्राह्यं कृतम् — नेत्रयोः कृते रत्नानि ध्वजाः च, कर्णयोः कृते नूपुरकाञ्चीमृदङ्गध्वनयः, घ्राणस्य कृते मध्वासवगन्धः। ‘असम्बाधम्’ इति पदेन विस्तीर्णता, ‘सुव्यूढकक्ष्यम्’ इति पदेन च सुविन्यस्ताः प्रकोष्ठाः सूच्यन्ते — एतादृशे विस्तीर्णे भवने एकस्याः स्त्रियाः अन्वेषणं कियत् कठिनम् इति पाठकः स्वयम् अनुमिनोति। अस्य सर्गस्य अन्ते हनुमान् केवलं प्रविष्टः, किन्तु अन्तः किं दृष्टवान् इति कथनं अग्रिमसर्गाय रक्षितम् — एषः कथाविभागस्य कौशलम्।

కోరిన రూపం ధరించగల హనుమంతుడు లంకలో విమానాలలో — ఏడంతస్తుల ఎత్తైన భవనాలలో — ఇష్టానుసారం సంచరిస్తూ, లాఘవంతో అంతటా తిరిగాడు. ఆ తరువాత లక్ష్మీవంతుడైన ఆ కపి రాక్షసేంద్రుడు రావణుని నివేశాన్ని చేరాడు; అది సూర్యుని రంగులో ప్రకాశించే బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టూ ఆవరించబడి ఉంది. సింహాలు గొప్ప అడవిని కాపాడినట్లు భయంకరులైన రాక్షసులు ఆ భవనాన్ని కాపాడుతున్నారు. ఆ భవనాన్ని పరిశీలిస్తూ ఆ కపికుంజరుడు మనస్సులో సంతోషంతో ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ ‘లక్ష్మీవాన్’ అనే విశేషణం హనుమంతుని తేజస్సునూ శోభనూ సూచిస్తుంది — అతడు దొంగలా కాదు, రాముని దూతలా నిర్భయంగా ప్రవేశిస్తాడు. ‘కామరూపధృక్’ (కోరిన రూపం ధరించగలవాడు) అనే పదం అతడు పిల్లి అంతటి చిన్నరూపం ధరించాడని గుర్తుచేస్తుంది, కాబట్టి రాక్షసులు అతనిని గమనించలేదు. సింహోపమతో రక్షకుల భీషణత్వమూ, వనోపమతో భవనపు విస్తారమూ సూచించబడ్డాయి. హనుమంతుని సంతోషానికి కూడా కారణం ఉంది — రావణుడు ఎక్కడ నివసిస్తాడో అక్కడే సీత ఉండవచ్చని అతని ఆశ.

ఆ భవనం వెండి తాపడం చేసిన, చిత్రమైన, బంగారు అలంకారాలు గల తోరణాలతోనూ, విచిత్రమైన కక్ష్యలతోనూ (ప్రాంగణాలతోనూ), మనోహరమైన ద్వారాలతోనూ ఆవరించబడి ఉంది. అక్కడ ఏనుగులపై ఎక్కిన మావటీలూ, అలసట లేని శూరులూ, ఆపరాని రథాశ్వాలూ సిద్ధంగా ఉన్నాయి. సింహ, వ్యాఘ్ర చర్మాలతో కప్పబడిన, దంతపు బంగారు వెండి ప్రతిమలతో అలంకరించబడిన, మోగే చిరుగంటల జాలాలతో కూడిన విచిత్రమైన రథాలు అక్కడ ఎల్లప్పుడూ తిరుగుతుండేవి. అది అనేక రత్నాలతో నిండినదీ, శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలతో అలంకరించబడినదీ, మహారథుల నివాసస్థానమూ, మహారథుల గొప్ప ఆసనాలు గలదీ. చూడదగిన, మిక్కిలి ఉదారమైన, వివిధమైన అనేక వేల మృగపక్షులతో అది అంతటా నిండి ఉంది. వినయం గల అంతపాలకులైన రాక్షసులు దానిని చక్కగా కాపాడుతున్నారు; ముఖ్యమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలతో అది నిండి ఉంది. సంతోషంతో ఉన్న స్త్రీరత్నాలు అక్కడ నివసిస్తారు; శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాల సవ్వడులతో అది సముద్రఘోషకు సమానంగా ధ్వనిస్తోంది. రాజగుణాలతో సంపన్నమైన, ముఖ్యమైన శ్రేష్ఠచందనాలతో సుగంధభరితమైన, మహాజనాలతో నిండిన ఆ భవనం సింహాలతో కూడిన మహారణ్యంలా ఉంది. భేరీ మృదంగాల రవాలతోనూ శంఖఘోషలతోనూ ప్రతిధ్వనిస్తూ, నిత్యం అర్చించబడుతూ, పర్వదినాలలో హోమాలతో సోమసవనం జరుగుతూ, రాక్షసులు ఎల్లప్పుడూ పూజించేది అది. సముద్రంలా గంభీరమైన, సముద్రంతో సమానమైన ఘోష గల, మహారత్నాల సామగ్రి గల మహాత్ముడైన రావణుని మహాగృహాన్ని ఆ మహాకపి చూశాడు — ఏనుగులతో గుర్రాలతో రథాలతో కిక్కిరిసి, తన దేహకాంతితో విరాజిల్లుతున్నదానిని. ఇక్కడ కవి పదకొండు శ్లోకాలతో ఒకే భవనాన్ని వర్ణిస్తాడు, దానితో రావణుని ఐశ్వర్యపు పరిమాణం పాఠకుని మనస్సులో దృఢమవుతుంది. ‘సింహైరివ మహద్ వనమ్’ (సింహాలతో మహారణ్యంలా) అనే ఉపమ మూడవ, పదకొండవ శ్లోకాలలో రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — రక్షణ దృఢత్వం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘దాంతకాంచనరాజతీః’ అనే స్త్రీలింగరూపం ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం దానిని ‘ఏనుగుదంతపు, బంగారపు, వెండి ప్రతిమలు’ అని ప్రతిమావాచకంగా గ్రహిస్తుంది. ‘పర్వసుతమ్’ అనే పదం పర్వదినాలలో సోమసవనాన్నీ హోమాన్నీ సూచిస్తుంది — రాక్షసులు కూడా యజ్ఞాలు చేస్తారు, దానితో రావణుని వైదికపాండిత్యం గుర్తుచేయబడుతుంది. ఈ వర్ణన క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట బయట తోరణాలూ ద్వారాలూ, తరువాత ద్వారం దగ్గర ఉన్న ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ, తరువాత లోపల రత్నాలూ ఆసనాలూ, తరువాత మృగపక్షులు, తరువాత రక్షకులు, తరువాత స్త్రీలు, చివరకు ధ్వనులూ పరిమళాలూ పూజా. ఈ విధంగా హనుమంతుడు ఎంతెంత లోపలికి ప్రవేశిస్తాడో, కవి కూడా అంతంత వర్ణనను లోతుగా చేస్తాడు. పాఠకుడు కూడా హనుమంతునితో పాటు అడుగడుగునా లోపలికి ప్రవేశిస్తున్నట్లుంటుంది. ఈ భవనంలో అన్నీ ఉన్నాయి — ధనం, బలం, సౌందర్యం, భోగం, ధర్మపు బాహ్యరూపం — ధర్మపు అంతస్సారం మాత్రమే లేదు, ఎందుకంటే పరుని భార్య ఇక్కడికి బలవంతంగా తీసుకురాబడింది. ఈ వైభవాన్ని చూసినా హనుమంతుడు మోహపడడు; అతని మనస్సు రామకార్యంలోనే నిలిచి ఉంది. సముద్రపు ఉపమ రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — గాంభీర్యంలోనూ ధ్వనిలోనూ; లంక సాగరమధ్యంలో ఉంది, కాబట్టి సాగరమే దానికి ప్రధాన ఉపమానం. ‘మహాత్మనః’ (మహాత్ముడైన) అనే విశేషణం రావణుని విషయంలో కూడా ప్రయోగించబడింది — కవి శత్రువు గొప్పతనాన్ని కూడా దాచడు, ఎందుకంటే గొప్ప శత్రువును ఓడించడమే రాముని కీర్తిని పెంచుతుంది. ‘వినీతైః అంతపాలైః’ (వినయం గల అంతపాలకులు) అనే పదంతో రావణ రాజ్యంలో క్రమశిక్షణ కూడా దృఢంగా ఉందని సూచించబడింది; అతడు కేవలం భోగి కాదు, కుశలుడైన పాలకుడు కూడా. కాబట్టి హనుమంతుని కార్యం సులభం కాదు, అతి దుష్కరం.

ఆ భవనాన్ని చూసి ఆ మహాకపి ‘ఇది లంకకే ఆభరణం’ అని భావించాడు. అప్పుడు హనుమంతుడు రావణుని భవనం దగ్గరలోనే సంచరించాడు. అతడు రాక్షసుల ఇళ్ళలో ఒకదాని నుండి మరొకదానికి వెళ్తూ, అన్నివైపులా ఉద్యానాలను పరికిస్తూ, భయం లేకుండా ప్రాసాదాలలోనూ మేడలలోనూ తిరిగాడు. ‘అసంత్రస్తః’ (భయం లేనివాడు) అనే పదం అతని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది — శత్రువు ఇంట్లో కూడా అతనికి భయం లేదు. సీత రావణుని దగ్గరలోనే ఉండవచ్చనే బుద్ధితో అతడు చుట్టూ వెదకుతాడు; ఇది అన్వేషణ యొక్క క్రమబద్ధమైన రీతి. అతడు ఉద్యానాలను కూడా విడిచిపెట్టడు, ఎందుకంటే బందీ అయిన స్త్రీ ఒకవేళ ఉద్యానంలో కూడా నిర్బంధించబడి ఉండవచ్చు — తరువాత అశోకవనికలోనే ఆమె కనిపిస్తుందనడానికి ఇది బీజం.

మహావేగశాలీ పరాక్రమవంతుడూ అయిన హనుమంతుడు ప్రహస్తుని నివేశంలోకి దూకి, అక్కడి నుండి మహాపార్శ్వుని ఇంటికి దూకాడు. తరువాత మేఘం వంటి కుంభకర్ణుని నివేశాన్నీ, విభీషణుని భవనాన్నీ అతడు చేరాడు. అలాగే మహోదరుని, విరూపాక్షుని, విద్యుజ్జిహ్వుని, విద్యున్మాలి, వజ్రదంష్ట్రుని గృహాలలోకి అతడు దూకాడు. శుకుని, ధీమంతుడైన సారణుని, ఇంద్రజిత్తు ఇళ్ళకు ఆ వానరయూథపతి వెళ్ళాడు; జంబుమాలి, సుమాలి గృహాలకు ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు వెళ్ళాడు. రశ్మికేతువు, సూర్యశత్రువు, వజ్రకాయుడు, ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి, విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు — వీరి భవనాలకు మారుతాత్మజుడు వెళ్ళాడు. శుకనాభుడు, చక్రుడు, శఠుడు, కపటుడు, హ్రస్వకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, లోమశుడు, యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, అశ్వారూఢుడైన ధ్వజగ్రీవుడు, విద్యుజ్జిహ్వ ద్విజిహ్వులు, హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు — వీరి గృహాలలోకి దూకుతూ హనుమంతుడు క్రమంగా సంచరించాడు. ఆ విలువైన భవనాలలో మహాకీర్తిమంతుడైన కపి ఆ ఐశ్వర్యవంతుల ఐశ్వర్యాన్ని చూశాడు. భవనాలన్నిటినీ దాటి లక్ష్మీవంతుడైన అతడు మళ్ళీ రాక్షసేంద్రుని నివేశాన్ని చేరాడు. ఈ ఖండంలో కవి రాక్షసుల నామావళిని ఇస్తాడు — వీరు తరువాత యుద్ధకాండలో రామునికి ప్రతిపక్షంగా యుద్ధం చేస్తూ కనిపిస్తారు, కాబట్టి ఇక్కడ వారి పరిచయం ముందే చేయబడింది. విభీషణుని గృహం కూడా ఇక్కడ ఇతరుల మధ్యలోనే చెప్పబడింది, అతని గృహపు విశేషం ఇక్కడ వర్ణించబడలేదు. ‘పుప్లువే’ (దూకాడు), ‘జగామ’ (వెళ్ళాడు) అనే క్రియాపదాల ఆవృత్తితో హనుమంతుని దూకుళ్ళ వేగమూ గమనమూ శ్రోత చెవిలో ధ్వనిస్తాయి. రెండవ, ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకాలలో ‘ఆససాద… రాక్షసేంద్రనివేశనమ్’ (రాక్షసేంద్రుని నివేశాన్ని చేరాడు) అనే సమానవాక్యం ఉంది — ఈ విధంగా సంచారపు ఒక వృత్తం పూర్తవుతుంది; హనుమంతుడు ఎక్కడ మొదలుపెట్టాడో అక్కడికే తిరిగి వచ్చాడు. అంతటా వెదకినా సీత కనిపించలేదనే విషయం చెప్పకపోయినా అర్థమవుతుంది. కుంభకర్ణుని గృహం ‘మేఘప్రతీకాశమ్’ (మేఘం వంటిది) అని విశేషించబడింది, అది అతని విశాలశరీరాన్నీ దీర్ఘనిద్రనూ గుర్తుచేస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు గృహం కూడా ఇక్కడ పేరుతో మాత్రమే చెప్పబడింది; అతడే తరువాత హనుమంతుని బ్రహ్మాస్త్రంతో బంధిస్తాడు. శుకసారణులు రావణుని గూఢచారులూ మంత్రులూ; యుద్ధకాండలో రామసేనను లెక్కించడానికి వారు పంపబడతారు. ఈ విధంగా కవి ఈ సర్గలో భవిష్యత్ కథలోని పాత్రలను ముందే రంగస్థలంపై నిలుపుతాడు. హనుమంతుని దృష్టి కూడా క్రమబద్ధమైనది — మొదట ప్రధానమంత్రుల, తరువాత రావణుని సోదరుల, తరువాత కుమారుని, తరువాత ఇతర యోధుల గృహాలు. ‘తేషామృద్ధిమతామృద్ధిమ్’ (ఆ ఐశ్వర్యవంతుల ఐశ్వర్యాన్ని) అనే పదాల ఆవృత్తితో వారి సమృద్ధి బాహుళ్యం సూచించబడింది. నామావళి దీర్ఘత్వమే లంక విస్తారాన్నీ హనుమంతుని పరిశ్రమనూ చూపిస్తుంది — ప్రతి గృహంలోనూ అతడు ప్రవేశించి వెదకుతాడు, కేవలం బయటి నుండి చూసి వెళ్ళిపోడు. ‘సర్వేషాం సమతిక్రమ్య’ (అందరినీ దాటి) అనే పదంతో అతడు గృహాలన్నిటినీ దాటి మళ్ళీ ముఖ్యలక్ష్యానికి తిరిగి వస్తాడు.

అక్కడ సంచరిస్తూ ఆ వానరశార్దూలుడు రావణుని దగ్గర పడుకుని ఉన్న, అతని శయ్యను కాపాడే, వికృతనేత్రాలు గల రాక్షసస్త్రీలను చూశాడు. శూలాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టిన, శక్తులూ తోమరాలూ ధరించిన వివిధ గుల్మాలను — రక్షకసైన్య సమూహాలను — అతడు రాక్షసపతి గృహంలో చూశాడు. నానా ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన మహాకాయులైన రాక్షసులనూ, ఎరుపు, తెలుపు, ధవళ, హరిత వర్ణాల మహావేగం గల గుర్రాలనూ కూడా అతడు చూశాడు. కులీనమైన, రూపసంపన్నమైన, శత్రుగజాలను భంజించే, గజశిక్షలో శిక్షణ పొందిన, యుద్ధంలో ఐరావతంతో సమానమైన, శత్రుసైన్యాలను సంహరించే ఏనుగులను ఆ గృహంలో అతడు చూశాడు. అవి వర్షించే మేఘాల్లా, జలపాతాలను స్రవించే పర్వతాల్లా మదం కారుస్తున్నాయి; మేఘగర్జన వంటి ఘోష గలవి, యుద్ధంలో శత్రువులకు ఎదిరించరానివి. అక్కడ జాంబూనద బంగారంతో అలంకరించబడిన, బంగారు జాలాలతో కప్పబడిన, ఉదయసూర్యుని వంటి వేయి వాహినులను — పల్లకీలను గానీ సేనలను గానీ — రావణుని నివేశంలో అతడు చూశాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వాహినీః’ అనే పదాన్ని ‘సేనలు’ అని గ్రహిస్తుంది. ఇక్కడ రావణుని సైన్యబలపు పరిచయం ఉంది — హనుమంతుడు దూతగా శత్రువు బలాన్ని కూడా లెక్కిస్తాడు, దానిని తరువాత రామునికి నివేదిస్తాడు. ఏనుగుల వర్ణన ప్రత్యేకంగా విస్తారమైనది, ఎందుకంటే రాజబలంలో ముఖ్యమైన అంగం గజసైన్యం. ‘ఐరావతసమాన్’ (ఐరావతంతో సమానమైనవి) అనే ఉపమతో రావణుని ఇంద్రవిజయం కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది. గుర్రాల వర్ణాలు — ఎరుపు, తెలుపు, ధవళం, హరి (ఆకుపచ్చ-పింగళం) — సైన్యపు వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తాయి. ‘ఉపశాయిన్యః’ (దగ్గర పడుకునేవారు) అంటే ఆ రాక్షసస్త్రీలు రక్షణ కోసం రావణుని శయనం దగ్గర పడుకుంటారు; కాబట్టి హనుమంతుడు ఇప్పుడు రావణుని శయనాగారానికి సమీపంలో ఉన్నాడని తెలుస్తుంది. వారికి ఇచ్చిన ‘వికృతేక్షణాః’ (వికృతనేత్రాలు గలవారు) అనే విశేషణం తరువాత అశోకవనంలో సీతను చుట్టుముట్టిన ఘోరరాక్షసీల వర్ణనకు పూర్వసూచన లాంటిది. ఇదంతా చూసినా అతడు నిర్భయంగానే ముందుకు సాగుతాడు. దూత కర్తవ్యం రెండు విధాలు — సీతాన్వేషణ, శత్రుబల పరిజ్ఞానం; ఇక్కడ రెండింటినీ అతడు ఒకేసారి చేస్తాడు. తరువాత లంకాదహనానికి ముందు అతడు ఈ బలాన్ని పరీక్షిస్తాడు కూడా.

మారుతాత్మజుడైన కపి రావణనివేశంలో వివిధ ఆకారాల పల్లకీలనూ, చిత్రమైన లతాగృహాలనూ, చిత్రశాలలనూ, క్రీడాగృహాలనూ, కర్రతో చేసిన క్రీడాపర్వతాలనూ, రమ్యమైన కామగృహాన్నీ, దివాగృహాన్నీ (పగటి విశ్రాంతి గృహాన్నీ) చూశాడు. మందరపర్వతం అంత ఎత్తైన, నెమళ్ళ నివాసాలతో నిండిన, ధ్వజస్తంభాలతో కిక్కిరిసిన శ్రేష్ఠభవనాన్ని అతడు చూశాడు. అది అనంతమైన రత్నరాశులు గలది, చుట్టూ నిధిసమూహాలతో నిండినది, ధీరులు — నిధిరక్షణ కర్మలో కుశలులు — పూర్తిచేసిన కర్మాంగాలు గలది, భూతపతి అయిన మహేశ్వరుని లేదా కుబేరుని గృహంలా ఉంది. రత్నాల కాంతులతోనూ రావణుని తేజస్సుతోనూ ఆ భవనం కిరణాలతో సూర్యునిలా విరాజిల్లింది. అక్కడ జాంబూనద బంగారు శయనాలనూ, ఆసనాలనూ, తెల్లని పాత్రలనూ ఆ వానరయూథపతి చూశాడు. మధువుతోనూ ఆసవంతోనూ తడిసిన నేల గలది, మణిపాత్రలతో నిండినది, మనోహరమైనది, విశాలమైనది — అది కుబేరభవనంలా ఉంది. అందెల ఘోషతోనూ, ఒడ్డాణాల సవ్వడితోనూ, మృదంగాల చప్పుళ్ళతోనూ, మోగే ఇతర వాద్యాలతోనూ అది ప్రతిధ్వనిస్తోంది. ప్రాసాదసమూహాలతో కూడిన, వందలాది స్త్రీరత్నాలతో నిండిన, చక్కగా విభజించబడిన ప్రాంగణాలు గల ఆ మహాగృహంలోకి హనుమంతుడు ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద. ‘భూతపతేరివ’ (భూతపతి గృహంలా) అనే ఉపమ రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించబడుతుంది — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మహేశ్వరుడు లేదా కుబేరుడు’ అని రెండింటినీ నిర్దేశిస్తుంది. మధుగంధం, మణికాంతి, వాద్యనాదం కలిసి — కవి ఇంద్రియాలన్నిటి విషయాలనూ వర్ణిస్తాడు. ఈ విధంగా బయటా లోపలా ఉన్న వైభవమంతా చూసినా హనుమంతుని లక్ష్యం సీతయే; కాబట్టి అతడు అంతఃపురంలోని మరింత లోతైన భాగంలోకి ప్రవేశిస్తాడు, అక్కడ తరువాతి సర్గలో పుష్పకవిమానం కనిపిస్తుంది. ‘కుబేరభవనం యథా’ (కుబేరభవనంలా) అనే ఉపమ సార్థకమైనది, ఎందుకంటే లంక పూర్వం కుబేరుని నగరమే, పుష్పకం కూడా అతని విమానమే, దానిని రావణుడు బలవంతంగా హరించాడు. ‘స్త్రీరత్నశతసంకులమ్’ (వందలాది స్త్రీరత్నాలతో నిండినది) అనే పదంతో తరువాతి సర్గలలో వర్ణించబడే పానభూమికీ నిద్రిస్తున్న స్త్రీలకూ సూచన ఇవ్వబడుతుంది. భవనపు వర్ణన సర్వేంద్రియగ్రాహ్యంగా చేయబడింది — కళ్ళకు రత్నాలూ ధ్వజాలూ, చెవులకు అందెలు ఒడ్డాణాలు మృదంగాల ధ్వనులు, ముక్కుకు మధు ఆసవ గంధం. ‘అసంబాధమ్’ (విశాలమైనది) అనే పదంతో విస్తారమూ, ‘సువ్యూఢకక్ష్యమ్’ అనే పదంతో చక్కగా అమర్చిన గదులూ సూచించబడ్డాయి — ఇంత విశాలమైన భవనంలో ఒక్క స్త్రీని వెదకడం ఎంత కష్టమో పాఠకుడు తానే ఊహించుకుంటాడు. ఈ సర్గ చివర హనుమంతుడు కేవలం ప్రవేశించాడు; లోపల ఏమి చూశాడనేది తరువాతి సర్గకు ఉంచబడింది — ఇది కథావిభాగ కౌశలం.

விரும்பிய உருவை எடுக்க வல்ல அனுமன், இலங்கையின் விமானங்களில் — ஏழடுக்குகள் கொண்ட உயர்ந்த மாளிகைகளில் — தன் விருப்பப்படி திரிந்தவாறு, லாகவத்தோடு எங்கும் சுற்றி வந்தான். பிறகு ஒளிமிக்க அந்த வானரன், ராக்ஷசர்களின் அரசனான ராவணனின் இருப்பிடத்தை அடைந்தான்; அது சூரியனின் நிறமுடைய, ஒளிவீசும் பொன்மதிலால் நாற்புறமும் சூழப்பட்டிருந்தது. சிங்கங்களால் பெருங்காடு காக்கப்படுவதுபோல, அச்சமூட்டும் ராக்ஷசர்களால் அந்த மாளிகை காக்கப்பட்டிருந்தது. அந்த மாளிகையை உற்றுநோக்கிய வானரர்களில் சிறந்தவன் மனத்தில் மகிழ்ச்சியால் பொலிந்தான். இங்கே ‘லக்ஷ்மீவான்’ (ஒளிமிக்கவன்) என்ற அடைமொழி அனுமனின் தேஜஸையும் பொலிவையும் குறிக்கிறது — அவன் ஒரு திருடனைப்போல் அல்ல, ராமனின் தூதனாக அஞ்சாமல் நுழைகிறான். ‘காமரூபத்ருக்’ (விரும்பிய உருவை எடுப்பவன்) என்ற சொல், அவன் ஒரு பூனையின் அளவே உள்ள சிறிய உருவை எடுத்திருந்தான், ஆகவே ராக்ஷசர்களின் கண்ணில் படவில்லை என்பதை நினைவூட்டுகிறது. சிங்க உவமையால் காவலர்களின் கொடுமையும், காட்டு உவமையால் மாளிகையின் பரப்பும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. அனுமனின் மகிழ்ச்சிக்கும் ஒரு காரணம் உண்டு — ராவணன் வசிக்கும் இடத்திலேயே சீதை இருக்கக்கூடும் என்பது அவன் நம்பிக்கை.

அந்த மாளிகை வெள்ளி பதித்த, சித்திரவேலைப்பாடுடைய, பொன்னணிகள் பூண்ட தோரணங்களாலும், விந்தையான முற்றங்களாலும், அழகிய வாயில்களாலும் சூழப்பட்டிருந்தது. அங்கே யானைமேல் அமர்ந்த பாகர்களும், களைப்பறியாத வீரர்களும், எவராலும் தடுக்க முடியாத தேர் இழுக்கும் குதிரைகளும் இருந்தன. சிங்கத்தோலும் புலித்தோலும் போர்த்தப்பட்ட, யானைத்தந்தம், பொன், வெள்ளி ஆகியவற்றாலான உருவங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, ஒலிக்கும் கிண்கிணி வலைகள் பூட்டப்பட்ட விந்தையான தேர்கள் அங்கே எப்போதும் உலவின. அது பலவகை ரத்தினங்கள் நிறைந்ததாக, மிக உயர்ந்த ஆசனங்களால் அணிசெய்யப்பட்டதாக, மகாரதர்களின் உறைவிடமாக, மகாரதர்களுக்கான பெரிய ஆசனங்கள் கொண்டதாக இருந்தது. காணத்தக்க, மிகச் சிறந்த, பலவகையான பல்லாயிரக்கணக்கான விலங்குகளாலும் பறவைகளாலும் அது நாற்புறமும் நிறைந்திருந்தது. அடக்கமுள்ள எல்லைக்காவல் ராக்ஷசர்களால் நன்கு காக்கப்பட்டு, தலைசிறந்த அழகிய பெண்களால் நிறைந்திருந்தது. மகிழ்ச்சியுற்ற பெண்மணிகள் அங்கே வாழ்ந்தனர்; அவர்களின் சிறந்த அணிகலன்களின் ஒலியால் அந்த மாளிகை கடலின் முழக்கத்தைப்போல் ஒலித்தது. அரசுக்குரிய சிறப்புகள் அனைத்தும் நிறைந்து, சிறந்த சந்தனங்களின் நறுமணம் கமழ்ந்து, பெருமக்களால் நிறைந்த அந்த மாளிகை சிங்கங்கள் வாழும் பெருங்காட்டைப்போல் இருந்தது. பேரிகை, மிருதங்கம் ஆகியவற்றின் ஒலியாலும் சங்கநாதத்தாலும் முழங்கியது; நாள்தோறும் வழிபடப்பட்டது; பருவ நாள்களில் ஹோமங்களால் சோமம் பிழியப்பட்டது; ராக்ஷசர்களால் எப்போதும் போற்றப்பட்டது. கடலைப்போல் ஆழமான, கடலுக்கு இணையான முழக்கமுடைய, பெரும் ரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட, மகாத்மாவான ராவணனின் பெரிய மாளிகையைப் பெருவானரன் கண்டான் — அது யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் தேர்களாலும் நெருக்கமாக நிறைந்து, தன் வடிவழகால் ஒளிர்ந்தது. இங்கே கவிஞர் பதினொரு சுலோகங்களால் ஒரே ஒரு மாளிகையை வருணிக்கிறார்; அதனால் ராவணனின் செல்வத்தின் அளவு வாசகர் மனத்தில் உறுதியாகப் பதிகிறது. ‘சிங்கங்களால் (காக்கப்படும்) பெருங்காடுபோல’ என்ற உவமை மூன்றாம் சுலோகத்திலும் பதினொன்றாம் சுலோகத்திலும் இருமுறை வருகிறது — காவலின் உறுதி மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ஆறாம் சுலோகத்தில், அச்சுப்பதிப்பில் ‘தாந்தகாஞ்சனராஜதீ:’ என்ற பெண்பால் வடிவம் உள்ளது; இந்தி மொழிபெயர்ப்பு அதை ‘யானைத்தந்தம், பொன், வெள்ளி ஆகியவற்றாலான உருவங்கள்’ என்று உருவங்களைக் குறிக்கும் சொல்லாகக் கொள்கிறது. ‘பர்வஸுதம்’ என்ற சொல் பருவ நாள்களில் சோமம் பிழிதலையும் ஹோமத்தையும் குறிக்கிறது — ராக்ஷசர்களும் யாகங்கள் செய்கிறார்கள் என்பதால் ராவணனின் வேதப் புலமை நினைவூட்டப்படுகிறது. இந்த வருணனையின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் வெளியே தோரணங்களும் வாயில்களும், பிறகு வாயிலில் நிற்கும் யானைகள், குதிரைகள், தேர்கள், பிறகு உள்ளே ரத்தினங்களும் ஆசனங்களும், பிறகு விலங்குகளும் பறவைகளும், பிறகு காவலர்கள், பிறகு பெண்கள், இறுதியில் ஒலிகள், நறுமணங்கள், வழிபாடு. இவ்வாறு அனுமன் எவ்வளவுக்கு எவ்வளவு உள்ளே நுழைகிறானோ, அவ்வளவுக்கு அவ்வளவு கவிஞரும் வருணனையை ஆழமாக்குகிறார். வாசகரும் அனுமனோடு அடியடியாக உள்ளே நுழைவதுபோல் உணர்கிறார். இந்த மாளிகையில் எல்லாம் இருக்கிறது — செல்வம், வலிமை, அழகு, இன்பம், தர்மத்தின் வெளித்தோற்றம் — தர்மத்தின் உள்ளீடு மட்டும் இல்லை; ஏனெனில் பிறன் மனைவி இங்கே வலிந்து கொண்டுவரப்பட்டிருக்கிறாள். இந்தச் செல்வத்தைக் கண்டும் அனுமன் மயங்கவில்லை; அவன் மனம் ராமனின் காரியத்திலேயே நிலைத்திருக்கிறது. கடல் உவமை இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — ஆழத்திலும் முழக்கத்திலும்; இலங்கை கடலின் நடுவே அமைந்திருப்பதால் கடலே அதற்கு முதன்மையான உவமானம். ‘மகாத்மாவான’ என்ற அடைமொழி ராவணனைப் பற்றியும் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — கவிஞர் பகைவனின் பெருமையையும் மறைப்பதில்லை; ஏனெனில் பெரும் பகைவனின் தோல்வியே ராமனின் புகழைப் பெருக்குகிறது. ‘அடக்கமுள்ள எல்லைக்காவலர்கள்’ என்ற சொல்லால், ராவணனின் ஆட்சியில் ஒழுங்கும் உறுதியாக இருந்தது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; அவன் வெறும் இன்பம் துய்ப்பவன் மட்டுமல்ல, திறமையான ஆட்சியாளனும் கூட. ஆகவே அனுமனின் பணி எளிதானதல்ல, மிகக் கடினமானது.

அந்த மாளிகையைக் கண்ட பெருவானரன் ‘இது இலங்கையின் அணிகலனே’ என்று எண்ணினான். பிறகு அனுமன் ராவணனின் மாளிகைக்கு அருகிலேயே திரிந்தான். அவன் ராக்ஷசர்களின் வீடுவீடாகச் சென்று, எல்லாப் பக்கங்களிலும் உள்ள தோட்டங்களைப் பார்த்தவாறு, சிறிதும் அஞ்சாமல் மாளிகைகளிலும் மேல்மாடங்களிலும் உலவினான். ‘அஸம்த்ரஸ்த:’ (அஞ்சாதவனாக) என்ற சொல் அவனுடைய துணிவைக் காட்டுகிறது — பகைவனின் வீட்டிலும் அவன் அச்சம் கொள்ளவில்லை. சீதை ராவணனுக்கு அருகிலேயே இருக்கக்கூடும் என்ற எண்ணத்தோடு அவன் சுற்றிலும் தேடுகிறான்; இது ஒழுங்கான தேடலின் முறை. அவன் தோட்டங்களையும் விட்டுவிடுவதில்லை; ஏனெனில் சிறைப்பட்ட பெண் ஒருவேளை தோட்டத்திலும் அடைக்கப்பட்டிருக்கலாம் — பின்னர் அசோகவனத்திலேயே அவள் காணப்படுகிறாள் என்பதற்கு இதுவே வித்து.

பெருவேகமும் வீரமும் உடைய அனுமன் பிரஹஸ்தனின் இருப்பிடத்தில் குதித்திறங்கி, அங்கிருந்து மகாபார்சுவனின் மாளிகைக்குத் தாவினான். பிறகு மேகம் போன்ற கும்பகர்ணனின் இருப்பிடத்தையும், விபீஷணனின் மாளிகையையும் அடைந்தான். அவ்வாறே மகோதரன், விரூபாக்ஷன், வித்யுஜ்ஜிஹ்வன், வித்யுன்மாலி, வஜ்ரதம்ஷ்ட்ரன் ஆகியோரின் வீடுகளிலும் அவன் தாவிச் சென்றான். சுகன், அறிவுடைய சாரணன், இந்திரஜித் ஆகியோரின் மாளிகைகளுக்கும் வானரப் படைத்தலைவன் சென்றான்; ஜம்புமாலி, சுமாலி ஆகியோரின் வீடுகளுக்கும் வானரர்களில் சிறந்தவன் சென்றான். ரஷ்மிகேது, சூர்யசத்ரு, வஜ்ரகாயன், தூம்ராக்ஷன், சம்பாதி, வித்யுத்ரூபன், பீமன், கனன், விகனன் ஆகியோரின் மாளிகைகளுக்கும் வாயுவின் மைந்தன் சென்றான். சுகநாபன், சக்ரன், சடன், கபடன், ஹ்ரஸ்வகர்ணன், தம்ஷ்ட்ரன், லோமசன், யுத்தோன்மத்தன், மத்தன், குதிரைவீரனான த்வஜக்ரீவன், வித்யுஜ்ஜிஹ்வன், த்விஜிஹ்வன், ஹஸ்திமுகன், கராளன், பிசாசன், சோணிதாக்ஷன் ஆகியோரின் வீடுகளிலும் தாவியவாறு அனுமன் வரிசையாகத் திரிந்தான். பெருமதிப்புள்ள அந்த மாளிகைகளில், பெரும்புகழ் வாய்ந்த அந்த வானரன் செல்வம் படைத்த அவர்களுடைய செல்வத்தைக் கண்டான். எல்லா மாளிகைகளையும் கடந்து, ஒளிமிக்க அவன் மீண்டும் ராக்ஷசேந்திரனின் இருப்பிடத்தை அடைந்தான். இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் ராக்ஷசர்களின் பெயர்ப் பட்டியலைத் தருகிறார் — இவர்கள் பின்னர் யுத்த காண்டத்தில் ராமனுக்கு எதிராகப் போரிடுவதைக் காண்கிறோம்; ஆகவே இங்கே அவர்களுக்கு முன்னதாகவே அறிமுகம் செய்யப்படுகிறது. விபீஷணனின் வீடும் இங்கே மற்றவர்களோடு சேர்த்துச் சொல்லப்படுகிறது; அவன் வீட்டின் தனிச்சிறப்பு இங்கே வருணிக்கப்படவில்லை. ‘புப்லுவே’ (தாவினான்), ‘ஜகாம’ (சென்றான்) என்ற வினைச்சொற்கள் மீண்டும் மீண்டும் வருவதால், அனுமனின் தாவல்களின் வேகமும் இயக்கமும் கேட்பவரின் செவியில் ஒலிக்கின்றன. இரண்டாம் சுலோகத்திலும் இருபத்தெட்டாம் சுலோகத்திலும் ‘ராக்ஷசேந்திரனின் இருப்பிடத்தை அடைந்தான்’ என்ற ஒரே வாக்கியம் வருகிறது — இவ்வாறு சுற்றலின் ஒரு வட்டம் நிறைவடைகிறது; அனுமன் எங்கே தொடங்கினானோ அங்கேயே திரும்பி வருகிறான். எங்கும் தேடியும் சீதை காணப்படவில்லை என்பது சொல்லப்படாமலேயே புரிகிறது. கும்பகர்ணனின் வீடு ‘மேகம் போன்றது’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது; அது அவனுடைய பெரிய உடலையும் நீண்ட உறக்கத்தையும் நினைவூட்டுகிறது. இந்திரஜித்தின் வீடும் இங்கே பெயரால் மட்டுமே சொல்லப்படுகிறது; அவனே பின்னர் அனுமனை பிரம்மாஸ்திரத்தால் கட்டுகிறான். சுகனும் சாரணனும் ராவணனின் ஒற்றர்களும் அமைச்சர்களும் ஆவர்; யுத்த காண்டத்தில் ராமனின் படையைக் கணக்கிட இவர்களே அனுப்பப்படுகிறார்கள். இவ்வாறு கவிஞர் இந்தச் சர்க்கத்திலேயே வரவிருக்கும் கதையின் பாத்திரங்களை முன்னதாக மேடையில் நிறுத்துகிறார். அனுமனின் பார்வையும் ஒரு வரிசைப்படி செல்கிறது — முதலில் முதன்மை அமைச்சர்களின் வீடுகள், பிறகு ராவணனின் சகோதரர்களின் வீடுகள், பிறகு மகனின் வீடு, பிறகு மற்ற போர்வீரர்களின் வீடுகள். ‘செல்வம் படைத்த அவர்களுடைய செல்வத்தை’ (தேஷாம் ருத்திமதாம் ருத்திம்) என்ற சொற்களின் மீள்வரவால் அவர்களுடைய செல்வத்தின் மிகுதி குறிக்கப்படுகிறது. பெயர்ப் பட்டியலின் நீளமே இலங்கையின் பரப்பையும் அனுமனின் உழைப்பையும் காட்டுகிறது — ஒவ்வொரு வீட்டுக்குள்ளும் நுழைந்து அவன் தேடுகிறான்; வெளியிலிருந்து பார்த்துவிட்டு மட்டும் போய்விடவில்லை. ‘எல்லாவற்றையும் கடந்து’ என்ற சொல்லால், அவன் எல்லா வீடுகளையும் கடந்து மீண்டும் தன் முதன்மை இலக்கிற்குத் திரும்புகிறான் என்பது புலனாகிறது.

அங்கே திரிந்துகொண்டிருந்த வானரப் புலி, ராவணனுக்கு அருகே படுத்திருந்த, அவனுடைய படுக்கையைக் காக்கும், விகாரமான கண்களுடைய ராக்ஷசிகளைக் கண்டான். சூலமும் உலக்கையும் கையில் ஏந்திய, சக்தி, தோமரம் ஆகிய ஆயுதங்களைத் தாங்கிய பலவகையான ‘குல்மங்களை’ — காவல் படைக் கூட்டங்களை — அவன் ராக்ஷசர் தலைவனின் மாளிகையில் கண்டான். பலவகை ஆயுதங்களை ஓங்கிய பெருத்த உடலுடைய ராக்ஷசர்களையும், சிவப்பு, வெண்மை, வெளிர்நிறம், பசும்பொன்னிறம் கொண்ட பெருவேகமுடைய குதிரைகளையும் அவன் கண்டான். நற்குலத்தில் பிறந்த, அழகிய வடிவுடைய, பகைவரின் யானைகளை முறியடிக்கும், யானைப் பயிற்சியில் தேர்ந்த, போரில் ஐராவதத்துக்கு இணையான, பகைப்படைகளை அழிக்கும் யானைகளையும் அந்த மாளிகையில் அவன் கண்டான். அவை மழை பொழியும் மேகங்கள்போலவும், அருவிகளைப் பெருக்கும் மலைகள்போலவும் மதநீரைச் சொரிந்தன; மேக முழக்கம் போன்ற பிளிறலுடையவை; போரில் பகைவரால் எதிர்க்க முடியாதவை. அங்கே ஜாம்பூநதப் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட, பொன்வலைகளால் மூடப்பட்ட, இளஞ்சூரியனைப்போல் ஒளிர்ந்த ஆயிரம் ‘வாஹினி’களை — பல்லக்குகளையோ படைகளையோ — ராவணனின் இருப்பிடத்தில் அவன் கண்டான். இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘வாஹினீ:’ என்ற சொல்லைப் ‘படைகள்’ என்று கொள்கிறது. இங்கே ராவணனின் படைவலிமை அறிமுகமாகிறது — தூதன் என்ற முறையில் அனுமன் பகைவனின் வலிமையையும் கணக்கிடுகிறான்; அதைப் பின்னர் ராமனிடம் தெரிவிப்பான். யானைகளின் வருணனை தனிப்பட விரிவாக உள்ளது; ஏனெனில் அரசவலிமையின் முதன்மை உறுப்பு யானைப்படையே. ‘ஐராவதத்துக்கு இணையான’ என்ற உவமையால் ராவணன் இந்திரனை வென்றதும் நினைவூட்டப்படுகிறது. குதிரைகளின் நிறங்கள் — சிவப்பு, வெண்மை, வெளிர்நிறம், ‘ஹரி’ (பசுமை கலந்த பொன்னிறம்) — படையின் பன்மையைக் காட்டுகின்றன. ‘உபசாயின்ய:’ (அருகே படுப்பவர்கள்) என்று சொல்லப்படும் ராக்ஷசிகள் காவலுக்காக ராவணனின் படுக்கைக்கு அருகில் படுக்கிறார்கள்; ஆகவே அனுமன் இப்போது ராவணனின் படுக்கையறைக்கு அருகில் இருக்கிறான் என்பது தெரிகிறது. அவர்களுக்குரிய ‘விகாரமான கண்களுடைய’ என்ற அடைமொழி, பின்னர் அசோகவனத்தில் சீதையைச் சூழ்ந்து நிற்கும் கொடிய ராக்ஷசிகளின் வருணனைக்கு ஒரு முன்னறிவிப்புப்போல் உள்ளது. இவற்றையெல்லாம் கண்டும் அவன் அஞ்சாமலேயே முன்னேறுகிறான். தூதனின் கடமை இருவகை — சீதையைத் தேடுதல், பகைவனின் வலிமையை அறிதல்; இங்கே அவன் இரண்டையும் ஒரே நேரத்தில் செய்கிறான். பின்னர் இலங்கையை எரிப்பதற்கு முன் அவன் இந்த வலிமையைச் சோதித்தும் பார்ப்பான்.

வாயுவின் மைந்தனான அந்த வானரன், ராவணனின் இருப்பிடத்தில் பலவடிவப் பல்லக்குகளையும், விந்தையான கொடிவீடுகளையும், ஓவியக்கூடங்களையும், விளையாட்டு மனைகளையும், மரத்தாலான விளையாட்டுக் குன்றுகளையும், அழகிய காமமனையையும், பகல்நேர மனையையும் கண்டான். மந்தர மலைக்கு இணையாக உயர்ந்த, மயில்களின் இருப்பிடங்களால் நிறைந்த, கொடிக்கம்பங்களால் சூழப்பட்ட ஒரு சிறந்த மாளிகையை அவன் கண்டான். அது அளவற்ற ரத்தினக் குவியல்களுடையதாக, நாற்புறமும் செல்வக் குவைகளால் நிறைந்ததாக, தீரர்களால் — செல்வம் காக்கும் பணியில் தேர்ந்தவர்களால் — நிறைவாகச் செய்து முடிக்கப்பட்டதாக, பூதங்களின் தலைவனான மகேசுவரனின் அல்லது குபேரனின் இல்லம்போல் இருந்தது. ரத்தினங்களின் ஒளியாலும் ராவணனின் தேஜஸாலும் அந்த மாளிகை கதிர்களால் சூரியன் ஒளிர்வதுபோல் ஒளிர்ந்தது. அங்கே ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான படுக்கைகளையும், ஆசனங்களையும், ஒளிரும் பாத்திரங்களையும் வானரப் படைத்தலைவன் கண்டான். மதுவாலும் ஆசவத்தாலும் நனைந்த தரையுடையதாக, மணிப்பாத்திரங்கள் நிறைந்ததாக, மனத்தைக் கவர்வதாக, இடநெருக்கமில்லாததாக, குபேரனின் மாளிகையைப்போல் அது இருந்தது. சிலம்புகளின் ஒலியாலும், மேகலைகளின் கிணுகிணுப்பாலும், மிருதங்கங்களின் தாள முழக்கத்தாலும், ஒலிக்கும் பிற வாத்தியங்களாலும் அது முழங்கியது. மாளிகைத் தொகுதிகளோடு கூடிய, நூற்றுக்கணக்கான பெண்மணிகள் நிறைந்த, நன்கு அமைக்கப்பட்ட கட்டுகளையுடைய அந்தப் பெருமாளிகைக்குள் அனுமன் நுழைந்தான். இங்கே முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின் கீழ் இணைக்கப்பட்டுள்ளன. ‘பூதபதியின் (இல்லம்) போல’ என்ற உவமை இருவிதமாக விளக்கப்படுகிறது — இந்தி மொழிபெயர்ப்பு ‘மகேசுவரன் அல்லது குபேரன்’ என்று இரண்டையுமே குறிப்பிடுகிறது. மதுவின் மணம், மணிகளின் ஒளி, வாத்தியங்களின் நாதம் ஆகியவற்றை இணைத்துக் கவிஞர் எல்லாப் புலன்களுக்குமுரிய பொருள்களையும் வருணிக்கிறார். இவ்வாறு வெளியேயும் உள்ளேயும் உள்ள எல்லாச் செல்வத்தையும் கண்டும் அனுமனின் இலக்கு சீதை ஒருத்தியே; ஆகவே அவன் அந்தப்புரத்தின் இன்னும் உள்ளார்ந்த பகுதிக்குள் நுழைகிறான்; அங்கே அடுத்த சர்க்கத்தில் புஷ்பக விமானம் காணப்படுகிறது. ‘குபேரனின் மாளிகையைப்போல’ என்ற உவமை பொருள் பொதிந்தது; ஏனெனில் இலங்கை முன்பு குபேரனின் நகரமாகவே இருந்தது; புஷ்பகமும் அவனுடைய விமானமே; அதை ராவணன் வலிந்து பறித்துக்கொண்டான். ‘நூற்றுக்கணக்கான பெண்மணிகள் நிறைந்த’ என்ற சொல்லால், அடுத்த சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்படும் பானசாலையும் உறங்கும் பெண்களும் முன்னறிவிக்கப்படுகின்றனர். மாளிகையின் வருணனை எல்லாப் புலன்களாலும் உணரத்தக்கதாகச் செய்யப்பட்டுள்ளது — கண்களுக்கு ரத்தினங்களும் கொடிகளும், செவிகளுக்குச் சிலம்பு, மேகலை, மிருதங்கம் ஆகியவற்றின் ஒலிகள், மூக்குக்கு மது, ஆசவம் ஆகியவற்றின் மணம். ‘அஸம்பாதம்’ (இடநெருக்கமில்லாதது) என்ற சொல்லால் பரப்பும், ‘ஸுவ்யூடகக்ஷ்யம்’ (நன்கு அமைந்த கட்டுகளுடையது) என்ற சொல்லால் ஒழுங்காக அமைக்கப்பட்ட அறைகளும் குறிக்கப்படுகின்றன — இத்தகைய பரந்த மாளிகையில் ஒரு பெண்ணைத் தேடுவது எவ்வளவு கடினம் என்பதை வாசகரே ஊகித்துக்கொள்கிறார். இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவில் அனுமன் உள்ளே நுழைந்திருக்கிறான் மட்டுமே; உள்ளே அவன் என்ன கண்டான் என்ற விவரிப்பு அடுத்த சர்க்கத்துக்காக வைக்கப்பட்டுள்ளது — இது கதையைப் பிரிக்கும் கலைத்திறன்.

ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ — ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಎತ್ತರದ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ — ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ಚುರುಕುತನದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ಆ ಕಪಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅದು ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ ಹೊಳೆಯುವ ಸುವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಮಹಾರಣ್ಯ ರಕ್ಷಿತವಾಗುವಂತೆ ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆ ಭವನ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಭವನವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ (ಶೋಭಾಯಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕಳ್ಳನಂತಲ್ಲ, ರಾಮನ ದೂತನಂತೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಧೃಕ್’ (ಇಷ್ಟರೂಪಧಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಅವನು ಬೆಕ್ಕಿನಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದವನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಕರ ಭೀಕರತೆಯೂ, ಅರಣ್ಯದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಭವನದ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಿದೆ — ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶೆ.

ಆ ಭವನ ಬೆಳ್ಳಿ ಹೊದಿಸಿದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳ ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪ್ರಾಂಗಣಗಳಿಂದಲೂ, ಸುಂದರ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೇರಿದ ಮಾವುತರೂ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದ ಶೂರರೂ, ತಡೆಯಲಾಗದ ರಥ ಎಳೆಯುವ ಕುದುರೆಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಚರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ದಂತ-ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನಿನದಿಸುವ ಗೆಜ್ಜೆಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರ ರಥಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅದು ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಸನಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು, ಮಹಾರಥರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು, ಮಹಾರಥರ ಮಹಾಸನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ, ವಿವಿಧವಾದ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ವಿನೀತರಾದ ಗಡಿಕಾವಲಿನ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು, ಮುಖ್ಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳ ಝೇಂಕಾರದಿಂದ ಅದು ಸಮುದ್ರದ ಮೊರೆತದಂತೆ ನಿನದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ಮುಖ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನಗಳಿಂದ ಸುಗಂಧಿತವಾದ, ಮಹಾಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭವನ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾರಣ್ಯದಂತಿತ್ತು. ಭೇರಿ ಮೃದಂಗಗಳ ರವದಿಂದಲೂ ಶಂಖಘೋಷದಿಂದಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ನಿತ್ಯವೂ ಅರ್ಚಿತವಾದ, ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಂಡ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸದಾ ಪೂಜಿತವಾದದ್ದು ಅದು. ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ, ಮಹಾರತ್ನಗಳ ಸಜ್ಜುಗಳುಳ್ಳ, ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ತನ್ನ ಆಕಾರದಿಂದಲೇ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭವನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿಂಹೈರಿವ ಮಹದ್ ವನಮ್’ (ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾರಣ್ಯದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ದಾಂತಕಾಂಚನರಾಜತೀಃ’ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗರೂಪವಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ಅದನ್ನು ‘ಆನೆದಂತ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪರ್ವಸುತಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮಸವನವನ್ನೂ ಹೋಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾವಣನ ವೈದಿಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ತೋರಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಒಳಗಿನ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಸನಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ರಕ್ಷಕರು, ಆಮೇಲೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳು, ಗಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಪೂಜೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಒಳಗೊಳಗೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಕವಿಯೂ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಓದುಗನೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ — ಧನ, ಬಲ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಭೋಗ, ಧರ್ಮದ ಹೊರರೂಪವೂ — ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಅಂತಃಸಾರವೊಂದೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತರಲಾಗಿದೆ. ಈ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಹನುಮಂತನು ಮರುಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲೂ; ಲಂಕೆ ಸಾಗರಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಗರವೇ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಮಾನ. ‘ಮಹಾತ್ಮನಃ’ (ಮಹಾತ್ಮನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಶತ್ರುವಿನ ಪರಾಜಯವೇ ರಾಮನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿನೀತೈಃ ಅಂತಪಾಲೈಃ’ (ವಿನೀತರಾದ ಗಡಿಕಾವಲಿನವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಭೋಗಿಯಲ್ಲ, ಕುಶಲ ಶಾಸಕನೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯ ಸುಲಭವಲ್ಲ, ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ.

ಆ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಕಪಿ ‘ಇದು ಲಂಕೆಯ ಆಭರಣವೇ ಸರಿ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಭವನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಲ್ಲೂ ಓಡಾಡಿದನು. ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರಬಹುದು ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ರೀತಿ. ಅವನು ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಂದಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಒಂದುವೇಳೆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಇರಿಸಿರಬಹುದು — ಮುಂದೆ ಅವಳು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಬೀಜ.

ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಹಸ್ತನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮನೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ಅನಂತರ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಿವಾಸವನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನ ಭವನವನ್ನೂ ಅವನು ತಲುಪಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹೋದರ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ — ಇವರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಅವನು ಹಾರಿದನು. ಶುಕನ, ಧೀಮಂತನಾದ ಸಾರಣನ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಆ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಹೋದನು; ಜಂಬುಮಾಲಿಯ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿಯ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೋದನು. ರಶ್ಮಿಕೇತು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ವಜ್ರಕಾಯ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ಸಂಪಾತಿ, ವಿದ್ಯುದ್ರೂಪ, ಭೀಮ, ಘನ, ವಿಘನ — ಇವರ ಭವನಗಳಿಗೆ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಹೋದನು. ಶುಕನಾಭ, ಚಕ್ರ, ಶಠ, ಕಪಟ, ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣ, ದಂಷ್ಟ್ರ, ಲೋಮಶ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಮತ್ತ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಯಾದ ಧ್ವಜಗ್ರೀವ, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ-ದ್ವಿಜಿಹ್ವರು, ಹಸ್ತಿಮುಖ, ಕರಾಳ, ಪಿಶಾಚ, ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ — ಇವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತ ಹನುಮಂತನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿ ಆ ಸಮೃದ್ಧರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಮಾವಳಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇವರು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಇತರರ ನಡುವೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವನ ಮನೆಯ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಪುಪ್ಲುವೇ’ (ಹಾರಿದನು), ‘ಜಗಾಮ’ (ಹೋದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಹಾರಾಟಗಳ ವೇಗವೂ ಗತಿಯೂ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಆಸಸಾದ… ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿವೇಶನಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವಿದೆ — ಹೀಗೆ ಸಂಚಾರದ ಒಂದು ವೃತ್ತ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಮರಳಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮನೆಗೆ ‘ಮೇಘಪ್ರತೀಕಾಶಮ್’ (ಮೇಘದಂತಿರುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿದೆ, ಅದು ಅವನ ವಿಶಾಲ ಶರೀರವನ್ನೂ ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ-ಸಾರಣರು ರಾವಣನ ಚರರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧ — ಮೊದಲು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಗಳ, ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಸೋದರರ, ಆಮೇಲೆ ಮಗನ, ಆಮೇಲೆ ಇತರ ಯೋಧರ ಮನೆಗಳು. ‘ತೇಷಾಮೃದ್ಧಿಮತಾಮೃದ್ಧಿಮ್’ (ಆ ಸಮೃದ್ಧರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಅವರ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಮಾವಳಿಯ ದೀರ್ಘತೆಯೇ ಲಂಕೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮತಿಕ್ರಮ್ಯ’ (ಎಲ್ಲರದನ್ನೂ ದಾಟಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ರಾವಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ, ಅವನ ಶಯ್ಯೆಯ ರಕ್ಷಕಿಯರಾದ ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ಶೂಲ ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಶಕ್ತಿ ತೋಮರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಗುಲ್ಮಗಳನ್ನು — ಕಾವಲುಸೈನ್ಯದ ತಂಡಗಳನ್ನು — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಸತ್ಕುಲದ, ರೂಪಸಂಪನ್ನವಾದ, ಶತ್ರುಗಳ ಆನೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವ, ಗಜಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಐರಾವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಆನೆಗಳನ್ನು ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಂಡನು. ಅವು ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ, ಝರಿಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ಮದವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೀಳುಳ್ಳವು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಎದುರಿಸಲಾಗದವು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಿದ, ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸಾವಿರ ವಾಹಿನಿಗಳನ್ನು — ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸೇನೆಗಳನ್ನು — ರಾವಣನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಂಡನು. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ವಾಹಿನೀಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಸೇನೆಗಳು’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಬಲದ ಪರಿಚಯ — ಹನುಮಂತನು ದೂತನಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಬಲದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗ ಗಜಸೈನ್ಯ. ‘ಐರಾವತಸಮಾನ್’ (ಐರಾವತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದದ್ದೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಬಣ್ಣಗಳು — ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ಬೆಳ್ಳಗಿನವು, ಹರಿ (ಹಸಿರು ಮಿಶ್ರಿತ ಕಂದು) — ಸೈನ್ಯದ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಉಪಶಾಯಿನ್ಯಃ’ (ಹತ್ತಿರ ಮಲಗುವವರು) ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಶಯನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಈಗ ರಾವಣನ ಶಯನಾಗಾರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವರ ‘ವಿಕೃತೇಕ್ಷಣಾಃ’ (ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದೆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವರ್ಣನೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡರೂ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೂತನ ಕರ್ತವ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆ — ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲದ ಅರಿವು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಲಂಕಾದಹನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನು ಈ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಕೂಡ.

ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಕಪಿ ರಾವಣನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧಾಕಾರದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಲತಾಗೃಹಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ, ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳನ್ನೂ, ಮರದ ಕ್ರೀಡಾಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ರಮ್ಯವಾದ ಕಾಮಗೃಹವನ್ನೂ, ಹಗಲಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೃಹವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ, ನವಿಲುಗಳ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಅದು ಅನಂತ ರತ್ನರಾಶಿಗಳುಳ್ಳ, ಸುತ್ತಲೂ ನಿಧಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧೀರರಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ — ನಿಧಿರಕ್ಷಣೆಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ — ಭೂತಪತಿಯಾದ ಮಹೇಶ್ವರನ ಅಥವಾ ಕುಬೇರನ ಮನೆಯಂತಿತ್ತು. ರತ್ನಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಆ ಮನೆ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಶಯ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಆಸನಗಳನ್ನೂ ಹೊಳೆಯುವ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಆ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಕಂಡನು. ಜೇನು ಮತ್ತು ಆಸವದಿಂದ ನೆಲ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದ್ದ, ಮಣಿಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ ಅದು ಕುಬೇರಭವನದಂತಿತ್ತು. ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ, ಡಾಬುಗಳ ನಿನಾದದಿಂದಲೂ, ಮೃದಂಗ-ತಾಳಗಳ ನಿರ್ಘೋಷದಿಂದಲೂ, ಇತರ ಮೊಳಗುವ ವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ನಿನದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಾಸಾದಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಕೋಷ್ಠಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಗೃಹವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಭೂತಪತೇರಿವ’ (ಭೂತಪತಿಯದರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ಮಹೇಶ್ವರ ಅಥವಾ ಕುಬೇರ’ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಜೇನಿನ ಗಂಧ, ಮಣಿಗಳ ಪ್ರಕಾಶ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ — ಇವು ಸೇರಿ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ಎಲ್ಲ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಹನುಮಂತನ ಗುರಿ ಸೀತೆಯೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅಂತಃಪುರದ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕುಬೇರಭವನಂ ಯಥಾ’ (ಕುಬೇರಭವನದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಂಕೆ ಹಿಂದೆ ಕುಬೇರನದೇ ಪುರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಪುಷ್ಪಕವೂ ಅವನದೇ ವಿಮಾನ, ಅದನ್ನು ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ‘ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಶತಸಂಕುಲಮ್’ (ನೂರಾರು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವ ಪಾನಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಮಲಗಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಭವನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ರತ್ನಗಳೂ ಧ್ವಜಗಳೂ, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ-ಡಾಬು-ಮೃದಂಗಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು, ಮೂಗಿಗೆ ಜೇನು-ಆಸವಗಳ ಗಂಧ. ‘ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವೂ, ‘ಸುವ್ಯೂಢಕಕ್ಷ್ಯಮ್’ (ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಕೋಷ್ಠಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡ ಕೋಣೆಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಇಂತಹ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭವನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣ ಎಂದು ಓದುಗನೇ ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಒಳಗೆ ಏನನ್ನು ಕಂಡನು ಎಂಬ ಕಥನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಾದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕಥಾವಿಭಾಗದ ಕೌಶಲ.

ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ഹനുമാൻ ലങ്കയിൽ വിമാനങ്ങളിൽ — ഏഴുനിലകളുള്ള ഉയർന്ന ഭവനങ്ങളിൽ — ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, ലാഘവത്തോടെ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടന്നു. പിന്നീട് ശ്രീമാനായ ആ കപി രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെത്തി; അതു സൂര്യന്റെ നിറമുള്ള, തിളങ്ങുന്ന സ്വർണപ്രാകാരത്താൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. സിംഹങ്ങളാൽ ഒരു മഹാവനം എങ്ങനെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അങ്ങനെ ഭീകരരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ആ ഭവനം രക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആ ഭവനം നോക്കിക്കണ്ടുകൊണ്ട് ആ കപികുഞ്ജരൻ മനസ്സിൽ ഹർഷത്താൽ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ (ശ്രീമാൻ) എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ തേജസ്സും ശ്രീയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഒരു കള്ളനെപ്പോലെയല്ല, രാമന്റെ ദൂതനെപ്പോലെ നിർഭയനായാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്. ‘കാമരൂപധൃക്’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ, അവൻ ഒരു പൂച്ചയുടെ മാത്രം വലുപ്പമുള്ള ലഘുരൂപം ധരിച്ചിരുന്നു എന്നും അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല എന്നും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സിംഹോപമയാൽ കാവൽക്കാരുടെ ഭീകരതയും വനോപമയാൽ ഭവനത്തിന്റെ വിസ്താരവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഹർഷത്തിനും കാരണമുണ്ട് — രാവണൻ വസിക്കുന്നിടത്തുതന്നെ സീതയുമുണ്ടാകാം എന്നാണ് അവന്റെ പ്രതീക്ഷ.

ആ ഭവനം വെള്ളി പതിച്ചതും വിചിത്രവും സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ തോരണങ്ങളാലും, വിചിത്രമായ കക്ഷ്യകളാലും — മുറ്റങ്ങളാലും — മനോഹരമായ വാതിലുകളാലും ആവൃതമായിരുന്നു. അവിടെ ആനപ്പുറത്തിരിക്കുന്ന മഹാമാത്രന്മാരും, ക്ഷീണമകന്ന ശൂരന്മാരും, ആർക്കും തടയാനാവാത്ത രഥം വലിക്കുന്ന കുതിരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. സിംഹത്തിന്റെയും വ്യാഘ്രത്തിന്റെയും തോലുകൾകൊണ്ടു മൂടിയതും, ആനക്കൊമ്പ്, സ്വർണം, വെള്ളി എന്നിവകൊണ്ടുള്ള പ്രതിമകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, മുഴങ്ങുന്ന കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങളുള്ളതുമായ വിചിത്രരഥങ്ങൾ അവിടെ എപ്പോഴും സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അതു പലവിധ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, അതിശ്രേഷ്ഠമായ ആസനങ്ങളാൽ ഭൂഷിതവും, മഹാരഥന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനവും, മഹാരഥന്മാർക്കുള്ള മഹാസനങ്ങളുള്ളതുമായിരുന്നു. കാണാൻ കൊള്ളാവുന്നവയും അതിമനോഹരങ്ങളും പലവിധങ്ങളുമായ ആയിരക്കണക്കിനു മൃഗപക്ഷികളാൽ അത് എല്ലാ ഭാഗത്തും നിറഞ്ഞിരുന്നു. വിനീതരായ അതിർത്തികാവൽക്കാരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ സുരക്ഷിതവും, മുഖ്യരായ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു അത്. ആനന്ദിക്കുന്ന സ്ത്രീരത്നങ്ങൾ അവിടെ വസിക്കുന്നു; ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കങ്ങളാൽ അതു സമുദ്രത്തിന്റെ ഇരമ്പലിനു തുല്യമായി മുഴങ്ങി. രാജഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നവും, മുഖ്യമായ ശ്രേഷ്ഠചന്ദനങ്ങളാൽ സുഗന്ധിതവും, മഹാജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ ആ ഭവനം സിംഹങ്ങളുള്ള മഹാവനംപോലെയായിരുന്നു. ഭേരികളുടെയും മൃദംഗങ്ങളുടെയും ശബ്ദങ്ങളാലും ശംഖനാദങ്ങളാലും മുഴങ്ങുന്നതും, നിത്യം അർച്ചിക്കപ്പെടുന്നതും, പർവദിനങ്ങളിൽ ഹോമങ്ങളാൽ സോമം പിഴിയപ്പെടുന്നതും, രാക്ഷസന്മാരാൽ എപ്പോഴും പൂജിക്കപ്പെടുന്നതുമായിരുന്നു അത്. സമുദ്രംപോലെ ഗംഭീരവും, സമുദ്രത്തിനു തുല്യമായ ഇരമ്പലുള്ളതും, മഹാരത്നങ്ങളാൽ അലംകൃതവും, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും, സ്വന്തം രൂപത്താൽത്തന്നെ വിരാജിക്കുന്നതുമായ മഹാത്മാവായ രാവണന്റെ മഹാഭവനം മഹാകപി കണ്ടു. ഇവിടെ കവി പതിനൊന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ ഭവനത്തെ വർണിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പരിമാണം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമാകുന്നു. ‘സിംഹൈരിവ മഹദ് വനം’ (സിംഹങ്ങളാൽ മഹാവനമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലും പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലുമായി രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — രക്ഷണത്തിന്റെ ദൃഢത വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ മുദ്രണത്തിൽ ‘ദാന്തകാഞ്ചനരാജതീഃ’ എന്ന സ്ത്രീലിംഗരൂപമാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘ആനക്കൊമ്പ്, സ്വർണം, വെള്ളി എന്നിവകൊണ്ടുള്ള പ്രതിമകൾ’ എന്ന് അതിനെ പ്രതിമാവാചകമായി എടുക്കുന്നു. ‘പർവസുതം’ എന്ന പദം പർവദിനങ്ങളിലെ സോമസവനവും ഹോമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരും യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു എന്നതിനാൽ രാവണന്റെ വൈദികപാണ്ഡിത്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണനയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം പുറത്തുള്ള തോരണങ്ങളും വാതിലുകളും, പിന്നെ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്ന ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും, പിന്നെ അകത്തെ രത്നങ്ങളും ആസനങ്ങളും, പിന്നെ മൃഗപക്ഷികൾ, പിന്നെ കാവൽക്കാർ, പിന്നെ സ്ത്രീകൾ, ഒടുവിൽ ധ്വനികളും ഗന്ധങ്ങളും പൂജയും. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ ഉള്ളിലേക്ക് എത്രത്തോളം പ്രവേശിക്കുന്നുവോ, അത്രത്തോളം കവിയും വർണനയെ ആഴമുള്ളതാക്കുന്നു. വായനക്കാരനും ഹനുമാനോടൊപ്പം ഓരോ ചുവടായി ഉള്ളിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ഈ ഭവനത്തിൽ എല്ലാമുണ്ട് — ധനം, ബലം, സൗന്ദര്യം, ഭോഗം, ധർമത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപവും — ധർമത്തിന്റെ അന്തഃസാരം മാത്രമില്ല, കാരണം അന്യന്റെ ഭാര്യയെ ഇവിടെ ബലമായി കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു. ഈ വൈഭവം കണ്ടിട്ടും ഹനുമാൻ മോഹിതനാകുന്നില്ല; അവന്റെ മനസ്സ് രാമകാര്യത്തിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഗാംഭീര്യത്തിലും ധ്വനിയിലും; ലങ്ക സമുദ്രമധ്യത്തിലാണ്; അതിനാൽ സമുദ്രംതന്നെയാണ് അതിന്റെ പ്രധാന ഉപമാനം. ‘മഹാത്മനഃ’ (മഹാത്മാവിന്റെ) എന്ന വിശേഷണം രാവണനെക്കുറിച്ചും പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — കവി ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വവും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, കാരണം മഹാനായ ശത്രുവിന്റെ പരാജയമാണ് രാമന്റെ യശസ്സ് വർധിപ്പിക്കുന്നത്. ‘വിനീതരായ അതിർത്തികാവൽക്കാരാൽ’ എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ രാജ്യത്തിൽ അനുശാസനവും ദൃഢമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ വെറും ഭോഗിയല്ല, കുശലനായ ഭരണാധികാരിയുമാണ്. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ കാര്യം എളുപ്പമല്ല, അതീവ ദുഷ്കരമാണ്.

ആ ഭവനം കണ്ട് മഹാകപി ‘ഇതു ലങ്കയുടെ ആഭരണംതന്നെ’ എന്നു കരുതി. പിന്നീട് ഹനുമാൻ രാവണന്റെ ഭവനത്തിന്റെ സമീപത്തുതന്നെ ചുറ്റിനടന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയിക്കൊണ്ടും, എല്ലാ ഭാഗത്തും ഉദ്യാനങ്ങൾ വീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടും, ഭയമില്ലാതെ അവൻ പ്രാസാദങ്ങളിലും മാളികകളിലും സഞ്ചരിച്ചു. ‘അസംത്രസ്തഃ’ (ഭയമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഗൃഹത്തിലും അവൻ ഭയം അനുഭവിക്കുന്നില്ല. സീത രാവണന്റെ സമീപത്തുതന്നെ ഉണ്ടാകാം എന്ന ബുദ്ധിയോടെ അവൻ ചുറ്റും അന്വേഷിക്കുന്നു; ഇത് അന്വേഷണത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ രീതിയാണ്. അവൻ ഉദ്യാനങ്ങളെയും ഒഴിവാക്കുന്നില്ല, കാരണം ബന്ദിയായ ഒരു സ്ത്രീ ചിലപ്പോൾ ഉദ്യാനത്തിലും തടവിലാക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം — പിന്നീട് അശോകവനികയിൽത്തന്നെയാണ് അവളെ കാണുന്നത് എന്നതിന്റെ ബീജം ഇതാണ്.

മഹാവേഗനും വീര്യവാനുമായ ഹനുമാൻ പ്രഹസ്തന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്കു ചാടിയിറങ്ങി, പിന്നീട് മഹാപാർശ്വന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു ചാടി. പിന്നെ മേഘംപോലുള്ള കുംഭകർണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തും വിഭീഷണന്റെ ഭവനത്തിലും അവൻ എത്തി. അതുപോലെ മഹോദരൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ, വിദ്യുന്മാലി, വജ്രദംഷ്ട്രൻ എന്നിവരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലേക്കും അവൻ ചാടി. ശുകന്റെയും ധീമാനായ സാരണന്റെയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും ഭവനങ്ങളിലേക്ക് ആ ഹരിയൂഥപൻ പോയി; ജംബുമാലിയുടെയും സുമാലിയുടെയും ഗൃഹങ്ങളിലേക്കും ആ ഹരിസത്തമൻ പോയി. രശ്മികേതു, സൂര്യശത്രു, വജ്രകായൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, സമ്പാതി, വിദ്യുദ്രൂപൻ, ഭീമൻ, ഘനൻ, വിഘനൻ എന്നിവരുടെ ഭവനങ്ങളിലേക്കും മാരുതപുത്രൻ പോയി. ശുകനാഭൻ, ചക്രൻ, ശഠൻ, കപടൻ, ഹ്രസ്വകർണൻ, ദംഷ്ട്രൻ, ലോമശൻ, യുദ്ധോന്മത്തൻ, മത്തൻ, കുതിരപ്പടയാളിയായ ധ്വജഗ്രീവൻ, വിദ്യുജ്ജിഹ്വനും ദ്വിജിഹ്വനും, ഹസ്തിമുഖൻ, കരാളൻ, പിശാചൻ, ശോണിതാക്ഷൻ എന്നിവരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലും ചാടിച്ചാടി ഹനുമാൻ ക്രമമായി സഞ്ചരിച്ചു. വിലയേറിയ ആ ഭവനങ്ങളിൽ മഹായശസ്വിയായ കപി സമൃദ്ധരായ അവരുടെ സമൃദ്ധി കണ്ടു. എല്ലാ ഭവനങ്ങളും കടന്ന് ശ്രീമാനായ അവൻ വീണ്ടും രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെത്തി. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ നാമാവലി നൽകുന്നു — ഇവർ പിന്നീട് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ എതിർപക്ഷത്തു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതായി കാണാം; അതിനാൽ ഇവിടെ അവരുടെ പരിചയം മുൻകൂട്ടി നൽകിയിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹവും ഇവിടെ മറ്റുള്ളവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവന്റെ ഗൃഹത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഇവിടെ വർണിക്കുന്നില്ല. ‘പുപ്ലുവേ’ (ചാടി), ‘ജഗാമ’ (പോയി) എന്നീ ക്രിയാപദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്താൽ ഹനുമാന്റെ ചാട്ടങ്ങളുടെ വേഗവും ഗതിയും ശ്രോതാവിന്റെ കാതിൽ മുഴങ്ങുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലും ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലും ‘ആസസാദ… രാക്ഷസേന്ദ്രനിവേശനം’ (രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെത്തി) എന്ന സമാനവാക്യമുണ്ട് — അങ്ങനെ സഞ്ചാരത്തിന്റെ ഒരു വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു; ഹനുമാൻ എവിടെനിന്ന് ആരംഭിച്ചുവോ അവിടെത്തന്നെ തിരിച്ചെത്തി. എല്ലായിടത്തും അന്വേഷിച്ചിട്ടും സീതയെ കണ്ടില്ല എന്നു പറയാതെതന്നെ മനസ്സിലാകുന്നു. കുംഭകർണന്റെ ഗൃഹം ‘മേഘപ്രതീകാശം’ (മേഘംപോലുള്ളത്) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ വിശാലമായ ശരീരത്തെയും ദീർഘമായ നിദ്രയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗൃഹവും ഇവിടെ പേരുകൊണ്ടു മാത്രം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവനാണ് പിന്നീട് ഹനുമാനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നത്. ശുകസാരണന്മാർ രാവണന്റെ ചാരന്മാരും മന്ത്രിമാരുമാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമസേനയെ എണ്ണാൻ അവരെയാണ് അയയ്ക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ കവി ഈ സർഗത്തിൽ വരാനിരിക്കുന്ന കഥയിലെ കഥാപാത്രങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി വേദിയിൽ നിർത്തുന്നു. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയും ക്രമികമാണ് — ആദ്യം പ്രധാനമന്ത്രിമാരുടെ, പിന്നെ രാവണന്റെ സഹോദരന്മാരുടെ, പിന്നെ പുത്രന്റെ, പിന്നെ മറ്റു യോദ്ധാക്കളുടെ ഗൃഹങ്ങൾ. ‘തേഷാമൃദ്ധിമതാമൃദ്ധിം’ (സമൃദ്ധരായ അവരുടെ സമൃദ്ധി) എന്ന പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്താൽ അവരുടെ സമൃദ്ധിയുടെ ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നാമാവലിയുടെ ദൈർഘ്യംതന്നെ ലങ്കയുടെ വിസ്താരവും ഹനുമാന്റെ പരിശ്രമവും കാണിക്കുന്നു — ഓരോ ഗൃഹത്തിലും അവൻ പ്രവേശിച്ച് അന്വേഷിക്കുന്നു, പുറത്തുനിന്നു നോക്കിയിട്ടു പോകുകയല്ല. ‘സർവേഷാം സമതിക്രമ്യ’ (എല്ലാറ്റിനെയും കടന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവൻ എല്ലാ ഗൃഹങ്ങളും കടന്ന് വീണ്ടും മുഖ്യലക്ഷ്യത്തിലേക്കു തിരിച്ചെത്തുന്നു.

അവിടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഹരിശാർദൂലൻ, രാവണന്റെ സമീപത്ത് ഉറങ്ങുന്നവരും അവന്റെ ശയ്യയുടെ കാവൽക്കാരികളും വികൃതനേത്രകളുമായ രാക്ഷസിമാരെ കണ്ടു. ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയവരും ശക്തിയും തോമരവും ധരിച്ചവരുമായ പലവിധ ഗുൽമങ്ങളെ — കാവൽസൈന്യസംഘങ്ങളെ — രാക്ഷസപതിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ അവൻ കണ്ടു. പലവിധ ആയുധങ്ങൾ ഓങ്ങിനിൽക്കുന്ന മഹാകായരായ രാക്ഷസന്മാരെയും, ചുവപ്പും വെളുപ്പും വെണ്മയും ഹരിതവർണവുമുള്ള മഹാവേഗികളായ കുതിരകളെയും അവൻ കണ്ടു. കുലീനങ്ങളും രൂപസമ്പന്നങ്ങളും ശത്രുഗജങ്ങളെ തകർക്കുന്നവയും ഗജശിക്ഷയിൽ പരിശീലനം നേടിയവയും യുദ്ധത്തിൽ ഐരാവതത്തിനു തുല്യങ്ങളും ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവയുമായ ആനകളെ ആ ഗൃഹത്തിൽ അവൻ കണ്ടു. പെയ്യുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെയും, നീർച്ചാലുകൾ ഒഴുക്കുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെയും അവ മദജലം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു; മേഘഗർജനംപോലുള്ള മുഴക്കമുള്ളവയും യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്ക് അജയ്യങ്ങളുമായിരുന്നു അവ. അവിടെ ജാംബൂനദസ്വർണത്താൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയും സ്വർണവലകളാൽ മൂടപ്പെട്ടവയും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നവയുമായ ആയിരം വാഹിനികളെ — പല്ലക്കുകളെയോ സൈന്യങ്ങളെയോ — രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്ത് അവൻ കണ്ടു. ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘വാഹിനീഃ’ എന്ന പദത്തെ ‘സൈന്യങ്ങൾ’ എന്നാണ് എടുക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാവണന്റെ സൈന്യബലത്തിന്റെ പരിചയമാണ് — ദൂതൻ എന്ന നിലയിൽ ഹനുമാൻ ശത്രുവിന്റെ ബലവും കണക്കാക്കുന്നു; അതു പിന്നീട് അവൻ രാമനെ അറിയിക്കും. ആനകളുടെ വർണന പ്രത്യേകിച്ചും വിസ്തൃതമാണ്, കാരണം രാജബലത്തിന്റെ മുഖ്യാംഗം ഗജസൈന്യമാണ്. ‘ഐരാവതസമാൻ’ (ഐരാവതതുല്യർ) എന്ന ഉപമയാൽ രാവണന്റെ ഇന്ദ്രവിജയവും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കുതിരകളുടെ നിറങ്ങൾ — ചുവപ്പ്, വെളുപ്പ്, വെണ്മ, ഹരി (പച്ചകലർന്ന പിംഗലനിറം) — സൈന്യത്തിന്റെ വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ഉപശായിന്യഃ’ (സമീപത്ത് ഉറങ്ങുന്നവർ) എന്ന രാക്ഷസിമാർ രക്ഷയ്ക്കായി രാവണന്റെ ശയനത്തിനരികെ ഉറങ്ങുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാൻ ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ ശയനാഗാരത്തിനു സമീപമാണ് എന്ന് അറിയാം. അവരുടെ ‘വികൃതേക്ഷണാഃ’ (വികൃതനേത്രകൾ) എന്ന വിശേഷണം പിന്നീട് അശോകവനത്തിൽ സീതയെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന ഘോരരാക്ഷസിമാരുടെ വർണനയുടെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. ഇതെല്ലാം കണ്ടിട്ടും അവൻ നിർഭയനായിത്തന്നെ മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. ദൂതന്റെ കർത്തവ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — സീതയെ അന്വേഷിക്കലും ശത്രുവിന്റെ ബലം അറിയലും; ഇവിടെ രണ്ടും അവൻ ഒരേസമയം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ലങ്കാദഹനത്തിനു മുമ്പ് ഈ ബലത്തെ അവൻ പരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും.

മാരുതപുത്രനായ കപി രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനത്ത് പലവിധ ആകൃതിയുള്ള പല്ലക്കുകളും, വിചിത്രമായ ലതാഗൃഹങ്ങളും, ചിത്രശാലകളും, ക്രീഡാഗൃഹങ്ങളും, മരംകൊണ്ടുള്ള ക്രീഡാപർവതങ്ങളും, രമ്യമായ കാമഗൃഹവും, പകൽവിശ്രമത്തിനുള്ള ദിവാഗൃഹവും കണ്ടു. മന്ദരപർവതത്തിനു തുല്യം ഉയർന്നതും, മയിലുകളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ധ്വജസ്തംഭങ്ങൾ നിരന്നതുമായ ഒരു ഉത്തമഭവനം അവൻ കണ്ടു. അനന്തമായ രത്നക്കൂമ്പാരമുള്ളതും, എല്ലാ ഭാഗത്തും നിധിശേഖരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ധീരന്മാരാൽ — നിധിരക്ഷണകർമത്തിൽ കുശലരായവരാൽ — പണി പൂർത്തിയാക്കപ്പെട്ടതുമായ അതു ഭൂതപതിയായ മഹേശ്വരന്റെയോ കുബേരന്റെയോ ഗൃഹംപോലെയായിരുന്നു. രത്നങ്ങളുടെ ജ്വാലകളാലും രാവണന്റെ തേജസ്സാലും ആ ഭവനം രശ്മികളാൽ സൂര്യനെന്നപോലെ വിരാജിച്ചു. അവിടെ ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും വെളുത്ത പാത്രങ്ങളും ഹരിയൂഥപൻ കണ്ടു. മധുവിനാലും ആസവത്താലും നനഞ്ഞ നിലമുള്ളതും, മണിപാത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, മനോഹരവും, വിശാലവുമായ അതു കുബേരഭവനംപോലെയായിരുന്നു. ചിലമ്പുകളുടെ ഘോഷത്താലും, അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെ കിലുക്കത്താലും, മൃദംഗങ്ങളുടെയും കൈത്താളങ്ങളുടെയും മുഴക്കങ്ങളാലും, മുഴങ്ങുന്ന മറ്റു വാദ്യങ്ങളാലും അതു നാദിതമായിരുന്നു. പ്രാസാദസമൂഹങ്ങളോടുകൂടിയതും, നൂറുകണക്കിനു സ്ത്രീരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, നന്നായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ട മുറ്റങ്ങളുള്ളതുമായ ആ മഹാഗൃഹത്തിൽ ഹനുമാൻ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ അക്കത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘ഭൂതപതേരിവ’ (ഭൂതപതിയുടേതുപോലെ) എന്ന ഉപമ രണ്ടുവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു — ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘മഹേശ്വരനോ കുബേരനോ’ എന്ന് രണ്ടും നിർദേശിക്കുന്നു. മധുഗന്ധം, മണിപ്രകാശം, വാദ്യനാദം — ഇവയെല്ലാം ചേർത്ത് കവി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും വിഷയങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പുറത്തും അകത്തുമുള്ള എല്ലാ വൈഭവവും കണ്ടിട്ടും ഹനുമാന്റെ ലക്ഷ്യം സീത മാത്രമാണ്; അതിനാൽ അവൻ അന്തഃപുരത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഉൾഭാഗത്തേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുഷ്പകവിമാനം കാണുന്നത്. ‘കുബേരഭവനം യഥാ’ (കുബേരഭവനംപോലെ) എന്ന ഉപമ അർഥവത്താണ്, കാരണം ലങ്ക മുമ്പ് കുബേരന്റെതന്നെ നഗരിയായിരുന്നു; പുഷ്പകവും അവന്റെതന്നെ വിമാനമായിരുന്നു; രാവണൻ അതു ബലമായി അപഹരിച്ചതാണ്. ‘സ്ത്രീരത്നശതസങ്കുലം’ (നൂറുകണക്കിനു സ്ത്രീരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്) എന്ന പദത്താൽ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്ന പാനഭൂമിയുടെയും ഉറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകളുടെയും സൂചന നൽകപ്പെടുന്നു. ഭവനത്തിന്റെ വർണന എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ഗ്രാഹ്യമാക്കിയിരിക്കുന്നു — കണ്ണുകൾക്കു രത്നങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും, കാതുകൾക്കു ചിലമ്പിന്റെയും അരഞ്ഞാണത്തിന്റെയും മൃദംഗത്തിന്റെയും ധ്വനികൾ, ഘ്രാണത്തിനു മധുവിന്റെയും ആസവത്തിന്റെയും ഗന്ധം. ‘അസംബാധം’ (തിരക്കില്ലാത്തത്, വിശാലം) എന്ന പദത്താൽ വിസ്താരവും, ‘സുവ്യൂഢകക്ഷ്യം’ എന്ന പദത്താൽ നന്നായി വിന്യസിക്കപ്പെട്ട മുറികളും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇത്ര വിസ്തൃതമായ ഒരു ഭവനത്തിൽ ഒരു സ്ത്രീയെ അന്വേഷിക്കുന്നത് എത്ര കഠിനമാണെന്ന് വായനക്കാരൻ സ്വയം ഊഹിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഹനുമാൻ പ്രവേശിച്ചിട്ടേയുള്ളൂ; എന്നാൽ അകത്ത് എന്തു കണ്ടു എന്ന വിവരണം അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കു മാറ്റിവച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതു കഥാവിഭജനത്തിലെ കൗശലമാണ്.

Able to take whatever form he pleased, Hanumān roamed at will through the lofty seven-storeyed mansions of Laṅkā, moving everywhere with nimble speed. Then the glorious monkey came to the palace of Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, girdled all round by a shining golden rampart the colour of the sun. As a great forest is guarded by lions, so that palace was guarded by fearsome rākṣasas; and as he surveyed it, the elephant among monkeys glowed with delight. He is called "glorious" because he enters not like a thief but fearless, like Rāma's envoy. That he could take any form reminds us that he had shrunk to the size of a cat, so the rākṣasas did not notice him. The lions tell of the guards' ferocity, the forest of the palace's vastness. His delight has a reason: where Rāvaṇa lives, there Sītā may well be.

The palace was enclosed by gateways overlaid with silver, painted and adorned with gold, by wonderful courtyards and splendid doors. Mahouts sat mounted on their elephants, tireless warriors stood by, and there were chariot-horses that nothing could hold back. Chariots were always moving about it, covered with lion and tiger skins, set with figures of ivory, gold and silver, and ringing with nets of bells. It was strewn with many jewels and graced with costly seats, the resort of great chariot-warriors and the place of their great thrones. It was full on every side of thousands of beautiful and splendid beasts and birds of many kinds. It was well guarded by disciplined wardens of the bounds and by rākṣasas, and filled with the most beautiful women; those jewels among women lived there happily, and the tinkling of their fine ornaments sounded like the roar of the sea. Endowed with every royal splendour, fragrant with the choicest sandal, crowded with great folk, it was like a great forest full of lions. It resounded with kettledrums and tabors and rang with conches; worship was offered there daily, soma was pressed on the festival days, and the rākṣasas always honoured it. Deep as the ocean and roaring like the ocean, the great house of the great-souled Rāvaṇa, furnished with great jewels, shining with its own splendour and thronged with elephants, horses and chariots, the great monkey beheld. The poet spends eleven verses on this one palace, fixing in the reader's mind how vast Rāvaṇa's wealth was. The image of the forest guarded by lions comes twice, reminding us again how strongly it was guarded. The pressing of soma and the offerings on festival days show that even the rākṣasas perform sacrifices, recalling Rāvaṇa's learning in the Veda. The order of the description matters: first the gateways and doors outside, then the elephants, horses and chariots at the gate, then the jewels and seats within, then the beasts and birds, then the guards, then the women, and last the sounds, scents and worship. As Hanumān goes further in, the description deepens, and the reader seems to enter step by step with him. This house has everything — wealth, power, beauty, pleasure and even the outward forms of dharma — everything except dharma's inner substance, for another man's wife has been brought here by force. Yet all this splendour does not bewitch Hanumān; his mind stays fixed on Rāma's work. The ocean supplies the image twice, for depth and for sound, since Laṅkā stands in the middle of the sea. The poet calls even Rāvaṇa "great-souled", not hiding the greatness of the enemy, for the defeat of a great enemy only adds to Rāma's glory. The "disciplined wardens" show that Rāvaṇa's rule was well ordered; he was not only a pleasure-seeker but a capable ruler, and so Hanumān's task was not easy but extremely hard.

The great monkey thought the palace the very jewel of Laṅkā, and Hanumān moved about close to Rāvaṇa's palace. Going from house to house of the rākṣasas and looking through all their gardens, he roamed without fear over mansions and towers. "Without fear" shows his courage: even in the enemy's house he feels no dread. Thinking that Sītā would be somewhere near Rāvaṇa, he searches all around — a methodical way of searching. He does not neglect the gardens either, for a captive woman might be held in a garden; and indeed it is in the Aśoka grove that she will be found.

With great speed the valiant Hanumān leapt down onto the house of Prahasta, and from there bounded to the house of Mahāpārśva. Then he reached Kumbhakarṇa's dwelling, huge as a cloud, and the house of Vibhīṣaṇa, and leapt likewise to the houses of Mahodara and Virūpākṣa, of Vidyujjihva and Vidyunmālin, and of Vajradaṃṣṭra. The leader of the monkey troops went swiftly to the houses of Śuka and of wise Sāraṇa and to Indrajit's dwelling, and on to the houses of Jambumālin and Sumālin. The son of the Wind went to the houses of Raśmiketu, Sūryaśatru and Vajrakāya, of Dhūmrākṣa and Sampāti, of Vidyudrūpa, Bhīma, Ghana and Vighana; of Śukanābha, Cakra, Śaṭha and Kapaṭa, of Hrasvakarṇa, Daṃṣṭra and Lomaśa, of Yuddhonmatta and Matta, of Dhvajagrīva the horseman, of Vidyujjihva and Dvijihva, of Hastimukha, Karāla, Piśāca and Śoṇitākṣa, leaping from one to the next in turn. In all those costly mansions the glorious monkey saw the riches of those wealthy lords. Then, passing beyond them all, he came back again to the palace of the lord of the rākṣasas. The poet gives a roll-call of rākṣasas who will be seen fighting against Rāma in the Yuddha Kāṇḍa, so they are introduced here in advance, setting the future characters on the stage. Vibhīṣaṇa's house is named among the rest without anything said about it. Kumbhakarṇa's house is "like a cloud", recalling his enormous body and his long sleep; Indrajit's is only named, though he is the one who will later bind Hanumān with Brahmā's weapon; Śuka and Sāraṇa are Rāvaṇa's spies and ministers, who in the Yuddha Kāṇḍa will be sent to count Rāma's army. Hanumān's route too has an order: first the chief ministers, then Rāvaṇa's brothers, then his son, then the other warriors. The repeated verbs of leaping let the listener hear the speed of his bounds. The very length of the list shows the size of Laṅkā and Hanumān's toil, for he goes into every house and searches it rather than glancing from outside. His circuit ends where it began, at Rāvaṇa's palace, and though it is not said, it is understood that for all his searching he had not found Sītā.

As he moved about there, the tiger among monkeys saw the rākṣasīs with their misshapen eyes who slept near Rāvaṇa to guard his bed. In the house of the lord of the rākṣasas he saw troops of many kinds with spears and maces in their hands, bearing javelins and lances; huge rākṣasas ready with weapons of every kind; and swift horses, red and white, pale and bay. He saw elephants of noble breed and fine form, breakers of the enemy's elephants, trained in the lore of elephants, equal to Airāvata in battle and slayers of hostile armies; streaming with ichor like rain-clouds, or like mountains running with springs, they thundered like clouds and were invincible in battle. And in Rāvaṇa's palace he saw a thousand troops adorned with gold, their bodies covered in golden mail, shining like the rising sun. Here we are shown Rāvaṇa's military strength: as an envoy, Hanumān counts the enemy's forces too, and will report them to Rāma. An envoy's duty is twofold, to find Sītā and to learn the enemy's strength, and he does both at once. The elephants are described at special length, for elephants are the chief arm of a royal army, and the comparison with Airāvata recalls Rāvaṇa's victory over Indra. The many colours of the horses show the variety of the host. The rākṣasīs who sleep near Rāvaṇa to guard him tell us that Hanumān is now close to the king's bedchamber, and their misshapen eyes foreshadow the terrible rākṣasīs who will be seen surrounding Sītā in the Aśoka grove. Seeing all this, he goes on without fear; before he burns Laṅkā, he will put this very strength to the test.

In Rāvaṇa's palace the monkey, son of the Wind, saw palanquins of many shapes, bright bowers of creepers and picture-halls, pleasure-houses, artificial hills made of wood, a charming chamber of love and a day-house as well. He saw a mansion lofty as Mandara, full of perches for peacocks and crowded with flagstaffs, the finest of houses, with endless heaps of jewels and treasures on every side, its every part finished by steady, skilled hands, like the house of the lord of beings — whether Śiva, lord of spirits, or Kubera. With the radiance of its jewels and the splendour of Rāvaṇa, that house shone like the sun with its rays. The leader of the monkey troops saw couches and seats all of gold and gleaming vessels. Its floors were wet with honey and wine, it was crowded with jewelled cups, and it was lovely and spacious like the palace of Kubera. It rang with the sound of anklets and the jingle of girdles, with the beat of drums and the clapping of hands and with other resounding instruments. Hanumān entered that great house, full of clustered mansions, crowded with hundreds of jewels among women, its chambers well laid out. The poet describes things for every sense: jewels and banners for the eye, anklets, girdles and drums for the ear, the smell of honey and wine for the nose. The comparison with Kubera's palace is apt, for Laṅkā had once been Kubera's city and Puṣpaka his aerial car, taken by Rāvaṇa by force. "Hundreds of jewels among women" hints at the drinking-hall and the sleeping women who will be described in the sargas to come. The house is spacious and its chambers well ordered, and the reader can judge for himself how hard it is to search for one woman in so vast a place. Whatever his eyes fall on, Hanumān's goal is Sītā alone, so he goes deeper into the inner palace, where in the next sarga he will see Puṣpaka. The sarga ends with his entry only; what he saw inside is kept for the next — a skilful division of the story.