ततः धीमान् हनुमान् गगनस्य मध्यं गतं चन्द्रं ददर्श। सः ज्योत्स्नायाः वितानं मुहुः उद्वमन् इव आसीत्, गोष्ठे मत्तः वृषः यथा भ्रमति तथा आकाशे भ्रमन्। सः लोकस्य पापानि तापान् च विनाशयति, महोदधिं वेलया वर्धयति, सर्वाणि भूतानि प्रकाशेन विराजयति — एवं शीतांशुः अभियान् दृष्टः। या लक्ष्मीः भुवि मन्दरे, प्रदोषे सागरे, जलेषु पुष्करे च तिष्ठति, सा एव तदा चारुनिशाकरे स्थिता अरोचत। राजतपञ्जरे हंसः, मन्दरकन्दरे सिंहः, गर्वितकुञ्जरे आरूढः वीरः यथा शोभते, तथा अम्बरस्थः चन्द्रः बभ्राज। तीक्ष्णशृङ्गः ककुद्मान् वृषः, उच्चशिखरः श्वेतः महाचलः, जाम्बूनदबद्धदन्तः हस्ती च इव परिपूर्णशृङ्गः चन्द्रः विभाति स्म। शीतजलतुषारपङ्कः तस्य नष्टः, महाग्रहस्य सूर्यस्य ग्राहेण तमःपङ्कः अपि नष्टः, प्रकाशलक्ष्म्याः आश्रयत्वात् तस्य कलङ्कः अपि निर्मलः इव भाति। शिलातलं प्राप्य मृगेन्द्रः, महारणं प्राप्य गजेन्द्रः, राज्यं प्राप्य नरेन्द्रः यथा, तथा चन्द्रः विरराज। प्रदोषकालः अपि स्वर्गसदृशः अभवत् — चन्द्रोदयेन अन्धकारदोषः नष्टः, राक्षसानां पिशिताशनदोषः वर्धितः, रमणीनां प्रणयकलहरूपः चित्तदोषः शान्तः। अत्र कविः पञ्चमसर्गं दीर्घवृत्तैः आरभते, ‘शृङ्ग’ ‘पङ्क’ ‘दोष’ इति अन्त्यपदानाम् आवृत्त्या चन्द्रस्य वर्णनं श्रव्यम् अपि करोति। हनुमतः अन्वेषणाय अयं प्रकाशः उपकारकः, अतः चन्द्रः तस्य सहायः इव प्रतीयते। पूर्वसर्गेषु द्वितीयसर्गस्य अन्ते अपि चन्द्रः उदितः आसीत्; अत्र सः गगनमध्यं प्राप्तः, अतः रात्रिः प्रवृद्धा इति कालक्रमः अपि सूच्यते। उपमानानि सर्वाणि बलस्य शौर्यस्य च प्रतीकानि — वृषः, सिंहः, गजः, वीरः, नरेन्द्रः — येन चन्द्रः अपि वीरः इव चित्रितः। एतानि उपमानानि हनुमतः स्वस्य अवस्थां प्रतिबिम्बयन्ति: सः अपि एकाकी शत्रुपुरे निर्भयः विचरति। ‘भुवि भानुमन्तम्’ इति मुद्रितः पाठः; चन्द्रस्य प्रकाशः भुवि व्याप्तः इति तस्य अर्थः ग्राह्यः। मन्दरः क्षीरसागरमथने मन्थनदण्डः आसीत्, अतः तस्य लक्ष्मीसम्बन्धः प्रसिद्धः; सागरात् लक्ष्मीः उत्पन्ना, पुष्करे तस्याः वासः — एवं त्रयाणाम् अपि स्थानानां लक्ष्मीः चन्द्रे एकत्र मिलिता इति कवेः कल्पना।

प्रदोषे वीणानां तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः, सुवृत्ताः नार्यः पतिभिः सह स्वपन्ति स्म। अत्यद्भुतरौद्रस्वभावाः नक्तंचराः तु विहर्तुं प्रवृत्ताः। कपिः मत्तैः प्रमत्तैः च समाकुलानि, रथैः अश्वैः भद्रासनैः च संकुलानि, वीरश्रिया युक्तानि राक्षसकुलानि ददर्श। तत्र राक्षसाः परस्परम् अधिकम् आक्षिपन्ति, पीनान् भुजान् विक्षिपन्ति, मत्तप्रलापान् कुर्वन्ति, अन्योन्यं कटुवचनैः निन्दन्ति च। ते वक्षांसि ताडयन्ति, गात्राणि कान्तासु निक्षिपन्ति, चित्राणि रूपाणि रचयन्ति, दृढानि चापानि आकर्षन्ति। काश्चित् कान्ताः चन्दनेन अनुलेपनं कुर्वन्ति, अपराः स्वपन्ति, सुरूपवक्त्राः हसन्ति, अन्याः क्रुद्धाः विनिःश्वसन्ति। नदद्भिः महागजैः, सुपूजितैः सभासद्भिः, विनिःश्वसद्भिः वीरैः च सा पुरी निःश्वसद्भिः भुजङ्गैः युक्तः ह्रदः इव अशोभत। ‘विक्षिपन्ति’ इति एकस्य पदस्य चतुर्वारम् आवृत्तिः राक्षसानां चाञ्चल्यं दर्शयति। एतत् सर्वं रावणस्य राज्ये भोगस्य अनियन्त्रितं स्वरूपं सूचयति, यत्र धर्मस्य स्थानं न्यूनम्। पूर्वं सुवृत्ताः नार्यः पतिभिः सह स्वपन्ति इति उक्तम्, ततः एव राक्षसानां विपरीतः आचारः वर्णितः — एषः विरोधः कविना सचेतनं स्थापितः। हनुमान् एतत् सर्वं तटस्थः साक्षी इव पश्यति; तस्य दृष्टिः सर्वत्र सीताम् एव अन्विष्यति, अतः कोलाहलः अपि तस्य कार्यं न विघ्नयति। मत्तानां कलहः, वीराणां श्वासः, गजानां नादः च — एषः ध्वनीनां संघातः लङ्कायाः रात्रेः सजीवं चित्रं रचयति।

तस्यां पुरि हनुमान् बुद्धिप्रधानान्, रुचिराभिधानान्, संश्रद्दधानान्, जगति प्रधानान्, नानाविधरूपान् च यातुधानान् ददर्श। तान् सुरूपान् नानागुणान् आत्मगुणानुरूपान् विद्योतमानान् च दृष्ट्वा सः ननन्द, केचित् तु तस्य दृष्टौ विरूपाः अपि आसन्। ‘धानान्’ इति अन्त्यानुप्रासः अत्र अपि दृश्यते। राक्षसाः सर्वे मूढाः न, केचन बुद्धिमन्तः गुणवन्तः अपि इति हनुमान् निष्पक्षतया पश्यति। एतेन ज्ञायते यत् लङ्कायाः समाजः विविधः, न केवलं भीषणः।

ततः तत्र तेषां राक्षसानां स्त्रियः हनुमान् ददर्श — ताः वरार्हाः, सुविशुद्धभावाः, महानुभावाः, प्रियेषु पानेषु च सक्तमनसः, तारा इव सुस्वभावाः दीप्तिमत्यः च। काश्चित् श्रिया ज्वलन्त्यः लज्जया उपगूढाः, निशीथकाले रमणैः आलिङ्गिताः, पक्षिणा आलिङ्गिता पक्षिणी इव सः अपश्यत्। अन्याः हर्म्यतलेषु प्रियाणाम् अङ्केषु सुखेन उपविष्टाः, भर्तृपरायणाः धर्मपराः मदनेन आविष्टाः च आसन्। काश्चित् अप्रावृताः काञ्चनरेखासदृशवर्णाः, काश्चित् तपनीयवर्णाः, अपराः प्रियविरहिताः चन्द्रसदृशश्वेतवर्णाः रुचिराङ्ग्यः च। मनोऽभिरामान् प्रियान् प्राप्य सुप्रीताः सुमनसः परमाभिरामाः ताः रामाः गृहेषु हृष्टाः हरिप्रवीरः अपश्यत्। चन्द्रप्रकाशानि मुखानि, सुपक्ष्माणि वक्राणि नेत्राणि, विद्युल्लताः इव भासमानाः आभूषणमालाः च सः ददर्श। ‘गूढाः’ ‘विष्टाः’ ‘वर्णाः’ ‘रामाः’ ‘मालाः’ इति प्रतिश्लोकम् एकम् एव अन्त्यपदं चतुर्षु पादेषु आवर्तते — एषा यमकच्छाया सर्गस्य विशेषः। हनुमान् एताः सर्वाः स्त्रियः केवलं सीतायाः अन्वेषणाय निरीक्षते, न कामभावेन — एतत् अग्रे सः स्वयम् एव वदिष्यति। अत्र सर्वत्र स्त्रीणां प्रियैः सह संयोगः दृश्यते, येन सीतायाः वियोगः विपरीततया अधिकं स्फुटति। ‘कान्तप्रहीणाः’ इति पदेन कविः विरहिणीः अपि दर्शयति, याः सीतायाः अवस्थां स्मारयन्ति। यमकस्य एतत् विन्यासं दीर्घवृत्तेषु कविः अतीव कौशलेन करोति, येन वर्णनं गीतम् इव श्रूयते।

किन्तु धर्ममार्गे स्थिते राजकुले प्रजातां, परमाभिजातां, प्रफुल्लां लताम् इव साधुजातां, मनसा अभिजातां तन्वीं सीतां सः तत्र न ददर्श। सा सनातने धर्मवर्त्मनि संनिविष्टा, रामम् एव ईक्षमाणा, तस्य प्रेम्णा आविष्टा, भर्तुः तेजस्विनि मनसि प्रविष्टा, अन्याभ्यः स्त्रीभ्यः सदा विशिष्टा च। विरहतापेन अर्दिता, अश्रुधारया अनुसृतकण्ठी, पूर्वं श्रेष्ठनिष्कभूषितकण्ठी, सुजातपक्ष्मा, मधुरकण्ठी, वने नृत्यन्ती मयूरी इव सा आसीत्। मेघाच्छन्ना अव्यक्ता चन्द्रलेखा, धूलिधूसरा हेमरेखा, बाणक्षतप्ररूढा रेखा, वायुना भग्ना मेघरेखा इव सा मलिना भवेत् इति कविः उपमाभिः सूचयति। वदतां वरस्य मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं सीताम् अपश्यन् प्लवंगमः चिरं दुःखोपहतः सद्यः मन्दः इव अभवत्। अत्र प्रथमवारं सीतायाः रूपं हनुमतः मनसि कल्पितम् — यां सः न दृष्टवान्, तस्याः लक्षणानि सः रामवचनात् जानाति। तस्य निराशा अग्रिमसर्गेषु वर्धते। अस्य खण्डस्य उपमाः सर्वाः एकं भावं वहन्ति — सौन्दर्यं विद्यते, किन्तु आवृतम्, मलिनं, क्षतम्। एवं कविः सीतायाः दुःखिताम् अवस्थां पाठकस्य मनसि पूर्वम् एव स्थापयति, यद्यपि सा अद्यापि न दृष्टा। ‘मन्द इव अचिरस्य’ इति पदेन हनुमतः उत्साहस्य क्षणिकः ह्रासः सूचितः, न तु निश्चयस्य नाशः।

అప్పుడు ధీమంతుడైన హనుమంతుడు ఆకాశమధ్యానికి చేరిన చంద్రుని చూశాడు. అతడు వెన్నెల చాందినీని మళ్ళీ మళ్ళీ వెళ్ళగక్కుతున్నట్లుగా, గోశాలలో మదించిన వృషభం తిరిగినట్లు ఆకాశంలో తిరుగుతున్నాడు. లోకపు పాపాలనూ తాపాలనూ నశింపజేస్తూ, మహాసముద్రాన్ని పోటుతో పెంచుతూ, సర్వభూతాలనూ కాంతితో ప్రకాశింపజేస్తూ — ఈ విధంగా శీతకిరణుడు సాగిపోతూ కనిపించాడు. భూమిపై మందరపర్వతంలోనూ, ప్రదోషవేళ సముద్రంలోనూ, జలాలలో పద్మంలోనూ ఉండే లక్ష్మి, అదే అప్పుడు అందమైన చంద్రునిలో నిలిచి ప్రకాశించింది. వెండి పంజరంలో హంసలా, మందరపర్వతపు గుహలో సింహంలా, గర్వించిన ఏనుగును ఎక్కిన వీరునిలా ఆకాశంలో నిలిచిన చంద్రుడు ప్రకాశించాడు. పదునైన కొమ్ములూ మూపురమూ గల వృషభంలా, ఎత్తైన శిఖరాలు గల తెల్లని మహాపర్వతంలా, బంగారు తొడుగులు గల దంతాలున్న ఏనుగులా నిండుకొమ్ములు గల చంద్రుడు ప్రకాశించాడు. చల్లని నీటి మంచు అనే బురద అతనికి తొలగిపోయింది, సూర్యకాంతిని గ్రహించడం వల్ల చీకటి అనే బురద కూడా తొలగిపోయింది, కాంతిలక్ష్మికి ఆశ్రయం కావడం వల్ల అతని కళంకం కూడా నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తోంది. రాతిపలకను చేరిన మృగరాజులా, మహాయుద్ధాన్ని చేరిన గజరాజులా, రాజ్యాన్ని పొందిన నరేంద్రునిలా చంద్రుడు విరాజిల్లాడు. ప్రదోషకాలం కూడా స్వర్గం వంటిదైంది — చంద్రోదయంతో చీకటి అనే దోషం నశించింది, రాక్షసుల మాంసభక్షణ అనే దోషం పెరిగింది, రమణుల ప్రణయకలహ రూపమైన మనోదోషం శాంతించింది. ఇక్కడ కవి ఐదవ సర్గను దీర్ఘవృత్తాలతో ప్రారంభిస్తాడు; ‘శృంగ’, ‘పంక’, ‘దోష’ అనే అంత్యపదాల ఆవృత్తితో చంద్రుని వర్ణనను శ్రవణసుందరం కూడా చేస్తాడు. హనుమంతుని అన్వేషణకు ఈ కాంతి ఉపకరిస్తుంది, కాబట్టి చంద్రుడు అతనికి సహాయకునిలా తోస్తాడు. పూర్వసర్గలలో రెండవ సర్గ చివర కూడా చంద్రుడు ఉదయించాడు; ఇక్కడ అతడు ఆకాశమధ్యానికి చేరాడు, కాబట్టి రాత్రి పెరిగిందనే కాలక్రమం కూడా సూచించబడింది. ఉపమానాలన్నీ బలానికీ శౌర్యానికీ ప్రతీకలు — వృషభం, సింహం, ఏనుగు, వీరుడు, నరేంద్రుడు — దానితో చంద్రుడు కూడా వీరునిలా చిత్రించబడ్డాడు. ఈ ఉపమానాలు హనుమంతుని సొంత స్థితిని ప్రతిబింబిస్తాయి: అతడు కూడా ఒంటరిగా శత్రునగరంలో నిర్భయంగా సంచరిస్తున్నాడు. ‘భువి భానుమంతమ్’ అనేది ముద్రిత పాఠం; చంద్రుని కాంతి భూమి అంతటా వ్యాపించిందని దాని అర్థం గ్రహించాలి. క్షీరసాగరమథనంలో మందరం కవ్వం, కాబట్టి దానికి లక్ష్మితో సంబంధం ప్రసిద్ధం; సముద్రం నుండి లక్ష్మి పుట్టింది, పద్మంలో ఆమె నివాసం — ఈ విధంగా మూడు స్థానాల లక్ష్మీ చంద్రునిలో ఒకచోట కలిసిందని కవి కల్పన.

ప్రదోషవేళ వీణల తంత్రీస్వరాలు చెవులకు ఇంపుగా మొదలయ్యాయి; సచ్ఛీలలైన స్త్రీలు భర్తలతో కలిసి నిద్రిస్తున్నారు. అత్యద్భుతమైన రౌద్రస్వభావం గల నిశాచరులు మాత్రం విహరించడానికి బయలుదేరారు. మత్తెక్కినవారితోనూ ఏమరుపాటుగా ఉన్నవారితోనూ నిండిన, రథాలతోనూ గుర్రాలతోనూ భద్రాసనాలతోనూ కిక్కిరిసిన, వీరశ్రీతో కూడిన రాక్షసకుటుంబాలను కపి చూశాడు. అక్కడ రాక్షసులు ఒకరినొకరు ఎక్కువగా ఆక్షేపించుకుంటున్నారు, బలిసిన భుజాలను విసురుతున్నారు, మత్తుతో ప్రేలాపిస్తున్నారు, పరస్పరం కటువచనాలతో నిందించుకుంటున్నారు. వారు రొమ్ములు చరుచుకుంటున్నారు, ప్రియురాళ్ళపై అవయవాలు వాలుస్తున్నారు, చిత్రమైన రూపాలు ధరిస్తున్నారు, దృఢమైన విల్లులను లాగుతున్నారు. కొందరు కాంతలు చందనం పూసుకుంటున్నారు, మరికొందరు నిద్రిస్తున్నారు, సుందరముఖులు నవ్వుతున్నారు, ఇంకొందరు కోపంతో నిట్టూరుస్తున్నారు. ఘీంకరిస్తున్న మహాగజాలతోనూ, బాగా గౌరవించబడిన సభాసదులతోనూ, నిట్టూరుస్తున్న వీరులతోనూ ఆ నగరం బుసలు కొడుతున్న సర్పాలతో కూడిన మడుగులా శోభించింది. ‘విక్షిపంతి’ (విసురుతున్నారు) అనే ఒకే పదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమై రాక్షసుల చాంచల్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇదంతా రావణ రాజ్యంలో భోగపు అదుపులేని స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది, అక్కడ ధర్మానికి స్థానం తక్కువ. ముందు సచ్ఛీలలైన స్త్రీలు భర్తలతో కలిసి నిద్రిస్తున్నారని చెప్పి, ఆ వెంటనే రాక్షసుల విపరీతాచారం వర్ణించబడింది — ఈ విరోధాన్ని కవి సచేతనంగా నెలకొల్పాడు. హనుమంతుడు ఇదంతా తటస్థసాక్షిలా చూస్తాడు; అతని దృష్టి అంతటా సీతనే వెదకుతుంది, కాబట్టి కోలాహలం కూడా అతని కార్యానికి విఘ్నం కలిగించదు. మత్తుల కలహం, వీరుల నిట్టూర్పు, ఏనుగుల ఘీంకారం — ఈ ధ్వనుల సమూహం లంకలోని రాత్రికి సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తుంది.

ఆ నగరంలో హనుమంతుడు బుద్ధిప్రధానులైన, అందమైన పేర్లు గల, శ్రద్ధాళువులైన, లోకంలో ప్రముఖులైన, నానావిధ రూపాలు గల యాతుధానులను చూశాడు. సురూపులూ, నానాగుణాలు గలవారూ, తమ గుణాలకు తగిన రూపం గలవారూ, ప్రకాశిస్తున్నవారూ అయిన వారిని చూసి అతడు ఆనందించాడు; కొందరు మాత్రం అతని దృష్టికి విరూపులుగా కూడా ఉన్నారు. ‘ధానాన్’ అనే అంత్యానుప్రాసం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది. రాక్షసులందరూ మూఢులు కాదు, కొందరు బుద్ధిమంతులూ గుణవంతులూ కూడా అని హనుమంతుడు నిష్పక్షపాతంగా చూస్తాడు. దీనితో లంక సమాజం వైవిధ్యభరితమైనదనీ, కేవలం భీషణమైనది కాదనీ తెలుస్తుంది.

అప్పుడు అక్కడ ఆ రాక్షసుల స్త్రీలను హనుమంతుడు చూశాడు — వారు శ్రేష్ఠులకు తగినవారు, సుపరిశుద్ధమైన భావం గలవారు, మహానుభావలు, ప్రియులపైనా పానంపైనా మనస్సు లగ్నమైనవారు, తారల్లా మంచి స్వభావం గలవారు, కాంతిమంతులు. కొందరు శోభతో ప్రకాశిస్తూ, సిగ్గుతో ముడుచుకొని, అర్ధరాత్రివేళ ప్రియులు కౌగిలించుకోగా, పక్షి కౌగిలించుకున్న ఆడపక్షిలా ఉండటం అతడు చూశాడు. మరికొందరు మేడల మీద ప్రియుల ఒడిలో సుఖంగా కూర్చుని ఉన్నారు; వారు భర్తృపరాయణలు, ధర్మపరలు, మదనావిష్టలు. కొందరు వస్త్రం కప్పుకోని, బంగారు రేఖ వంటి వర్ణం గలవారు; కొందరు మేలిమి బంగారు వర్ణం గలవారు; మరికొందరు ప్రియవియోగంలో ఉన్న, చంద్రుని వంటి తెల్లని వర్ణం గల సుందరాంగులు. మనోహరులైన ప్రియులను పొంది మిక్కిలి ప్రీతి చెందిన, ప్రసన్నమనస్కలైన, పరమసుందరులైన ఆ రమణులు గృహాలలో సంతోషంగా ఉండటం ఆ వానరవీరుడు చూశాడు. చంద్రుని వంటి కాంతి గల ముఖాలనూ, చక్కని రెప్పలు గల వంపుకన్నులనూ, మెరుపుతీగల్లా ప్రకాశిస్తున్న ఆభరణమాలలనూ అతడు చూశాడు. ‘గూఢాః’, ‘విష్టాః’, ‘వర్ణాః’, ‘రామాః’, ‘మాలాః’ అని ప్రతి శ్లోకంలోనూ ఒకే అంత్యపదం నాలుగు పాదాలలో ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ యమకచ్ఛాయ ఈ సర్గకు విశేషం. హనుమంతుడు ఈ స్త్రీలందరినీ కేవలం సీతాన్వేషణ కోసమే పరిశీలిస్తాడు, కామభావంతో కాదు — ఈ విషయం ముందు అతడే స్వయంగా చెబుతాడు. ఇక్కడ అంతటా స్త్రీలు ప్రియులతో కలిసి ఉండటం కనిపిస్తుంది, దానితో సీత వియోగం విరుద్ధంగా మరింత స్పష్టమవుతుంది. ‘కాంతప్రహీణాః’ (ప్రియుని విడిచి ఉన్నవారు) అనే పదంతో కవి విరహిణులను కూడా చూపిస్తాడు, వారు సీత స్థితిని గుర్తుచేస్తారు. దీర్ఘవృత్తాలలో ఈ యమకవిన్యాసాన్ని కవి అతి కౌశలంతో చేస్తాడు, దానితో వర్ణన గీతంలా వినిపిస్తుంది.

కానీ ధర్మమార్గంలో నిలిచిన రాజవంశంలో పుట్టిన, పరమ కులీనురాలైన, విరబూసిన లతలా చక్కగా పెరిగిన, మనస్సుతో కూడా ఉత్తమురాలైన, సన్నని దేహం గల సీతను అతడు అక్కడ చూడలేదు. ఆమె సనాతన ధర్మమార్గంలో నిలిచినది, రామునే చూస్తూ ఉండేది, అతని ప్రేమలో నిండినది, భర్త యొక్క తేజస్వి మనస్సులో ప్రవేశించినది, ఇతర స్త్రీల కంటే ఎల్లప్పుడూ విశిష్టమైనది. విరహతాపంతో బాధపడుతూ, కన్నీటిధారలు కంఠం మీదుగా జారుతూ, పూర్వం శ్రేష్ఠమైన బంగారు హారాలతో అలంకరించబడిన కంఠం గల, చక్కని రెప్పలు గల, మధురకంఠి అయిన ఆమె అడవిలో నాట్యం చేసే నెమలిలా ఉండేది. మేఘాలతో కప్పబడి స్పష్టంగా కనిపించని చంద్రరేఖలా, దుమ్ముతో మసకబారిన బంగారు రేఖలా, బాణపు గాయం మానిన మచ్చలా, గాలికి చెదిరిన మేఘరేఖలా ఆమె మలినంగా ఉండి ఉంటుందని కవి ఉపమలతో సూచిస్తాడు. మాట్లాడేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన మనుజేశ్వరుడు రాముని భార్య సీతను చూడలేక ఆ ప్లవంగముడు చాలాసేపు దుఃఖంతో దెబ్బతిని, వెంటనే మందగించినవానిలా అయ్యాడు. ఇక్కడ మొదటిసారిగా సీత రూపం హనుమంతుని మనస్సులో ఊహించబడింది — తాను చూడని ఆమె లక్షణాలను అతడు రాముని మాటల ద్వారా తెలుసుకున్నాడు. అతని నిరాశ తరువాతి సర్గలలో పెరుగుతుంది. ఈ ఖండంలోని ఉపమలన్నీ ఒకే భావాన్ని మోస్తాయి — సౌందర్యం ఉంది, కానీ కప్పబడి, మలినమై, గాయపడి ఉంది. ఈ విధంగా సీత ఇంకా కనిపించకపోయినా, కవి ఆమె దుఃఖస్థితిని పాఠకుని మనస్సులో ముందే నెలకొల్పుతాడు. ‘మంద ఇవ అచిరస్య’ (వెంటనే మందగించినవానిలా) అనే పదంతో హనుమంతుని ఉత్సాహం క్షణికంగా తగ్గిందని సూచించబడింది, నిశ్చయం నశించిందని కాదు.

பிறகு அறிவுடைய அனுமன் வானின் நடுவை அடைந்த சந்திரனைக் கண்டான். தொழுவத்தில் மதங்கொண்ட காளை திரிவதுபோல வானில் திரிந்தவாறு, அவன் நிலவொளி என்ற மேற்கட்டியை மீண்டும் மீண்டும் உமிழ்வதுபோல் இருந்தான். அவன் உலகத்தின் பாவங்களையும் வெப்பத்தையும் அழிக்கிறான், பெருங்கடலைத் தன் அலைப்பெருக்கால் பொங்கச் செய்கிறான், எல்லா உயிர்களையும் ஒளியால் விளங்கச் செய்கிறான் — இவ்வாறு குளிர்கதிரோன் எழுந்து செல்வது காணப்பட்டது. பூமியில் மந்தர மலையிலும், முன்னிரவில் கடலிலும், நீர்நிலைகளில் தாமரையிலும் எந்த லக்ஷ்மி (அழகு) தங்கியிருக்கிறாளோ, அவளே அப்போது அழகிய நிலவில் தங்கி ஒளிர்ந்தாள். வெள்ளிக் கூண்டில் அன்னமும், மந்தர மலைக் குகையில் சிங்கமும், செருக்குமிக்க யானைமேல் ஏறிய வீரனும் பொலிவதுபோல, வானில் நின்ற சந்திரன் ஒளிர்ந்தான். கூர்மையான கொம்புகளும் திமிலும் உடைய காளை போலவும், உயர்ந்த சிகரமுடைய வெண்மையான பெருமலை போலவும், பொன்பூண் கட்டிய தந்தங்களுடைய யானை போலவும், முழுமையான கொம்புகளுடைய (கலைகளுடைய) சந்திரன் விளங்கினான். குளிர்ந்த நீரும் பனியுமாகிய சேறு அவனிடமிருந்து நீங்கியது; சூரிய ஒளியைப் பெற்றதால் இருளாகிய சேறும் நீங்கியது; ஒளிச்செல்வத்தின் இருப்பிடமாக இருப்பதால் அவனுடைய களங்கமும் தூயதுபோல் ஒளிர்கிறது. பாறைத்தளத்தை அடைந்த சிங்கமும், பெரும்போரை அடைந்த யானைத் தலைவனும், அரசை அடைந்த மன்னனும் விளங்குவதுபோல, சந்திரன் விளங்கினான். முன்னிரவுப் பொழுதும் சுவர்க்கம் போல ஆயிற்று — சந்திரோதயத்தால் இருள் என்ற குறை நீங்கியது; ராக்ஷசர்களின் இறைச்சி உண்ணும் குறை பெருகியது; பெண்களின் ஊடல் என்ற மனக்குறை தணிந்தது. இங்கே கவி ஐந்தாம் சர்க்கத்தை நீண்ட யாப்புகளில் தொடங்குகிறார்; ‘ஶ்ருங்க’ (கொம்பு), ‘பங்க’ (சேறு), ‘தோஷ’ (குறை) என்ற இறுதிச் சொற்களை மீண்டும் மீண்டும் அமைப்பதால் சந்திர வருணனையைச் செவிக்கும் இனிமையாக்குகிறார். அனுமனின் தேடலுக்கு இந்த ஒளி உதவுகிறது; ஆகவே சந்திரன் அவனுக்குத் துணைவன்போலத் தோன்றுகிறான். முந்தைய சர்க்கங்களில், இரண்டாம் சர்க்கத்தின் முடிவிலும் சந்திரன் உதித்திருந்தான்; இங்கே அவன் வானின் நடுவை அடைந்துவிட்டான்; ஆகவே இரவு வளர்ந்துவிட்டது என்ற கால வரிசையும் சுட்டப்படுகிறது. உவமைப் பொருள்கள் எல்லாமே வலிமைக்கும் வீரத்துக்கும் அடையாளங்கள் — காளை, சிங்கம், யானை, வீரன், மன்னன் — அதனால் சந்திரனும் ஒரு வீரன்போலச் சித்திரிக்கப்படுகிறான். இந்த உவமைகள் அனுமனின் சொந்த நிலையைப் பிரதிபலிக்கின்றன: அவனும் தனியனாகப் பகைவன் நகரில் அஞ்சாமல் திரிகிறான். ‘புவி பானுமந்தம்’ என்பது அச்சுப்பதிப்பின் பாடம்; சந்திரனின் ஒளி பூமியில் பரவியிருக்கிறது என்பதே அதன் பொருளாகக் கொள்ளத் தக்கது. பாற்கடல் கடைதலில் மந்தரம் மத்தாக இருந்தது; ஆகவே அதற்கு லக்ஷ்மியுடனான தொடர்பு புகழ்பெற்றது; கடலிலிருந்து லக்ஷ்மி தோன்றினாள், தாமரையில் அவள் வசிக்கிறாள் — இவ்வாறு மூன்று இடங்களின் லக்ஷ்மியும் சந்திரனில் ஒன்றுசேர்ந்தாள் என்பது கவியின் கற்பனை.

முன்னிரவில் வீணைகளின் நரம்பொலிகள் செவிக்கு இனிமையாக எழுந்தன; நல்லொழுக்கமுடைய பெண்கள் தம் கணவர்களுடன் உறங்கினர். மிக வியப்பான, கொடிய இயல்புடைய இரவுலாவிகளோ விளையாடப் புறப்பட்டனர். மதுவால் மயங்கியவர்களும் கவனமற்றவர்களும் நிறைந்த, தேர்களும் குதிரைகளும் சிறந்த ஆசனங்களும் நெருங்கிய, வீரச் செல்வம் பொருந்திய ராக்ஷசக் குடும்பங்களை வானரன் கண்டான். அங்கே ராக்ஷசர்கள் ஒருவரையொருவர் மிகுதியாக ஏளனம் செய்கிறார்கள், பருத்த கைகளை வீசுகிறார்கள், போதையில் உளறுகிறார்கள், ஒருவரையொருவர் கடுஞ்சொற்களால் பழிக்கிறார்கள். அவர்கள் மார்பில் அறைகிறார்கள், தம் உடல்களைக் காதலியர்மேல் சாய்க்கிறார்கள், விசித்திரமான வடிவங்களைப் புனைகிறார்கள், உறுதியான விற்களை இழுக்கிறார்கள். சில காதலியர் சந்தனம் பூசிக்கொள்கிறார்கள், வேறு சிலர் உறங்குகிறார்கள், அழகிய முகமுடையவர்கள் சிரிக்கிறார்கள், மற்றவர்கள் சினத்துடன் பெருமூச்செறிகிறார்கள். பிளிறும் பெரிய யானைகளாலும், நன்கு மதிக்கப்பட்ட சபையோர்களாலும், பெருமூச்செறியும் வீரர்களாலும் அந்த நகரம், சீறும் பாம்புகள் நிறைந்த மடுவைப் போலப் பொலிந்தது. ‘விக்ஷிபந்தி’ (வீசுகிறார்கள்) என்ற ஒரே சொல் நான்குமுறை மீண்டும் வருவது ராக்ஷசர்களின் நிலையின்மையைக் காட்டுகிறது. இவையெல்லாம் ராவணனின் அரசில் இன்பத்தின் கட்டுப்பாடற்ற தன்மையைச் சுட்டுகின்றன; அங்கே அறத்துக்கு இடம் குறைவு. முதலில் நல்லொழுக்கமுடைய பெண்கள் கணவர்களுடன் உறங்குகிறார்கள் என்று சொல்லப்பட்டது; அதன் பிறகே ராக்ஷசர்களின் எதிர்மாறான நடத்தை வருணிக்கப்படுகிறது — இந்த முரண் கவியால் உணர்ந்தே அமைக்கப்பட்டது. அனுமன் இவையெல்லாவற்றையும் நடுநிலையான சாட்சிபோலக் காண்கிறான்; அவன் பார்வை எங்கும் சீதையையே தேடுகிறது; ஆகவே இரைச்சலும் அவன் காரியத்துக்குத் தடையாவதில்லை. போதையில் இருப்பவர்களின் சண்டை, வீரர்களின் பெருமூச்சு, யானைகளின் பிளிறல் — ஒலிகளின் இந்தக் கூட்டு இலங்கையின் இரவின் உயிருள்ள சித்திரத்தை உருவாக்குகிறது.

அந்த நகரில் அனுமன், அறிவை முதன்மையாகக் கொண்டவர்களும், அழகிய பெயர்களுடையவர்களும், நம்பிக்கையுடையவர்களும், உலகில் முதன்மையானவர்களும், பலவித உருவங்களுடையவர்களுமான யாதுதானர்களைக் கண்டான். அழகிய உருவமும் பல பண்புகளும் உடையவர்களும், தம் பண்புகளுக்கு ஏற்ற தோற்றமுடையவர்களும், ஒளிர்பவர்களுமான அவர்களைக் கண்டு அவன் மகிழ்ந்தான்; சிலர் அவன் பார்வையில் அருவருப்பானவர்களாகவும் இருந்தனர். ‘தானான்’ என்ற இறுதி எதுகை இங்கும் காணப்படுகிறது. ராக்ஷசர்கள் எல்லோரும் மூடர்கள் அல்லர்; சிலர் அறிவும் நற்பண்பும் உடையவர்களும் ஆவர் என்று அனுமன் நடுநிலையோடு காண்கிறான். இதனால் இலங்கையின் சமூகம் பன்முகமானது, வெறும் அச்சமூட்டுவது மட்டுமல்ல என்று அறியப்படுகிறது.

பிறகு அங்கே அந்த ராக்ஷசர்களின் பெண்டிரை அனுமன் கண்டான் — அவர்கள் சிறந்தோருக்குத் தகுந்தவர்கள், மிகத் தூய உள்ளமுடையவர்கள், பெருமைமிக்கவர்கள், தம் அன்பர்களிடமும் பானத்திலும் பற்றுக்கொண்ட மனமுடையவர்கள், விண்மீன்களைப் போல நல்லியல்பும் ஒளியும் உடையவர்கள். சிலர் அழகால் சுடர்விட்டவாறு நாணத்தால் மறைந்தவர்களாக, நள்ளிரவில் காதலர்களால் தழுவப்பட்டு, ஆண்பறவையால் தழுவப்பட்ட பெண்பறவைபோல இருப்பதை அவன் கண்டான். மற்றவர்கள் மாளிகை மாடிகளில் தம் அன்பர்களின் மடியில் இனிதாக அமர்ந்திருந்தனர்; கணவனையே சரணாகக் கொண்டவர்கள், அறத்தில் பற்றுடையவர்கள், காமத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவர்கள். சிலர் ஆடையற்றவர்களாகப் பொன்கோடு போன்ற நிறமுடையவர்கள், சிலர் புடம்போட்ட பொன்னிறத்தவர்கள், மற்றும் சிலர் அன்பரைப் பிரிந்தவர்கள், சந்திரனைப் போன்ற வெண்ணிறமும் அழகிய உடலும் உடையவர்கள். மனத்துக்கு இனிய காதலர்களை அடைந்து மிக மகிழ்ந்த, நல்ல மனமுடைய, மிக அழகிய அந்தப் பெண்கள் இல்லங்களில் மகிழ்ந்திருப்பதை வானர வீரன் கண்டான். நிலவொளி போன்ற முகங்களையும், அழகிய இமைகளுடைய வளைந்த கண்களையும், மின்னல்கொடிகள் போல ஒளிரும் அணிகலன் மாலைகளையும் அவன் கண்டான். ‘கூடா:’, ‘விஷ்டா:’, ‘வர்ணா:’, ‘ராமா:’, ‘மாலா:’ என்று ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் ஒரே இறுதிச் சொல் நான்கு அடிகளிலும் மீண்டும் வருகிறது — இந்த மடக்கணியின் சாயல் இந்தச் சர்க்கத்தின் தனிச்சிறப்பு. அனுமன் இந்தப் பெண்கள் எல்லோரையும் சீதையைத் தேடுவதற்காக மட்டுமே பார்க்கிறான், காம உணர்வோடு அல்ல — இதைப் பின்னர் அவனே சொல்வான். இங்கே எங்கும் பெண்கள் தம் அன்பர்களுடன் சேர்ந்திருப்பது காணப்படுகிறது; அதனால் சீதையின் பிரிவு மாறுபாட்டால் இன்னும் தெளிவாகிறது. ‘காந்தப்ரஹீணா:’ (அன்பரைப் பிரிந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் கவி பிரிவுற்ற பெண்களையும் காட்டுகிறார்; அவர்கள் சீதையின் நிலையை நினைவூட்டுகிறார்கள். நீண்ட யாப்புகளில் கவி இந்த மடக்கு அமைப்பை மிகத் திறமையாகச் செய்கிறார்; அதனால் வருணனை பாடல்போலக் கேட்கிறது.

ஆனால் அறவழியில் நிலைத்த அரச குலத்தில் பிறந்தவளும், மிக உயர்ந்த குடிப்பிறப்புடையவளும், மலர்ந்த கொடிபோல நல்விதமாகத் தோன்றியவளும், மனத்தால் உயர்ந்தவளுமான மெல்லியலாள் சீதையை அவன் அங்கே காணவில்லை. அவள் என்றுமுள்ள அறவழியில் நிலைத்தவள், ராமனையே நோக்கியிருப்பவள், அவருடைய அன்பால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவள், கணவனின் ஒளிமிக்க மனத்துக்குள் புகுந்தவள், மற்றப் பெண்களைவிட எப்போதும் சிறந்தவள். பிரிவுத் துயரால் வருந்தியவள், கண்ணீர்த் தாரை கழுத்துவரை வழிந்தோடுபவள், முன்பு சிறந்த பொன்னணியால் அணிசெய்யப்பட்ட கழுத்துடையவள், அழகிய இமைகளுடையவள், இனிய குரலுடையவள், காட்டில் ஆடும் மயிலைப் போன்றவள். மேகத்தால் மூடப்பட்டுத் தெளிவாகத் தெரியாத பிறைநிலவு போலவும், புழுதி படிந்த பொன்கோடு போலவும், அம்பால் ஏற்பட்டு ஆறிய வடு போலவும், காற்றால் சிதைக்கப்பட்ட மேகக்கோடு போலவும் அவள் மாசடைந்திருப்பாள் என்று கவி உவமைகளால் சுட்டுகிறார். பேசுவோரில் சிறந்தவரும் மனிதர் தலைவருமான ராமனின் மனைவி சீதையைக் காணாமல், அந்த வானரன் நெடுநேரம் துயரத்தால் தாக்கப்பட்டு, உடனே சோர்ந்தவன் போல் ஆனான். இங்கே முதன்முறையாகச் சீதையின் உருவம் அனுமனின் மனத்தில் கற்பனை செய்யப்படுகிறது — அவன் காணாத அவளுடைய அடையாளங்களை அவன் ராமனின் சொற்களிலிருந்து அறிகிறான். அவனுடைய நம்பிக்கையின்மை அடுத்த சர்க்கங்களில் வளர்கிறது. இந்தப் பகுதியின் உவமைகள் எல்லாம் ஒரே உணர்வைச் சுமக்கின்றன — அழகு இருக்கிறது, ஆனால் மூடப்பட்டுள்ளது, மாசடைந்துள்ளது, காயப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு, சீதை இன்னும் காணப்படாவிட்டாலும், கவி அவளுடைய துயர நிலையை வாசகனின் மனத்தில் முன்பே நிறுவுகிறார். ‘மந்த இவ அசிரஸ்ய’ (உடனே சோர்ந்தவன் போல) என்ற சொல்லால் அனுமனின் ஊக்கம் கணநேரம் குறைந்தது சுட்டப்படுகிறது; அவன் தீர்மானம் அழியவில்லை.

ಅನಂತರ ಧೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬೆಳದಿಂಗಳ ಚಪ್ಪರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾರುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದನು; ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮದಿಸಿದ ಹೋರಿ ಅಲೆಯುವಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಲೋಕದ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ತಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತೆರೆಗಳಿಂದ ಉಕ್ಕಿಸುವ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಬೆಳಗಿಸುವ ಶೀತಾಂಶುವು ಹೀಗೆ ಏರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡಿತು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಂದರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಜಲದಲ್ಲಿ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ ಆಗ ಸುಂದರನಾದ ನಿಶಾಕರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪಂಜರದಲ್ಲಿ ಹಂಸ, ಮಂದರದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿದ ವೀರ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಂದ್ರನು ಬೆಳಗಿದನು. ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳ ಡುಬ್ಬದ ಹೋರಿ, ಎತ್ತರದ ಶಿಖರದ ಬಿಳಿಯ ಮಹಾಪರ್ವತ, ಚಿನ್ನದ ಕಟ್ಟುಗಳುಳ್ಳ ದಂತಗಳ ಆನೆ — ಇವುಗಳಂತೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಚಂದ್ರನು ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರು-ಮಂಜಿನ ಕೆಸರು ಅವನಿಂದ ತೊಲಗಿತ್ತು, ಮಹಾಗ್ರಹನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯೆಂಬ ಕೆಸರೂ ನಾಶವಾಗಿತ್ತು, ಪ್ರಕಾಶಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಆಶ್ರಯವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಳಂಕವೂ ನಿರ್ಮಲವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಮೃಗೇಂದ್ರ, ಮಹಾರಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಗಜೇಂದ್ರ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ನರೇಂದ್ರ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಚಂದ್ರನು ವಿರಾಜಿಸಿದನು. ಪ್ರದೋಷಕಾಲವೂ ಸ್ವರ್ಗದಂತಾಯಿತು — ಚಂದ್ರೋದಯದಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯ ದೋಷ ನಾಶವಾಯಿತು, ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಣದ ದೋಷ ಹೆಚ್ಚಿತು, ರಮಣಿಯರ ಪ್ರಣಯಕಲಹವೆಂಬ ಮನೋದೋಷ ಶಮನವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದನೆಯ ಸರ್ಗವನ್ನು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಶೃಂಗ’ (ಕೊಂಬು), ‘ಪಂಕ’ (ಕೆಸರು), ‘ದೋಷ’ ಎಂಬ ಅಂತ್ಯಪದಗಳ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಚಂದ್ರನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಈ ಬೆಳಕು ಉಪಕಾರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಅವನ ಸಹಾಯಕನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಚಂದ್ರ ಉದಯಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ ಎಂಬ ಕಾಲಕ್ರಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪಮಾನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬಲದ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕಗಳು — ಹೋರಿ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ವೀರ, ನರೇಂದ್ರ — ಇದರಿಂದ ಚಂದ್ರನೂ ವೀರನಂತೆ ಚಿತ್ರಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಉಪಮಾನಗಳು ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಂತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ: ಅವನೂ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭುವಿ ಭಾನುಮಂತಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ; ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಕಾಶ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಕ್ಷೀರಸಾಗರಮಥನದಲ್ಲಿ ಮಂದರವು ಕಡೆಗೋಲಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಸಾಗರದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಉದಿಸಿದಳು, ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಾಸ — ಹೀಗೆ ಈ ಮೂರೂ ಸ್ಥಾನಗಳ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದಳು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ.

ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ವೀಣೆಗಳ ತಂತಿಗಳ ಕಿವಿಗಿಂಪಾದ ಸ್ವರಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು, ಸುಶೀಲೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿದರು. ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೌದ್ರಸ್ವಭಾವದ ನಿಶಾಚರರಾದರೋ ವಿಹರಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು. ಮದಿಸಿದವರಿಂದಲೂ ಮೈಮರೆತವರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ, ರಥ ಕುದುರೆ ಭದ್ರಾಸನಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ವೀರಶ್ರೀಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸಕುಲಗಳನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅತಿಯಾಗಿ ಹೀಯಾಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಲಿಷ್ಠ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತಿನ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಪರಸ್ಪರ ಕಟುವಚನಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಎದೆ ತಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯರ ಮೇಲೆ ಚಾಚುತ್ತಿದ್ದರು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ದೃಢವಾದ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಪ್ರಿಯೆಯರು ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಸುಂದರ ಮುಖದವರು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೋಪಗೊಂಡು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಗಜಗಳಿಂದಲೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾದ ಸಭಾಸದರಿಂದಲೂ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರರಿಂದಲೂ ಆ ಪುರಿ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಡುವಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ‘ವಿಕ್ಷಿಪಂತಿ’ (ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ, ಚಾಚುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನ ರಾಕ್ಷಸರ ಚಾಂಚಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೋಗದ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾನ ಕಡಿಮೆ. ಮೊದಲು ಸುಶೀಲೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೂಡಲೇ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಪರೀತ ಆಚಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಟಸ್ಥ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತರ ಕಲಹ, ವೀರರ ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಆನೆಗಳ ಘೀಳು — ಈ ಧ್ವನಿಗಳ ಸಂಘಾತ ಲಂಕೆಯ ರಾತ್ರಿಯ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬುದ್ಧಿಪ್ರಧಾನರೂ, ಸುಂದರ ಹೆಸರುಗಳುಳ್ಳವರೂ, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರೂ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರೂ, ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುರೂಪರೂ, ನಾನಾ ಗುಣಗಳುಳ್ಳವರೂ, ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ರೂಪವುಳ್ಳವರೂ, ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವರೂ ಆದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಆನಂದಿಸಿದನು; ಕೆಲವರಾದರೋ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ವಿರೂಪರಾಗಿಯೂ ಕಂಡರು. ‘ಧಾನಾನ್’ ಎಂಬ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಮೂಢರಲ್ಲ, ಕೆಲವರು ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಗುಣವಂತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಸಮಾಜ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾದದ್ದು, ಕೇವಲ ಭೀಕರವಾದದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕಂಡನು — ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರು, ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧಭಾವದವರು, ಮಹಾನುಭಾವೆಯರು, ಪ್ರಿಯರಲ್ಲೂ ಪಾನದಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟವರು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಸುಸ್ವಭಾವದವರು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರು. ಕೆಲವರು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಮುದುಡಿಕೊಂಡು, ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ರಮಣರಿಂದ ಆಲಿಂಗಿತರಾಗಿ, ಹಕ್ಕಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಇರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಇತರರು ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಿಯರ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು; ಪತಿಪರಾಯಣೆಯರೂ ಧರ್ಮಪರರೂ ಮದನಾವಿಷ್ಟರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಹೊದಿಕೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಿ ಚಿನ್ನದ ಗೆರೆಯಂತಹ ಬಣ್ಣದವರು, ಕೆಲವರು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿದವರಾಗಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಬಣ್ಣದ, ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವರು. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಪ್ರಿಯರನ್ನು ಪಡೆದು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕರಾದ, ಪರಮಸುಂದರಿಯರಾದ ಆ ರಮಣಿಯರನ್ನು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಪಿವೀರನು ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಮುಖಗಳನ್ನೂ, ಸುಂದರ ರೆಪ್ಪೆಗಳುಳ್ಳ ಓರೆನೋಟದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ, ಮಿಂಚಿನ ಬಳ್ಳಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆಭರಣಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ‘ಗೂಢಾಃ’, ‘ವಿಷ್ಟಾಃ’, ‘ವರ್ಣಾಃ’, ‘ರಾಮಾಃ’, ‘ಮಾಲಾಃ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಅಂತ್ಯಪದ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಯಮಕದ ಛಾಯೆ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ. ಹನುಮಂತನು ಈ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಕೇವಲ ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮಭಾವದಿಂದಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರಿಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂತಪ್ರಹೀಣಾಃ’ (ಪ್ರಿಯನಿಂದ ಅಗಲಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಿರಹಿಣಿಯರನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಮಕದ ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕವಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೌಶಲದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಹಾಡಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಪರಮ ಕುಲೀನೆಯಾದ, ಅರಳಿದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಸತ್ಕುಲಜಾತೆಯಾದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಉದಾತ್ತಳಾದ, ತೆಳುವಾದ ಮೈಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಸನಾತನ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡವಳು, ರಾಮನನ್ನೇ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರುವವಳು, ಅವನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು, ಪತಿಯ ತೇಜಸ್ವಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವಳು, ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಿಂತ ಸದಾ ವಿಶಿಷ್ಟಳು. ವಿರಹತಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ, ಕಂಬನಿಯ ಧಾರೆ ಕೊರಳಿಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೊರಳು ಭೂಷಿತವಾಗಿದ್ದ, ಸುಂದರ ರೆಪ್ಪೆಗಳ, ಮಧುರ ಕಂಠದ ಅವಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸುವ ನವಿಲಿನಂತಿದ್ದಳು. ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿದ ಚಿನ್ನದ ರೇಖೆ, ಬಾಣದ ಗಾಯದಿಂದ ಮೂಡಿದ ಗೆರೆ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೇಘರೇಖೆ — ಇವುಗಳಂತೆ ಅವಳು ಮಲಿನಳಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನರೇಶ್ವರ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಆ ಕಪಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಒಡನೆಯೇ ಮಂಕಾದವನಂತಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ರೂಪ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕಂಡಿರದ ಅವಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅವನು ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಲ್ಲನು. ಅವನ ನಿರಾಶೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಭಾವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ, ಮಲಿನವಾಗಿದೆ, ಗಾಯಗೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆ ಇನ್ನೂ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದರೂ ಕವಿ ಅವಳ ದುಃಖಿತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಂದ ಇವ ಅಚಿರಸ್ಯ’ (ಒಡನೆಯೇ ಮಂಕಾದವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಉತ್ಸಾಹದ ಕ್ಷಣಿಕ ಕುಸಿತ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ನಿಶ್ಚಯದ ನಾಶವಲ್ಲ.

അപ്പോൾ ധീമാനായ ഹനുമാൻ ആകാശത്തിന്റെ മധ്യത്തിലെത്തിയ ചന്ദ്രനെ കണ്ടു. നിലാവിന്റെ മേലാപ്പ് വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തേക്കു വമിക്കുന്നതുപോലെ, ഗോശാലയിൽ മദിച്ച കാള ചുറ്റിനടക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ ആകാശത്തിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. അവൻ ലോകത്തിന്റെ പാപങ്ങളെയും താപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു, മഹാസമുദ്രത്തെ വേലയാൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു, സർവഭൂതങ്ങളെയും പ്രകാശംകൊണ്ടു വിരാജിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്ന ശീതാംശുവിനെ അവൻ കണ്ടു. ഭൂമിയിൽ മന്ദരപർവതത്തിലും, പ്രദോഷത്തിൽ സമുദ്രത്തിലും, ജലത്തിൽ താമരയിലും വസിക്കുന്ന ലക്ഷ്മി, അപ്പോൾ മനോഹരനായ ആ നിശാകരനിൽ സ്ഥിതിചെയ്തു ശോഭിച്ചു. വെള്ളിക്കൂട്ടിൽ അരയന്നവും, മന്ദരഗുഹയിൽ സിംഹവും, ഗർവിതനായ ആനപ്പുറത്തു കയറിയ വീരനും എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അങ്ങനെ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ വിളങ്ങി. മൂർച്ചയുള്ള കൊമ്പുകളുള്ള പൂഞ്ഞയുള്ള കാളയെപ്പോലെയും, ഉയർന്ന ശിഖരമുള്ള വെളുത്ത മഹാപർവതത്തെപ്പോലെയും, സ്വർണം കെട്ടിയ കൊമ്പുകളുള്ള ആനയെപ്പോലെയും പരിപൂർണമായ കൊമ്പുകളോടെ — കലകളോടെ — ചന്ദ്രൻ വിളങ്ങി. തണുത്ത ജലത്തിന്റെയും മഞ്ഞിന്റെയും പങ്കം — കളങ്കം — അവനു നീങ്ങി; സൂര്യപ്രകാശം ഗ്രഹിച്ചതിനാൽ ഇരുട്ടിന്റെ പങ്കവും നീങ്ങി; പ്രകാശലക്ഷ്മിയുടെ ആശ്രയമായതിനാൽ അവന്റെ കളങ്കംപോലും നിർമലമായി തോന്നി. ശിലാതലം പ്രാപിച്ച മൃഗേന്ദ്രനെപ്പോലെയും, മഹായുദ്ധം പ്രാപിച്ച ഗജേന്ദ്രനെപ്പോലെയും, രാജ്യം പ്രാപിച്ച നരേന്ദ്രനെപ്പോലെയും ചന്ദ്രൻ വിരാജിച്ചു. പ്രദോഷകാലവും സ്വർഗതുല്യമായിത്തീർന്നു — ചന്ദ്രോദയത്താൽ ഇരുട്ട് എന്ന ദോഷം നീങ്ങി; രാക്ഷസന്മാരുടെ മാംസഭക്ഷണം എന്ന ദോഷം വർധിച്ചു; രമണിമാരുടെ പ്രണയകലഹം എന്ന ചിത്തദോഷം ശമിച്ചു. ഇവിടെ കവി അഞ്ചാം സർഗം ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്നു; ‘ശൃംഗം’, ‘പങ്കം’, ‘ദോഷം’ എന്നീ അന്ത്യപദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്താൽ ചന്ദ്രവർണനയെ ശ്രവ്യസുന്ദരവുമാക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ അന്വേഷണത്തിന് ഈ പ്രകാശം ഉപകാരപ്രദമാണ്; അതിനാൽ ചന്ദ്രൻ അവന്റെ സഹായിയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ, രണ്ടാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും ചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചിരുന്നു; ഇവിടെ അവൻ ആകാശമധ്യത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാത്രി ഏറെ കടന്നിരിക്കുന്നു എന്ന കാലക്രമവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപമാനങ്ങളെല്ലാം ബലത്തിന്റെയും ശൗര്യത്തിന്റെയും പ്രതീകങ്ങളാണ് — കാള, സിംഹം, ആന, വീരൻ, നരേന്ദ്രൻ; അതിനാൽ ചന്ദ്രനും ഒരു വീരനെപ്പോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഉപമാനങ്ങൾ ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം അവസ്ഥയെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു: അവനും ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുനഗരത്തിൽ നിർഭയനായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ‘ഭുവി ഭാനുമന്തം’ എന്നാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം; ചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശം ഭൂമിയിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അതിന്റെ അർഥം എടുക്കാം. ക്ഷീരസാഗരമഥനത്തിൽ മന്ദരം കടകോലായിരുന്നു; അതിനാൽ അതിനു ലക്ഷ്മിയുമായുള്ള ബന്ധം പ്രസിദ്ധമാണ്; സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ലക്ഷ്മി ഉദ്ഭവിച്ചു; താമരയിൽ അവളുടെ വാസം — ഇങ്ങനെ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിലെയും ലക്ഷ്മി ചന്ദ്രനിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്നു എന്നാണ് കവിയുടെ കല്പന.

പ്രദോഷത്തിൽ വീണകളുടെ തന്ത്രീസ്വരങ്ങൾ കാതിനു സുഖം നൽകിക്കൊണ്ട് ഉയർന്നു; സദാചാരിണികളായ സ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോടൊപ്പം ഉറങ്ങി. എന്നാൽ അത്യദ്ഭുതവും രൗദ്രവുമായ സ്വഭാവമുള്ള നിശാചരന്മാർ വിഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. മദിച്ചവരാലും മത്തരായവരാലും നിറഞ്ഞതും, രഥങ്ങളാലും കുതിരകളാലും ഭദ്രാസനങ്ങളാലും തിങ്ങിയതും, വീരശ്രീയോടുകൂടിയതുമായ രാക്ഷസഗൃഹങ്ങൾ കപി കണ്ടു. അവിടെ രാക്ഷസന്മാർ അന്യോന്യം ഏറെ ആക്ഷേപിക്കുന്നു, തടിച്ച കൈകൾ വീശുന്നു, മദ്യലഹരിയിൽ പ്രലപിക്കുന്നു, പരസ്പരം കടുവാക്കുകളാൽ നിന്ദിക്കുന്നു. അവർ മാറിൽ അടിക്കുന്നു, കാന്തമാരുടെമേൽ ശരീരം ചായ്ക്കുന്നു, വിചിത്രരൂപങ്ങൾ രചിക്കുന്നു, ദൃഢമായ വില്ലുകൾ വലിക്കുന്നു. ചില കാന്തമാർ ചന്ദനം പൂശുന്നു, മറ്റു ചിലർ ഉറങ്ങുന്നു, സുന്ദരമുഖികൾ ചിരിക്കുന്നു, വേറെ ചിലർ ക്രുദ്ധരായി നെടുവീർപ്പിടുന്നു. മുഴങ്ങുന്ന മഹാഗജങ്ങളാലും, നന്നായി ആദരിക്കപ്പെട്ട സഭാസദരാലും, നെടുവീർപ്പിടുന്ന വീരന്മാരാലും ആ നഗരി ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളുള്ള തടാകംപോലെ ശോഭിച്ചു. ‘വിക്ഷിപന്തി’ (എറിയുന്നു, വീശുന്നു) എന്ന ഒരേ പദം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ ചാഞ്ചല്യം കാണിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം രാവണന്റെ രാജ്യത്തിലെ ഭോഗത്തിന്റെ അനിയന്ത്രിതമായ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ ധർമത്തിന്റെ സ്ഥാനം കുറവാണ്. ആദ്യം സദാചാരിണികളായ സ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്നു എന്നു പറഞ്ഞിട്ട്, അതിനുശേഷമാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ വിപരീതമായ ആചാരം വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ഈ വൈരുധ്യം കവി ബോധപൂർവം സ്ഥാപിച്ചതാണ്. ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം ഒരു തടസ്ഥസാക്ഷിയെപ്പോലെ കാണുന്നു; അവന്റെ ദൃഷ്ടി എല്ലായിടത്തും സീതയെ മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ കോലാഹലവും അവന്റെ കാര്യത്തിനു വിഘ്നമാകുന്നില്ല. മദ്യപരുടെ കലഹം, വീരന്മാരുടെ നെടുവീർപ്പ്, ആനകളുടെ നാദം — ഈ ധ്വനിസമൂഹം ലങ്കയുടെ രാത്രിയുടെ സജീവമായ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു.

ആ നഗരിയിൽ ഹനുമാൻ ബുദ്ധിപ്രധാനരും, മനോഹരനാമങ്ങളുള്ളവരും, ശ്രദ്ധാലുക്കളും, ലോകത്തിൽ പ്രധാനരും, പലവിധ രൂപമുള്ളവരുമായ യാതുധാനന്മാരെ കണ്ടു. സുരൂപരും, നാനാഗുണങ്ങളുള്ളവരും, തങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾക്കൊത്ത രൂപമുള്ളവരും, ശോഭിക്കുന്നവരുമായ അവരെ കണ്ട് അവൻ ആനന്ദിച്ചു; എന്നാൽ ചിലർ അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വിരൂപരുമായിരുന്നു. ‘ധാനാൻ’ എന്ന അന്ത്യാനുപ്രാസം ഇവിടെയും കാണാം. രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം മൂഢരല്ല, ചിലർ ബുദ്ധിമാന്മാരും ഗുണവാന്മാരുമാണ് എന്ന് ഹനുമാൻ നിഷ്പക്ഷമായി കാണുന്നു. ഇതിനാൽ ലങ്കയിലെ സമൂഹം വൈവിധ്യമുള്ളതാണ്, വെറും ഭീകരമല്ല എന്ന് അറിയാം.

പിന്നീട് അവിടെ ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്ത്രീകളെ ഹനുമാൻ കണ്ടു — അവർ ശ്രേഷ്ഠമായതിന് അർഹരും, നിർമലഭാവമുള്ളവരും, മഹാനുഭാവകളും, പ്രിയരിലും പാനത്തിലും മനസ്സുറപ്പിച്ചവരും, നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ സുസ്വഭാവികളും ദീപ്തിമതികളുമായിരുന്നു. ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്നവരും ലജ്ജയാൽ മറയ്ക്കപ്പെട്ടവരുമായ ചിലർ അർധരാത്രിയിൽ രമണന്മാരാൽ ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ട്, ആൺപക്ഷിയാൽ ആലിംഗനം ചെയ്യപ്പെട്ട പെൺപക്ഷിയെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നത് അവൻ കണ്ടു. മറ്റു ചിലർ മാളികത്തട്ടുകളിൽ പ്രിയരുടെ മടിയിൽ സുഖമായി ഇരിക്കുന്നവരും, ഭർതൃപരായണകളും, ധർമപരകളും, കാമാവിഷ്ടകളുമായിരുന്നു. ചിലർ മേലാടയില്ലാത്തവരും സ്വർണരേഖപോലുള്ള നിറമുള്ളവരും; ചിലർ ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളവർ; മറ്റു ചിലർ പ്രിയരെ പിരിഞ്ഞവരും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്ത നിറമുള്ളവരും സുന്ദരാംഗികളും. മനോഹരന്മാരായ പ്രിയരെ പ്രാപിച്ച് അതിപ്രീതകളും സുമനസ്സുകളും പരമസുന്ദരികളുമായ ആ രാമമാർ ഗൃഹങ്ങളിൽ ഹർഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നത് ഹരിപ്രവീരൻ കണ്ടു. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖങ്ങളും, നല്ല കൺപീലികളുള്ള വക്രദൃഷ്ടികളായ കണ്ണുകളും, മിന്നൽപ്പിണരുകൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന ആഭരണമാലകളും അവൻ കണ്ടു. ‘ഗൂഢാഃ’, ‘വിഷ്ടാഃ’, ‘വർണാഃ’, ‘രാമാഃ’, ‘മാലാഃ’ എന്നിങ്ങനെ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ഒരേ അന്ത്യപദം നാലു പാദങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഈ യമകച്ഛായ ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. ഹനുമാൻ ഈ സ്ത്രീകളെയെല്ലാം സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻവേണ്ടി മാത്രമാണ് നിരീക്ഷിക്കുന്നത്, കാമഭാവത്തോടെയല്ല — ഇതു പിന്നീട് അവൻതന്നെ പറയും. ഇവിടെ എല്ലായിടത്തും സ്ത്രീകൾ പ്രിയരോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നതു കാണുന്നു; അതിനാൽ സീതയുടെ വിയോഗം വൈരുധ്യത്താൽ കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. ‘കാന്തപ്രഹീണാഃ’ (പ്രിയനെ പിരിഞ്ഞവർ) എന്ന പദത്താൽ കവി വിരഹിണികളെയും കാണിക്കുന്നു; അവർ സീതയുടെ അവസ്ഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. യമകത്തിന്റെ ഈ വിന്യാസം ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ കവി അതീവ കൗശലത്തോടെ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ വർണന ഒരു ഗീതംപോലെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ധർമമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചവളും, പരമകുലീനയും, വിടർന്നുനിൽക്കുന്ന വള്ളിപോലെ നന്നായി വളർന്നവളും, മനസ്സുകൊണ്ടു ഉദാത്തയും, തന്വിയുമായ സീതയെ അവൻ അവിടെ കണ്ടില്ല. അവൾ സനാതനമായ ധർമവീഥിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവളും, രാമനെ മാത്രം നോക്കിയിരിക്കുന്നവളും, അവന്റെ പ്രേമത്താൽ നിറഞ്ഞവളും, ഭർത്താവിന്റെ തേജസ്വിയായ മനസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചവളും, മറ്റു സ്ത്രീകളിൽനിന്ന് എന്നും വിശിഷ്ടയുമാണ്. വിരഹതാപത്താൽ പീഡിതയും, കണ്ണീർധാര ഒഴുകുന്ന കഴുത്തുള്ളവളും, മുമ്പ് ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണഹാരം അണിഞ്ഞിരുന്ന കണ്ഠമുള്ളവളും, ഭംഗിയുള്ള കൺപീലികളുള്ളവളും, മധുരമായ കണ്ഠസ്വരമുള്ളവളും, വനത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന മയിലിനെപ്പോലെയുള്ളവളുമായിരുന്നു അവൾ. മേഘം മൂടി അവ്യക്തമായ ചന്ദ്രലേഖപോലെ, പൊടിപുരണ്ട് മങ്ങിയ സ്വർണരേഖപോലെ, അമ്പേറ്റ മുറിവുണങ്ങിയ പാടുപോലെ, കാറ്റിനാൽ ചിതറിയ മേഘരേഖപോലെ അവൾ മലിനയായിരിക്കും എന്ന് കവി ഉപമകളാൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മനുജേശ്വരനുമായ രാമന്റെ പത്നി സീതയെ കാണാതെ, ആ പ്ലവംഗമൻ ഏറെനേരം ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന്, പെട്ടെന്നുതന്നെ മന്ദനെപ്പോലെയായി. ഇവിടെ ആദ്യമായി സീതയുടെ രൂപം ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ കല്പിക്കപ്പെടുന്നു — താൻ കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അവളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ അവൻ രാമന്റെ വാക്കുകളിൽനിന്ന് അറിയുന്നു. അവന്റെ നിരാശ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വർധിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിലെ ഉപമകളെല്ലാം ഒരേ ഭാവം വഹിക്കുന്നു — സൗന്ദര്യമുണ്ട്, എന്നാൽ അതു മൂടപ്പെട്ടതും മലിനവും ക്ഷതമേറ്റതുമാണ്. ഇങ്ങനെ, അവളെ ഇതുവരെ കണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും, സീതയുടെ ദുഃഖിതാവസ്ഥ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘മന്ദ ഇവാചിരസ്യ’ (പെട്ടെന്നുതന്നെ മന്ദനെപ്പോലെ) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ക്ഷണികമായ ക്ഷയമാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, നിശ്ചയത്തിന്റെ നാശമല്ല.

Then the wise Hanumān saw the moon, risen now to the middle of the sky, pouring out again and again its canopy of moonlight and roaming the heavens like a rutting bull roaming a cattle-pen. Advancing with its cool rays, it destroyed the sins and the fevers of the world, swelled the great ocean into its tides and made every creature shine. The beauty that dwells on earth in Mount Mandara, at dusk in the ocean, and in the waters in the lotus, that same beauty now shone in the lovely moon. As a swan shines in a silver cage, a lion in a cave of Mandara, or a hero mounted on a proud elephant, so the moon shone set in the sky; like a humped bull with sharp horns, like the great white mountain with its lofty peaks, like an elephant whose tusks are bound with gold, it shone with its horns full. The mire of cold water and frost was gone from it, the mire of darkness destroyed by the grip of the great planet, and as the seat of radiant beauty even its mark seemed spotless. As a lion shines when it reaches a ledge of rock, an elephant when it reaches a great battle, a king when he wins a kingdom, so the moon shone. The evening itself became like heaven: its fault of darkness was destroyed by the rising moon, the rākṣasas' fault of flesh-eating grew strong, and the lovers' faults of mind — their quarrels — were stilled. The poet opens this sarga in longer metres and makes the description of the moon a pleasure to the ear, ending verse after verse on the same word — "horn", "mire", "fault". The moonlight helps Hanumān in his search, so the moon seems to be his ally. At the end of the second sarga the moon had risen; now it has reached mid-heaven, so the night has advanced. The images — bull, lion, elephant, hero, king — are all emblems of strength and valour, so that the moon too is pictured as a hero, and they mirror Hanumān's own state as he moves fearless and alone through the enemy's city. Mandara was the churning-rod when the ocean of milk was churned, and so is linked with Lakṣmī, the goddess of beauty; she rose from the ocean and dwells in the lotus; so the beauty of all three places, the poet imagines, comes together in the moon.

At that hour of evening the sweet notes of the vīṇā had begun, pleasing to the ear; virtuous women were asleep beside their husbands; and the night-rovers, wondrous and savage in their ways, had set out to amuse themselves. The monkey saw the rākṣasas' households crowded with the drunk and the heedless, thronged with chariots, horses and fine seats, and full of martial splendour. The rākṣasas taunted one another hard, flung their brawny arms about, babbled drunkenly and abused each other in their cups. They beat their chests, threw their limbs over their beloveds, painted bright designs and drew their stout bows. Some women were anointing themselves with sandal, others were asleep again, fair-faced women were laughing, and others sighed in anger. With great elephants trumpeting, honoured courtiers and heroes sighing, the city looked like a lake full of hissing snakes. The poet uses the same verb, "flinging", again and again, to show the restlessness of the rākṣasas. All this reveals the unbridled pleasure of Rāvaṇa's kingdom, where dharma has little place. First he tells us that virtuous women sleep beside their husbands, and then describes the rākṣasas' contrary behaviour — a contrast deliberately drawn. Hanumān watches it all like an impartial witness; his eyes are searching everywhere for Sītā alone, so even the uproar does not hinder him. The brawling of drunkards, the heavy breath of warriors and the trumpeting of elephants together make a living picture of a night in Laṅkā.

In that city Hanumān saw yātudhānas of many kinds — outstanding in intellect, fair of speech, full of faith, leaders in the world, bearing handsome names. He was glad to see them handsome, rich in varied virtues, true to their own natures and radiant, though some he saw were ill-favoured. The poet here again plays on rhyming endings. Not all the rākṣasas are fools; some are wise and virtuous, and Hanumān sees this fairly. So we learn that Laṅkā's society is varied and not simply terrible.

Then he saw the rākṣasas' women: worthy of the best of men, pure-hearted and dignified, devoted to their lovers and to drink, gracious and bright as stars. He saw some blazing with beauty yet veiled in modesty, clasped by their lovers at midnight, held close as one bird holds another. Others sat happily in their lovers' laps on the terraces of the mansions, devoted to their husbands, intent on dharma and overcome by love. Some, unveiled, had the colour of streaks of gold; some the colour of refined gold; and others, parted from their lovers, were pale as the moon, with lovely limbs. The best of monkeys saw these fair women in their houses, happy and supremely lovely, glad at heart at having won lovers dear to their hearts. He saw faces bright as the moon, curving eyes with lovely lashes, and strings of ornaments shining like flashes of lightning. In these verses the same word is repeated at the end of each quarter, a play of sound that is a mark of this sarga, and the poet handles it so skilfully in the long metres that the description sounds like a song. Hanumān looks at all these women only to search for Sītā, not with desire, as he himself will say later. Everywhere women are seen with their lovers, which throws Sītā's separation into sharper relief; and in the women parted from their lovers the poet shows us those whose plight recalls hers.

But nowhere there did he see Sītā. She was born of the highest lineage, into a royal house that stands on the path of righteousness; slender, like a creeper in full flower, fair-born and noble in mind. She was set firmly on the eternal path of dharma, her eyes on Rāma alone, filled with love for him, lodged in her husband's glorious heart and ever above all other women. Tormented by the fever of separation, her throat choked with streaming tears — that throat that once wore the finest necklace — with her lovely lashes and her sweet voice, she was like a peahen dancing in the forest. She must now be dimmed, the poet suggests, like a crescent moon barely seen behind cloud, like a streak of gold smeared with dust, like the scar of a healing arrow-wound, like a streak of cloud torn by the wind. Not seeing Sītā, the wife of Rāma, lord of men and best of speakers, the monkey was struck with grief for a long while and suddenly lost heart. For the first time Sītā's form is pictured in Hanumān's mind: he has never seen her, but he knows her marks from Rāma's words. All the images carry one feeling — beauty is there, but veiled, soiled, wounded — and so the poet sets Sītā's sorrowful state in the reader's mind before she has even been found. His dismay will deepen in the sargas that follow; but this losing heart is only a passing dip in his spirits, not the end of his resolve.