कपिसत्तमः महातेजाः हनुमान् श्रेष्ठां कामरूपिणीं लङ्कां नाम पुरीदेवतां विक्रमेण निर्जित्य आत्मनः मार्गं निर्विघ्नं कृतवान्। महावीर्यः सः द्वारेण न प्रविष्टः, अपितु प्राकारम् एव लङ्घयित्वा अवपुप्लुवे, निशि च महासत्त्वः कपिकुञ्जरः लङ्कां विवेश। कपिराजस्य सुग्रीवस्य हितं कुर्वन् सः नगरीं प्रविश्य शत्रूणां मूर्ध्नि इव सव्यं वामं पादं निदधौ। सत्त्वसम्पन्नः मारुतात्मजः रात्रौ प्रविष्टः सन् मुक्तपुष्पैः विराजितं महापथं राजमार्गम् आश्रितवान्। द्वारेण प्रवेशः अतिथेः मित्रस्य वा धर्मः; शत्रोः पुरीं तु अद्वारेण प्रविशेत् इति नीतिः अत्र अनुसृता, यया द्वाररक्षकाणां दृष्टिः अपि परिह्रियते। वामपादेन प्रवेशः शत्रुपुरे अशुभसूचकः, शत्रूणां विनाशस्य पूर्वलक्षणम् इति भावः। ‘शत्रूणां मूर्धनि’ इति वाक्यं लाक्षणिकम् — सः तेषां शिरसि पादं स्थापितवान् इव, तेषां गर्वं मर्दितवान् इव। एतेन हनुमतः आत्मविश्वासः अपि सूच्यते — एकाकी अपि सः लङ्कां जेतुं समर्थः इव प्रविशति। रात्रिः प्रवेशस्य कालः इति पूर्वसर्गे स्वयम् एव निश्चितम् आसीत्; अधुना तत् निश्चयं सः कार्ये परिणमयति।

ततः कपिः तां रम्यां लङ्कापुरीम् अभिययौ। सा पुरी हसितानाम् उत्कृष्टैः निनदैः, तूर्याणां घोषैः च पुरस्कृता आसीत्। वज्राङ्कुशसदृशैः चिह्नैः अलंकृतैः, वज्रमयैः गवाक्षजालैः विभूषितैः मेघसदृशैः शुक्लैः गृहैः सा रम्या पुरी मेघैः द्यौः इव बभासे। तदा लङ्का रक्षोगणानां शुभैः गृहैः प्रजज्वाल इव — तानि गृहाणि सिताभ्रसदृशानि, चित्राणि, पद्माकाराणि स्वस्तिकाकाराणि च आसन्। वर्धमानसंज्ञकैः गृहैः अपि सा सर्वतः सुविभूषिता आसीत्। विचित्रपुष्पमालाभिः आभरणैः इव अलंकृतां तां पुरीं कपिराजहितंकरः श्रीमान् हनुमान् राघवस्य अर्थे चरन् ददर्श, दृष्ट्वा च ननन्द। भवनात् भवनं गच्छन् सः कपिकुञ्जरः विविधाकृतिरूपाणि भवनानि ततः ततः अपश्यत्। अत्र मुद्रणे पादटिप्पणी अस्ति, या वराहमिहिरस्य संहितां उद्धृत्य गृहाणां संस्थानभेदान् — सर्वतोभद्रं, नन्द्यावर्तं, वर्धमानं, स्वस्तिकं च — लक्षणैः सह विवृणोति। तया ज्ञायते यत् ‘पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः’, ‘वर्धमानगृहैः’ इति पदानि वास्तुशास्त्रस्य पारिभाषिकाणि। हनुमान् एतानि दृष्ट्वा ननन्द — शत्रोः पुरी अपि सुन्दरी इति सः निष्पक्षं स्वीकरोति। किन्तु ‘राघवार्थे चरन्’ इति पदेन तस्य आनन्दः अपि कार्याधीनः इति सूचितम्। नवमे श्लोके ‘ददर्श’ इति क्रियापदं द्विः आगतम् — प्रथमं पुरीं, ततः भवनानि — एवं दर्शनस्य क्रमः स्फुटः।

सः हृदये कण्ठे मूर्ध्नि च इति त्रिषु स्थानेषु उत्पन्नैः मन्द्रमध्यतारस्वरैः भूषितं रुचिरं गीतं शुश्राव। स्वर्गे अप्सरसाम् इव मदनविद्धानां स्त्रीणां काञ्चीनिनदं नूपुराणां निःस्वनं च सः अशृणोत्। महात्मनां राक्षसानां भवनेषु सोपानेषु आरोहन्तीनां स्त्रीणां काञ्चीमञ्जीरध्वनिं, पुरुषाणाम् आस्फोटितनिनादान् क्ष्वेडितानि च ततः ततः सः श्रुतवान्। रक्षोगृहेषु मन्त्रान् जपतां राक्षसानां ध्वनिं सः शुश्राव, स्वाध्यायनिरतान् यातुधानान् अपि ददर्श। रावणस्य स्तवेन युक्तान् गर्जतः राक्षसान्, राजमार्गम् आवृत्य स्थितं महत् रक्षोगणं च सः अपश्यत्। अत्र ध्वनीनां क्रमः द्रष्टव्यः — सङ्गीतं, भूषणध्वनिः, वीराणां गर्जनं, वेदमन्त्रजपः, स्वाध्यायः, राजस्तुतिः च। लङ्का केवलं भोगस्थानं न; तत्र वेदाध्ययनं जपः च अपि प्रवर्तते। एतेन रावणस्य राज्यस्य द्वैधं स्वरूपं सूच्यते — विद्या तपः च सन्ति, किन्तु अधर्मेण सह मिश्रितानि। ‘त्रिस्थानस्वरभूषितम्’ इति पदेन गानस्य शास्त्रीयता, गायकानां कौशलं च दर्शितम्। हनुमान् स्वयं व्याकरणवित् संगीतज्ञः च इति परम्परा; अतः सः एतान् ध्वनीन् सूक्ष्मतया विवेक्तुं समर्थः। अस्य खण्डस्य ‘शुश्राव’ इति क्रियापदं त्रिवारम् आगतम् — हनुमान् अधुना नेत्राभ्यां न, कर्णाभ्याम् अपि अन्विष्यति। रावणस्तुतिः राजमार्गे एव गीयते, येन राक्षसानां स्वामिनि भक्तिः सूचिता।

मध्यमे गुल्मे — नगरस्य मध्यभागस्थे रक्षकस्थाने — सः रावणस्य बहून् चरान् ददर्श। तेषु केचित् दीक्षिताः, केचित् जटिलाः, केचित् मुण्डिताः, केचित् गोचर्मधारिणः, केचित् दिगम्बराः आसन्। केचित् दर्भमुष्टिम् एव प्रहरणं, केचित् अग्निकुण्डम् एव आयुधं, अन्ये कूटमुद्गरपाणयः, अपरे दण्डायुधधराः च आसन्। केचित् एकाक्षाः, केचित् अनेकवर्णाः, लम्बोदराः, लम्बपयोधराः, करालाः, भुग्नवक्त्राः, विकटाः, वामनाः च। धन्विनः, खड्गिनः, शतघ्नीमुसलायुधाः, उत्तमपरिघहस्ताः, विचित्रकवचोज्ज्वलाः च केचित्। केचित् न अतिस्थूलाः न अतिकृशाः, न अतिदीर्घाः न अतिह्रस्वाः, न अतिगौराः न अतिकृष्णाः, न अतिकुब्जाः न वामनाः — मध्यमरूपाः। विरूपाः, बहुरूपाः, सुरूपाः, सुवर्चसः, ध्वजिनः, पताकिनः, विविधायुधाः च ते आसन्। शक्तिवृक्षायुधाः, पट्टिशाशनिधारिणः, क्षेपणीपाशहस्ताः च तान् महाकपिः ददर्श। स्रग्विणः, चन्दनेन अनुलिप्ताः, वराभरणभूषिताः, नानावेषधारिणः, यथेच्छं चरन्तः बहवः तत्र आसन्। तीक्ष्णशूलधराः, वज्रिणः, महाबलाः च ते; एवं शतसहस्रम् अव्यग्रं मध्यमम् आरक्षं कपिः अपश्यत्। दीक्षितजटिलमुण्डादिरूपैः चराः तपस्विनां वेषं धृत्वा अपि गूढं चरन्ति — एषः रावणस्य गुप्तचरव्यवस्थायाः सूक्ष्मः परिचयः। दर्भमुष्टिः, अग्निकुण्डं च आयुधत्वेन इति विचित्रं वर्णनम् — तापसवेषिणः अपि आभिचारिककर्मभिः प्रहरन्ति इति भावः। एकोनविंशे श्लोके ‘न अति’ इति निषेधस्य अष्टवारम् आवृत्तिः मध्यमरूपाणां सामान्यपुरुषाणाम् अपि उपस्थितिं दर्शयति। एवं कविः समग्रं समाजं चित्रयति — विरूपान् सुरूपान् च, तापसवेषिणः योद्धॄन् च। हनुमान् एतान् सर्वान् अतिक्रम्य गच्छति, कोऽपि तं न लक्षयति — तस्य लघुरूपस्य रात्रेः च प्रभावः एषः। ‘मध्यमे गुल्मे’ इति पदस्य अर्थः हिन्द्यनुवादे नगरस्य मध्यभागे इति; अतः एतत् नगरस्य केन्द्रीयं रक्षकस्थानम्। चराणां वेषवैविध्यं कवेः सूक्ष्मदृष्टिं दर्शयति — राजनीतौ गुप्तचराः तापसवणिग्भिक्षुवेषैः सञ्चरन्ति इति कौटिलीयेऽपि उक्तम्। एवं रावणः केवलं बलेन न, बुद्ध्या अपि राज्यं रक्षति। ‘शतसाहस्रम्’ इति संख्या अतिशयोक्त्या अपि बलस्य महत्त्वं सूचयति। हनुमतः दृष्टौ एतत् सर्वं पर्यवेक्षणं भविष्यति, यत् सः अनन्तरं रामाय निवेदयिष्यति।

रक्षोऽधिपतिना रावणेन निर्दिष्टं तत् आरक्षसैन्यं अन्तःपुरस्य अग्रतः स्थितम् इति सः ददर्श। ततः महाहाटकतोरणं, राक्षसेन्द्रस्य विख्यातं, त्रिकूटाद्रेः मूर्ध्नि प्रतिष्ठितं, श्वेतपद्मैः अलंकृताभिः परिखाभिः समावृतं, अत्यन्तं प्राकारैः आवृतं, त्रिविष्टपसदृशं दिव्यं, दिव्यनादैः विनादितं रावणगृहं महाकपिः ददर्श। तत् अश्वानां ह्रेषितैः संघुष्टं, भूषणानां ध्वनिभिः नादितं, रथैः यानैः विमानैः हयैः गजैः च शुभम् आसीत्। चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयसदृशैः भूषितैः वारणैः, मत्तैः मृगपक्षिभिः च तस्य द्वारं रुचिरम् आसीत्। सुमहावीर्यैः सहस्रशः यातुधानैः रक्षितं राक्षसाधिपतेः तत् गुप्तं गृहं कपिः प्राविशत्। हेमजाम्बूनदमयेन चक्रवालेन प्राकारेण परिवृतं, महार्हैः मुक्तामणिभिः भूषितान्तं, परार्ध्यैः कालागुरुचन्दनैः अर्चितं तत् रावणस्य अन्तःपुरं सः आविवेश। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘गुप्तम्’ इति पदं रक्षणस्य दृढतां सूचयति, तथापि हनुमान् अविघ्नं प्रविशति — एषः तस्य बुद्धेः कौशलस्य च परिणामः। ‘त्रिविष्टपनिभम्’ इति उपमया रावणेन स्वर्गस्य एव अनुकृतिः कृता इति सूच्यते। अग्रिमे सर्गे चन्द्रोदयस्य वर्णनेन सह तस्य अन्तःपुरे अन्वेषणं विस्तरेण वर्ण्यते; अत्र केवलं प्रवेशः। चतुर्दन्ताः गजाः ऐरावतसदृशाः, येन रावणस्य इन्द्रतुल्यं वैभवं पुनः स्मार्यते। रावणगृहं पर्वतस्य शिखरे स्थितम्, परिखाभिः प्राकारैः च द्विगुणं रक्षितम्, सहस्रैः यातुधानैः अपि गुप्तम् — एवं त्रिविधं रक्षणम्। एतत् सर्वम् अतिक्रम्य हनुमतः प्रवेशः तस्य अद्भुतं सामर्थ्यं दर्शयति। अत्र ‘आविवेश’ इति क्रियापदं द्विः — एकोनत्रिंशे त्रिंशे च श्लोके — आवर्तते, येन प्रवेशस्य निश्चयः दृढीकृतः।

కపిసత్తముడూ మహాతేజస్వీ అయిన హనుమంతుడు కామరూపిణి అయిన శ్రేష్ఠమైన లంక అనే నగరదేవతను పరాక్రమంతో జయించి తన దారిని నిర్విఘ్నం చేసుకున్నాడు. మహాపరాక్రమశాలి అయిన అతడు ద్వారం గుండా ప్రవేశించలేదు, ప్రాకారాన్నే దాటి లోపలికి దూకాడు; రాత్రివేళ మహాసత్త్వుడైన ఆ కపికుంజరుడు లంకలో ప్రవేశించాడు. కపిరాజు సుగ్రీవునికి హితం చేస్తూ అతడు నగరంలో ప్రవేశించి, శత్రువుల తలమీద మోపినట్లు ఎడమపాదాన్ని మోపాడు. సత్త్వసంపన్నుడైన మారుతాత్మజుడు రాత్రివేళ ప్రవేశించి, రాలిన పూలతో శోభిస్తున్న మహాపథాన్ని — రాజమార్గాన్ని — ఆశ్రయించాడు. ద్వారం గుండా ప్రవేశించడం అతిథికీ మిత్రునికీ తగిన ధర్మం; శత్రువు నగరంలోకి మాత్రం ద్వారం గుండా కాక ప్రవేశించాలనే నీతి ఇక్కడ అనుసరించబడింది, దానితో ద్వారపాలకుల దృష్టి కూడా తప్పించబడుతుంది. ఎడమపాదంతో ప్రవేశించడం శత్రునగరానికి అశుభసూచకం, శత్రువుల వినాశానికి పూర్వలక్షణం అని భావం. ‘శత్రూణాం మూర్ధని’ (శత్రువుల తలమీద) అనే వాక్యం లాక్షణికమైనది — అతడు వారి తలలపై పాదం మోపినట్లు, వారి గర్వాన్ని అణచివేసినట్లు. దీనితో హనుమంతుని ఆత్మవిశ్వాసం కూడా సూచించబడింది — ఒంటరిగా ఉన్నా లంకను జయించగలవానిలా అతడు ప్రవేశిస్తాడు. రాత్రి ప్రవేశానికి తగిన కాలమని పూర్వసర్గలో అతడే నిశ్చయించుకున్నాడు; ఇప్పుడు ఆ నిశ్చయాన్ని అతడు కార్యరూపంలో పెడుతున్నాడు.

అప్పుడు కపి ఆ రమ్యమైన లంకానగరం వైపు సాగాడు. ఆ నగరం నవ్వుల ఉత్కృష్టమైన ధ్వనులతోనూ వాద్యాల ఘోషలతోనూ నిండి ఉంది. వజ్రం, అంకుశం వంటి చిహ్నాలతో అలంకరించబడిన, వజ్రమయమైన కిటికీజాలాలతో భూషితమైన, మేఘాల వంటి తెల్లని గృహాలతో ఆ రమ్యమైన నగరం మేఘాలతో ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. అప్పుడు లంక రాక్షసగణాల శుభమైన గృహాలతో మండుతున్నట్లుంది — ఆ గృహాలు తెల్లని మేఘాల వంటివి, చిత్రమైనవి, పద్మాకారంలోనూ స్వస్తికాకారంలోనూ ఉన్నాయి. వర్ధమానం అనే పేరు గల గృహాలతో కూడా అది అంతటా చక్కగా అలంకరించబడింది. చిత్రవిచిత్రమైన పూలమాలలతో ఆభరణాలతో వలె అలంకరించబడిన ఆ నగరాన్ని, కపిరాజు సుగ్రీవునికి హితం చేసే శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు రాఘవుని కార్యం కోసం సంచరిస్తూ చూశాడు, చూసి ఆనందించాడు. భవనం నుండి భవనానికి వెళ్తూ ఆ కపికుంజరుడు అక్కడక్కడా వివిధ ఆకృతుల, రూపాల భవనాలను చూశాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో ఒక పాదసూచిక ఉంది; అది వరాహమిహిరుని సంహితను ఉదహరిస్తూ గృహాల నిర్మాణభేదాలను — సర్వతోభద్రం, నంద్యావర్తం, వర్ధమానం, స్వస్తికం — లక్షణాలతో వివరిస్తుంది. దానివల్ల ‘పద్మస్వస్తికసంస్థితైః’, ‘వర్ధమానగృహైః’ అనే పదాలు వాస్తుశాస్త్రపు పారిభాషిక పదాలని తెలుస్తుంది. హనుమంతుడు వీటిని చూసి ఆనందించాడు — శత్రువు నగరం కూడా సుందరమైనదే అని అతడు నిష్పక్షపాతంగా అంగీకరిస్తాడు. కానీ ‘రాఘవార్థే చరన్’ (రాఘవుని కార్యం కోసం సంచరిస్తూ) అనే పదంతో అతని ఆనందం కూడా కార్యానికి లోబడినదే అని సూచించబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు వచ్చింది — మొదట నగరాన్ని, తరువాత భవనాలను — ఈ విధంగా దర్శనక్రమం స్పష్టమవుతుంది.

హృదయం, కంఠం, శిరస్సు అనే మూడు స్థానాలలో పుట్టిన మంద్ర, మధ్య, తార స్వరాలతో అలంకరించబడిన మనోహరమైన గీతాన్ని అతడు విన్నాడు. స్వర్గంలోని అప్సరసల వంటి, మన్మథబాణాలకు గురైన స్త్రీల ఒడ్డాణాల సవ్వడినీ, అందెల రవాన్నీ అతడు విన్నాడు. మహాత్ములైన రాక్షసుల భవనాలలో మెట్లు ఎక్కుతున్న స్త్రీల ఒడ్డాణపు, అందెల ధ్వనినీ, పురుషులు భుజాలు చరచుకునే ధ్వనులనూ, సింహనాదాలనూ అక్కడక్కడా అతడు విన్నాడు. రాక్షసగృహాలలో మంత్రాలు జపిస్తున్న రాక్షసుల ధ్వనిని అతడు విన్నాడు; స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులైన యాతుధానులను కూడా చూశాడు. రావణుని స్తుతిస్తూ గర్జిస్తున్న రాక్షసులనూ, రాజమార్గాన్ని ఆక్రమించి నిలిచిన పెద్ద రాక్షససమూహాన్నీ అతడు చూశాడు. ఇక్కడ ధ్వనుల క్రమం గమనించదగినది — సంగీతం, ఆభరణధ్వని, వీరుల గర్జన, వేదమంత్ర జపం, స్వాధ్యాయం, రాజస్తుతి. లంక కేవలం భోగస్థానం కాదు; అక్కడ వేదాధ్యయనమూ జపమూ కూడా జరుగుతున్నాయి. దీనితో రావణ రాజ్యపు ద్వంద్వ స్వరూపం సూచించబడింది — విద్యా తపస్సూ ఉన్నాయి, కానీ అవి అధర్మంతో కలిసిపోయాయి. ‘త్రిస్థానస్వరభూషితమ్’ (మూడు స్థానాల స్వరాలతో అలంకరించబడినది) అనే పదంతో గానపు శాస్త్రీయతా గాయకుల కౌశలమూ చూపించబడ్డాయి. హనుమంతుడు స్వయంగా వ్యాకరణవేత్త, సంగీతజ్ఞుడు అని సంప్రదాయం; కాబట్టి ఈ ధ్వనులను అతడు సూక్ష్మంగా వివేచించగలడు. ఈ ఖండంలో ‘శుశ్రావ’ (విన్నాడు) అనే క్రియాపదం మూడుసార్లు వచ్చింది — హనుమంతుడు ఇప్పుడు కళ్ళతోనే కాదు, చెవులతో కూడా అన్వేషిస్తున్నాడు. రావణస్తుతి రాజమార్గంలోనే గానం చేయబడుతోంది, దానితో రాక్షసులకు తమ స్వామిపై ఉన్న భక్తి సూచించబడింది.

మధ్యమ గుల్మంలో — నగరమధ్యంలోని రక్షకస్థానంలో — అతడు రావణుని అనేకమంది గూఢచారులను చూశాడు. వారిలో కొందరు దీక్ష పొందినవారు, కొందరు జటాధారులు, కొందరు తల గొరిగించుకున్నవారు, కొందరు గోచర్మం ధరించినవారు, కొందరు దిగంబరులు. కొందరికి దర్భల పిడికిలే ఆయుధం, కొందరికి అగ్నికుండమే ఆయుధం; మరికొందరు కూటములూ ముద్గరాలూ చేతబట్టినవారు, ఇంకొందరు దండాయుధధారులు. కొందరు ఒంటికంటివారు, కొందరు అనేక వర్ణాలవారు, లంబోదరులు, వేలాడే స్తనాలు గలవారు, భయంకరులు, వంకర ముఖాలవారు, వికటాకారులు, మరుగుజ్జులు. కొందరు ధనుర్ధారులు, ఖడ్గధారులు, శతఘ్నులూ ముసలాలూ ఆయుధాలుగా గలవారు, శ్రేష్ఠమైన పరిఘలు చేతబట్టినవారు, చిత్రమైన కవచాలతో ప్రకాశించేవారు. కొందరు మరీ లావూ కాదు మరీ సన్నమూ కాదు, మరీ పొడవూ కాదు మరీ పొట్టీ కాదు, మరీ తెలుపూ కాదు మరీ నలుపూ కాదు, మరీ గూనివారూ కాదు మరుగుజ్జులూ కాదు — మధ్యమరూపులు. వారు విరూపులు, బహురూపులు, సురూపులు, మంచి తేజస్సు గలవారు, ధ్వజాలూ పతాకలూ ధరించినవారు, వివిధ ఆయుధాలు గలవారు. శక్తులూ వృక్షాలూ ఆయుధాలుగా గలవారినీ, పట్టిసాలూ అశనులూ ధరించినవారినీ, క్షేపణులూ పాశాలూ చేతబట్టినవారినీ ఆ మహాకపి చూశాడు. మాలలు ధరించి, చందనం పూసుకొని, శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని, నానావేషాలు ధరించి, ఇష్టానుసారం తిరుగుతున్నవారు అక్కడ అనేకులున్నారు. వారు పదునైన శూలాలు ధరించినవారు, వజ్రాయుధాలు గలవారు, మహాబలులు; ఈ విధంగా లక్షమంది ఉన్న, ఏమరుపాటు లేని మధ్యమ రక్షకదళాన్ని కపి చూశాడు. దీక్షితులు, జటాధారులు, ముండితులు మొదలైన రూపాలలో గూఢచారులు తపస్వుల వేషం ధరించి కూడా రహస్యంగా సంచరిస్తారు — ఇది రావణుని గూఢచార వ్యవస్థకు సూక్ష్మమైన పరిచయం. దర్భల పిడికిలీ అగ్నికుండమూ ఆయుధాలు అనేది విచిత్రమైన వర్ణన — తాపసవేషధారులు కూడా ఆభిచారిక కర్మలతో దాడి చేస్తారని భావం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మరీ … కాదు’ అనే నిషేధం ఎనిమిదిసార్లు ఆవృత్తమై మధ్యమరూపులైన సామాన్య పురుషుల ఉనికిని కూడా చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా కవి సమాజమంతటినీ చిత్రిస్తాడు — విరూపులనూ సురూపులనూ, తాపసవేషధారులనూ యోధులనూ. హనుమంతుడు వీరందరినీ దాటుకుంటూ వెళ్తాడు, ఎవరూ అతనిని గమనించరు — ఇది అతని చిన్నరూపపు, రాత్రి యొక్క ప్రభావం. ‘మధ్యమే గుల్మే’ అనే పదానికి హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘నగరపు మధ్యభాగంలో’ అని అర్థం; కాబట్టి ఇది నగరపు కేంద్ర రక్షకస్థానం. గూఢచారుల వేషవైవిధ్యం కవి సూక్ష్మదృష్టిని చూపిస్తుంది — రాజనీతిలో గూఢచారులు తాపస, వర్తక, భిక్షువేషాలలో సంచరిస్తారని కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రంలో కూడా చెప్పబడింది. ఈ విధంగా రావణుడు కేవలం బలంతోనే కాదు, బుద్ధితో కూడా రాజ్యాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ‘శతసాహస్రమ్’ (లక్ష) అనే సంఖ్య అతిశయోక్తి అయినా బలపు మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుని దృష్టిలో ఇదంతా ఒక పర్యవేక్షణ అవుతుంది, దానిని అతడు తరువాత రామునికి నివేదిస్తాడు.

రాక్షసాధిపతి రావణుడు నియమించిన ఆ రక్షకసైన్యం అంతఃపురం ఎదుట నిలిచి ఉండటం అతడు చూశాడు. అప్పుడు మేలిమి బంగారు తోరణాలు గల, రాక్షసేంద్రునిదిగా ప్రసిద్ధమైన, త్రికూటపర్వత శిఖరంపై నెలకొన్న, తెల్లని పద్మాలతో అలంకరించబడిన అగడ్తలతో చుట్టబడిన, మిక్కిలి ప్రాకారాలతో ఆవరించబడిన, స్వర్గం వంటి దివ్యమైన, దివ్యనాదాలతో ప్రతిధ్వనిస్తున్న రావణగృహాన్ని ఆ మహాకపి చూశాడు. అది గుర్రాల సకిలింపులతో మారుమోగుతూ, ఆభరణాల ధ్వనులతో నిండి, రథాలతోనూ యానాలతోనూ విమానాలతోనూ గుర్రాలతోనూ ఏనుగులతోనూ శుభంగా ఉంది. తెల్లని మేఘరాశుల వంటి, అలంకరించబడిన నాలుగు దంతాల ఏనుగులతోనూ, మదించిన మృగపక్షులతోనూ దాని ద్వారం మనోహరంగా ఉంది. మిక్కిలి మహాపరాక్రమవంతులైన వేలాది యాతుధానులు కాపాడుతున్న రాక్షసాధిపతి యొక్క ఆ సురక్షితమైన గృహంలోకి కపి ప్రవేశించాడు. బంగారు, జాంబూనదమయమైన వలయాకార ప్రాకారంతో చుట్టబడిన, విలువైన ముత్యాలతోనూ మణులతోనూ అలంకరించబడిన లోపలి భాగాలు గల, శ్రేష్ఠమైన కాలాగరు చందనాలతో అర్చించబడిన ఆ రావణుని అంతఃపురంలోకి అతడు ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గసమాప్తి సూచించబడింది. ‘గుప్తమ్’ (సురక్షితమైనది) అనే పదం రక్షణ దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది, అయినా హనుమంతుడు నిర్విఘ్నంగా ప్రవేశిస్తాడు — ఇది అతని బుద్ధికౌశలపు పరిణామం. ‘త్రివిష్టపనిభమ్’ (స్వర్గం వంటిది) అనే ఉపమతో రావణుడు స్వర్గాన్నే అనుకరించాడని సూచించబడింది. తరువాతి సర్గలో చంద్రోదయ వర్ణనతో పాటు అంతఃపురంలో అతని అన్వేషణ విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది; ఇక్కడ కేవలం ప్రవేశం. నాలుగు దంతాల ఏనుగులు ఐరావతం వంటివి, దానితో రావణుని ఇంద్రతుల్యమైన వైభవం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. రావణగృహం పర్వతశిఖరం మీద ఉంది, అగడ్తలతోనూ ప్రాకారాలతోనూ రెట్టింపుగా రక్షించబడింది, వేలాది యాతుధానులతో కూడా కాపాడబడుతోంది — ఈ విధంగా మూడు విధాల రక్షణ. ఇదంతా దాటి హనుమంతుడు ప్రవేశించడం అతని అద్భుత సామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఆవివేశ’ (ప్రవేశించాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు — ఇరవై తొమ్మిది, ముప్పై శ్లోకాలలో — ఆవృత్తమై ప్రవేశ నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తుంది.

வானரர்களில் உத்தமனும் பேரொளி உடையவனுமான அனுமன், விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல, இலங்கை என்ற சிறந்த நகர தேவதையைத் தன் வீரத்தால் வென்று, தன் வழியைத் தடையற்றதாக்கினான். பெருவீரமுடைய அவன் வாயில் வழியாக நுழையவில்லை; மதிலையே தாண்டிக் கீழே குதித்தான்; இரவில் பெருவலிமை உடைய அந்த வானர யானை இலங்கைக்குள் நுழைந்தான். வானர அரசன் சுக்ரீவனுக்கு நன்மை செய்தவாறு, அவன் நகருக்குள் நுழைந்து, பகைவர்களின் தலைமேல் வைப்பதுபோலத் தன் இடக்காலை வைத்தான். மனவலிமை நிறைந்த வாயுமைந்தன் இரவில் நுழைந்து, உதிர்ந்த பூக்களால் விளங்கும் பெருவீதியான ராஜவீதியைச் சார்ந்தான். வாயில் வழியாக நுழைவது விருந்தினனுக்கோ நண்பனுக்கோ உரிய முறை; பகைவனின் நகருக்குள்ளோ வாயிலல்லாத வழியால் நுழைய வேண்டும் என்ற நீதி இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது; அதனால் வாயில் காவலர்களின் பார்வையும் தவிர்க்கப்படுகிறது. இடக்காலால் நுழைவது பகைவன் நகரில் தீமையைச் சுட்டுவது, பகைவர்களின் அழிவுக்கு முன்னறிகுறி என்பது கருத்து. ‘ஶத்ரூணாம் மூர்தனி’ (பகைவர்களின் தலைமேல்) என்ற வாக்கியம் இலக்கணைப் பொருளுடையது — அவன் அவர்களுடைய தலையில் கால் வைத்ததுபோல, அவர்களுடைய செருக்கை மிதித்ததுபோல. இதனால் அனுமனின் தன்னம்பிக்கையும் சுட்டப்படுகிறது — தனியனாக இருந்தும் இலங்கையை வெல்லவல்லவன்போல அவன் நுழைகிறான். இரவே நுழைவதற்கான நேரம் என்று முந்தைய சர்க்கத்தில் அவனே தீர்மானித்திருந்தான்; இப்போது அந்தத் தீர்மானத்தைச் செயலாக்குகிறான்.

பிறகு அந்த வானரன் அழகிய இலங்கை நகரை நோக்கிச் சென்றான். அந்த நகரம் சிரிப்பொலிகளின் உரத்த முழக்கங்களாலும் இசைக்கருவிகளின் ஓசைகளாலும் நிறைந்திருந்தது. வஜ்ரம், அங்குசம் போன்ற குறிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட, வைரச் சாளரங்களால் அழகுபெற்ற, மேகம்போன்ற வெண்மையான வீடுகளால் அந்த அழகிய நகரம் மேகங்களால் வானம்போல ஒளிர்ந்தது. அப்போது இலங்கை ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் மங்கலமான வீடுகளால் சுடர்விடுவதுபோல் இருந்தது — அந்த வீடுகள் வெண்மேகம் போன்றவை, விசித்திரமானவை, பத்மம் (தாமரை), ஸ்வஸ்திகம் ஆகிய வடிவமைப்புகளில் அமைந்தவை. ‘வர்தமானம்’ என்ற பெயருடைய வீடுகளாலும் அது எங்கும் நன்கு அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது. விசித்திரமான பூமாலைகளை அணிகலன்களாகக் கொண்டதுபோல அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்த நகரை, வானர அரசனுக்கு நன்மை செய்பவனும் அழகுமிக்கவனுமான அனுமன், ராகவனின் காரியத்துக்காகத் திரிந்தவாறு கண்டான்; கண்டு மகிழ்ந்தான். மாளிகைக்கு மாளிகை சென்றவாறு அந்த வானர யானை அங்கங்கே பலவித வடிவங்களும் தோற்றங்களும் உடைய மாளிகைகளைக் கண்டான். இங்கே அச்சுப்பதிப்பில் ஓர் அடிக்குறிப்பு உள்ளது; அது வராகமிகிரரின் சம்ஹிதையை மேற்கோள் காட்டி, வீடுகளின் அமைப்பு வகைகளை — சர்வதோபத்ரம், நந்த்யாவர்த்தம், வர்தமானம், ஸ்வஸ்திகம் — அவற்றின் இலக்கணங்களுடன் விளக்குகிறது. அதனால் ‘பத்மஸ்வஸ்திகஸம்ஸ்திதை:’, ‘வர்தமானக்ருஹை:’ என்ற சொற்கள் வாஸ்து சாத்திரத்தின் கலைச்சொற்கள் என்று அறியப்படுகிறது. இவற்றைக் கண்டு அனுமன் மகிழ்ந்தான் — பகைவனின் நகரமும் அழகானது என்று அவன் நடுநிலையோடு ஏற்றுக்கொள்கிறான். ஆனால் ‘ராகவார்த்தே சரன்’ (ராகவனின் காரியத்துக்காகத் திரிந்தவாறு) என்ற சொல்லால் அவனுடைய மகிழ்ச்சியும் காரியத்துக்குக் கட்டுப்பட்டது என்பது சுட்டப்படுகிறது. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ததர்ஶ’ (கண்டான்) என்ற வினைச்சொல் இருமுறை வருகிறது — முதலில் நகரத்தை, பிறகு மாளிகைகளை — இவ்வாறு காணுதலின் வரிசை தெளிவாகிறது.

இதயம், கழுத்து, தலை ஆகிய மூன்று இடங்களிலிருந்து எழும் மந்தர, மத்திய, தார ஸ்வரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட இனிய பாடலை அவன் கேட்டான். சுவர்க்கத்தில் அப்ஸரஸ்களைப் போல, காமனின் அம்பால் துளைக்கப்பட்ட பெண்களின் ஒட்டியாண ஒலியையும் சிலம்புகளின் ஓசையையும் அவன் கேட்டான். பெருமைமிக்க ராக்ஷசர்களின் மாளிகைகளில் படிக்கட்டுகளில் ஏறும் பெண்களின் ஒட்டியாண, சிலம்பு ஒலிகளையும், ஆண்களின் தோள் தட்டும் முழக்கங்களையும் சிம்மநாதங்களையும் அங்கங்கே அவன் கேட்டான். ராக்ஷசர் இல்லங்களில் மந்திரங்களை ஜபிக்கும் ராக்ஷசர்களின் ஒலியை அவன் கேட்டான்; வேதம் ஓதுவதில் ஈடுபட்டிருந்த யாதுதானர்களையும் கண்டான். ராவணனைத் துதித்தவாறு முழங்கும் ராக்ஷசர்களையும், ராஜவீதியை அடைத்து நின்ற பெரிய ராக்ஷசக் கூட்டத்தையும் அவன் கண்டான். இங்கே ஒலிகளின் வரிசையைக் கவனிக்க வேண்டும் — இசை, அணிகலன்களின் ஒலி, வீரர்களின் முழக்கம், வேதமந்திர ஜபம், வேதம் ஓதுதல், அரசனைத் துதித்தல். இலங்கை வெறும் இன்பத்தின் இடம் அல்ல; அங்கே வேதக் கல்வியும் ஜபமும் நடக்கின்றன. இதனால் ராவணனின் அரசின் இருமுகத் தன்மை சுட்டப்படுகிறது — கல்வியும் தவமும் உள்ளன, ஆனால் அறமின்மையுடன் கலந்துள்ளன. ‘த்ரிஸ்தானஸ்வரபூஷிதம்’ (மூன்று இடங்களிலிருந்து எழும் ஸ்வரங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது) என்ற சொல்லால் பாடலின் சாத்திர முறையும் பாடகர்களின் திறமையும் காட்டப்படுகின்றன. அனுமன் தானே இலக்கணம் அறிந்தவன், இசை அறிந்தவன் என்பது மரபு; ஆகவே இந்த ஒலிகளை நுட்பமாகப் பிரித்தறிய அவன் வல்லவன். இந்தப் பகுதியில் ‘ஶுஶ்ராவ’ (கேட்டான்) என்ற வினைச்சொல் மும்முறை வருகிறது — அனுமன் இப்போது கண்களால் மட்டுமல்ல, காதுகளாலும் தேடுகிறான். ராவணனின் துதி ராஜவீதியிலேயே பாடப்படுகிறது; அதனால் ராக்ஷசர்களுக்குத் தம் தலைவன்மேல் உள்ள பக்தி சுட்டப்படுகிறது.

நடுக் காவல்நிலையத்தில் — நகரின் நடுப்பகுதியில் உள்ள காவலிடத்தில் — அவன் ராவணனின் பல ஒற்றர்களைக் கண்டான். அவர்களில் சிலர் தீக்ஷை பெற்றவர்கள், சிலர் சடைமுடி உடையவர்கள், சிலர் மொட்டையடித்தவர்கள், சிலர் பசுந்தோல் அணிந்தவர்கள், சிலர் திகம்பரர்கள் (ஆடையற்றவர்கள்). சிலர் தர்ப்பைப் பிடியையே ஆயுதமாகவும், சிலர் அக்னிகுண்டத்தையே ஆயுதமாகவும் கொண்டிருந்தனர்; வேறு சிலர் கூடமும் முத்கரமும் (சம்மட்டியும் கதையும்) கையில் ஏந்தியிருந்தனர்; மற்றவர்கள் தடியை ஆயுதமாகத் தாங்கியிருந்தனர். சிலர் ஒற்றைக் கண்ணர், சிலர் பல நிறத்தவர், பெருவயிறர், தொங்கும் மார்பகத்தவர், அச்சமூட்டுபவர், கோணல் முகத்தவர், விகாரமானவர், குள்ளர். சிலர் வில்லேந்தியவர், வாளேந்தியவர், சதக்னியையும் உலக்கையையும் ஆயுதமாகக் கொண்டவர், சிறந்த இரும்புத்தடியைக் கையில் உடையவர், விசித்திரமான கவசங்களால் ஒளிர்பவர். சிலர் மிகப் பருத்தவரும் அல்லர், மிக மெலிந்தவரும் அல்லர்; மிக உயரமானவரும் அல்லர், மிகக் குட்டையானவரும் அல்லர்; மிக வெளுத்தவரும் அல்லர், மிகக் கறுத்தவரும் அல்லர்; மிகக் கூனரும் அல்லர், குள்ளரும் அல்லர் — நடுத்தர உருவினர். அருவருப்பான உருவினர், பல உருவினர், அழகிய உருவினர், ஒளிமிக்கவர், கொடியேந்தியவர், பதாகை ஏந்தியவர், பலவித ஆயுதம் ஏந்தியவர் அவர்கள். சக்தி ஆயுதத்தையும் மரங்களையும் ஆயுதமாகக் கொண்டவர்களையும், பட்டிசமும் இடிபோன்ற ஆயுதமும் தாங்கியவர்களையும், கவண்களையும் பாசங்களையும் கையில் உடையவர்களையும் பெருவானரன் கண்டான். மாலை அணிந்தவர்களும், சந்தனம் பூசியவர்களும், சிறந்த அணிகலன்களால் அணிசெய்யப்பட்டவர்களும், பலவித வேடம் தரித்தவர்களும், விருப்பம்போலத் திரிபவர்களுமான பலர் அங்கே இருந்தனர். கூர்மையான சூலம் ஏந்தியவர்களும், வஜ்ராயுதம் உடையவர்களும், பெருவலிமை உடையவர்களுமான அவர்கள் — இவ்வாறு நூறாயிரம் பேர் கொண்ட, பதற்றமில்லாத நடுக் காவல்படையை வானரன் கண்டான். தீக்ஷிதர், சடையர், மொட்டையர் முதலிய வடிவங்களில் ஒற்றர்கள் தவசிகளின் வேடம் தரித்தும் மறைவாகத் திரிகிறார்கள் — இது ராவணனின் ஒற்றர் அமைப்பின் நுட்பமான அறிமுகம். தர்ப்பைப் பிடியும் அக்னிகுண்டமும் ஆயுதங்கள் என்பது விசித்திரமான வருணனை — தவசி வேடம் தரித்தவர்களும் அபிசாரச் (மாந்திரீகத் தீவினைச்) செயல்களால் தாக்குகிறார்கள் என்பது கருத்து. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘ந அதி’ (மிகவும் அல்லர்) என்ற மறுப்பு எட்டுமுறை வருவது, நடுத்தர உருவுடைய சாதாரண மனிதர்களும் அங்கே இருந்ததைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு கவி ஒரு சமூகம் முழுவதையும் சித்திரிக்கிறார் — அருவருப்பானவர்களையும் அழகானவர்களையும், தவசி வேடம் தரித்தவர்களையும் போர்வீரர்களையும். அனுமன் இவர்கள் எல்லோரையும் கடந்து செல்கிறான்; யாரும் அவனைக் கவனிக்கவில்லை — இது அவனுடைய சிறிய உருவத்தின், இரவின் விளைவு. ‘மத்யமே குல்மே’ என்ற சொல்லின் பொருள் இந்தி உரையில் ‘நகரின் நடுப்பகுதியில்’ என்று உள்ளது; ஆகவே இது நகரின் மையக் காவல்நிலையம். ஒற்றர்களின் வேடப் பன்மை கவியின் நுண்ணோக்கைக் காட்டுகிறது — அரசியலில் ஒற்றர்கள் தவசி, வணிகர், பிக்ஷு வேடங்களில் திரிகிறார்கள் என்று கௌடில்யரின் அர்த்தசாத்திரத்திலும் சொல்லப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு ராவணன் வலிமையால் மட்டுமல்ல, அறிவாலும் அரசைக் காக்கிறான். ‘ஶதஸாஹஸ்ரம்’ (நூறாயிரம்) என்ற எண் உயர்வு நவிற்சியாக இருந்தாலும் படையின் பெருமையைச் சுட்டுகிறது. அனுமனின் பார்வையில் இவையெல்லாம் ஆய்வுச் செய்தியாகும்; அவன் பின்னர் அதை ராமனிடம் தெரிவிப்பான்.

ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணனால் நியமிக்கப்பட்ட அந்தக் காவல்படை அந்தப்புரத்தின் முன்னால் நிற்பதை அவன் கண்டான். பிறகு பெரும் பொன் தோரணங்களுடையதும், ராக்ஷசேந்திரனுடையது என்று புகழ்பெற்றதும், திரிகூட மலையின் உச்சியில் அமைந்ததும், வெண்தாமரைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட அகழிகளால் சூழப்பட்டதும், மிக உயர்ந்த மதில்களால் சூழப்பட்டதும், சுவர்க்கத்தைப் போன்றதும், தெய்விகமானதும், தெய்விக ஒலிகளால் முழங்குவதுமான ராவணனின் மாளிகையைப் பெருவானரன் கண்டான். அது குதிரைகளின் கனைப்புகளால் ஒலித்தது, அணிகலன்களின் ஒலிகளால் முழங்கியது, தேர்கள், வாகனங்கள், விமானங்கள், குதிரைகள், யானைகள் ஆகியவற்றால் மங்கலமாக இருந்தது. நான்கு தந்தங்களுடைய, வெண்மேகக் குவியல் போன்ற, அணிசெய்யப்பட்ட யானைகளாலும், மதங்கொண்ட விலங்குகளாலும் பறவைகளாலும் அதன் வாயில் அழகாக இருந்தது. பெருவீரமுடைய ஆயிரக்கணக்கான யாதுதானர்களால் காக்கப்பட்ட, ராக்ஷசர் தலைவனின் அந்தக் காவல்மிக்க மாளிகைக்குள் வானரன் நுழைந்தான். பொன்னாலான வட்டமான மதிலால் சூழப்பட்டதும், விலையுயர்ந்த முத்துக்களாலும் மணிகளாலும் உட்புறம் அணிசெய்யப்பட்டதும், மிகச் சிறந்த அகிலாலும் சந்தனத்தாலும் நறுமணமூட்டப்பட்டதுமான ராவணனின் அந்தப்புரத்துக்குள் அவன் புகுந்தான். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அதனால் சர்க்கத்தின் நிறைவு சுட்டப்படுகிறது. ‘குப்தம்’ (காக்கப்பட்டது) என்ற சொல் காவலின் உறுதியைச் சுட்டுகிறது; ஆயினும் அனுமன் தடையின்றி நுழைகிறான் — இது அவனுடைய அறிவுக்கும் திறமைக்கும் விளைவு. ‘த்ரிவிஷ்டபநிபம்’ (சுவர்க்கத்தைப் போன்றது) என்ற உவமையால், ராவணன் சுவர்க்கத்தையே பின்பற்றிப் படைத்தான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் சந்திரோதய வருணனையோடு அவன் அந்தப்புரத்தில் தேடுவது விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது; இங்கே நுழைவு மட்டுமே. நான்கு தந்தங்களுடைய யானைகள் ஐராவதத்தைப் போன்றவை; அதனால் ராவணனின் இந்திரனுக்கு நிகரான செல்வம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ராவணனின் மாளிகை மலையின் உச்சியில் அமைந்துள்ளது; அகழிகளாலும் மதில்களாலும் இருமடங்கு காக்கப்படுகிறது; ஆயிரக்கணக்கான யாதுதானர்களாலும் காக்கப்படுகிறது — இவ்வாறு மூவிதக் காவல். இவை எல்லாவற்றையும் கடந்து அனுமன் நுழைவது அவனுடைய வியப்பான ஆற்றலைக் காட்டுகிறது. இங்கே ‘ஆவிவேஶ’ (புகுந்தான்) என்ற வினைச்சொல் இருமுறை — இருபத்தொன்பதாம், முப்பதாம் சுலோகங்களில் — வருகிறது; அதனால் நுழைவின் உறுதி வலியுறுத்தப்படுகிறது.

ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ, ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ಪುರದೇವತೆಯನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗೆದ್ದು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಅವನು ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನೇ ಲಂಘಿಸಿ ಒಳಗೆ ಹಾರಿದನು; ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಡುವಂತೆ ತನ್ನ ಎಡಗಾಲನ್ನು ಇಟ್ಟನು. ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಉದುರಿದ ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಪಥವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಅತಿಥಿಯ ಅಥವಾ ಮಿತ್ರನ ಧರ್ಮ; ಶತ್ರುವಿನ ಪುರವನ್ನಾದರೋ ಬಾಗಿಲಿಲ್ಲದ ದಾರಿಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿನ ಪುರದಲ್ಲಿ ಎಡಗಾಲಿನಿಂದ ಪ್ರವೇಶ ಅಶುಭಸೂಚಕ, ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಶತ್ರೂಣಾಂ ಮೂರ್ಧನಿ’ (ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಲಾಕ್ಷಣಿಕ — ಅವನು ಅವರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಂತೆ, ಅವರ ಗರ್ವವನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿದಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಏಕಾಕಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನಂತೆ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯೇ ಪ್ರವೇಶದ ಕಾಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅವನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಕಪಿ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿಯತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಆ ಪುರಿ ನಗೆಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ವಜ್ರ ಅಂಕುಶಗಳಂತಹ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಜ್ರಮಯ ಕಿಟಕಿಜಾಲಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ, ಮೇಘಗಳಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಮನೆಗಳಿಂದ ಆ ರಮ್ಯಪುರಿ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಲಂಕೆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಸುಂದರ ಮನೆಗಳಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು — ಆ ಮನೆಗಳು ಬೆಳ್ಳಿಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದವು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದವು, ಪದ್ಮಾಕಾರದವೂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಕಾರದವೂ ಆಗಿದ್ದವು. ವರ್ಧಮಾನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು, ಕಪಿರಾಜನ ಹಿತಕಾರಿಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಹನುಮಂತನು ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಕಂಡನು, ಕಂಡು ಆನಂದಿಸಿದನು. ಭವನದಿಂದ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಆಕಾರ ರೂಪಗಳ ಭವನಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ; ಅದು ವರಾಹಮಿಹಿರನ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಮನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಭೇದಗಳನ್ನು — ಸರ್ವತೋಭದ್ರ, ನಂದ್ಯಾವರ್ತ, ವರ್ಧಮಾನ, ಸ್ವಸ್ತಿಕ — ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ‘ಪದ್ಮಸ್ವಸ್ತಿಕಸಂಸ್ಥಿತೈಃ’ (ಪದ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ ವಿನ್ಯಾಸದ), ‘ವರ್ಧಮಾನಗೃಹೈಃ’ (ವರ್ಧಮಾನ ಮನೆಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿದನು — ಶತ್ರುವಿನ ಪುರಿಯಾದರೂ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ರಾಘವಾರ್ಥೇ ಚರನ್’ (ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಆನಂದವೂ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಮೊದಲು ಪುರಿಯನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಭವನಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ದರ್ಶನದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಎದೆ, ಕಂಠ, ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಂದ್ರ ಮಧ್ಯ ತಾರ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ಮನೋಹರ ಗೀತವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಸ್ವರ್ಗದ ಅಪ್ಸರೆಯರಂತೆ ಮದನನ ಬಾಣಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಡಾಬುಗಳ ನಿನಾದವನ್ನೂ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ದನಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನೇರುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಡಾಬು-ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ದನಿಯನ್ನೂ, ಪುರುಷರು ತೋಳು ತಟ್ಟುವ ನಿನಾದವನ್ನೂ ಸಿಂಹನಾದಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಯಾತುಧಾನರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ರಾವಣನ ಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸಗಣವನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಂಗೀತ, ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿ, ವೀರರ ಗರ್ಜನೆ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಜಪ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ರಾಜಸ್ತುತಿ. ಲಂಕೆ ಕೇವಲ ಭೋಗಸ್ಥಾನವಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನವೂ ಜಪವೂ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ರಾಜ್ಯದ ದ್ವಂದ್ವಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿದ್ಯೆಯೂ ತಪಸ್ಸೂ ಇವೆ, ಆದರೆ ಅಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ತ್ರಿಸ್ಥಾನಸ್ವರಭೂಷಿತಮ್’ (ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗಾನದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯೂ ಗಾಯಕರ ಕೌಶಲವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ವ್ಯಾಕರಣವಿದನೂ ಸಂಗೀತಜ್ಞನೂ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಬಲ್ಲನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶುಶ್ರಾವ’ (ಕೇಳಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಹನುಮಂತನು ಈಗ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣಸ್ತುತಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಮಧ್ಯದ ಗುಲ್ಮದಲ್ಲಿ — ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ರಕ್ಷಕಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ — ಅವನು ರಾವಣನ ಅನೇಕ ಚರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದೀಕ್ಷಿತರು, ಕೆಲವರು ಜಟಾಧಾರಿಗಳು, ಕೆಲವರು ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಕೆಲವರು ಗೋಚರ್ಮ ಧರಿಸಿದವರು, ಕೆಲವರು ದಿಗಂಬರರು. ಕೆಲವರಿಗೆ ದರ್ಭೆಯ ಹಿಡಿಯೇ ಆಯುಧ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಕುಂಡವೇ ಆಯುಧ; ಇತರರು ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ದಂಡಾಯುಧಧಾರಿಗಳು. ಕೆಲವರು ಒಕ್ಕಣ್ಣರು, ಕೆಲವರು ಅನೇಕ ಬಣ್ಣದವರು, ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವರು, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಸ್ತನಗಳವರು, ಭಯಂಕರರು, ಸೊಟ್ಟ ಮುಖದವರು, ವಿಕಟರು, ಕುಳ್ಳರು. ಕೆಲವರು ಬಿಲ್ಲುಗಾರರು, ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು, ಶತಘ್ನಿ-ಮುಸಲಗಳನ್ನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿದವರು, ಉತ್ತಮ ಪರಿಘಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು, ವಿಚಿತ್ರ ಕವಚಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವರು. ಕೆಲವರು ಅತಿ ದಪ್ಪರೂ ಅಲ್ಲ ಅತಿ ತೆಳ್ಳಗಿನವರೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಎತ್ತರದವರೂ ಅಲ್ಲ ಅತಿ ಗಿಡ್ಡರೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಬೆಳ್ಳಗಿನವರೂ ಅಲ್ಲ ಅತಿ ಕಪ್ಪಗಿನವರೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಗೂನರೂ ಅಲ್ಲ ಕುಳ್ಳರೂ ಅಲ್ಲ — ಮಧ್ಯಮ ರೂಪದವರು. ಅವರು ವಿರೂಪರೂ, ಬಹುರೂಪರೂ, ಸುರೂಪರೂ, ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳೂ, ಪತಾಕೆಧಾರಿಗಳೂ, ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದವರು, ಪಟ್ಟಿಶ-ಅಶನಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ಕ್ಷೇಪಣಿ-ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವರು — ಇವರನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವರು, ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರು, ನಾನಾವೇಷಧಾರಿಗಳು, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಿದ್ದರು. ಅವರು ಹರಿತವಾದ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವರು, ವಜ್ರಾಯುಧಧಾರಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು; ಹೀಗೆ ನೂರು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯ, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದ ಮಧ್ಯದ ಕಾವಲುಪಡೆಯನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ದೀಕ್ಷಿತ, ಜಟಿಲ, ಮುಂಡಿತ ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಚರರು ತಪಸ್ವಿಗಳ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ರಾವಣನ ಗುಪ್ತಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಚಯ. ದರ್ಭೆಯ ಹಿಡಿ, ಅಗ್ನಿಕುಂಡ ಇವು ಆಯುಧಗಳು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು — ತಾಪಸವೇಷಧಾರಿಗಳೂ ಮಾಟಮಂತ್ರದಂತಹ ಆಭಿಚಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ಅತಿ’ (ಅತಿ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧ ಎಂಟು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿ, ಮಧ್ಯಮ ರೂಪದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪುರುಷರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿರೂಪರನ್ನೂ ಸುರೂಪರನ್ನೂ, ತಾಪಸವೇಷಧಾರಿಗಳನ್ನೂ ಯೋಧರನ್ನೂ. ಹನುಮಂತನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಚಿಕ್ಕ ರೂಪದ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಭಾವ. ‘ಮಧ್ಯಮೇ ಗುಲ್ಮೇ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಗರದ ಕೇಂದ್ರ ರಕ್ಷಕಠಾಣೆ. ಚರರ ವೇಷವೈವಿಧ್ಯ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಚರರು ತಾಪಸ, ವರ್ತಕ, ಭಿಕ್ಷುಗಳ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಹೇಳಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತಸಾಹಸ್ರಮ್’ (ನೂರು ಸಾವಿರ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾದರೂ ಬಲದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯವೇಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತವಾದ ಆ ಕಾವಲುಸೈನ್ಯ ಅಂತಃಪುರದ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ ಚಿನ್ನದ ತೋರಣವುಳ್ಳ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ತ್ರಿಕೂಟಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ, ಬಿಳಿಯ ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಂದಕಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ದಿವ್ಯನಾದಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಮನೆಯನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಅದು ಕುದುರೆಗಳ ಕೆನೆತದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ರಥಗಳಿಂದಲೂ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮದಿಸಿದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದರ ಬಾಗಿಲು ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಯಾತುಧಾನರಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಆ ಸುಗುಪ್ತ ಮನೆಯನ್ನು ಕಪಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಒಳಭಾಗ ಭೂಷಿತವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾಲಾಗರು-ಚಂದನಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿತವಾದ ರಾವಣನ ಆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುಪ್ತಮ್’ (ಸುರಕ್ಷಿತ) ಎಂಬ ಪದ ರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಕೌಶಲದ ಫಲ. ‘ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪನಿಭಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗದಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರೋದಯದ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹುಡುಕಾಟ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶ. ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಆನೆಗಳು ಐರಾವತದಂತಿವೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ವೈಭವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಮನೆ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದೆ, ಕಂದಕಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಸಾವಿರಾರು ಯಾತುಧಾನರಿಂದಲೂ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದೆ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಗೆಯ ರಕ್ಷಣೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು ಅವನ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆವಿವೇಶ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ — ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರವೇಶದ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢಗೊಂಡಿದೆ.

കപിസത്തമനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ഹനുമാൻ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവളും ശ്രേഷ്ഠയുമായ ലങ്ക എന്ന നഗരദേവതയെ വിക്രമത്താൽ ജയിച്ച്, തന്റെ വഴി നിർവിഘ്നമാക്കി. മഹാവീര്യനായ അവൻ വാതിലിലൂടെ പ്രവേശിച്ചില്ല; മറിച്ച് പ്രാകാരംതന്നെ ചാടിക്കടന്ന് അകത്തേക്കു കുതിച്ചിറങ്ങി; അങ്ങനെ രാത്രിയിൽ മഹാസത്ത്വനായ ആ കപികുഞ്ജരൻ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. കപിരാജനായ സുഗ്രീവന്റെ ഹിതം ചെയ്തുകൊണ്ട് നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച അവൻ ശത്രുക്കളുടെ തലയിലെന്നപോലെ ഇടതുകാൽ വച്ചു. സത്ത്വസമ്പന്നനായ മാരുതപുത്രൻ രാത്രിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, വിതറിയ പൂക്കളാൽ ശോഭിക്കുന്ന മഹാപഥമായ രാജവീഥിയെ ആശ്രയിച്ചു. വാതിലിലൂടെയുള്ള പ്രവേശം അതിഥിയുടെയോ മിത്രത്തിന്റെയോ ധർമമാണ്; ശത്രുവിന്റെ നഗരിയിലാകട്ടെ വാതിലിലൂടെയല്ലാതെ പ്രവേശിക്കണം എന്ന നീതിയാണ് ഇവിടെ പിന്തുടരുന്നത്; അതിനാൽ വാതിൽകാവൽക്കാരുടെ ദൃഷ്ടിയും ഒഴിവാക്കപ്പെടുന്നു. ശത്രുനഗരത്തിൽ ഇടതുകാൽകൊണ്ടുള്ള പ്രവേശം അശുഭസൂചകമാണ് — ശത്രുക്കളുടെ വിനാശത്തിന്റെ മുന്നോടിയായ ലക്ഷണം എന്നാണ് ഭാവം. ‘ശത്രുക്കളുടെ തലയിൽ’ എന്ന വാക്യം ലാക്ഷണികമാണ് — അവരുടെ ശിരസ്സിൽ കാൽ വച്ചതുപോലെ, അവരുടെ ഗർവം ചവിട്ടിമെതിച്ചതുപോലെ. ഇതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ആത്മവിശ്വാസവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കാണെങ്കിലും ലങ്കയെ ജയിക്കാൻ സമർഥനെന്നപോലെയാണ് അവൻ പ്രവേശിക്കുന്നത്. രാത്രിയാണ് പ്രവേശത്തിനുള്ള സമയം എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽ അവൻതന്നെ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ആ നിശ്ചയം അവൻ പ്രവൃത്തിയിലാക്കുന്നു.

പിന്നീട് കപി ആ രമ്യമായ ലങ്കാപുരിയിലേക്കു നീങ്ങി. ആ നഗരി ചിരികളുടെ ഉച്ചത്തിലുള്ള മുഴക്കങ്ങളാലും വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു. വജ്രം, അങ്കുശം എന്നിവപോലുള്ള ചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും വജ്രമയമായ ജാലകവലകളാൽ ഭൂഷിതവും മേഘംപോലെ വെളുത്തതുമായ ഗൃഹങ്ങളാൽ ആ രമ്യനഗരി മേഘങ്ങളാൽ ആകാശമെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. അപ്പോൾ രാക്ഷസഗണങ്ങളുടെ ശുഭഗൃഹങ്ങളാൽ ലങ്ക ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി — ആ ഗൃഹങ്ങൾ വെൺമേഘങ്ങൾപോലുള്ളവയും വിചിത്രങ്ങളും പത്മാകാരത്തിലും സ്വസ്തികാകാരത്തിലും നിർമിച്ചവയുമായിരുന്നു. ‘വർധമാനം’ എന്നു പേരുള്ള ഗൃഹങ്ങളാലും അത് എല്ലാ ഭാഗത്തും നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. വിചിത്രമായ പുഷ്പമാലകളാൽ ആഭരണങ്ങളാലെന്നപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ നഗരിയെ, കപിരാജന്റെ ഹിതം ചെയ്യുന്നവനും ശ്രീമാനുമായ ഹനുമാൻ രാഘവനുവേണ്ടി സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടു കണ്ടു; കണ്ട് ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭവനത്തിൽനിന്നു ഭവനത്തിലേക്കു പോയിക്കൊണ്ട് ആ കപികുഞ്ജരൻ പലവിധ ആകൃതിയും രൂപവുമുള്ള ഭവനങ്ങൾ അവിടവിടെ കണ്ടു. ഇവിടെ മുദ്രണത്തിൽ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട്; അത് വരാഹമിഹിരന്റെ സംഹിതയെ ഉദ്ധരിച്ച് ഗൃഹങ്ങളുടെ സംസ്ഥാനഭേദങ്ങളെ — സർവതോഭദ്രം, നന്ദ്യാവർത്തം, വർധമാനം, സ്വസ്തികം — ലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടി വിവരിക്കുന്നു. ‘പദ്മസ്വസ്തികസംസ്ഥിതൈഃ’ (പത്മത്തിന്റെയും സ്വസ്തികത്തിന്റെയും ആകൃതിയിലുള്ള), ‘വർധമാനഗൃഹൈഃ’ (വർധമാനഗൃഹങ്ങളാൽ) എന്നീ പദങ്ങൾ വാസ്തുശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങളാണെന്ന് അതിൽനിന്ന് അറിയാം. ഹനുമാൻ ഇവ കണ്ട് ആനന്ദിച്ചു — ശത്രുവിന്റെ നഗരിയും സുന്ദരിയാണ് എന്ന് അവൻ നിഷ്പക്ഷമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘രാഘവാർഥേ ചരൻ’ (രാഘവനുവേണ്ടി സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ആനന്ദംപോലും കാര്യത്തിനു വിധേയമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദദർശ’ (കണ്ടു) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ വന്നിരിക്കുന്നു — ആദ്യം നഗരിയെ, പിന്നെ ഭവനങ്ങളെ — അങ്ങനെ ദർശനത്തിന്റെ ക്രമം വ്യക്തമാകുന്നു.

ഹൃദയം, കണ്ഠം, ശിരസ്സ് എന്നീ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന മന്ദ്രം, മധ്യം, താരം എന്നീ സ്വരങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായ മനോഹരഗീതം അവൻ കേട്ടു. സ്വർഗത്തിലെ അപ്സരസ്സുകളെപ്പോലെ കാമബാണമേറ്റ സ്ത്രീകളുടെ അരഞ്ഞാണനാദവും ചിലമ്പൊലിയും അവൻ കേട്ടു. മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭവനങ്ങളിൽ പടവുകൾ കയറുന്ന സ്ത്രീകളുടെ അരഞ്ഞാണിന്റെയും ചിലമ്പിന്റെയും ധ്വനിയും, പുരുഷന്മാരുടെ കൈകൊട്ടിയുള്ള ആസ്ഫോടനനാദങ്ങളും സിംഹനാദങ്ങളും അവൻ അവിടവിടെ കേട്ടു. രാക്ഷസഗൃഹങ്ങളിൽ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ധ്വനി അവൻ കേട്ടു; സ്വാധ്യായത്തിൽ മുഴുകിയ യാതുധാനന്മാരെയും കണ്ടു. രാവണസ്തുതി പാടിക്കൊണ്ടു ഗർജിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരെയും, രാജവീഥി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന വലിയ രാക്ഷസസംഘത്തെയും അവൻ കണ്ടു. ഇവിടെ ധ്വനികളുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സംഗീതം, ആഭരണധ്വനി, വീരന്മാരുടെ ഗർജനം, വേദമന്ത്രജപം, സ്വാധ്യായം, രാജസ്തുതി. ലങ്ക വെറും ഭോഗസ്ഥാനമല്ല; അവിടെ വേദാധ്യയനവും ജപവും നടക്കുന്നുണ്ട്. ഇതിനാൽ രാവണന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ ദ്വിമുഖസ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വിദ്യയും തപസ്സുമുണ്ട്, എന്നാൽ അവ അധർമത്തോടു കലർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ത്രിസ്ഥാനസ്വരഭൂഷിതം’ (മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിലെ സ്വരങ്ങളാൽ ഭൂഷിതം) എന്ന പദത്താൽ ഗാനത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയതയും ഗായകരുടെ കൗശലവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാൻ സ്വയം വ്യാകരണജ്ഞനും സംഗീതജ്ഞനുമാണെന്നു പാരമ്പര്യം; അതിനാൽ ഈ ധ്വനികളെ സൂക്ഷ്മമായി വേർതിരിച്ചറിയാൻ അവൻ സമർഥനാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ‘ശുശ്രാവ’ (കേട്ടു) എന്ന ക്രിയാപദം മൂന്നുതവണ വന്നിരിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ ഇപ്പോൾ കണ്ണുകൾകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, കാതുകൾകൊണ്ടും അന്വേഷിക്കുന്നു. രാവണസ്തുതി രാജവീഥിയിൽത്തന്നെ പാടപ്പെടുന്നു; ഇതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്കു തങ്ങളുടെ സ്വാമിയിലുള്ള ഭക്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

മധ്യമഗുൽമത്തിൽ — നഗരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തുള്ള കാവൽസ്ഥാനത്ത് — അവൻ രാവണന്റെ അനേകം ചാരന്മാരെ കണ്ടു. അവരിൽ ചിലർ ദീക്ഷിതരും, ചിലർ ജടാധാരികളും, ചിലർ മുണ്ഡനം ചെയ്തവരും, ചിലർ ഗോചർമം ധരിച്ചവരും, ചിലർ ദിഗംബരരുമായിരുന്നു. ചിലർക്ക് ഒരുപിടി ദർഭതന്നെ ആയുധം; ചിലർക്ക് അഗ്നികുണ്ഡംതന്നെ ആയുധം; മറ്റു ചിലർ കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയവർ; വേറെ ചിലർ ദണ്ഡായുധധാരികൾ. ചിലർ ഒറ്റക്കണ്ണുള്ളവർ, ചിലർ പല നിറമുള്ളവർ, കുടവയറന്മാർ, തൂങ്ങിയ മാറുള്ളവർ, കരാളന്മാർ, വളഞ്ഞ മുഖമുള്ളവർ, വികടന്മാർ, കുള്ളന്മാർ. ചിലർ വില്ലാളികൾ, വാളേന്തിയവർ, ശതഘ്നിയും മുസലവും ആയുധമാക്കിയവർ, ഉത്തമമായ പരിഘം കൈയിലേന്തിയവർ, വിചിത്രകവചങ്ങളാൽ ഉജ്ജ്വലർ. ചിലർ അതിസ്ഥൂലരോ അതികൃശരോ അല്ല, അതിദീർഘരോ അതിഹ്രസ്വരോ അല്ല, അതിഗൗരരോ അതികൃഷ്ണരോ അല്ല, അതികുബ്ജരോ കുള്ളന്മാരോ അല്ല — മധ്യമരൂപർ. വിരൂപരും, ബഹുരൂപരും, സുരൂപരും, നല്ല തേജസ്സുള്ളവരും, ധ്വജമേന്തിയവരും, പതാകയേന്തിയവരും, പലവിധ ആയുധങ്ങളുള്ളവരുമായിരുന്നു അവർ. ശക്തിയും വൃക്ഷവും ആയുധമാക്കിയവരും, പട്ടിശവും അശനിയും ധരിച്ചവരും, ക്ഷേപണിയും പാശവും കൈയിലേന്തിയവരുമായ അവരെ മഹാകപി കണ്ടു. മാലയണിഞ്ഞവരും, ചന്ദനം പൂശിയവരും, ശ്രേഷ്ഠാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതരും, പലവിധ വേഷം ധരിച്ചവരും, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവരുമായ അനേകർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. മൂർച്ചയുള്ള ശൂലം ധരിച്ചവരും, വജ്രായുധമേന്തിയവരും, മഹാബലരുമായിരുന്നു അവർ; അങ്ങനെ ലക്ഷക്കണക്കിനുള്ള, അക്ഷോഭ്യമായ മധ്യമകാവൽസേനയെ കപി കണ്ടു. ദീക്ഷിതൻ, ജടാധാരി, മുണ്ഡിതൻ മുതലായ രൂപങ്ങളിൽ ചാരന്മാർ തപസ്വികളുടെ വേഷം ധരിച്ച് രഹസ്യമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു — ഇതു രാവണന്റെ ചാരവ്യവസ്ഥയുടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു പരിചയമാണ്. ഒരുപിടി ദർഭയും അഗ്നികുണ്ഡവും ആയുധമായി എന്നത് വിചിത്രമായ വർണനയാണ് — താപസവേഷധാരികളും ആഭിചാരികകർമങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അതി … അല്ല’ എന്ന നിഷേധം എട്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത്, മധ്യമരൂപരായ സാധാരണപുരുഷന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി മുഴുവൻ സമൂഹത്തെയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു — വിരൂപരെയും സുരൂപരെയും, താപസവേഷധാരികളെയും യോദ്ധാക്കളെയും. ഹനുമാൻ ഇവരെയെല്ലാം കടന്നുപോകുന്നു; ആരും അവനെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല — അവന്റെ ചെറുരൂപത്തിന്റെയും രാത്രിയുടെയും പ്രഭാവമാണിത്. ‘മധ്യമേ ഗുൽമേ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ ‘നഗരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത്’ എന്നാണ്; അതിനാൽ ഇതു നഗരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീയകാവൽസ്ഥാനമാണ്. ചാരന്മാരുടെ വേഷവൈവിധ്യം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നു — രാജനീതിയിൽ ചാരന്മാർ താപസന്റെയും വണിക്കിന്റെയും ഭിക്ഷുവിന്റെയും വേഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്ന് കൗടില്യന്റെ അർഥശാസ്ത്രത്തിലും പറയുന്നുണ്ട്. ഇങ്ങനെ രാവണൻ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ബുദ്ധികൊണ്ടും രാജ്യം രക്ഷിക്കുന്നു. ‘ശതസാഹസ്രം’ (ലക്ഷക്കണക്കിന്) എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിയാണെങ്കിലും ബലത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇതെല്ലാം ഒരു നിരീക്ഷണമായിത്തീരും; അത് അവൻ പിന്നീട് രാമനെ അറിയിക്കും.

രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ നിയോഗിച്ച ആ കാവൽസൈന്യം അന്തഃപുരത്തിനു മുമ്പിലായി നിലകൊള്ളുന്നത് അവൻ കണ്ടു. പിന്നീട് വലിയ സ്വർണതോരണമുള്ളതും, രാക്ഷസേന്ദ്രന്റേതായി വിഖ്യാതവും, ത്രികൂടപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതവും, വെൺതാമരകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട കിടങ്ങുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, അത്യധികം പ്രാകാരങ്ങളാൽ ആവൃതവും, സ്വർഗതുല്യവും ദിവ്യവും, ദിവ്യനാദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നതുമായ രാവണഗൃഹം മഹാകപി കണ്ടു. അതു കുതിരകളുടെ ചിനപ്പുകളാൽ മുഖരിതവും, ആഭരണങ്ങളുടെ ധ്വനികളാൽ നാദിതവും, രഥങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, വിമാനങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയാൽ ശുഭവുമായിരുന്നു. നാലു കൊമ്പുകളുള്ളവയും വെൺമേഘക്കൂട്ടങ്ങൾപോലുള്ളവയും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയുമായ ആനകളാലും, മദിച്ച മൃഗങ്ങളാലും പക്ഷികളാലും അതിന്റെ വാതിൽ മനോഹരമായിരുന്നു. അതിമഹാവീര്യരായ ആയിരക്കണക്കിനു യാതുധാനന്മാരാൽ കാക്കപ്പെടുന്ന, രാക്ഷസാധിപന്റെ ആ ഗുപ്തഗൃഹത്തിൽ കപി പ്രവേശിച്ചു. ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വൃത്താകാരമായ പ്രാകാരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, വിലയേറിയ മുത്തുകളാലും മണികളാലും ഭൂഷിതമായ അകത്തളങ്ങളുള്ളതും, അതിശ്രേഷ്ഠമായ കാരകിലും ചന്ദനവുംകൊണ്ട് അർച്ചിതവുമായ രാവണന്റെ ആ അന്തഃപുരത്തിൽ അവൻ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗുപ്തം’ എന്ന പദം രക്ഷണത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ വിഘ്നമില്ലാതെ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ബുദ്ധിയുടെയും കൗശലത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. ‘ത്രിവിഷ്ടപനിഭം’ (സ്വർഗതുല്യം) എന്ന ഉപമയാൽ രാവണൻ സ്വർഗത്തെത്തന്നെ അനുകരിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ചന്ദ്രോദയവർണനയോടൊപ്പം അന്തഃപുരത്തിലെ അവന്റെ അന്വേഷണം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ പ്രവേശം മാത്രം. നാലു കൊമ്പുള്ള ആനകൾ ഐരാവതത്തിനു തുല്യരാണ്; ഇതിനാൽ രാവണന്റെ ഇന്ദ്രതുല്യമായ വൈഭവം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണഗൃഹം പർവതശിഖരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; കിടങ്ങുകളാലും പ്രാകാരങ്ങളാലും ഇരട്ടിയായി രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ആയിരക്കണക്കിനു യാതുധാനന്മാരാലും കാക്കപ്പെടുന്നു — ഇങ്ങനെ മൂന്നുവിധമുള്ള രക്ഷണം. ഇതെല്ലാം കടന്നുള്ള ഹനുമാന്റെ പ്രവേശം അവന്റെ അദ്ഭുതകരമായ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ആവിവേശ’ (പ്രവേശിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ — ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും — ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ പ്രവേശത്തിന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു.

Having conquered by his valour Laṅkā, the finest of cities, who could take any form she pleased, the splendid Hanumān, best of monkeys, cleared his own way. The mighty hero did not go in by a gate but leapt over the rampart itself, and so by night the great elephant among monkeys entered Laṅkā. As he stepped into the city — he who was working for the good of Sugrīva, the monkey king — he set down his left foot first, as though on the very heads of his enemies. Having entered by night, the courageous son of the Wind took to the great royal highway, bright with scattered flowers. To enter by the gate is the way of a guest or a friend; an enemy's city one enters where there is no gate, and by following this rule he also escaped the eyes of the gatekeepers. To enter an enemy city left foot first is an evil omen for it, a first sign of its enemies' ruin. "On the heads of his enemies" is figurative: it is as if he had planted his foot on their heads and crushed their pride. It shows his confidence too — alone as he is, he enters as if able to conquer Laṅkā. In the last sarga he had resolved to enter by night; now he carries out that resolve.

Then the monkey went on into that lovely city of Laṅkā, which rang with loud bursts of laughter and the sound of music. Its houses were like clouds, marked with emblems like thunderbolts and goads and adorned with lattices of diamond, so that the lovely city shone like the sky with its clouds. Laṅkā seemed to blaze with the fine houses of the rākṣasa clans, white as clouds and many-coloured, built on the lotus and svastika plans, and everywhere adorned with houses of the vardhamāna plan — terms from the science of building for particular layouts of a house. That city, decked with bright garlands as with ornaments, the glorious Hanumān, who worked for the good of the monkey king and moved about on Rāghava's business, looked upon and rejoiced to see. He acknowledged fairly that even the enemy's city was beautiful; yet "moving about on Rāghava's business" shows that even his delight served his task. Going from house to house, the elephant among monkeys saw mansions of many shapes and forms on every side; first he saw the city as a whole, and then its houses one by one.

He heard lovely singing, adorned with notes drawn from the three registers of chest, throat and head; he heard women smitten with love, like the apsarases in heaven, and the jingle of their girdles and the tinkling of their anklets as they climbed the stairs in the houses of the great rākṣasas; and here and there he heard the slapping of arms and the war-cries of men. In the houses of the rākṣasas he heard mantras being murmured, and he saw yātudhānas intent on reciting the Veda. He saw rākṣasas roaring out the praises of Rāvaṇa, and a great troop of rākṣasas posted across the royal road. Notice the sequence of sounds — music, the chime of ornaments, the shouts of warriors, the muttering of mantras, the recitation of the Veda, the praise of the king. Laṅkā is not merely a place of pleasure: learning and prayer are pursued there too. This shows the double nature of Rāvaṇa's kingdom: it has learning and austerity, but mixed with wickedness. The singing drawn from the three registers shows the learned art of the music and the skill of the singers. By tradition Hanumān himself was a master of grammar and music, so he could tell these sounds apart finely. Three times the poet says "he heard": now Hanumān searches not with his eyes alone but with his ears too. The praise of Rāvaṇa sung in the very highway shows the rākṣasas' devotion to their master.

In the central guard-post, at the heart of the city, he saw many of Rāvaṇa's spies. Some were under religious vows, some had matted hair, some shaven heads; some wore cowhide and some went naked. Some carried fistfuls of darbha grass as weapons, some fire-pits, others hammers and clubs, and some staves. Some were one-eyed and some many-coloured; some had pendulous bellies and breasts; they were fearsome, with twisted faces, misshapen, dwarfish. Some carried bows and swords, śataghnīs and pestles, fine iron bars, and some shone in bright armour. Some were of middling build — neither too fat nor too thin, neither too tall nor too short, neither too fair nor too dark, neither hunched nor dwarfish. Some were ugly, some could change their shape, some were handsome and radiant; they carried standards and banners and every kind of weapon. The great monkey saw them wielding spears and trees, pattiśas and thunderbolts, slings and nooses. Many wore garlands and were smeared with sandal-paste, adorned with fine ornaments, dressed in every sort of garb, roaming at will; they carried sharp spears and thunderbolts and were immensely strong. So the monkey saw the central guard, a hundred thousand strong and ever watchful. Disguised as ascetics with vows, matted hair or shaven heads, spies move about unnoticed — a subtle glimpse of Rāvaṇa's secret service; the science of statecraft too says that spies go about disguised as ascetics, merchants and mendicants. So Rāvaṇa guards his kingdom not by force alone but by cunning. The strange weapons, darbha grass and fire-pits, suggest that even those in the garb of ascetics strike through sorcery. The long run of "neither too… nor too…" shows that ordinary men of middling build were there as well, and so the poet paints the whole of society — the ugly and the handsome, disguised ascetics and warriors. "A hundred thousand" conveys, even as an exaggeration, the size of the force. Hanumān passes by them all and no one notices him, thanks to his small form and the night. All this he observes, and later he will report it to Rāma.

He saw that this guard had been posted by Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, in front of the inner palace. Then the great monkey beheld Rāvaṇa's house, famous as the home of the rākṣasa king, with its gateways of fine gold, set on the summit of Mount Trikūṭa, girdled by moats adorned with white lotuses and closely surrounded by ramparts; heavenly, like paradise itself, resounding with celestial music, ringing with the neighing of horses and the tinkle of ornaments, and full of chariots, carriages and aerial cars, fine horses and elephants. Its lovely gateway was graced by four-tusked elephants like masses of white cloud, and by wild beasts and birds in the season of rut. Guarded by thousands of yātudhānas of immense might, that closely guarded house of the lord of the rākṣasas the monkey entered. He went into Rāvaṇa's inner palace, girdled by a ring-wall of gold, its interior adorned with precious pearls and gems and fragrant with costly black aloe and sandal. Closely guarded though it was, Hanumān entered without hindrance, thanks to his intelligence and skill. "Like paradise" suggests that Rāvaṇa had built a copy of heaven itself, and the four-tusked elephants, like Indra's Airāvata, recall again his Indra-like splendour. His house stood on the mountain-top, protected by moats and ramparts and guarded by thousands of yātudhānas — a threefold defence — and Hanumān's getting past it all shows his marvellous ability. The poet says twice that he entered, to make the entry sure. Here only the entry is told; in the next sarga, with the rising of the moon, his search within the palace is described at length.