मेघसदृशे उन्नते लम्बपर्वतस्य शिखरे स्थितः मेधावी मारुतात्मजः हनुमान् सत्त्वगुणम् आश्रित्य धैर्यं धृत्वा रात्रौ लङ्कां प्रविवेश। सा रावणपालिता पुरी रम्यैः काननैः तोयैः च आढ्या आसीत्। शरत्कालस्य मेघैः सदृशैः शुभ्रैः भवनैः उपशोभिता, सागरस्य इव गम्भीरनिर्घोषा, सागरानिलेन सेविता च सा दृष्टा। सुपुष्टेन बलेन सैन्येन सुरक्षिता सा कुबेरस्य अलकापुरी इव प्रतीयते स्म; तस्याः तोरणानि चारूणि, निर्यूहाः — द्वारेषु निर्गताः दारुभागाः — शोभनाः, बहिर्द्वाराणि अन्तर्द्वाराणि च पाण्डुराणि आसन्। भुजगैः आचरितां गुप्तां शुभां पातालस्थां भोगवतीम् इव, विद्युत्सहितैः घनैः आकीर्णां ज्योतिर्गणैः निषेवितां चण्डमारुतनिर्ह्रादां इन्द्रस्य अमरावतीम् इव च ताम् अपश्यत्। महता सुवर्णप्राकारेण परिवृतां, किङ्किणीजालैः घोषवतीभिः पताकाभिः अलंकृतां तां पुरीम् आसाद्य हृष्टः सः सहसा प्राकारम् आरुरोह। अत्र उपमानत्रयं ध्येयम् — अलका (धनस्य), भोगवती (नागानां गुप्तेः), अमरावती (देवानां वैभवस्य) — एवं लङ्का त्रयाणां लोकानां वैभवं धारयति इति सूच्यते। ‘सत्त्वमास्थाय’ इति पदं हनुमतः मनोबलं दर्शयति; एकाकी शत्रुपुरं प्रवेष्टुं तस्य मनः दृढम्। प्रथमः श्लोकः पूर्वसर्गस्य ‘गिरेः शृङ्गे स्थितः’ इति स्थितिं पुनः स्मारयति — लम्बः नाम त्रिकूटस्य शृङ्गम्। द्वितीये श्लोके ‘विवेश’ इति पदं पूर्वकथनम्; वस्तुतः प्रवेशः अग्रे लङ्कायाः विजयानन्तरं भवति। कविः अत्र रात्रेः अन्धकारे अपि लङ्कायाः शोभां वर्णयति, यतः पुरी दीपैः चन्द्रप्रकाशेन च प्रकाशिता। हनुमतः दृष्टिः प्रथमं समग्रां पुरीं पश्यति, ततः क्रमेण प्राकारं, ततः द्वाराणि — एवं दूरात् समीपं प्रति दृष्टेः गतिः। ‘सहसा हृष्टः’ इति पदेन तस्य उत्साहः प्रकटितः; दीर्घस्य समुद्रलङ्घनस्य अनन्तरं लक्ष्यं दृष्ट्वा तस्य मनः प्रसन्नम्। प्राकारस्य उपरि आरोहणम् एव प्रथमं साहसम्। मुद्रणे चतुर्थश्लोकस्य हिन्द्यनुवादः अलकापुरीवत् शक्तिमतीभिः सेनाभिः सुरक्षिताम् इति व्याख्याय ‘विटपावतीम्’ इत्यस्य अलकार्थं स्पष्टीकरोति।

प्राकारस्य उपरि स्थितः विस्मयाविष्टहृदयः हनुमान् परितः पुरीम् आलोकयामास। तत्र जाम्बूनदमयानि द्वाराणि, वैदूर्यनिर्मिताः वेदिकाः, वज्रस्फटिकमुक्ताभिः रचितानि मणिकुट्टिमानि च आसन्। तप्तहाटकमयाः निर्यूहाः, रजतवत् निर्मलाः पाण्डुराः भित्तयः, वैदूर्यमयानि सोपानानि, स्फटिकमयाः निर्मलाः अन्तर्भागाः, चारूणि सभाभवनानि च दृश्यन्ते स्म। तानि द्वाराणि आकाशम् उत्पतितानि इव उन्नतानि आसन्। क्रौञ्चैः बर्हिणैः च संघुष्टानि, राजहंसैः निषेवितानि तानि; तूर्याणाम् आभरणानां च निर्घोषैः सा पुरी सर्वतः परिनादिता आसीत्। कुबेरस्य वस्वोकसारा इव शोभमानां, खम् उत्पतिताम् इव लङ्कां समीक्ष्य हनुमान् कपिः जहर्ष। एषः हर्षः शत्रोः ऐश्वर्यं दृष्ट्वा न, अपितु तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा निर्मलः विस्मयः। शिल्पिनः कौशलं, रत्नानां बाहुल्यं, पक्षिणां कलरवः, वाद्यानां ध्वनिः च — सर्वं मिलित्वा पुर्याः सजीवं चित्रं रचयति। हिन्द्यनुवादे ‘संजवन’ इति पदं ‘सभा-भवन’ इति व्याख्यातम् — चतुःशालं गृहं वा सभागृहं वा इति तस्य अर्थः। वस्वोकसारा इति कुबेरस्य अलकायाः एव नामान्तरम्; अतः अत्र अपि लङ्कायाः कुबेरसम्बन्धः पुनः स्मार्यते। अष्टमात् एकादशपर्यन्तं एकम् एव दीर्घं वाक्यम् — द्वाराणां विशेषणानि क्रमेण आगच्छन्ति, अन्ते ‘परिनादिताम्’ इति पुरीविशेषणेन वाक्यं समाप्यते। एतेन वाक्यविन्यासेन हनुमतः दृष्टेः अविरतः प्रवाहः अनुकृतः — सः एकैकं वस्तु क्रमेण पश्यति।

राक्षसाधिपतेः ताम् अनुत्तमां समृद्धिमतीं शुभां लङ्कां समीक्ष्य वीर्यवान् हनुमान् चिन्तयामास — ‘इयं नगरी अन्येन केनचित् बलात् धर्षयितुं न शक्या, यतः उद्यतायुधपाणिभिः रावणस्य बलैः सर्वतः रक्षिता। कुमुदस्य, अङ्गदस्य, महाकपेः सुषेणस्य, मैन्दद्विविदयोः वा इयं भूमिः प्राप्या भवेत्। विवस्वतः पुत्रस्य सुग्रीवस्य, कुशपर्वणः हरेः, कपिमुख्यस्य ऋक्षराजस्य जाम्बवतः, मम च अत्र गतिः भवेत्।’ ततः महाबाहोः राघवस्य पराक्रमं, लक्ष्मणस्य च विक्रमं स्मृत्वा सः कपिः प्रीतिमान् अभवत्। द्वितीयसर्गे सः ‘चतुर्णाम् एव गतिः’ इति उक्तवान् आसीत्; अत्र सः अधिकानि नामानि गणयति, येन तस्य आशा किञ्चित् वर्धिता इति गम्यते। किन्तु सर्वेषाम् उपरि रामलक्ष्मणयोः पराक्रमः एव तस्य आश्वासनस्य मूलम् — वानराः केवलं साधनम्, विजयः रामस्य। एतेन तस्य स्वामिभक्तिः विनयः च प्रकटितौ — स्वस्य बलं सः न अतिशयं मन्यते। अत्र चिन्ता निराशायाः न, अपितु योजनायाः; सः आगामियुद्धस्य कृते केषां सामर्थ्यम् अपेक्षितम् इति विचारयति। ‘कुशपर्वा’ इति नाम अपरिचितम्; हिन्द्यनुवादः अपि कुशपर्वा नाम वानरः इति नाम्ना एव तं गृह्णाति। सप्तदशे श्लोके ‘महाबाहो’ इति सम्बोधनरूपं मुद्रितम्, यत् ‘महाबाहोः’ इति षष्ठ्यर्थे प्रयुक्तम् इव। एवं चिन्तया आरब्धः खण्डः प्रीत्या समाप्यते।

रत्नमयैः प्राकारैः वसनैः इव आवृतां, गोष्ठैः अन्यैः गृहैः च अवतंसैः इव भूषितां, यन्त्रागारैः स्तनैः इव युक्तां, समृद्धां प्रमदाम् इव अलंकृतां, दीपैः भास्वरैः महागृहैः च नष्टतिमिरां राक्षसेन्द्रस्य नगरीं महाकपिः ददर्श। अत्र लङ्का युवतिरूपेण चित्रिता — अग्रिमश्लोकेषु सा साक्षात् स्त्रीरूपेण उत्तिष्ठति, अतः एषा उपमा तस्य पूर्वसूचना। ‘महाग्रहैः’ इति मुद्रितः पाठः — हिन्द्यनुवादः महाग्रहैः अन्धकारः नाशितः इति ग्रहार्थं गृह्णाति।

अथ प्रविशन्तं हरिशार्दूलं पवनात्मजं महाकपिं सा लङ्कानगरी स्वेन रूपेण ददर्श। रावणपालिता सा लङ्का तं हरिवरं दृष्ट्वा विकृताननदर्शना स्वयम् एव उत्थिता, वायुसूनोः वीरस्य पुरस्तात् अतिष्ठत्। महानादं मुञ्चन्ती सा पवनात्मजम् अब्रवीत् — ‘हे वनालय, त्वं कः? केन कार्येण इह प्राप्तः? यावत् तव प्राणाः धरन्ति, तावत् तत्त्वं कथय। वानर, रावणस्य बलैः समन्ततः अभिगुप्ता इयं लङ्का त्वया प्रवेष्टुं न शक्या।’ अग्रतः स्थितां तां वीरः हनुमान् अब्रवीत् — ‘यत् त्वं पृच्छसि तत् तत्त्वं कथयिष्यामि। किन्तु विरूपनयने, त्वं का असि, या पुरद्वारे तिष्ठसि? दारुणे, किमर्थं मां क्रोधात् निर्भर्त्सयसि?’ हनुमतः वचनं श्रुत्वा कामरूपिणी लङ्का क्रुद्धा पवनात्मजं परुषं वचनम् उवाच — ‘अहं महात्मनः राक्षसराजस्य रावणस्य आज्ञां प्रतीक्षमाणा दुर्धर्षा इमां नगरीं रक्षामि। माम् अवज्ञाय इमां नगरीं प्रवेष्टुं न शक्यम्; अद्य मया निहतः प्राणैः परित्यक्तः त्वं शयिष्यसे। प्लवङ्गम, अहं स्वयम् एव लङ्का नगरी, सर्वतः इमां रक्षामि — एतत् ते कथितम्।’ अयं प्रसङ्गः समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे एव विस्तरेण वर्ण्यते। नगरस्य अधिदेवता स्त्रीरूपेण प्रत्यक्षा भवति इति कल्पना प्राचीना — प्रत्येकं पुरं स्वदेवतया रक्ष्यते। हनुमान् तस्याः प्रश्नं शान्ततया प्रश्नेन एव प्रतिवदति — सः स्वस्य उद्देशं न प्रकाशयति, प्रथमं प्रतिपक्षस्य परिचयं जिज्ञासते; एषा दूतस्य नीतिः। लङ्कायाः वचनेषु गर्वः क्रोधः च स्फुटौ — ‘यावत् प्राणाः धरन्ति’, ‘स्वप्स्यसे निहतः’ इति भयप्रदर्शनम्। सा स्वं ‘रावणस्य आज्ञाप्रतीक्षा’ इति वदति — पुरीदेवता अपि रावणस्य सेविका जाता, एषः तस्य प्रभावस्य परिचयः। अत्र द्वयोः संवादः नाटकीयः — प्रश्नः, प्रतिप्रश्नः, तर्जनं च। ‘विकृताननदर्शना’ इति विशेषणं द्विः आगतम् (२१, ४१) — उत्थाने पतने च सा समानरूपा, एवं वृत्तस्य समाप्तिः सूच्यते। लङ्का स्वं ‘नगरी लंका’ इति स्वयं परिचाययति, अतः सा नगरस्य अधिदेवता इति निश्चितम्; हिन्द्यनुवादः अपि ताम् अधिष्ठात्रीं देवीं लङ्काम् इति वदति। हनुमतः शान्तिः, तस्याः क्रोधः च इति विरोधः अस्य खण्डस्य मुख्यः रसः। वीरस्य दूतस्य लक्षणम् — प्रथमं वचनेन कार्यसाधनं, ततः एव बलप्रयोगः — अत्र हनुमता अनुसृतम्। सः ‘वनालय’ इति तिरस्कारसूचकं सम्बोधनं शान्त्या सहते। लङ्कायाः गर्वः तस्याः पराजयात् पूर्वम् एव — एषः कथायाः नियमः, यः रावणस्य विषये अपि अग्रे फलिष्यति।

लङ्कायाः वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हरिश्रेष्ठः हनुमान् यत्नवान् भूत्वा अपरः शैलः इव स्थिरः अतिष्ठत्। स्त्रीरूपेण विकृतां तां दृष्ट्वा मेधावी सत्त्ववान् वानरपुङ्गवः अब्रवीत् — ‘अट्टालकैः प्राकारैः तोरणैः च युक्तां लङ्कां नगरीं द्रष्टुम् एव अहम् इह सम्प्राप्तः, मम परं कौतूहलम् अस्ति। लङ्कायाः वनानि, उपवनानि, काननानि, मुख्यानि गृहाणि च द्रष्टुं मम आगमनम्।’ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कामरूपिणी लङ्का पुनः परुषाक्षरं वाक्यम् अभाषत — ‘दुर्बुद्धे वानराधम, राक्षसेश्वरेण पालितां माम् अनिर्जित्य अद्य त्वया इयं पुरी द्रष्टुं न शक्या।’ ततः हरिशार्दूलः तां निशाचरीम् उवाच — ‘भद्रे, इमां पुरीं दृष्ट्वा यथागतं पुनः यास्यामि।’ ततः भयंकरं महानादं कृत्वा सा लङ्का वेगेन तलेन वानरश्रेष्ठं ताडयामास। तया भृशं ताडितः वीर्यवान् मारुतात्मजः सुमहान्तं नादं ननाद। ततः क्रोधमूर्च्छितः हनुमान् वामहस्तस्य अङ्गुलीः संवर्त्य मुष्टिं कृत्वा ताम् अभिजघान। ‘स्त्री इयम्’ इति मन्यमानेन तेन स्वयं अतिक्रोधः न कृतः; तथापि तेन लघुना प्रहारेण एव विह्वलाङ्गी सा निशाचरी विकृताननदर्शना सहसा भूमौ पपात। विनिपातितां तां दृष्ट्वा तेजस्वी वीरः हनुमान् ‘स्त्री’ इति मत्वा तस्याः उपरि कृपां चकार। हनुमतः उत्तरं चतुरम् — सः सत्यम् अपि वदति, तथापि मुख्यं कार्यं न प्रकाशयति; ‘द्रष्टुम् आगतः’ इति वचनं सत्यम्, सीतां द्रष्टुम् एव सः आगतः। ‘यथागतं पुनर्यास्ये’ इति वचनेन सः शान्तिम् अपि प्रस्तौति। किन्तु यदा सा प्रहरति, तदा सः प्रत्युत्तरं ददाति — वामहस्तेन, मन्दक्रोधेन च; एवं स्त्रीवधदोषं परिहरन् अपि सः आत्मरक्षां करोति। एकचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। ‘कृपां चकार’ इति पदं हनुमतः करुणां दर्शयति — विजितायाम् अपि शत्रुदेवतायां सः दयां करोति। अस्य प्रसङ्गस्य नीतिः स्पष्टा — स्त्रीवधः अधर्मः, अतः हनुमान् पूर्णबलं न प्रयुङ्क्ते; तथापि तस्य लघुः अपि प्रहारः पुरीदेवतां पातयितुं पर्याप्तः, येन तस्य अतुलं बलम् अपि सूचितम्। ‘वामहस्तस्य’ इति विशेषः अपि अवज्ञायाः सूचकः — सः दक्षिणहस्तं न प्रयुङ्क्ते। पूर्वं ‘परं कौतूहलम्’ इति वचनेन सः अहिंसकं स्वरूपं दर्शितवान्; तस्याः आक्रमणेन एव सः प्रत्याक्रमणाय प्रवृत्तः — एवं दोषः तस्याः एव। एतत् संयमस्य उदाहरणं रामायणे पुनः पुनः दृश्यते — रामः अपि ताटकावधात् पूर्वं स्त्रीवधं न इच्छति स्म। हनुमतः ‘सुमहानादः’ अपि लङ्कायाः ‘महानादस्य’ प्रत्युत्तरम्।

ततः भृशम् उद्विग्ना लङ्का गद्गदाक्षरं गर्वं विहाय प्लवङ्गमं हनुमन्तम् उवाच — ‘महाबाहो हरिसत्तम, प्रसीद, मां त्रायस्व। सौम्य, सत्त्ववन्तः महाबलाः पुरुषाः समये — शास्त्रमर्यादायां — तिष्ठन्ति, स्त्रियं न घ्नन्ति। प्लवङ्गम, अहं स्वयम् एव लङ्का नगरी; वीर महाबल, त्वया विक्रमेण निर्जिता अस्मि। हरीश्वर, ब्रुवत्याः मम इदं तथ्यं शृणु — स्वयम्भुवा ब्रह्मणा मह्यं यथा वरः दत्तः। सः अवदत् — “यदा कश्चित् वानरः त्वां विक्रमेण वशम् आनयेत्, तदा रक्षसां भयम् आगतम् इति त्वया विज्ञेयम्।” सौम्य, तव दर्शनात् अद्य सः समयः मम प्राप्तः; स्वयम्भुवा विहितं तत् सत्यम्, तस्य व्यतिक्रमः नास्ति। सीतानिमित्तं दुरात्मनः राज्ञः रावणस्य सर्वेषां रक्षसां च विनाशः समुपागतः। तस्मात् हरिश्रेष्ठ, रावणपालितां पुरीं प्रविश्य यानि यानि इह वाञ्छसि तानि सर्वकार्याणि विधत्स्व। हरीश्वर, शापेन उपहतां राक्षसमुख्यपालितां शुभां पुरीं प्रविश्य यथेच्छं यथासुखं सर्वत्र गत्वा सतीं जनकात्मजां विमार्ग।’ अत्र लङ्कायाः पराजयः एव लङ्कायाः विनाशस्य प्रथमं लक्षणम् — ब्रह्मणः वचनम् एतत् निश्चिनोति। ‘सीतानिमित्तम्’ इति पदेन सर्वस्य कथानकस्य मूलं प्रकटितम् — परदाराहरणम् एव रावणस्य नाशस्य कारणम्। पुरीदेवता स्वयम् एव हनुमते अनुज्ञां ददाति, अतः तस्य प्रवेशः चौर्यं न, अपितु धर्मानुमतः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। ‘शापोपहताम्’ इति पदं सूचयति यत् रावणस्य पापैः ऋषीणां स्त्रीणां च शापैः लङ्का पूर्वम् एव हता। लङ्कायाः वचने ‘समये सौम्य तिष्ठन्ति’ इति नीतिवाक्यं हनुमतः एव संयमस्य प्रशंसा — सः स्त्रियं न हतवान् इति सा कृतज्ञा। ब्रह्मवरस्य स्वरूपं रामायणस्य अनेकेषु प्रसङ्गेषु दृश्यते — वरेण एव विनाशस्य कालः निर्दिष्टः। अतः हनुमतः आगमनं न आकस्मिकम्, अपितु दैवनिर्दिष्टम्; तस्य कार्यसिद्धिः पूर्वम् एव निश्चिता इति श्रोतुः आश्वासनम्। ‘यानि यानि वाञ्छसि’ इति अनुज्ञा अपि ध्येया — अग्रे हनुमान् अशोकवनिकाभङ्गं लङ्कादहनं च करिष्यति, तस्य सर्वस्य अपि अत्र पूर्वम् एव अनुमतिः दत्ता इव।

మేఘం వంటి ఎత్తైన లంబపర్వతపు శిఖరం మీద నిలిచిన మేధావి అయిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సత్త్వగుణాన్ని ఆశ్రయించి, ధైర్యం వహించి రాత్రివేళ లంకలో ప్రవేశించాడు. రావణుడు పాలించే ఆ నగరం రమ్యమైన అడవులతోనూ జలాలతోనూ సమృద్ధిగా ఉంది. శరత్కాలపు మేఘాల వంటి తెల్లని భవనాలతో శోభిస్తూ, సముద్రంలా గంభీరమైన ఘోషతో, సముద్రపు గాలి సేవిస్తూ అది కనిపించింది. బాగా పోషించబడిన బలమైన సైన్యంతో సురక్షితమైన ఆ నగరం కుబేరుని అలకాపురిలా తోచింది; దాని తోరణాలు అందమైనవి, నిర్యూహాలు — ద్వారాల నుండి బయటికి పొడుచుకువచ్చిన దారుభాగాలు — శోభనమైనవి, బయటి ద్వారాలూ లోపలి ద్వారాలూ తెల్లనివి. సర్పాలు సంచరించే, సురక్షితమైన, శుభమైన పాతాళంలోని భోగవతిలానూ, మెరుపులతో కూడిన మేఘాలతో నిండిన, జ్యోతిర్గణాలు సేవించే, ప్రచండవాయువు ఘోషించే ఇంద్రుని అమరావతిలానూ దానిని అతడు చూశాడు. గొప్ప బంగారు ప్రాకారంతో చుట్టబడిన, చిరుగంటల జాలాలతో మోగే పతాకలతో అలంకరించబడిన ఆ నగరాన్ని చేరి, సంతోషించిన అతడు వెంటనే ప్రాకారం ఎక్కాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు గమనించదగినవి — అలక (ధనానికి), భోగవతి (నాగుల రక్షణకు), అమరావతి (దేవతల వైభవానికి) — ఈ విధంగా లంక మూడు లోకాల వైభవాన్నీ ధరించిందని సూచించబడింది. ‘సత్త్వమాస్థాయ’ (సత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి) అనే పదం హనుమంతుని మనోబలాన్ని చూపిస్తుంది; ఒంటరిగా శత్రునగరంలోకి ప్రవేశించడానికి అతని మనస్సు దృఢంగా ఉంది. మొదటి శ్లోకం పూర్వసర్గలోని ‘గిరేః శృంగే స్థితః’ (పర్వతశిఖరం మీద నిలిచినవాడు) అనే స్థితిని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — లంబం అనేది త్రికూటపు శిఖరం. రెండవ శ్లోకంలోని ‘వివేశ’ (ప్రవేశించాడు) అనే పదం ముందుగా చెప్పడం మాత్రమే; నిజానికి ప్రవేశం తరువాత లంకను జయించిన అనంతరం జరుగుతుంది. కవి ఇక్కడ రాత్రి చీకటిలో కూడా లంక శోభను వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే నగరం దీపాలతోనూ చంద్రకాంతితోనూ ప్రకాశిస్తోంది. హనుమంతుని దృష్టి ముందు నగరమంతటినీ చూస్తుంది, తరువాత క్రమంగా ప్రాకారాన్ని, తరువాత ద్వారాలను — ఈ విధంగా దూరం నుండి దగ్గరికి దృష్టి సాగుతుంది. ‘సహసా హృష్టః’ (వెంటనే సంతోషించినవాడు) అనే పదంతో అతని ఉత్సాహం ప్రకటమైంది; దీర్ఘమైన సముద్రలంఘనం తరువాత లక్ష్యాన్ని చూసి అతని మనస్సు ప్రసన్నమైంది. ప్రాకారం మీదికి ఎక్కడమే మొదటి సాహసం. ముద్రణలో నాలుగవ శ్లోకపు హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అలకాపురిలా శక్తిమంతమైన సేనలతో సురక్షితమైనది’ అని చెప్పి ‘విటపావతీమ్’ అనే పదానికి అలక అనే అర్థాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

ప్రాకారం మీద నిలిచిన, విస్మయంతో నిండిన హృదయం గల హనుమంతుడు చుట్టూ నగరాన్ని చూశాడు. అక్కడ జాంబూనద బంగారు ద్వారాలూ, వైడూర్యాలతో నిర్మించిన వేదికలూ, వజ్రాలు స్ఫటికాలు ముత్యాలతో కూర్చిన మణిమయ నేలలూ ఉన్నాయి. పుటం పెట్టిన బంగారంతో చేసిన నిర్యూహాలూ, వెండిలా నిర్మలమైన తెల్లని గోడలూ, వైడూర్యపు మెట్లూ, స్ఫటికమయమైన నిర్మలమైన లోపలి భాగాలూ, అందమైన సభాభవనాలూ కనిపిస్తున్నాయి. ఆ ద్వారాలు ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్లు ఎత్తుగా ఉన్నాయి. క్రౌంచపక్షులూ నెమళ్ళూ ధ్వనిస్తూ, రాజహంసలు సేవిస్తూ ఉన్నాయి అవి; వాద్యాల, ఆభరణాల ఘోషలతో ఆ నగరం అంతటా ప్రతిధ్వనిస్తోంది. కుబేరుని వస్వౌకసార (అలక) లాగా శోభిస్తున్న, ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్లున్న లంకను చూసి కపి హనుమంతుడు సంతోషించాడు. ఈ సంతోషం శత్రువు ఐశ్వర్యాన్ని చూసి కాదు, దాని సౌందర్యాన్ని చూసి కలిగిన నిర్మలమైన విస్మయం. శిల్పి కౌశలం, రత్నాల బాహుళ్యం, పక్షుల కలరవం, వాద్యాల ధ్వని — అన్నీ కలిసి నగరపు సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘సంజవన’ అనే పదం ‘సభాభవనం’ అని వివరించబడింది — దాని అర్థం చతుశ్శాల గృహం లేదా సభాగృహం. వస్వౌకసార అనేది కుబేరుని అలకకే మరొక పేరు; కాబట్టి ఇక్కడ కూడా లంకకు కుబేరునితో ఉన్న సంబంధం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకం నుండి పదకొండవ శ్లోకం వరకూ ఒకే దీర్ఘవాక్యం — ద్వారాల విశేషణాలు క్రమంగా వస్తాయి, చివరకు ‘పరినాదితామ్’ (ప్రతిధ్వనిస్తున్నది) అనే నగరవిశేషణంతో వాక్యం ముగుస్తుంది. ఈ వాక్యవిన్యాసంతో హనుమంతుని దృష్టి యొక్క అవిరామ ప్రవాహం అనుకరించబడింది — అతడు ఒక్కొక్క వస్తువునూ క్రమంగా చూస్తాడు.

రాక్షసాధిపతి యొక్క అనుపమమైన, సమృద్ధమైన, శుభమైన ఆ లంకను పరిశీలించి పరాక్రమశాలి అయిన హనుమంతుడు ఆలోచించాడు — ‘ఈ నగరాన్ని వేరెవరూ బలంతో ఆక్రమించలేరు, ఎందుకంటే ఆయుధాలు ఎత్తిపట్టిన రావణుని సేనలు దానిని అంతటా కాపాడుతున్నాయి. కుముదునికీ, అంగదునికీ, మహాకపి సుషేణునికీ, మైందద్వివిదులకూ ఈ భూమి చేరదగినది కావచ్చు. సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవునికీ, కుశపర్వుడనే వానరునికీ, కపిముఖ్యుడైన ఋక్షరాజు జాంబవంతునికీ, నాకూ ఇక్కడికి రావడం సాధ్యం కావచ్చు.’ అప్పుడు మహాబాహువైన రాఘవుని పరాక్రమాన్నీ లక్ష్మణుని విక్రమాన్నీ గుర్తుచేసుకొని ఆ కపి సంతోషించాడు. రెండవ సర్గలో అతడు ‘నలుగురికే గతి’ అని అన్నాడు; ఇక్కడ అతడు మరిన్ని పేర్లు లెక్కిస్తాడు, దానితో అతని ఆశ కొంత పెరిగిందని తెలుస్తుంది. కానీ అందరికంటే పైన రామలక్ష్మణుల పరాక్రమమే అతని ఆశ్వాసనకు మూలం — వానరులు కేవలం సాధనం, విజయం రామునిది. దీనితో అతని స్వామిభక్తీ వినయమూ ప్రకటమయ్యాయి — అతడు తన బలాన్ని అతిగా భావించడు. ఇక్కడి చింత నిరాశ కాదు, ప్రణాళిక; రాబోయే యుద్ధానికి ఎవరి సామర్థ్యం అవసరమో అతడు విచారిస్తున్నాడు. ‘కుశపర్వుడు’ అనే పేరు అపరిచితమైనది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కుశపర్వుడనే వానరుడు’ అని ఆ పేరుతోనే గ్రహిస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘మహాబాహో’ అనే సంబోధనరూపం ముద్రించబడింది, అది ‘మహాబాహోః’ (మహాబాహువు యొక్క) అనే షష్ఠ్యర్థంలో ప్రయోగించబడినట్లుంది. ఈ విధంగా చింతతో ప్రారంభమైన ఖండం ప్రీతితో ముగుస్తుంది.

రత్నమయమైన ప్రాకారాలతో వస్త్రాలతో వలె కప్పబడిన, గోశాలలతోనూ ఇతర గృహాలతోనూ కర్ణాభరణాలతో వలె అలంకరించబడిన, యంత్రాగారాలతో స్తనాలతో వలె కూడిన, సమృద్ధమైన యువతిలా అలంకరించుకున్న, దీపాలతోనూ ప్రకాశించే మహాగృహాలతోనూ చీకటి తొలగిన రాక్షసేంద్రుని నగరాన్ని ఆ మహాకపి చూశాడు. ఇక్కడ లంక యువతి రూపంలో చిత్రించబడింది — తరువాతి శ్లోకాలలో ఆమె సాక్షాత్తు స్త్రీరూపంలో లేస్తుంది, కాబట్టి ఈ ఉపమ దానికి పూర్వసూచన. ‘మహాగ్రహైః’ అనేది ముద్రిత పాఠం — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మహాగ్రహాలు చీకటిని నశింపజేశాయి’ అని గ్రహాల అర్థంలో గ్రహిస్తుంది.

అప్పుడు ప్రవేశిస్తున్న వానరశార్దూలుడూ పవనాత్మజుడూ అయిన ఆ మహాకపిని ఆ లంకానగరి తన రూపంతో చూసింది. రావణుడు పాలించే ఆ లంక ఆ వానరశ్రేష్ఠుని చూసి, వికృతమైన ముఖంతో స్వయంగా లేచి, వీరుడైన వాయుపుత్రుని ఎదుట నిలిచింది. మహానాదం చేస్తూ ఆమె పవనాత్మజునితో అన్నది — ‘ఓ వనవాసీ, నీవెవరు? ఏ పని మీద ఇక్కడికి వచ్చావు? నీ ప్రాణాలు నిలిచి ఉండగానే నిజం చెప్పు. వానరా, రావణుని సేనలు అన్నివైపులా కాపాడుతున్న ఈ లంకలోకి నీవు ప్రవేశించలేవు.’ ఎదుట నిలిచిన ఆమెతో వీరుడైన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘నీవు అడిగినదాని నిజం చెబుతాను. కానీ వికృతనేత్రీ, నగరద్వారం దగ్గర నిలిచిన నీవెవరు? దారుణురాలా, ఎందుకు నన్ను కోపంతో బెదిరిస్తున్నావు?’ హనుమంతుని మాట విని కామరూపిణి అయిన లంక కోపించి పవనాత్మజునితో కఠినమైన మాట అన్నది — ‘మహాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ, ఎదిరించరానిదానినైన నేను ఈ నగరాన్ని కాపాడుతున్నాను. నన్ను అవమానించి ఈ నగరంలోకి ప్రవేశించడం సాధ్యం కాదు; ఈ రోజు నా చేతిలో చచ్చి ప్రాణాలు విడిచి నీవు పడుకుంటావు. ప్లవంగమా, నేనే స్వయంగా లంకానగరిని, అన్నివైపులా దీనిని కాపాడుతున్నాను — ఇది నీకు చెప్పాను.’ ఈ ప్రసంగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే విస్తారంగా వర్ణించబడింది. నగరపు అధిదేవత స్త్రీరూపంలో ప్రత్యక్షమవుతుందనే కల్పన ప్రాచీనమైనది — ప్రతి నగరమూ తన దేవత చేత రక్షించబడుతుంది. హనుమంతుడు ఆమె ప్రశ్నకు శాంతంగా ప్రశ్నతోనే బదులిస్తాడు — అతడు తన ఉద్దేశాన్ని బయటపెట్టడు, ముందు ప్రతిపక్షపు పరిచయాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు; ఇది దూతనీతి. లంక మాటలలో గర్వమూ కోపమూ స్పష్టంగా ఉన్నాయి — ‘నీ ప్రాణాలు నిలిచి ఉండగానే’, ‘చచ్చి పడుకుంటావు’ అనే భయప్రదర్శన. ఆమె తనను ‘రావణుని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూసేది’ అని చెప్పుకుంటుంది — నగరదేవత కూడా రావణునికి సేవకురాలైంది; ఇది అతని ప్రభావానికి పరిచయం. ఇక్కడ ఇద్దరి సంవాదం నాటకీయమైనది — ప్రశ్న, ప్రతిప్రశ్న, బెదిరింపు. ‘వికృతాననదర్శనా’ (వికృతమైన ముఖంతో కనిపించేది) అనే విశేషణం రెండుసార్లు వచ్చింది (21, 41) — లేచినప్పుడూ పడినప్పుడూ ఆమె ఒకే రూపంలో ఉంది; ఈ విధంగా వృత్తాంతపు ముగింపు సూచించబడింది. లంక తనను ‘నగరీ లంకా’ అని స్వయంగా పరిచయం చేసుకుంటుంది, కాబట్టి ఆమె నగరపు అధిదేవత అని నిశ్చయం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘అధిష్ఠాత్రీ దేవి లంక’ అని చెబుతుంది. హనుమంతుని శాంతీ, ఆమె కోపమూ అనే విరోధమే ఈ ఖండపు ముఖ్యరసం. వీరుడైన దూత లక్షణం — ముందు మాటతో కార్యసాధన, తరువాతనే బలప్రయోగం — ఇక్కడ హనుమంతుడు అనుసరించాడు. ‘వనాలయ’ (వనవాసీ) అనే తిరస్కారసూచకమైన సంబోధనను అతడు శాంతంగా సహిస్తాడు. లంక గర్వం ఆమె పరాజయానికి ముందే వస్తుంది — ఇది కథానియమం, రావణుని విషయంలో కూడా ముందు ఫలిస్తుంది.

లంక మాట విని మారుతాత్మజుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన హనుమంతుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా మరొక పర్వతంలా స్థిరంగా నిలిచాడు. స్త్రీరూపంలో వికృతంగా ఉన్న ఆమెను చూసి మేధావీ ధైర్యశాలీ అయిన వానరపుంగవుడు అన్నాడు — ‘బురుజులతోనూ ప్రాకారాలతోనూ తోరణాలతోనూ కూడిన లంకానగరాన్ని చూడటానికే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను, నాకు గొప్ప కుతూహలం ఉంది. లంకలోని వనాలనూ ఉపవనాలనూ అడవులనూ ముఖ్యమైన గృహాలనూ చూడటానికే నా రాక.’ అతని ఆ మాట విని కామరూపిణి అయిన లంక మళ్ళీ కఠినాక్షరాలతో మాట్లాడింది — ‘దుర్బుద్ధీ, వానరాధమా, రాక్షసేశ్వరుడు పాలించే నన్ను జయించకుండా ఈ రోజు నీవు ఈ నగరాన్ని చూడలేవు.’ అప్పుడు వానరశార్దూలుడు ఆ నిశాచరితో అన్నాడు — ‘భద్రే, ఈ నగరాన్ని చూసి వచ్చినట్లే మళ్ళీ వెళ్ళిపోతాను.’ అప్పుడు భయంకరమైన మహానాదం చేసి ఆ లంక వేగంగా అరచేతితో వానరశ్రేష్ఠుని కొట్టింది. ఆమె గట్టిగా కొట్టగా పరాక్రమశాలి అయిన మారుతాత్మజుడు ఎంతో గొప్ప నాదం చేశాడు. అప్పుడు కోపంతో ఉడికిపోయిన హనుమంతుడు ఎడమచేతి వేళ్ళను ముడిచి పిడికిలి చేసి ఆమెను కొట్టాడు. ‘ఈమె స్త్రీ’ అని భావించి అతడు స్వయంగా అతిగా కోపించలేదు; అయినా ఆ తేలికపాటి దెబ్బకే అవయవాలు కలవరపడిన ఆ నిశాచరి, వికృతముఖి, వెంటనే నేలమీద పడిపోయింది. పడిపోయిన ఆమెను చూసి తేజస్వి అయిన వీరుడు హనుమంతుడు ‘స్త్రీ’ అని భావించి ఆమెపై కనికరం చూపాడు. హనుమంతుని సమాధానం చతురమైనది — అతడు సత్యమే చెబుతాడు, అయినా ముఖ్యకార్యాన్ని బయటపెట్టడు; ‘చూడటానికి వచ్చాను’ అనే మాట సత్యమే — సీతను చూడటానికే అతడు వచ్చాడు. ‘యథాగతం పునర్యాస్యే’ (వచ్చినట్లే మళ్ళీ వెళ్తాను) అనే మాటతో అతడు శాంతిని కూడా ప్రతిపాదిస్తాడు. కానీ ఆమె కొట్టినప్పుడు అతడు ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు — ఎడమచేతితో, మందమైన కోపంతో; ఈ విధంగా స్త్రీవధ దోషాన్ని పరిహరిస్తూనే అతడు ఆత్మరక్షణ చేసుకుంటాడు. నలభై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద. ‘కృపాం చకార’ (కనికరం చూపాడు) అనే పదం హనుమంతుని కరుణను చూపిస్తుంది — ఓడిపోయిన శత్రుదేవత పట్ల కూడా అతడు దయ చూపుతాడు. ఈ ప్రసంగపు నీతి స్పష్టం — స్త్రీవధ అధర్మం, కాబట్టి హనుమంతుడు పూర్తి బలాన్ని ప్రయోగించడు; అయినా అతని తేలికపాటి దెబ్బే నగరదేవతను పడగొట్టడానికి సరిపోయింది, దానితో అతని అతులబలం కూడా సూచించబడింది. ‘వామహస్తస్య’ (ఎడమచేతి) అనే విశేషం కూడా అవజ్ఞను సూచిస్తుంది — అతడు కుడిచేతిని ప్రయోగించడు. ఇంతకుముందు ‘పరం కౌతూహలమ్’ (గొప్ప కుతూహలం) అనే మాటతో అతడు అహింసక స్వరూపాన్ని చూపాడు; ఆమె దాడి చేసిన తరువాతనే అతడు ప్రతిదాడికి పూనుకున్నాడు — ఈ విధంగా దోషం ఆమెదే. ఈ సంయమానికి ఉదాహరణలు రామాయణంలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తాయి — రాముడు కూడా తాటకావధకు ముందు స్త్రీవధను ఇష్టపడలేదు. హనుమంతుని ‘సుమహానాదం’ కూడా లంక ‘మహానాదానికి’ ప్రత్యుత్తరం.

అప్పుడు మిక్కిలి కలవరపడిన లంక గద్గదమైన మాటలతో, గర్వాన్ని విడిచి ప్లవంగముడైన హనుమంతునితో అన్నది — ‘మహాబాహూ, హరిసత్తమా, ప్రసన్నుడవు కా, నన్ను కాపాడు. సౌమ్యుడా, సత్త్వవంతులైన మహాబలులైన పురుషులు సమయంలో — శాస్త్రమర్యాదలో — నిలుస్తారు, స్త్రీని చంపరు. ప్లవంగమా, నేనే స్వయంగా లంకానగరిని; వీరా, మహాబలా, నీ పరాక్రమంతో నేను జయించబడ్డాను. హరీశ్వరా, నేను చెప్పే ఈ సత్యాన్ని విను — స్వయంభువు బ్రహ్మ నాకు ఇచ్చిన వరం ఎలాంటిదో. ఆయన అన్నాడు — “ఎప్పుడైతే ఏదో ఒక వానరుడు నిన్ను పరాక్రమంతో వశపరచుకుంటాడో, అప్పుడు రాక్షసులకు భయం వచ్చిందని నీవు తెలుసుకోవాలి.” సౌమ్యుడా, నిన్ను చూడటంతో ఈ రోజు ఆ సమయం నాకు వచ్చింది; స్వయంభువు విధించినది సత్యం, దానికి తిరుగులేదు. సీత కారణంగా దురాత్ముడైన రాజు రావణునికీ రాక్షసులందరికీ వినాశం దాపురించింది. కాబట్టి హరిశ్రేష్ఠా, రావణుడు పాలించే నగరంలోకి ప్రవేశించి, ఇక్కడ నీవు కోరే కార్యాలన్నిటినీ నిర్వర్తించు. హరీశ్వరా, శాపంతో దెబ్బతిన్న, రాక్షసముఖ్యుడు పాలించే ఈ శుభమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి, ఇష్టానుసారం సుఖంగా అంతటా తిరిగి సాధ్వి అయిన జనకుని కూతురిని వెదకు.’ ఇక్కడ లంక పరాజయమే లంక వినాశానికి మొదటి లక్షణం — బ్రహ్మ వాక్యం దీనిని నిశ్చయిస్తుంది. ‘సీతానిమిత్తమ్’ (సీత కారణంగా) అనే పదంతో కథానకమంతటికీ మూలం ప్రకటమైంది — పరస్త్రీ అపహరణమే రావణుని నాశనానికి కారణం. నగరదేవత స్వయంగా హనుమంతునికి అనుమతి ఇస్తుంది, కాబట్టి అతని ప్రవేశం చౌర్యం కాదు, ధర్మసమ్మతమైనది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడి సర్గసమాప్తిని సూచిస్తుంది. ‘శాపోపహతామ్’ (శాపంతో దెబ్బతిన్నది) అనే పదం రావణుని పాపాల వల్ల ఋషుల, స్త్రీల శాపాలతో లంక ఇంతకుముందే హతమైందని సూచిస్తుంది. లంక మాటలోని ‘సమయే సౌమ్య తిష్ఠంతి’ (సౌమ్యుడా, మర్యాదలో నిలుస్తారు) అనే నీతివాక్యం హనుమంతుని సంయమానికే ప్రశంస — అతడు స్త్రీని చంపలేదని ఆమె కృతజ్ఞురాలు. బ్రహ్మవరపు స్వరూపం రామాయణంలోని అనేక ప్రసంగాలలో కనిపిస్తుంది — వరం ద్వారానే వినాశకాలం నిర్దేశించబడుతుంది. కాబట్టి హనుమంతుని రాక ఆకస్మికం కాదు, దైవనిర్దిష్టం; అతని కార్యసిద్ధి ముందే నిశ్చయమైందని శ్రోతకు ఆశ్వాసన. ‘యాని యాని వాంఛసి’ (నీవు కోరేవన్నీ) అనే అనుమతి కూడా గమనించదగినది — ముందు హనుమంతుడు అశోకవనికను ధ్వంసం చేస్తాడు, లంకను దహిస్తాడు; వాటన్నిటికీ ఇక్కడే ముందుగా అనుమతి ఇవ్వబడినట్లుంది.

மேகம்போன்ற உயர்ந்த லம்ப மலையின் சிகரத்தில் நின்ற அறிவுக்கூர்மையுடைய வாயுமைந்தன் அனுமன், மனவலிமையைச் சார்ந்து, தைரியம் கொண்டு, இரவில் இலங்கைக்குள் நுழைந்தான். ராவணனால் காக்கப்பட்ட அந்த நகரம் அழகிய காடுகளாலும் நீர்நிலைகளாலும் நிறைந்திருந்தது. சரத்கால மேகங்களைப் போன்ற வெண்மையான மாளிகைகளால் அழகுபெற்றும், கடலைப் போன்ற ஆழ்ந்த முழக்கமுடையதாகவும், கடற்காற்று வீசுவதாகவும் அது காணப்பட்டது. நன்கு பேணப்பட்ட வலிய படையால் காக்கப்பட்ட அது குபேரனின் அளகாபுரி போலத் தோன்றியது; அதன் தோரணங்கள் அழகியவை; வாயில்களிலிருந்து வெளிநீண்ட மரச்சிற்பப் பகுதிகள் (நிர்யூஹங்கள்) அழகானவை; வெளிவாயில்களும் உள்வாயில்களும் வெண்மையானவை. பாம்புகள் உலவுவதும், காக்கப்படுவதும், மங்கலமானதுமான பாதாளத்திலுள்ள போகவதியைப் போலவும்; மின்னலுடன் கூடிய மேகங்கள் சூழ்ந்ததும், ஒளிக்கூட்டங்கள் நிறைந்ததும், கடுங்காற்றின் முழக்கமுடையதுமான இந்திரனின் அமராவதியைப் போலவும் அதை அவன் கண்டான். பெரிய பொன் மதிலால் சூழப்பட்டு, சிறுமணிக் கோவைகளால் ஒலிக்கும் கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்த நகரை அடைந்து, மகிழ்ந்த அவன் திடீரென்று மதிலின்மேல் ஏறினான். இங்கே மூன்று உவமைகளைக் கவனிக்க வேண்டும் — அளகை (செல்வத்துக்கு), போகவதி (நாகர்களின் காவலுக்கு), அமராவதி (தேவர்களின் சிறப்புக்கு) — இவ்வாறு இலங்கை மூன்று உலகங்களின் சிறப்பையும் தாங்கியிருக்கிறது என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘ஸத்த்வமாஸ்தாய’ (மனவலிமையைச் சார்ந்து) என்ற சொல் அனுமனின் மனவலிமையைக் காட்டுகிறது; தனியாகப் பகைவன் நகருக்குள் நுழைய அவன் மனம் உறுதியாக இருக்கிறது. முதல் சுலோகம் முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘மலையின் சிகரத்தில் நின்றவன்’ என்ற நிலையை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — லம்பம் என்பது திரிகூடத்தின் ஒரு சிகரம். இரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘விவேஶ’ (நுழைந்தான்) என்ற சொல் முன்கூட்டியே சொல்லப்பட்டது; உண்மையில் நுழைவு பின்னர் இலங்கையை வென்ற பிறகே நிகழ்கிறது. இரவின் இருளிலும் கவி இலங்கையின் அழகை வருணிக்கிறார், ஏனெனில் நகரம் விளக்குகளாலும் நிலவொளியாலும் ஒளிர்ந்தது. அனுமனின் பார்வை முதலில் நகர் முழுவதையும் காண்கிறது, பிறகு படிப்படியாக மதிலை, பிறகு வாயில்களை — இவ்வாறு தொலைவிலிருந்து அருகுக்குப் பார்வை நகர்கிறது. ‘ஸஹஸா ஹ்ருஷ்ட:’ (திடீரென்று மகிழ்ந்து) என்ற சொல்லால் அவன் ஊக்கம் வெளிப்படுகிறது; நீண்ட கடல்தாண்டலுக்குப் பிறகு இலக்கைக் கண்டு அவன் மனம் மலர்கிறது. மதிலின்மேல் ஏறுவதே முதல் துணிச்சல். அச்சுப்பதிப்பில் நான்காம் சுலோகத்தின் இந்தி உரை, ‘அளகாபுரியைப் போல வலிய படைகளால் காக்கப்பட்டது’ என்று சொல்லி, ‘விடபாவதீம்’ என்பதற்கு அளகை என்ற பொருளைத் தெளிவுபடுத்துகிறது.

மதிலின்மேல் நின்ற, வியப்பில் ஆழ்ந்த இதயமுடைய அனுமன் நகரைச் சுற்றிலும் நோக்கினான். அங்கே பொன்னாலான வாயில்கள், வைடூரியத்தால் அமைக்கப்பட்ட மேடைகள், வைரம், பளிங்கு, முத்து ஆகியவற்றால் அமைக்கப்பட்ட மணித்தளங்கள் இருந்தன. உருக்கிய பொன்னாலான மரச்சிற்ப நீட்சிகளும், வெள்ளிபோலத் தூய வெண்மையான சுவர்களும், வைடூரியப் படிக்கட்டுகளும், பளிங்காலான தூய உட்பகுதிகளும், அழகிய சபா மண்டபங்களும் காணப்பட்டன. அந்த வாயில்கள் வானை நோக்கி எழுந்தவைபோல் உயர்ந்திருந்தன. அன்றில்களும் மயில்களும் ஒலிக்கும், ராஜஹம்சங்கள் உலவும் இடங்களாக அவை இருந்தன; இசைக்கருவிகளின் ஓசையாலும் அணிகலன்களின் ஒலியாலும் அந்த நகரம் எங்கும் ஒலித்தது. குபேரனின் வஸ்வௌகஸாரா நகரைப் போலப் பொலிவதும், வானுக்கு எழுந்ததுபோல் இருப்பதுமான இலங்கையைக் கண்டு வானரன் அனுமன் மகிழ்ந்தான். இந்த மகிழ்ச்சி பகைவனின் செல்வத்தைக் கண்டு எழுந்தது அல்ல; அதன் அழகைக் கண்டு எழுந்த தூய வியப்பு. சிற்பியின் திறமை, ரத்தினங்களின் மிகுதி, பறவைகளின் இனிய ஒலி, இசைக்கருவிகளின் ஓசை — எல்லாம் சேர்ந்து நகரின் உயிருள்ள சித்திரத்தை உருவாக்குகின்றன. இந்தி உரையில் ‘ஸஞ்ஜவன’ என்ற சொல் ‘சபா மண்டபம்’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது — நாற்புறக் கட்டடமுள்ள வீடு அல்லது சபைக்கூடம் என்பது அதன் பொருள். வஸ்வௌகஸாரா என்பது குபேரனின் அளகையின் மற்றொரு பெயர்; ஆகவே இங்கும் இலங்கைக்குக் குபேரனுடனான உறவு மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. எட்டாம் சுலோகம் முதல் பதினொன்றாம் சுலோகம் வரை ஒரே நீண்ட வாக்கியம் — வாயில்களின் அடைமொழிகள் வரிசையாக வருகின்றன; இறுதியில் ‘பரிநாதிதாம்’ (எங்கும் ஒலிப்பது) என்ற நகர அடைமொழியுடன் வாக்கியம் முடிகிறது. இந்த வாக்கிய அமைப்பால் அனுமனின் பார்வையின் இடையறாத ஓட்டம் பின்பற்றப்படுகிறது — அவன் ஒவ்வொரு பொருளையும் வரிசையாகக் காண்கிறான்.

ராக்ஷசர் தலைவனின் ஒப்பற்ற, வளமிக்க, மங்கலமான அந்த இலங்கையைக் கண்டு வீரியமுடைய அனுமன் சிந்தித்தான் — ‘இந்த நகரத்தை வேறு எவராலும் வலிமையால் தாக்க முடியாது; ஏனெனில் ஆயுதங்களை ஓங்கிய கைகளுடைய ராவணனின் படைகளால் இது எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கப்படுகிறது. குமுதன், அங்கதன், பெருவானரன் சுஷேணன், மைந்தன், த்விவிதன் ஆகியோருக்கு இந்த நிலம் அடையக்கூடியதாக இருக்கலாம். விவஸ்வானின் (சூரியனின்) மைந்தன் சுக்ரீவன், குஶபர்வா என்ற வானரன், வானரர்களில் முதன்மையான கரடிகளின் அரசன் ஜாம்பவான், நான் — இவர்களுக்கு இங்கே வர இயலும்.’ பிறகு நீண்ட கைகளுடைய ராகவனின் வீரத்தையும் லக்ஷ்மணனின் ஆற்றலையும் நினைத்து அந்த வானரன் மகிழ்ச்சியடைந்தான். இரண்டாம் சர்க்கத்தில் அவன் ‘நால்வருக்கு மட்டுமே வழி’ என்று சொல்லியிருந்தான்; இங்கே அவன் மேலும் பல பெயர்களை எண்ணுகிறான்; அதனால் அவன் நம்பிக்கை சிறிது வளர்ந்திருக்கிறது என்று அறியப்படுகிறது. ஆனால் எல்லாவற்றுக்கும் மேலாக ராம லக்ஷ்மணர்களின் வீரமே அவனுடைய ஆறுதலின் வேர் — வானரர்கள் கருவிகள் மட்டுமே, வெற்றி ராமனுடையது. இதனால் அவனுடைய தலைவன்மீதான பக்தியும் பணிவும் வெளிப்படுகின்றன — தன் வலிமையை அவன் மிகைப்படுத்திக் கருதவில்லை. இங்கே சிந்தனை நம்பிக்கையின்மையால் எழுந்ததல்ல, திட்டமிடலால் எழுந்தது; வரப்போகும் போருக்கு யாருடைய ஆற்றல் தேவை என்று அவன் ஆராய்கிறான். ‘குஶபர்வா’ என்ற பெயர் அறிமுகமில்லாதது; இந்தி உரையும் ‘குஶபர்வா என்ற வானரன்’ என்று அந்தப் பெயராலேயே அவனைக் கொள்கிறது. பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘மஹாபாஹோ’ என்ற விளிவடிவம் அச்சிடப்பட்டுள்ளது; அது ‘மஹாபாஹோ:’ (நீண்ட கைகளுடையவனின்) என்ற ஆறாம் வேற்றுமைப் பொருளில் பயன்படுத்தப்பட்டதுபோல் உள்ளது. இவ்வாறு சிந்தனையில் தொடங்கிய பகுதி மகிழ்ச்சியில் முடிகிறது.

ரத்தினமயமான மதில்களை ஆடைகளாகப் போர்த்தியவளும், மாட்டுத்தொழுவங்களையும் பிற வீடுகளையும் காதணிகளாக அணிந்தவளும், இயந்திரசாலைகளை ஸ்தனங்களாக உடையவளும், செல்வமிக்க இளம்பெண்போல அலங்கரிக்கப்பட்டவளும், ஒளிவீசும் விளக்குகளாலும் பெரும் மாளிகைகளாலும் இருள் நீங்கியவளுமான ராக்ஷசேந்திரனின் நகரைப் பெருவானரன் கண்டான். இங்கே இலங்கை இளம்பெண் வடிவில் சித்திரிக்கப்படுகிறது — அடுத்த சுலோகங்களில் அவள் நேரடியாகப் பெண் உருவில் எழுகிறாள்; ஆகவே இந்த உவமை அதற்கான முன்னறிவிப்பு. ‘மஹாக்ரஹை:’ என்பது அச்சுப்பதிப்பின் பாடம் — இந்தி உரை, பெரும் கோள்கள் இருளை அகற்றின என்று ‘க்ரஹ’ என்பதைக் கோள் என்ற பொருளில் கொள்கிறது.

பிறகு நுழைந்துகொண்டிருந்த வானரப் புலியும் வாயுமைந்தனுமான பெருவானரனை அந்த இலங்கை நகரம் தன் சொந்த உருவில் கண்டது. ராவணனால் காக்கப்பட்ட அந்த இலங்கை, அந்த வானரச் சிறந்தோனைக் கண்டு, விகாரமான முகத்தோற்றத்துடன் தானே எழுந்து, வாயுமைந்தனான வீரனுக்கு முன்னால் நின்றாள். பெருமுழக்கமிட்டவாறு அவள் வாயுமைந்தனிடம் சொன்னாள் — ‘காட்டில் வாழ்பவனே, நீ யார்? எந்தக் காரியத்துக்காக இங்கே வந்தாய்? உன் உயிர் இருக்கும்போதே உண்மையைச் சொல். வானரனே, ராவணனின் படைகளால் எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கப்படும் இந்த இலங்கைக்குள் உன்னால் நுழைய முடியாது.’ முன்னால் நின்ற அவளிடம் வீரனான அனுமன் சொன்னான் — ‘நீ கேட்பதன் உண்மையைச் சொல்வேன். ஆனால் விகாரமான கண்களுடையவளே, நகர வாயிலில் நிற்கும் நீ யார்? கொடியவளே, ஏன் என்னைச் சினத்துடன் அதட்டுகிறாய்?’ அனுமனின் சொல்லைக் கேட்டு, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல இலங்கை சினமுற்று வாயுமைந்தனிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னாள் — ‘பெருமைமிக்க ராக்ஷச அரசன் ராவணனின் ஆணையை எதிர்நோக்கி நிற்கும், வெல்லப்பட முடியாத நான் இந்த நகரைக் காக்கிறேன். என்னை அலட்சியம் செய்துவிட்டு இந்த நகருக்குள் நுழைய முடியாது; இன்று என்னால் கொல்லப்பட்டு உயிர் துறந்து நீ கிடப்பாய். வானரனே, நானே இலங்கை நகரம்; எல்லாப் பக்கங்களிலும் இதைக் காக்கிறேன் — இதை உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன்.’ இந்த நிகழ்ச்சி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட்டில் மட்டுமே விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது. நகரத்தின் அதிதேவதை பெண் உருவில் நேரில் தோன்றுகிறாள் என்ற கற்பனை பழமையானது — ஒவ்வொரு நகரமும் தன் தேவதையால் காக்கப்படுகிறது. அனுமன் அவளுடைய கேள்விக்கு அமைதியாகக் கேள்வியாலேயே பதில் சொல்கிறான் — அவன் தன் நோக்கத்தை வெளிப்படுத்தவில்லை; முதலில் எதிர்த்தரப்பை அறிய விரும்புகிறான்; இது தூதனின் நீதி. இலங்கையின் சொற்களில் செருக்கும் சினமும் தெளிவாக உள்ளன — ‘உன் உயிர் இருக்கும்போதே’, ‘கொல்லப்பட்டுக் கிடப்பாய்’ என்பவை அச்சுறுத்தல்கள். அவள் தன்னை ‘ராவணனின் ஆணையை எதிர்நோக்கி நிற்பவள்’ என்கிறாள் — நகர தேவதையும் ராவணனுக்குப் பணிப்பெண் ஆகிவிட்டாள்; இது அவன் ஆதிக்கத்தின் அறிமுகம். இங்கே இருவரின் உரையாடல் நாடகத்தன்மை கொண்டது — கேள்வி, எதிர்க்கேள்வி, அதட்டல். ‘விக்ருதானனதர்ஶனா’ (விகாரமான முகத்தோற்றம் உடையவள்) என்ற அடைமொழி இருமுறை வருகிறது (21, 41) — எழும்போதும் விழும்போதும் அவள் ஒரே தோற்றத்தில் இருக்கிறாள்; இவ்வாறு நிகழ்ச்சியின் நிறைவு சுட்டப்படுகிறது. இலங்கை தன்னை ‘நகரீ லங்கா’ (இலங்கை நகரம்) என்று தானே அறிமுகப்படுத்துகிறாள்; ஆகவே அவள் நகரின் அதிதேவதை என்பது உறுதி; இந்தி உரையும் ‘அதிஷ்டான தேவியான இலங்கை’ என்று சொல்கிறது. அனுமனின் அமைதிக்கும் அவளுடைய சினத்துக்கும் இடையிலான முரணே இந்தப் பகுதியின் முதன்மைச் சுவை. வீரத் தூதனின் இலக்கணம் — முதலில் சொல்லால் காரியம் சாதித்தல், பிறகே வலிமையைப் பயன்படுத்துதல் — இங்கே அனுமனால் பின்பற்றப்படுகிறது. ‘வனாலய’ (காட்டில் வாழ்பவனே) என்ற இகழ்ச்சி தொனிக்கும் விளியை அவன் அமைதியாகப் பொறுத்துக்கொள்கிறான். இலங்கையின் செருக்கு அவள் தோல்விக்கு முன்பே வருகிறது — இது கதையின் நியதி; இது பின்னர் ராவணன் விஷயத்திலும் பலிக்கும்.

இலங்கையின் சொல்லைக் கேட்டு, வாயுமைந்தனும் வானரச் சிறந்தோனுமான அனுமன் முயற்சியுடன் மற்றொரு மலைபோல அசையாமல் நின்றான். பெண் உருவில் விகாரமாக இருந்த அவளைக் கண்டு, அறிவுக்கூர்மையும் மனவலிமையும் உடைய வானரர்களில் காளை போன்றவன் சொன்னான் — ‘கோபுர மாடங்களும் மதில்களும் தோரணங்களும் உடைய இலங்கை நகரைக் காணவே நான் இங்கே வந்தேன்; எனக்குப் பெரும் ஆர்வம் இருக்கிறது. இலங்கையின் வனங்களையும் உபவனங்களையும் காடுகளையும் முக்கியமான மாளிகைகளையும் காண்பதற்காகவே என் வருகை.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல இலங்கை மீண்டும் கடுமையான சொற்களில் சொன்னாள் — ‘தீய அறிவுடையவனே, வானரர்களில் இழிந்தவனே, ராக்ஷசேஶ்வரனால் காக்கப்படும் என்னை வெல்லாமல் இன்று இந்த நகரை உன்னால் காண முடியாது.’ அப்போது வானரப் புலி அந்த இரவுலாவியிடம் சொன்னான் — ‘நல்லவளே, இந்த நகரைக் கண்டுவிட்டு வந்தவழியே திரும்பிச் சென்றுவிடுவேன்.’ பிறகு பயங்கரப் பெருமுழக்கமிட்டு அந்த இலங்கை வேகமாகத் தன் உள்ளங்கையால் வானரச் சிறந்தோனை அறைந்தாள். அவளால் கடுமையாக அறையப்பட்ட வீரியமுடைய வாயுமைந்தன் மிகப் பெரிய முழக்கமிட்டான். பிறகு சினத்தால் நிறைந்த அனுமன் இடக்கையின் விரல்களை மடக்கி முஷ்டியாக்கி அவளை அடித்தான். ‘இவள் பெண்’ என்று எண்ணியதால் அவன் தானே மிகுந்த சினம் கொள்ளவில்லை; ஆயினும் அந்த லேசான அடியாலேயே உடல் நிலைகுலைந்த, விகாரமான முகத்தோற்றமுடைய அந்த இரவுலாவி திடீரென்று தரையில் விழுந்தாள். வீழ்த்தப்பட்ட அவளைக் கண்டு, ஒளிமிக்க வீரனான அனுமன் ‘பெண்’ என்று எண்ணி அவள்மேல் இரக்கம் கொண்டான். அனுமனின் பதில் சாமர்த்தியமானது — அவன் உண்மையையும் சொல்கிறான், ஆனால் முக்கியக் காரியத்தை வெளிப்படுத்தவில்லை; ‘காண வந்தேன்’ என்ற சொல் உண்மையே — சீதையைக் காணவே அவன் வந்தான். ‘யதாகதம் புனர்யாஸ்யே’ (வந்தவழியே திரும்புவேன்) என்ற சொல்லால் அவன் அமைதியையும் முன்வைக்கிறான். ஆனால் அவள் அடித்தபோது அவன் பதிலடி தருகிறான் — இடக்கையால், மிதமான சினத்துடன்; இவ்வாறு பெண்கொலைப் பழியைத் தவிர்த்தபடியே அவன் தற்காப்பும் செய்கிறான். நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின் கீழ். ‘க்ருபாம் சகார’ (இரக்கம் கொண்டான்) என்ற சொல் அனுமனின் கருணையைக் காட்டுகிறது — வெல்லப்பட்ட பகைவனின் தேவதையிடமும் அவன் இரக்கம் காட்டுகிறான். இந்த நிகழ்ச்சியின் நீதி தெளிவானது — பெண்ணைக் கொல்வது அறமல்ல; ஆகவே அனுமன் முழு வலிமையையும் பயன்படுத்தவில்லை; ஆயினும் அவனுடைய லேசான அடியே நகர தேவதையை வீழ்த்தப் போதுமானதாக இருந்தது; அதனால் அவனுடைய ஒப்பற்ற வலிமையும் சுட்டப்படுகிறது. ‘வாமஹஸ்தஸ்ய’ (இடக்கையின்) என்ற தனிக்குறிப்பும் அலட்சியத்தைச் சுட்டுகிறது — அவன் வலக்கையைப் பயன்படுத்தவில்லை. முன்பு ‘பெரும் ஆர்வம்’ என்ற சொல்லால் அவன் வன்முறையற்ற தன்மையைக் காட்டினான்; அவளுடைய தாக்குதலால்தான் அவன் பதில்தாக்குதலில் இறங்கினான் — ஆகவே குற்றம் அவளுடையதே. இத்தகைய தன்னடக்கத்தின் எடுத்துக்காட்டு ராமாயணத்தில் மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது — ராமனும் தாடகையைக் கொல்வதற்கு முன் பெண்ணைக் கொல்ல விரும்பவில்லை. அனுமனின் ‘ஸுமஹாநாத:’ (மிகப் பெரிய முழக்கம்) இலங்கையின் ‘மஹாநாத’த்துக்கான (பெருமுழக்கத்துக்கான) பதில்.

பிறகு மிகவும் கலக்கமுற்ற இலங்கை, தழுதழுத்த சொற்களில், செருக்கைத் துறந்து, வானரனான அனுமனிடம் சொன்னாள் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, வானரர்களில் சிறந்தவனே, அருள்புரி, என்னைக் காப்பாற்று. அன்பனே, மனவலிமையும் பெருவலிமையும் உடைய ஆண்மக்கள் சமயத்தில் — சாத்திர வரம்பில் — நிற்கிறார்கள்; பெண்ணைக் கொல்வதில்லை. வானரனே, நானே இலங்கை நகரம்; வீரனே, பெருவலிமை உடையவனே, உன் வீரத்தால் வெல்லப்பட்டேன். வானரர் தலைவனே, நான் சொல்லும் இந்த உண்மையைக் கேள் — சுயம்புவான பிரம்மா எனக்கு அளித்த வரம் இது. அவர் சொன்னார் — “எப்போது ஒரு வானரன் தன் வீரத்தால் உன்னை அடக்குவானோ, அப்போது ராக்ஷசர்களுக்கு அச்சம் வந்துவிட்டது என்று நீ அறிந்துகொள்.” அன்பனே, உன்னைக் கண்டதால் இன்று அந்த நேரம் எனக்கு வந்துவிட்டது; சுயம்பு விதித்தது உண்மை, அது மாறுவதில்லை. சீதையின் காரணமாகத் தீய உள்ளம் படைத்த அரசன் ராவணனுக்கும் எல்லா ராக்ஷசர்களுக்கும் அழிவு வந்துவிட்டது. ஆகவே வானரச் சிறந்தோனே, ராவணனால் காக்கப்படும் நகருக்குள் நுழைந்து, நீ இங்கே விரும்பும் காரியங்கள் எல்லாவற்றையும் செய். வானரர் தலைவனே, சாபத்தால் தாக்கப்பட்ட, ராக்ஷசத் தலைவனால் காக்கப்படும் இந்த மங்கலமான நகருக்குள் நுழைந்து, உன் விருப்பம்போல், இனிதாக எங்கும் சென்று, கற்புடைய ஜனகன் மகளைத் தேடு.’ இங்கே இலங்கையின் தோல்வியே இலங்கையின் அழிவின் முதல் அறிகுறி — பிரம்மாவின் சொல் இதை உறுதிப்படுத்துகிறது. ‘ஸீதாநிமித்தம்’ (சீதையின் காரணமாக) என்ற சொல்லால் கதை முழுவதின் வேர் வெளிப்படுகிறது — பிறன் மனைவியைக் கவர்ந்ததே ராவணனின் அழிவுக்குக் காரணம். நகர தேவதையே அனுமனுக்கு அனுமதி அளிக்கிறாள்; ஆகவே அவன் நுழைவது திருட்டுத்தனம் அல்ல, அறத்தால் அனுமதிக்கப்பட்டது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்து சர்க்கத்தின் நிறைவைச் சுட்டுகிறது. ‘ஶாபோபஹதாம்’ (சாபத்தால் தாக்கப்பட்டது) என்ற சொல், ராவணனின் பாவங்களால், ரிஷிகளும் பெண்களும் இட்ட சாபங்களால் இலங்கை முன்பே அழிக்கப்பட்டுவிட்டது என்பதைச் சுட்டுகிறது. இலங்கையின் சொற்களில் உள்ள ‘ஸமயே ஸௌம்ய திஷ்டந்தி’ (அன்பனே, சமயத்தில் நிற்கிறார்கள்) என்ற நீதிவாக்கியம் அனுமனின் தன்னடக்கத்துக்கே புகழ்ச்சி — அவன் பெண்ணைக் கொல்லவில்லை என்பதற்காக அவள் நன்றியுடன் இருக்கிறாள். பிரம்மாவின் வரத்தின் இந்த வடிவம் ராமாயணத்தின் பல நிகழ்ச்சிகளில் காணப்படுகிறது — வரத்தாலேயே அழிவின் காலம் குறிக்கப்படுகிறது. ஆகவே அனுமனின் வருகை தற்செயலானது அல்ல, தெய்வத்தால் குறிக்கப்பட்டது; அவனுடைய காரிய வெற்றி முன்பே உறுதிசெய்யப்பட்டுள்ளது என்பது கேட்பவருக்கு ஆறுதல். ‘யானி யானி வாஞ்சஸி’ (நீ விரும்புவை எல்லாவற்றையும்) என்ற அனுமதியும் கவனிக்கத் தக்கது — பின்னர் அனுமன் அசோகவனத்தை அழிப்பான், இலங்கையை எரிப்பான்; அவை எல்லாவற்றுக்கும் இங்கே முன்பே அனுமதி தரப்பட்டதுபோல் இருக்கிறது.

ಮೇಘದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ ಲಂಬಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆ ಪುರಿ ರಮ್ಯವಾದ ಕಾನನಗಳಿಂದಲೂ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೇಘಗಳಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಭವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಾಗರದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಕಡಲ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಅವನಿಗೆ ಕಂಡಿತು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿತವಾದ ಬಲಿಷ್ಠ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಅದು ಕುಬೇರನ ಅಲಕಾಪುರಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ತೋರಣಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು, ನಿರ್ಯೂಹಗಳು — ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಚಾಚಿದ ಮರದ ಭಾಗಗಳು — ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದ್ದವು, ಹೊರಬಾಗಿಲುಗಳೂ ಒಳಬಾಗಿಲುಗಳೂ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದವು. ಸರ್ಪಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ, ಸುಗುಪ್ತವಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಪಾತಾಳದ ಭೋಗವತಿಯಂತೆಯೂ, ಮಿಂಚಿನೊಡಗೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಯ ಮೊರೆತವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆಯೂ ಅವನು ಅದನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಹತ್ತಾದ ಸುವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ನಿನದಿಸುವ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪುರಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಏರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಲಕಾ (ಸಂಪತ್ತಿನದು), ಭೋಗವತಿ (ನಾಗಗಳ ಸುಗುಪ್ತಿಯದು), ಅಮರಾವತಿ (ದೇವತೆಗಳ ವೈಭವದದು) — ಹೀಗೆ ಲಂಕೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವೈಭವವನ್ನೂ ಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ತ್ವಮಾಸ್ಥಾಯ’ (ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ಮನೋಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ದೃಢವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಗಿರೇಃ ಶೃಂಗೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಲಂಬವೆಂಬುದು ತ್ರಿಕೂಟದ ಒಂದು ಶಿಖರ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಶ’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮೇಲೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರಿ ದೀಪಗಳಿಂದಲೂ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಮೊದಲು ಇಡೀ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ, ಆಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು — ಹೀಗೆ ದೂರದಿಂದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿಯ ಚಲನೆ. ‘ಸಹಸಾ ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹರ್ಷಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ದೀರ್ಘವಾದ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಬಳಿಕ ಗುರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಏರುವುದೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಸಾಹಸ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ಅಲಕಾಪುರಿಯಂತೆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ವಿಟಪಾವತೀಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಅಲಕಾ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ, ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹೃದಯದ ಹನುಮಂತನು ಸುತ್ತಲೂ ಪುರಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಬಾಗಿಲುಗಳೂ, ವೈಡೂರ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವೇದಿಕೆಗಳೂ, ವಜ್ರ ಸ್ಫಟಿಕ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಮಣಿನೆಲಗಟ್ಟುಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಕಾಯಿಸಿದ ಬಂಗಾರದ ನಿರ್ಯೂಹಗಳೂ, ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಬಿಳಿಯ ಗೋಡೆಗಳೂ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳೂ, ಸ್ಫಟಿಕದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಒಳಭಾಗಗಳೂ, ಸುಂದರವಾದ ಸಭಾಭವನಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದವು. ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಜಹಂಸಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವು; ವಾದ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ನಿನಾದದಿಂದ ಆ ಪುರಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕುಬೇರನ ವಸ್ವೋಕಸಾರೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ಈ ಹರ್ಷ ಶತ್ರುವಿನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಉಂಟಾದದ್ದಲ್ಲ, ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಉಂಟಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಿಸ್ಮಯ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕೌಶಲ, ರತ್ನಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಪುರಿಯ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಜವನ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಸಭಾಭವನ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚತುಃಶಾಲೆಯ ಮನೆ ಅಥವಾ ಸಭಾಗೃಹ ಎಂಬುದು ಅದರ ಅರ್ಥ. ವಸ್ವೋಕಸಾರಾ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನ ಅಲಕೆಯದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಲಂಕೆಗೆ ಕುಬೇರನೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಂಟರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯ — ಬಾಗಿಲುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಿನಾದಿತಾಮ್’ (ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪುರಿಯ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ವಾಕ್ಯ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅವಿರತ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಒಂದೊಂದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಆ ಅನುತ್ತಮವಾದ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಗಳು ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕುಮುದನಿಗೆ, ಅಂಗದನಿಗೆ, ಮಹಾಕಪಿ ಸುಷೇಣನಿಗೆ, ಅಥವಾ ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರಿಗೆ ಈ ನೆಲ ತಲುಪಬಹುದಾದೀತು. ವಿವಸ್ವಂತನ ಮಗನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ, ಕಪಿ ಕುಶಪರ್ವನಿಗೆ, ಕಪಿಮುಖ್ಯನಾದ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ, ಮತ್ತು ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು.’ ಅನಂತರ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನೂ ನೆನೆದು ಆ ಕಪಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ನಾಲ್ವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಗತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಶೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಅವನ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮೂಲ — ವಾನರರು ಕೇವಲ ಸಾಧನ, ವಿಜಯ ರಾಮನದು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ವಿನಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಅತಿಯಾಗಿ ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯ ಚಿಂತೆ ನಿರಾಶೆಯದಲ್ಲ, ಯೋಜನೆಯದು; ಮುಂಬರುವ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಶಪರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅಪರಿಚಿತ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ವಾನರ ಕುಶಪರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನರೂಪ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ‘ಮಹಾಬಾಹೋಃ’ (ಮಹಾಬಾಹುವಿನ) ಎಂಬ ಷಷ್ಠೀ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾದಂತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಭಾಗ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ರತ್ನಮಯವಾದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ವಸ್ತ್ರಗಳಂತೆ ಹೊದ್ದ, ಗೋಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಕಿವಿಯಾಭರಣಗಳಂತೆ ಧರಿಸಿದ, ಯಂತ್ರಾಗಾರಗಳನ್ನು ಸ್ತನಗಳಂತೆ ಹೊಂದಿದ, ಸಮೃದ್ಧಳಾದ ಯುವತಿಯಂತೆ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಹೊಳೆಯುವ ದೀಪಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಕತ್ತಲೆ ಕಳೆದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಗರಿಯನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಯುವತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಅದರ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ‘ಮಹಾಗ್ರಹೈಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದ ‘ಮಹಾ ಗ್ರಹಗಳು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವು’ ಎಂದು ಗ್ರಹ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆಗ, ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪವನಾತ್ಮಜನೂ ಆದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನು ಲಂಕಾನಗರಿ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡಳು. ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತಳಾದ ಆ ಲಂಕೆ ಆ ಕಪಿವರನನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖದಿಂದ ಕೂಡಿದವಳಾಗಿ ತಾನೇ ಎದ್ದು ಬಂದು, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಆ ವೀರನ ಎದುರು ನಿಂತಳು. ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವಳು ಪವನಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಎಲೈ ವನವಾಸಿ, ನೀನು ಯಾರು? ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ? ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿದಿರುವಾಗಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು. ವಾನರನೇ, ರಾವಣನ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರೆ.’ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಕೇಳುವುದರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ವಿಕಾರನೇತ್ರೆಯೇ, ಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು? ಭಯಂಕರಿಯೇ, ಏಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೋಪದಿಂದ ಗದರಿಸುತ್ತೀಯೆ?’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಲಂಕೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಪವನಾತ್ಮಜನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತ, ಯಾರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವಳಾದ ನಾನು ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೀನು ಮಲಗುವೆ. ಕಪಿಯೇ, ನಾನೇ ಲಂಕಾನಗರಿ, ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪುರವೂ ತನ್ನ ದೇವತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತ. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅವನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಎದುರಾಳಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ದೂತನ ನೀತಿ. ಲಂಕೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ವವೂ ಕೋಪವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿದಿರುವಾಗಲೇ’, ‘ಹತನಾಗಿ ಮಲಗುವೆ’ ಎಂಬುವು ಭಯಪ್ರದರ್ಶನ. ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ‘ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುವವಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪುರದೇವತೆಯೂ ರಾವಣನ ಸೇವಕಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಇದು ಅವನ ಪ್ರಭಾವದ ಪರಿಚಯ. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸಂವಾದ ನಾಟಕೀಯವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ, ಬೆದರಿಕೆ. ‘ವಿಕೃತಾನನದರ್ಶನಾ’ (ವಿಕಾರ ಮುಖದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ (21, 41) — ಏಳುವಾಗಲೂ ಬೀಳುವಾಗಲೂ ಅವಳದು ಒಂದೇ ರೂಪ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಗರೀ ಲಂಕಾ’ ಎಂದು ತಾನೇ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಗರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿ ದೇವಿ ಲಂಕಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ಕೋಪ ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಈ ಭಾಗದ ಮುಖ್ಯ ರಸ. ವೀರ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣ — ಮೊದಲು ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಬಲಪ್ರಯೋಗ — ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವನಾಲಯ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನೇ) ಎಂಬ ತಿರಸ್ಕಾರಸೂಚಕ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಅವನು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಂಕೆಯ ಗರ್ವ ಅವಳ ಸೋಲಿಗೆ ಮುನ್ನವೇ — ಇದು ಕಥೆಯ ನಿಯಮ, ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಇದು ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಂಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನೂ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಕಾರಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮೇಧಾವಿಯೂ ಸತ್ತ್ವವಂತನೂ ಆದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ. ಲಂಕೆಯ ವನಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕಾನನಗಳನ್ನೂ ಮುಖ್ಯ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಆಗಮನ.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಲಂಕೆ ಮತ್ತೆ ಕಠೋರಾಕ್ಷರಗಳ ವಾಕ್ಯವನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ವಾನರಾಧಮನೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಿಂದ ಪಾಲಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲದೆ ಇಂದು ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ನೀನು ನೋಡಲಾರೆ.’ ಆಗ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಆ ನಿಶಾಚರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭದ್ರೆ, ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಂದಂತೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ಭಯಂಕರವಾದ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ಲಂಕೆ ವೇಗವಾಗಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಹೊಡೆದಳು. ಅವಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಸಿಕೊಂಡ ವೀರ್ಯವಂತ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಕೋಪದಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡ ಹನುಮಂತನು ಎಡಗೈಯ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಮಡಿಸಿ ಮುಷ್ಟಿ ಮಾಡಿ ಅವಳನ್ನು ಗುದ್ದಿದನು. ‘ಇವಳು ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಅತಿಯಾದ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಆ ಹಗುರವಾದ ಪೆಟ್ಟಿಗೇ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದ ಆ ವಿಕಾರಮುಖಿ ನಿಶಾಚರಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಬಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ‘ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ತೋರಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಚತುರವಾದದ್ದು — ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ‘ನೋಡಲು ಬಂದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸತ್ಯ, ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಅವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯಥಾಗತಂ ಪುನರ್ಯಾಸ್ಯೇ’ (ಬಂದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಹೊಡೆದಾಗ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಎಡಗೈಯಿಂದ, ಮಂದವಾದ ಕೋಪದಿಂದ; ಹೀಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ದೋಷವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಕೃಪಾಂ ಚಕಾರ’ (ಕೃಪೆ ತೋರಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಹನುಮಂತನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೋತ ಶತ್ರುದೇವತೆಯ ಮೇಲೂ ಅವನು ದಯೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಅಧರ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಪೂರ್ಣಬಲವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವನ ಹಗುರವಾದ ಪೆಟ್ಟೂ ಪುರದೇವತೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಲು ಸಾಕು, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅತುಲ ಬಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಾಮಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ಎಡಗೈಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷವೂ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಬಲಗೈಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ‘ಪರಂ ಕೌತೂಹಲಮ್’ (ಬಹಳ ಕುತೂಹಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಅಹಿಂಸಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿದ್ದನು; ಅವಳ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು — ಹೀಗೆ ದೋಷ ಅವಳದೇ. ಈ ಸಂಯಮದ ಉದಾಹರಣೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಾಟಕಾವಧೆಗೆ ಮುನ್ನ ರಾಮನೂ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ‘ಸುಮಹಾನಾದ’ವೂ ಲಂಕೆಯ ‘ಮಹಾನಾದ’ಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ.

ಅನಂತರ ಅತಿಯಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಲಂಕೆ ಗದ್ಗದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ಗರ್ವವನ್ನು ತೊರೆದು, ಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸತ್ತ್ವವಂತರಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ಸಮಯದಲ್ಲಿ — ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ — ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಕಪಿಯೇ, ನಾನೇ ಲಂಕಾನಗರಿ; ವೀರನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಾನು ಸೋತಿದ್ದೇನೆ. ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ನಾನು ಹೇಳುವ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು — ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರ ಹೀಗಿದೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದ್ದನು — “ಯಾವಾಗ ಯಾವನಾದರೂ ವಾನರನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯ ಬಂದೊದಗಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.” ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಇಂದು ಆ ಸಮಯ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಸ್ವಯಂಭುವು ವಿಧಿಸಿದ ಅದು ಸತ್ಯ, ಅದಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ರಾವಣನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾವಣಪಾಲಿತವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡು. ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದ, ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಈ ಶುಭಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಸಾಧ್ವಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹುಡುಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಸೋಲೇ ಲಂಕೆಯ ವಿನಾಶದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನ ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತಾನಿಮಿತ್ತಮ್’ (ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಕಥಾನಕದ ಮೂಲ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಅಪಹರಣವೇ ರಾವಣನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಪುರದೇವತೆಯೇ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರವೇಶ ಕಳ್ಳತನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದದ್ದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಾಪೋಪಹತಾಮ್’ (ಶಾಪದಿಂದ ಹತವಾದ) ಎಂಬ ಪದ, ರಾವಣನ ಪಾಪಗಳಿಂದಾಗಿ ಋಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಾಪಗಳಿಂದ ಲಂಕೆ ಮೊದಲೇ ಹತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ‘ಸಮಯೇ ಸೌಮ್ಯ ತಿಷ್ಠಂತಿ’ (ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಹನುಮಂತನ ಸಂಯಮದ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ — ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವಳು ಕೃತಜ್ಞಳು. ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಸ್ವರೂಪ ರಾಮಾಯಣದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವರದಿಂದಲೇ ವಿನಾಶದ ಕಾಲ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ದೈವನಿರ್ದಿಷ್ಟ; ಅವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮೊದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಯಾನಿ ಯಾನಿ ವಾಂಛಸಿ’ (ನೀನು ಏನೇನು ಬಯಸುವೆಯೋ) ಎಂಬ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುಂದೆ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಭಂಗವನ್ನೂ ಲಂಕಾದಹನವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ, ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಂತಿದೆ.

മേഘംപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ലംബപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിന്നിരുന്ന, ബുദ്ധിമാനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ സത്ത്വഗുണത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ധൈര്യം കൈക്കൊണ്ട്, രാത്രിയിൽ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ നഗരി രമ്യമായ കാനനങ്ങളാലും ജലാശയങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായിരുന്നു. ശരത്കാലമേഘങ്ങൾപോലെ വെളുത്ത ഭവനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും, സമുദ്രംപോലെ ഗംഭീരമായി മുഴങ്ങുന്നതും, സമുദ്രക്കാറ്റ് വീശുന്നതുമായി അത് കാണപ്പെട്ടു. നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട ബലവത്തായ സൈന്യത്താൽ സുരക്ഷിതമായ അത് കുബേരന്റെ അളകാപുരിപോലെ തോന്നിച്ചു; അതിന്റെ തോരണങ്ങൾ മനോഹരങ്ങളായിരുന്നു, നിര്യൂഹങ്ങൾ — വാതിലുകളിൽ പുറത്തേക്കു തള്ളിനിൽക്കുന്ന മരഭാഗങ്ങൾ — ശോഭനങ്ങളായിരുന്നു, പുറവാതിലുകളും അകവാതിലുകളും വെളുത്തവയായിരുന്നു. സർപ്പങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നതും ഗുപ്തവും ശുഭവുമായ പാതാളത്തിലെ ഭോഗവതിയെപ്പോലെയും, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും നക്ഷത്രഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതും കൊടുങ്കാറ്റിന്റെ മുഴക്കമുള്ളതുമായ ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിയെപ്പോലെയും അവൻ അതിനെ കണ്ടു. വലിയ സ്വർണപ്രാകാരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ നഗരിയെ സമീപിച്ച് സന്തുഷ്ടനായ അവൻ പെട്ടെന്ന് പ്രാകാരത്തിൽ കയറി. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അളക (ധനത്തിന്റെ), ഭോഗവതി (നാഗങ്ങളുടെ ഗുപ്തിയുടെ), അമരാവതി (ദേവന്മാരുടെ വൈഭവത്തിന്റെ) — അങ്ങനെ ലങ്ക മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും വൈഭവം വഹിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സത്ത്വമാസ്ഥായ’ (സത്ത്വത്തെ ആശ്രയിച്ച്) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ മനോബലം കാണിക്കുന്നു; ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുനഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ അവന്റെ മനസ്സ് ദൃഢമാണ്. ഒന്നാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ ‘ഗിരേഃ ശൃംഗേ സ്ഥിതഃ’ (പർവതശിഖരത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന സ്ഥിതിയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ലംബം എന്നത് ത്രികൂടത്തിന്റെ ഒരു ശിഖരമാണ്. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിവേശ’ (പ്രവേശിച്ചു) എന്ന പദം മുൻകൂട്ടിയുള്ള കഥനമാണ്; യഥാർഥത്തിൽ പ്രവേശം പിന്നീട്, ലങ്കയെ ജയിച്ചതിനുശേഷമാണ് നടക്കുന്നത്. രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടിലും കവി ഇവിടെ ലങ്കയുടെ ശോഭ വർണിക്കുന്നു, കാരണം നഗരി ദീപങ്ങളാലും ചന്ദ്രപ്രകാശത്താലും പ്രകാശിതമായിരുന്നു. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി ആദ്യം നഗരിയെ മുഴുവനായി കാണുന്നു, പിന്നെ ക്രമമായി പ്രാകാരത്തെ, പിന്നെ വാതിലുകളെ — അങ്ങനെ ദൂരത്തുനിന്ന് അടുത്തേക്കു ദൃഷ്ടി നീങ്ങുന്നു. ‘സഹസാ ഹൃഷ്ടഃ’ (പെട്ടെന്ന് ഹർഷിച്ചവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ഉത്സാഹം പ്രകടമാകുന്നു; ദീർഘമായ സമുദ്രലംഘനത്തിനുശേഷം ലക്ഷ്യം കണ്ടപ്പോൾ അവന്റെ മനസ്സ് പ്രസന്നമായി. പ്രാകാരത്തിനു മുകളിൽ കയറുന്നതുതന്നെയാണ് ആദ്യത്തെ സാഹസം. മുദ്രണത്തിലെ നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘അളകാപുരിപോലെ ശക്തിയുള്ള സൈന്യങ്ങളാൽ സുരക്ഷിതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ‘വിടപാവതീം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അളക എന്ന അർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

പ്രാകാരത്തിനു മുകളിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, വിസ്മയം നിറഞ്ഞ ഹൃദയത്തോടെ ഹനുമാൻ ചുറ്റും നഗരിയെ നോക്കി. അവിടെ ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വാതിലുകളും, വൈഡൂര്യംകൊണ്ടു നിർമിച്ച വേദികകളും, വജ്രം, സ്ഫടികം, മുത്ത് എന്നിവകൊണ്ടു രചിച്ച മണിത്തറകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള നിര്യൂഹങ്ങളും, വെള്ളിപോലെ നിർമലമായ വെളുത്ത ചുവരുകളും, വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള പടവുകളും, സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള നിർമലമായ അകത്തളങ്ങളും, മനോഹരമായ സഭാഭവനങ്ങളും കാണപ്പെട്ടു. ആ വാതിലുകൾ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നുപൊങ്ങിയതുപോലെ ഉന്നതങ്ങളായിരുന്നു. ക്രൗഞ്ചങ്ങളും മയിലുകളും അവിടെ കൂജനം ചെയ്തു; രാജഹംസങ്ങൾ അവിടെ വസിച്ചു; വാദ്യങ്ങളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളാൽ ആ നഗരി എല്ലായിടത്തും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കുബേരന്റെ വസ്വോകസാരയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതും ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നുപൊങ്ങിയതുപോലെയുള്ളതുമായ ലങ്കയെ കണ്ട് കപിയായ ഹനുമാൻ ഹർഷിച്ചു. ഈ ഹർഷം ശത്രുവിന്റെ ഐശ്വര്യം കണ്ടിട്ടുള്ളതല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടിട്ടുള്ള നിർമലമായ വിസ്മയമാണ്. ശില്പികളുടെ കൗശലം, രത്നങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം, പക്ഷികളുടെ കളരവം, വാദ്യങ്ങളുടെ ധ്വനി — എല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന് നഗരിയുടെ സജീവമായ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ ‘സംജവന’ എന്ന പദം ‘സഭാഭവനം’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — നാലുകെട്ടുള്ള ഗൃഹമോ സഭാഗൃഹമോ എന്നാണ് അതിന്റെ അർഥം. വസ്വോകസാര എന്നത് കുബേരന്റെ അളകയുടെതന്നെ മറ്റൊരു പേരാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെയും ലങ്കയ്ക്കു കുബേരനുമായുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എട്ടുമുതൽ പതിനൊന്നുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യമാണ് — വാതിലുകളുടെ വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി വരുന്നു, ഒടുവിൽ ‘പരിനാദിതാം’ (എങ്ങും മുഴങ്ങുന്നവൾ) എന്ന നഗരീവിശേഷണത്തോടെ വാക്യം അവസാനിക്കുന്നു. ഈ വാക്യഘടനയാൽ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെ മുറിയാത്ത പ്രവാഹം അനുകരിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ഓരോ വസ്തുവിനെയും ക്രമമായി കാണുന്നു.

രാക്ഷസാധിപന്റെ അനുത്തമവും സമൃദ്ധവും ശുഭവുമായ ആ ലങ്കയെ നോക്കിക്കണ്ട് വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു — ‘ഈ നഗരിയെ മറ്റാർക്കും ബലം പ്രയോഗിച്ചു കീഴടക്കാനാവില്ല, കാരണം ആയുധങ്ങൾ ഓങ്ങിപ്പിടിച്ച രാവണന്റെ സൈന്യങ്ങളാൽ അത് എല്ലാ ഭാഗത്തും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. കുമുദനോ അംഗദനോ മഹാകപിയായ സുഷേണനോ മൈന്ദദ്വിവിദന്മാരോ ഈ ഭൂമിയിൽ എത്തിയേക്കാം. വിവസ്വാന്റെ പുത്രനായ സുഗ്രീവനും, കുശപർവാവ് എന്ന ഹരിക്കും, കപിമുഖ്യനായ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാനും, എനിക്കും ഇവിടെ എത്താൻ കഴിഞ്ഞേക്കും.’ പിന്നീട് മഹാബാഹുവായ രാഘവന്റെ പരാക്രമവും ലക്ഷ്മണന്റെ വിക്രമവും ഓർത്ത് ആ കപി പ്രീതനായി. രണ്ടാം സർഗത്തിൽ ‘നാലുപേർക്കു മാത്രമേ ഇവിടെ എത്താനാവൂ’ എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ അവൻ കൂടുതൽ പേരുകൾ എണ്ണുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവന്റെ പ്രതീക്ഷ അല്പം വർധിച്ചു എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. എന്നാൽ എല്ലാറ്റിനും മേലെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമംതന്നെയാണ് അവന്റെ ആശ്വാസത്തിന്റെ മൂലം — വാനരന്മാർ വെറും സാധനങ്ങൾ മാത്രം, വിജയം രാമന്റേതാണ്. ഇതിനാൽ അവന്റെ സ്വാമിഭക്തിയും വിനയവും പ്രകടമാകുന്നു — തന്റെ ബലത്തെ അവൻ അതിരുകടന്നു വിലമതിക്കുന്നില്ല. ഇവിടത്തെ ചിന്ത നിരാശയുടേതല്ല, ആസൂത്രണത്തിന്റേതാണ്; വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന് ആരുടെയൊക്കെ സാമർഥ്യം ആവശ്യമാണെന്ന് അവൻ ആലോചിക്കുന്നു. ‘കുശപർവാവ്’ എന്ന പേര് അപരിചിതമാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘വാനരൻ കുശപർവാവ്’ എന്ന പേരിൽത്തന്നെയാണ് അവനെ എടുക്കുന്നത്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാബാഹോ’ എന്ന സംബോധനരൂപമാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; അത് ‘മഹാബാഹോഃ’ (മഹാബാഹുവിന്റെ) എന്ന ഷഷ്ഠ്യർഥത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചതുപോലെയാണ്. ഇങ്ങനെ ചിന്തയോടെ ആരംഭിച്ച ഈ ഖണ്ഡം പ്രീതിയോടെ അവസാനിക്കുന്നു.

രത്നമയമായ പ്രാകാരങ്ങളെ വസ്ത്രങ്ങളെന്നപോലെ അണിഞ്ഞവളും, ഗോശാലകളും മറ്റു ഗൃഹങ്ങളും കർണാഭരണങ്ങളെന്നപോലെ ചൂടിയവളും, യന്ത്രാഗാരങ്ങളെ സ്തനങ്ങളെന്നപോലെ ധരിച്ചവളും, സമൃദ്ധയായ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ അലങ്കൃതയും, തിളങ്ങുന്ന ദീപങ്ങളാലും മഹാഗൃഹങ്ങളാലും ഇരുട്ടകന്നവളുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നഗരിയെ മഹാകപി കണ്ടു. ഇവിടെ ലങ്കയെ ഒരു യുവതിയുടെ രൂപത്തിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ സാക്ഷാൽ ഒരു സ്ത്രീയുടെ രൂപത്തിൽ എഴുന്നേറ്റുവരുന്നു; അതിനാൽ ഈ ഉപമ അതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ‘മഹാഗ്രഹൈഃ’ എന്നാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം — ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘മഹാഗ്രഹങ്ങൾ ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിച്ചു’ എന്ന് ഗ്രഹം എന്ന അർഥം എടുക്കുന്നു.

അപ്പോൾ പ്രവേശിക്കുന്ന ഹരിശാർദൂലനും പവനപുത്രനുമായ മഹാകപിയെ ആ ലങ്കാനഗരി തന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ കണ്ടു. രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ ലങ്ക ആ ഹരിശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട്, വികൃതമായ മുഖഭാവത്തോടെ സ്വയം എഴുന്നേറ്റ്, വായുപുത്രനായ വീരന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു. വലിയ ഗർജനം പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പവനപുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘വനവാസീ, നീ ആര്? എന്തു കാര്യത്തിനാണ് ഇവിടെ എത്തിയത്? നിന്റെ പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം സത്യം പറയുക. വാനരാ, രാവണന്റെ സൈന്യങ്ങളാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും കാക്കപ്പെടുന്ന ഈ ലങ്കയിൽ നിനക്കു പ്രവേശിക്കാനാവില്ല.’ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്ന അവളോടു വീരനായ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘നീ ചോദിക്കുന്നതിന്റെ സത്യം ഞാൻ പറയാം. എന്നാൽ വിരൂപനേത്രേ, നഗരകവാടത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ആരാണ്? ദാരുണേ, എന്തിനാണ് നീ ക്രോധത്തോടെ എന്നെ ശകാരിക്കുന്നത്?’ ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ലങ്ക ക്രുദ്ധയായി പവനപുത്രനോടു പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘മഹാത്മാവായ രാക്ഷസരാജൻ രാവണന്റെ ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്ന, ആർക്കും ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ഞാൻ ഈ നഗരിയെ രക്ഷിക്കുന്നു. എന്നെ അവഗണിച്ച് ഈ നഗരിയിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല; ഇന്ന് എന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട്, പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് നീ കിടക്കും. പ്ലവംഗമാ, ഞാൻതന്നെയാണ് ലങ്കാനഗരി; എല്ലാ ഭാഗത്തും ഞാൻ ഇതിനെ രക്ഷിക്കുന്നു — ഇതു നിന്നോടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.’ ഈ പ്രസംഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ് വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. നഗരത്തിന്റെ അധിദേവത സ്ത്രീരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷയാകുന്നു എന്ന സങ്കല്പം പ്രാചീനമാണ് — ഓരോ നഗരവും അതിന്റെ സ്വന്തം ദേവതയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാൻ അവളുടെ ചോദ്യത്തിനു ശാന്തമായി ഒരു ചോദ്യംകൊണ്ടുതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു — അവൻ തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ആദ്യം എതിർപക്ഷത്തിന്റെ പരിചയം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതാണ് ദൂതന്റെ നീതി. ലങ്കയുടെ വാക്കുകളിൽ ഗർവവും ക്രോധവും വ്യക്തമാണ് — ‘പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം’, ‘കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കും’ എന്നിവ ഭയപ്പെടുത്തലാണ്. അവൾ തന്നെ ‘രാവണന്റെ ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്നവൾ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — നഗരദേവതപോലും രാവണന്റെ സേവികയായിത്തീർന്നു; ഇത് അവന്റെ പ്രഭാവത്തിന്റെ പരിചയമാണ്. ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും സംഭാഷണം നാടകീയമാണ് — ചോദ്യം, മറുചോദ്യം, ഭീഷണി. ‘വികൃതാനനദർശനാ’ (വികൃതമുഖമുള്ളവൾ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ വന്നിരിക്കുന്നു (21, 41) — എഴുന്നേൽക്കുമ്പോഴും വീഴുമ്പോഴും അവൾക്ക് ഒരേ രൂപം; അങ്ങനെ സംഭവത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്ക സ്വയം ‘ലങ്കാനഗരി’ എന്നു പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ അവൾ നഗരത്തിന്റെ അധിദേവതയാണെന്നു നിശ്ചയം; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘അധിഷ്ഠാത്രീദേവിയായ ലങ്ക’ എന്നു പറയുന്നു. ഹനുമാന്റെ ശാന്തതയും അവളുടെ ക്രോധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യമാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യരസം. വീരനായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണം — ആദ്യം വാക്കുകൊണ്ടു കാര്യം നേടുക, അതിനുശേഷം മാത്രം ബലം പ്രയോഗിക്കുക — ഇവിടെ ഹനുമാൻ പിന്തുടരുന്നു. ‘വനവാസീ’ എന്ന നിന്ദാസൂചകമായ സംബോധനയും അവൻ ശാന്തമായി സഹിക്കുന്നു. ലങ്കയുടെ ഗർവം അവളുടെ പരാജയത്തിനു തൊട്ടുമുമ്പാണ് — ഇതു കഥയുടെ നിയമമാണ്; രാവണന്റെ കാര്യത്തിലും പിന്നീട് ഇതു ഫലിക്കും.

ലങ്കയുടെ വാക്കു കേട്ട് മാരുതപുത്രനും ഹരിശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ ജാഗരൂകനായി, മറ്റൊരു പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു. സ്ത്രീരൂപത്തിൽ വികൃതയായ അവളെ കണ്ട്, ബുദ്ധിമാനും സത്ത്വവാനുമായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു — ‘മാളികകളും പ്രാകാരങ്ങളും തോരണങ്ങളുമുള്ള ലങ്കാനഗരി കാണാൻ മാത്രമാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്; എനിക്ക് അതിയായ കൗതുകമുണ്ട്. ലങ്കയിലെ വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കാനനങ്ങളും പ്രധാനഗൃഹങ്ങളും കാണാനാണ് എന്റെ വരവ്.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ലങ്ക വീണ്ടും പരുഷാക്ഷരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ദുർബുദ്ധേ, വാനരാധമാ, രാക്ഷസേശ്വരൻ പാലിക്കുന്ന എന്നെ ജയിക്കാതെ ഇന്നു നിനക്ക് ഈ നഗരി കാണാനാവില്ല.’ അപ്പോൾ ഹരിശാർദൂലൻ ആ നിശാചരിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭദ്രേ, ഈ നഗരി കണ്ടതിനുശേഷം വന്നതുപോലെ ഞാൻ തിരിച്ചുപോകും.’ അപ്പോൾ ഭയങ്കരമായ മഹാഗർജനം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ആ ലങ്ക വേഗത്തിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനെ അടിച്ചു. അവളാൽ ശക്തിയായി അടിക്കപ്പെട്ട വീര്യവാനായ മാരുതപുത്രൻ അതിമഹത്തായ ഒരു നാദം മുഴക്കി. പിന്നീട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഹനുമാൻ ഇടതുകൈയുടെ വിരലുകൾ മടക്കി മുഷ്ടിയാക്കി അവളെ ഇടിച്ചു. ‘ഇവൾ സ്ത്രീയാണ്’ എന്നു കരുതി അവൻ സ്വയം അതിക്രോധം കാണിച്ചില്ല; എന്നിട്ടും ആ ലഘുവായ പ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ അവയവങ്ങൾ തളർന്ന ആ വികൃതമുഖിയായ നിശാചരി പെട്ടെന്നു നിലത്തു വീണു. വീഴ്ത്തപ്പെട്ട അവളെ കണ്ട്, തേജസ്വിയായ വീരൻ ഹനുമാൻ ‘സ്ത്രീയാണ്’ എന്നു കരുതി അവളോടു കൃപ കാണിച്ചു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി ചതുരമാണ് — അവൻ സത്യം പറയുന്നുമുണ്ട്, എന്നാൽ മുഖ്യകാര്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; ‘കാണാൻ വന്നു’ എന്ന വാക്ക് സത്യമാണ്, സീതയെ കാണാൻതന്നെയാണ് അവൻ വന്നത്. ‘വന്നതുപോലെ തിരിച്ചുപോകും’ എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ സമാധാനവും മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ അവൾ പ്രഹരിക്കുമ്പോൾ അവൻ പ്രത്യുത്തരം നൽകുന്നു — ഇടതുകൈകൊണ്ട്, മിതമായ ക്രോധത്തോടെ; അങ്ങനെ സ്ത്രീവധദോഷം ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ആത്മരക്ഷ ചെയ്യുന്നു. നാല്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ അക്കത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘കൃപാം ചകാര’ (കൃപ കാണിച്ചു) എന്ന പദം ഹനുമാന്റെ കരുണ കാണിക്കുന്നു — തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ശത്രുദേവതയോടുപോലും അവൻ ദയ കാണിക്കുന്നു. ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ നീതി വ്യക്തമാണ് — സ്ത്രീവധം അധർമമാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാൻ മുഴുവൻ ബലം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; എന്നിട്ടും അവന്റെ ലഘുവായ പ്രഹരംപോലും നഗരദേവതയെ വീഴ്ത്താൻ മതിയായി; ഇതിനാൽ അവന്റെ അതുല്യമായ ബലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇടതുകൈയുടെ’ എന്ന വിശേഷവും അവഗണനയുടെ സൂചകമാണ് — അവൻ വലതുകൈ പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല. മുമ്പ് ‘അതിയായ കൗതുകം’ എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ തന്റെ അഹിംസാത്മകമായ സ്വഭാവം കാണിച്ചിരുന്നു; അവളുടെ ആക്രമണംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൻ പ്രത്യാക്രമണത്തിനു മുതിർന്നത് — അങ്ങനെ കുറ്റം അവളുടേതുതന്നെ. ഈ സംയമത്തിന്റെ ഉദാഹരണം രാമായണത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം — താടകാവധത്തിനു മുമ്പ് രാമനും സ്ത്രീവധം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല. ഹനുമാന്റെ ‘അതിമഹാനാദവും’ ലങ്കയുടെ ‘മഹാനാദത്തിനുള്ള’ മറുപടിയാണ്.

അപ്പോൾ അത്യധികം ഉദ്വിഗ്നയായ ലങ്ക ഗർവം വെടിഞ്ഞ്, ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പ്ലവംഗമനായ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാബാഹോ, ഹരിസത്തമാ, പ്രസാദിക്കുക, എന്നെ രക്ഷിക്കുക. സൗമ്യാ, സത്ത്വമുള്ള മഹാബലന്മാരായ പുരുഷന്മാർ സമയത്തിൽ — ശാസ്ത്രമര്യാദയിൽ — നിലകൊള്ളുന്നു; അവർ സ്ത്രീയെ കൊല്ലുന്നില്ല. പ്ലവംഗമാ, ഞാൻതന്നെയാണ് ലങ്കാനഗരി; വീരാ, മഹാബലാ, നിന്റെ വിക്രമത്താൽ ഞാൻ ജയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹരീശ്വരാ, ഞാൻ പറയുന്ന ഈ സത്യം കേൾക്കുക — സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് എനിക്കു നൽകിയ വരം എങ്ങനെയെന്ന്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “എപ്പോൾ ഏതെങ്കിലും ഒരു വാനരൻ നിന്നെ വിക്രമത്താൽ വശത്താക്കുന്നുവോ, അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു നീ അറിയണം.” സൗമ്യാ, നിന്നെ കണ്ടതിനാൽ ആ സമയം ഇന്ന് എനിക്കു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; സ്വയംഭൂ വിധിച്ചത് സത്യമാണ്, അതിനു മാറ്റമില്ല. സീത നിമിത്തം ദുരാത്മാവായ രാജാവ് രാവണന്റെയും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും വിനാശം വന്നടുത്തിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ഈ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഇവിടെ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെല്ലാം ചെയ്തുകൊള്ളുക. ഹരീശ്വരാ, ശാപത്താൽ ഹതമായതും രാക്ഷസമുഖ്യൻ പാലിക്കുന്നതുമായ ഈ ശുഭനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഇഷ്ടംപോലെ, സുഖംപോലെ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ച്, സതിയായ ജനകപുത്രിയെ അന്വേഷിക്കുക.’ ഇവിടെ ലങ്കയുടെ പരാജയംതന്നെയാണ് ലങ്കയുടെ വിനാശത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണം — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് ഇതു നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘സീതാനിമിത്തം’ (സീത നിമിത്തം) എന്ന പദത്താൽ മുഴുവൻ കഥാവസ്തുവിന്റെയും മൂലം വെളിപ്പെടുന്നു — പരസ്ത്രീയെ അപഹരിച്ചതാണ് രാവണന്റെ നാശത്തിനു കാരണം. നഗരദേവതതന്നെ ഹനുമാന് അനുമതി നൽകുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രവേശം ചൗര്യമല്ല, ധർമാനുമതമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതു സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശാപോപഹതാം’ (ശാപത്താൽ ഹതമായവൾ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ പാപങ്ങൾ നിമിത്തം ഋഷിമാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ശാപങ്ങളാൽ ലങ്ക മുമ്പേതന്നെ ഹതമായിരിക്കുന്നു എന്നാണ്. ലങ്കയുടെ വാക്കുകളിലെ ‘സമയേ സൗമ്യ തിഷ്ഠന്തി’ (സൗമ്യാ, അവർ മര്യാദയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു) എന്ന നീതിവാക്യം ഹനുമാന്റെ സംയമത്തിനുള്ള പ്രശംസതന്നെയാണ് — അവൻ സ്ത്രീയെ കൊന്നില്ല എന്നതിൽ അവൾ കൃതജ്ഞയാണ്. ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ ഈ സ്വരൂപം രാമായണത്തിലെ പല പ്രസംഗങ്ങളിലും കാണാം — വരത്താൽത്തന്നെ വിനാശത്തിന്റെ കാലം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ആഗമനം ആകസ്മികമല്ല, ദൈവനിർദിഷ്ടമാണ്; അവന്റെ കാര്യസിദ്ധി മുമ്പേതന്നെ നിശ്ചിതമാണ് എന്നത് ശ്രോതാവിനുള്ള ആശ്വാസമാണ്. ‘നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം’ എന്ന അനുമതിയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — പിന്നീട് ഹനുമാൻ അശോകവനികാഭംഗവും ലങ്കാദഹനവും ചെയ്യും; അവയ്ക്കെല്ലാമുള്ള അനുമതി ഇവിടെ മുമ്പേതന്നെ നൽകപ്പെട്ടതുപോലെയാണ്.

Resting on the lofty summit of Lamba, a peak of Trikūṭa that rose like a towering cloud, the wise Hanumān, son of the Wind, summoned all his courage and by night made for Laṅkā, the city Rāvaṇa guarded. It was rich in lovely woods and waters, graced with mansions white as the clouds of autumn, roaring like the sea and fanned by the sea breeze. Protected by well-fed, well-kept troops, it seemed like Kubera's city of Alakā; its gateways were beautiful, its turrets fine, its outer and inner gates gleaming white. He saw it as Bhogavatī, the guarded and lovely city of the serpents in the underworld, and as Indra's Amarāvatī, crowded with clouds and lightning, attended by hosts of stars and loud with fierce winds. Coming up to it — enclosed by a great golden rampart and adorned with banners that jingled with nets of little bells — he leapt at once in delight straight up onto the rampart. Three cities are named: Alakā, city of wealth; Bhogavatī, the well-guarded city of the serpents; and Amarāvatī, city of the gods' splendour — so Laṅkā is shown to hold the riches of all three worlds. "Summoning his courage" shows his strength of mind: to enter an enemy city alone, his heart had to be firm. The poet says here that he entered, but this looks ahead; the real entry comes only after he has overcome Laṅkā herself. Even in the dark of night the city's beauty is described, for it was lit by lamps and by the moon. Hanumān's gaze first takes in the whole city, then the rampart, then the gates, moving from far to near. His sudden delight shows his eagerness: after the long leap across the sea, the sight of his goal gladdens him, and climbing the rampart is his first daring act.

Standing on the rampart, his heart full of wonder, Hanumān looked all around over the city. Its gates were of gold with terraces of beryl; its floors were of jewels set with diamond, crystal and pearl; its turrets were of refined gold, its walls spotless and white as silver; its stairways were of beryl, its inner courts of clear crystal, and its lovely assembly-halls rose as if into the sky. The gates rang with the cries of curlews and peacocks and royal swans moved about them, and everywhere the city resounded with music and the tinkle of ornaments. Seeing Laṅkā shining like Vasvokasārā, Kubera's city, and seeming to rise into the sky, the monkey Hanumān rejoiced. His joy was not at the wealth of the enemy but a pure wonder at the city's beauty. The builders' skill, the profusion of jewels, the song of the birds and the sound of music all combine into a living picture of the city. Vasvokasārā is another name for Kubera's Alakā, so Laṅkā's tie to Kubera is recalled once more. The whole description runs as one long sentence, each feature of the gates following the next, imitating the unbroken flow of Hanumān's gaze as he takes in one thing after another.

Surveying Laṅkā, the fair and prosperous city of the lord of the rākṣasas, unrivalled anywhere, the valiant Hanumān reflected: "No one else could take this city by force, guarded as it is on every side by Rāvaṇa's troops with weapons raised in their hands. This land may be within reach of Kumuda and Aṅgada, of the great monkey Suṣeṇa, of Mainda and Dvivida; of Sugrīva, son of Vivasvān, of the monkey Kuśaparvan, of Jāmbavān, king of the bears and chief among the monkeys, and of myself." But then he remembered the valour of mighty-armed Rāghava and the prowess of Lakṣmaṇa, and the monkey grew glad. In the last sarga he had said only four could come here; now he names more, which suggests his hope has grown a little. Yet above all it is the might of Rāma and Lakṣmaṇa that gives him comfort: the monkeys are only the means, the victory will be Rāma's. This shows his devotion to his master and his modesty — he does not overrate his own strength. His thinking here is not despair but planning: he is considering whose strength the coming war will need. So the passage that began in anxiety ends in gladness.

The great monkey looked on the city of the lord of the rākṣasas. Its jewelled ramparts clothed it like a garment; its cattle-pens and other houses adorned it like earrings; its engine-houses were like breasts; rich and adorned, it was like a young woman; and its darkness was dispelled by lamps and by the shining great planets. Here Laṅkā is pictured as a young woman, and in the verses that follow she will rise up before him in a woman's form, so the image foretells what is to come.

Then the city, in her own form, saw the great monkey, that tiger among monkeys, the son of the Wind, coming in. Laṅkā, whom Rāvaṇa guarded, seeing the best of monkeys, rose up of herself, hideous of face and form, and stood before the heroic son of the Wind. With a great roar she said to him: "Who are you, forest-dweller, and what business brings you here? Tell me the truth while you still have breath in you. You cannot enter this Laṅkā, monkey; Rāvaṇa's forces guard her on every side." The hero Hanumān answered her as she stood before him: "I will tell you the truth of what you ask. But who are you, with your misshapen eyes, standing at the city gate? And why do you rail at me in anger, cruel one?" Hearing this, Laṅkā, who could take any form she pleased, answered him harshly in her anger: "I wait upon the orders of Rāvaṇa, the great king of the rākṣasas; no one can overcome me, and I guard this city. No one may enter it in contempt of me. Today you will lie here, struck down by me, your life gone. For I myself am the city of Laṅkā, monkey, and I guard her on every side. That is what I have to tell you." It is an ancient idea that every city is protected by its own guardian deity, who may appear in a woman's form, and Laṅkā here names herself, so she is clearly the city's presiding goddess. Hanumān meets her question calmly with a question of his own; he does not reveal his purpose but first seeks to know who is opposing him — an envoy's policy. Her words are full of pride and anger, and of threats: "while you still have breath", "you will lie here struck down". She calls herself one who waits on Rāvaṇa's orders: even the city's goddess has become his servant, a sign of how far his power reaches. The exchange is dramatic — question, counter-question, threat — and the contrast between his calm and her rage is its main flavour. He bears patiently even the contemptuous "forest-dweller". A brave envoy first tries to succeed by words and only then uses force, and Hanumān follows this rule. Laṅkā's pride comes before her fall — a law of the story that will later hold for Rāvaṇa too.

Hearing Laṅkā's words, Hanumān, son of the Wind, best of monkeys, braced himself and stood firm like a second mountain. Looking at her in her hideous woman's form, the wise and courageous monkey said: "I have come here to see the city of Laṅkā, with its towers, ramparts and gateways; I am full of curiosity. I have come to see Laṅkā's woods and groves and forests, and its chief houses." Hearing this, Laṅkā, who could take any form she pleased, spoke harshly again: "You fool, you lowest of monkeys, unless you defeat me you will not see this city today, guarded as it is by the lord of the rākṣasas." The tiger among monkeys replied to the night-rover: "Good lady, when I have seen this city I will go back the way I came." At that Laṅkā gave a terrible roar and struck the best of monkeys hard with the flat of her hand. Struck so violently, the valiant son of the Wind let out a mighty roar of his own, answering hers. Then Hanumān, beside himself with anger, curled the fingers of his left hand into a fist and struck her. Yet because she was a woman he held back his fury; even so, at that light blow the night-rover's limbs gave way and she fell at once to the ground, hideous of face and form. Seeing her struck down, the splendid hero took pity on her, for she was a woman. His answer to her was clever: it was true, yet it kept his real purpose hidden, for he had indeed come "to see" — to see Sītā. By offering to leave as he had come, he even held out peace. Only when she struck him did he strike back, and then with his left hand and with his anger reined in, so that he defended himself while avoiding the sin of killing a woman. That he used his left hand, not his right, is itself a sign of disdain. Having shown himself harmless with his talk of curiosity, he was drawn into fighting only by her attack, so the fault was hers. The moral is plain: to kill a woman is against dharma, so Hanumān does not use his full strength; and yet even his light blow is enough to fell the city's goddess, which shows how matchless his strength is. His pity for a defeated enemy goddess shows his compassion. Such restraint is seen again and again in the Rāmāyaṇa — Rāma too was unwilling to kill a woman before he slew Tāṭakā.

Then Laṅkā, badly shaken, her pride gone, spoke to Hanumān in a faltering voice: "Be gracious, mighty-armed one; spare me, best of monkeys. The strong and mighty, gentle one, keep to the law and do not kill a woman. I myself am the city of Laṅkā, monkey, and you have conquered me by your valour, mighty hero. Hear the truth from me, lord of monkeys: the Self-born, Brahmā, once gave me a boon. He said: 'When some monkey brings you under his power by his valour, know that fear has come upon the rākṣasas.' Now that I have seen you, gentle one, that time has come. What the Self-born ordained is true; there is no escaping it. Because of Sītā, destruction has come upon the wicked King Rāvaṇa and upon all the rākṣasas. So enter the city Rāvaṇa guards, best of monkeys, and do whatever you wish to do here. Go into this fair city, guarded by the chief of the rākṣasas and struck by a curse, go where you please and at your ease, and search everywhere for Janaka's virtuous daughter." Laṅkā's defeat is the first sign of Laṅkā's destruction, and Brahmā's word makes it certain. "Because of Sītā" lays bare the root of the whole story: carrying off another man's wife is the cause of Rāvaṇa's ruin. The city's own goddess gives Hanumān leave to enter, so his entry is no theft but sanctioned by right. "Struck by a curse" suggests that Laṅkā has already been smitten by the curses of seers and women whom Rāvaṇa wronged. Her maxim that the strong keep to the law is praise of Hanumān's own restraint; she is grateful that he did not kill her. In many episodes of the Rāmāyaṇa a boon of Brahmā sets the hour of destruction; Hanumān's coming is therefore no accident but ordained, and the listener is reassured that his success is already assured. Note too her leave to do "whatever you wish" — as if permission had been given in advance for the wrecking of the Aśoka grove and the burning of Laṅkā that lie ahead. The final verse, in a longer metre, marks the end of the sarga.