शतयोजनं क्रमितुं जृम्भमाणं वेगेन च सहसा परिपूर्यमाणं तं वानरोत्तमं हनूमन्तं दृष्ट्वा ते वानराः सहसा शोकम् उत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः अभवन्। विनेदुः, महाबलं हनूमन्तं तुष्टुवुश्च। प्रहृष्टाः विस्मिताः च सन्तः ते समन्ततः तं वीक्षन्ते स्म — यथा प्रजाः कृतोत्साहं त्रिविक्रमं नारायणं वामनरूपेण वर्धमानम् अपश्यन्, तथा एव। विषादात् हर्षं प्रति एषा सेनायाः परिवृत्तिः सर्गस्य प्रथमम् एव चित्रम्; वामनोपमया च कविः अग्रिमस्य महतः कर्मणः सूचनां ददाति। ये पूर्वस्मिन् सर्गे विषादेन मग्नाः आसन्, ते एव अधुना गर्जन्तः स्तुवन्तः च दृश्यन्ते; एतावती परिवृत्तिः एकस्य वीरस्य उत्थानेन एव सम्भवति। ‘सहसा शोकम् उत्सृज्य’ इति पदेन शोकस्य आकस्मिकः त्यागः सूचितः। एते त्रयः श्लोकाः मुद्रितसंस्करणे एव विद्यन्ते, समीक्षितसंस्करणे तेषां प्रतिरूपं न लभ्यते।

संस्तूयमानः महाबलः हनूमान् उत्तरोत्तरं व्यवर्धत; लाङ्गूलं च समाविध्य हर्षात् आत्मनः बलम् उपेयिवान्, स्वसामर्थ्यं स्मृतवान् इत्यर्थः। वृद्धैः वानरपुङ्गवैः संस्तूयमानस्य तेजसा आपूर्यमाणस्य च तस्य रूपम् अनुत्तमम् आसीत्। यथा गिरिगह्वरे विवृते विस्तीर्णे सिंहः विजृम्भते, तथा एव मारुतस्य औरसः पुत्रः सम्प्रति जृम्भते स्म। स्तुतिः बलस्य स्मारिका, स्मरणं च वर्धनस्य हेतुः — एषा क्रमपरम्परा अत्र स्पष्टा। लाङ्गूलस्य समाविधानं वानरस्य उत्साहस्य स्वाभाविकं चिह्नम्। ‘बलम् उपेयिवान्’ इति पदस्य द्वौ अर्थौ सम्भवतः — बलं प्राप्तवान् इति, बलं स्मृतवान् इति च; उभयम् अपि अत्र युज्यते, यतः बलं तस्मिन् सदा आसीत्, केवलं विस्मृतम् आसीत्। सिंहोपमा च विशिष्टा — सिंहः जृम्भमाणः एव भयङ्करः भवति, न तु गर्जन् एव।

जृम्भमाणस्य धीमतः तस्य मुखम् अम्बरीषोपमं दीप्तम्, विधूमः पावकः इव, अशोभत। ततः सम्प्रहृष्टतनूरुहः सन् सः हरीणां मध्यात् उत्थितः, वृद्धान् हरीन् अभिवाद्य च इदम् अब्रवीत्। ‘हुताशनस्य सखा अनिलः पर्वताग्राणि आरुजन् वहति; सः वायुः बलवान् अप्रमेयः आकाशगोचरः च। तस्य शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः अहम् औरसः पुत्रः; प्लवनेन तत्समः अस्मि’ इति। आत्मश्लाघा इयं न, अपितु पितुः माहात्म्यम् आश्रित्य आत्मनः सामर्थ्यनिवेदनम्; वृद्धानाम् अभिवादनेन विनयः अपि रक्षितः। अम्बरीषः नाम भर्जनपात्रम्; तद्वत् तस्य मुखं दीप्तम्, धूमरहितः अग्निः इव निर्मलं च आसीत्। रोमाञ्चः उत्साहस्य बाह्यं चिह्नम्। वायोः त्रीणि विशेषणानि — अग्निसखः, अप्रमेयः, आकाशगोचरः — त्रिभिः लोकैः सह तस्य सम्बन्धं सूचयन्ति; पुत्रः अपि तादृशः एव इति ध्वनिः। ‘प्लवनेनास्मि तत्समः’ इति वाक्ये विनयः अपि अस्ति — पितुः समः, न तु अधिकः इति सः वदति। वृद्धानां प्रथमम् अभिवादनं कृत्वा एव सः वक्तुम् आरभते, तेन तस्य शीलं प्रकाशते।

‘अम्बरम् आलिखन्तम् इव विस्तीर्णं मेरुं गिरिम् असङ्गेन सहस्रशः परिगन्तुम् उत्सहे। बाहुवेगेन प्रणुन्नेन क्षुब्धेन सागरेण सपर्वतनदीह्रदं लोकं समाप्लावयितुं शक्नोमि। मम ऊरुजङ्घयोः वेगेन वरुणालयः समुद्रः समुत्थितः भविष्यति, तत्र स्थिताः महाग्राहाः च समुत्थिताः भविष्यन्ति। आकाशे पतन्तं पक्षिसेवितं पन्नगाशनं वैनतेयम् अपि सहस्रशः परिगन्तुं शक्तः अस्मि’ इति हनूमान् अवदत्। मेरुः सागरः गरुडः च — एतानि त्रीणि जगति महत्त्वस्य प्रतीकानि; तेषाम् उल्लङ्घनेन कविः हनूमतः सामर्थ्यस्य अपरिमेयतां दर्शयति। ‘असङ्गेन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — मध्ये कुत्रापि विश्रामं विना सहस्रवारं परिक्रमणम् इत्यर्थः। ग्राहाणां समुत्थानं नाम समुद्रस्य तलात् अपि क्षोभः; ऊर्वोः जङ्घयोः च वेगमात्रेण एतावान् क्षोभः इति अतिशयेन बलं वर्णितम्। वैनतेयः गरुडः पन्नगाशनः इति सर्पभक्षकः; पक्षिभिः सेवितः, आकाशे पतन् च। तम् अपि सहस्रवारं परितः गन्तुं शक्तिः इति उक्त्वा हनूमान् पक्षिराजात् अपि न न्यूनः इति स्वयम् एव सूचयति।

‘उदयात् प्रस्थितं ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् आदित्यम् अनस्तमितम् एव गन्तुं समुत्सहे। ततः भूमिम् असंस्पृष्ट्वा एव महता भीमेन प्रवेगेन पुनः आगन्तुम् उत्सहे, हे प्लवगर्षभाः। सर्वान् आकाशगोचरान् अतिक्रान्तुम् उत्सहे; सागरान् शोषयिष्यामि, मेदिनीं दारयिष्यामि। प्लवमानः प्लवङ्गमः अहं पर्वतान् चूर्णयिष्यामि; महार्णवं प्लवमानः ऊरुवेगेन हरिष्यामि’ इति। अत्र उक्तिषु अतिशयोक्तिः इव भासते, किंतु वस्तुतः एषा आत्मविश्वासस्य पुनःप्राप्तिः एव — यः पूर्वं तूष्णीम् आसीत् सः अधुना त्रैलोक्यम् अपि अल्पं मन्यते। बाल्ये यत् कर्म अकृतम् — सूर्यं प्रति गमनम् — तत् एव अधुना पुनः सङ्कल्प्यते; तेन जाम्बवतः कथायाः फलं दृश्यते। ‘भूमिम् असंस्पृष्ट्वा’ इति पदेन मध्ये विश्रामाभावः स्पष्टीकृतः, यत् समुद्रलङ्घनस्य कृते एव आवश्यकम्। ‘सागरान् शोषयिष्यामि’ इति बहुवचनेन एकः एव समुद्रः न, अपितु सर्वे सागराः उद्दिष्टाः। ‘मेदिनीं दारयिष्यामि’ इति च भूमेः विदारणम्; एतैः वचनैः श्रोतॄणां हृदये विश्वासः जायते।

‘लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः पुष्पम् अद्य विहायसा प्लवमानं माम् अनुयास्यति। आकाशे मम पन्थाः स्वातेः पन्थाः इव पुष्पनक्षत्रचित्रः भविष्यति। घोरम् आकाशं चरन्तम्, उत्पतिष्यन्तं निपतन्तं च मां सर्वभूतानि वानराश्च द्रक्ष्यन्ति। हे प्लवङ्गमाः, महामेरुप्रतीकाशं मां यूयं द्रक्ष्यध्वम् — दिवम् आवृत्य गच्छन्तम्, अम्बरं ग्रसमानम् इव। जीमूतान् विधमिष्यामि, पर्वतान् कम्पयिष्यामि, समाहितः सन् प्लवमानः सागरं शोषयिष्यामि’ इति। द्वाविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धश्लोकैः निबद्धः, षट्पादः। स्वातिनक्षत्रस्य मार्गः इव पुष्पचित्रः पन्थाः — एषा उपमा आकाशे पुष्पवृष्टेः शोभां दर्शयति। ‘द्रक्ष्यध्वम्’ इति लोटा सः वानरान् साक्षिणः करोति। मेरुप्रतीकाशम् इति रूपस्य विस्तारः, अम्बरं ग्रसमानम् इति च गतेः वेगः। ‘जीमूतान् विधमिष्यामि’ इति मेघानां विक्षेपः; वायुपुत्रस्य कृते तत् स्वाभाविकम् एव कर्म। ‘समाहितः’ इति पदेन एकाग्रता सूचिता — बलमात्रेण न, अपितु चित्तैकाग्र्येण एव कार्यं सिध्यति।

‘समुद्रलङ्घने शक्तिः वैनतेयस्य वा मम वा मारुतस्य वा एव; सुपर्णराजं मारुतं वा महाबलं विहाय अन्यत् किमपि भूतं न पश्यामि यत् प्लुतं मां अनुव्रजेत्’ इति। ‘निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनम् अम्बरं घनात् उत्थिता विद्युत् इव सहसा निपतिष्यामि। सागरं प्लवमानस्य मम रूपं तादृशं भविष्यति यादृशं त्रीन् विक्रमान् प्रक्रममाणस्य विष्णोः आसीत्। बुद्ध्या अहम् एवं प्रपश्यामि, मनसः चेष्टा अपि तथैव; अहं वैदेहीं द्रक्ष्यामि — हे प्लवङ्गमाः, प्रमोदध्वम्’ इति। त्रयोविंशः अपि श्लोकः षट्पादः एव। अन्ते गर्जनं प्रतिज्ञायां परिणतम्। ‘विद्युत् इव’ इति उपमया वेगस्य आकस्मिकता सूचिता; ‘विष्णोः प्रक्रममाणस्य’ इति उपमया च रूपस्य महत्त्वम्। अन्ते ‘अहं वैदेहीं द्रक्ष्यामि’ इति निश्चयवचनं सर्वस्य गर्जनस्य सारः — एतत् एव वानराणां कृते वास्तविकम् आश्वासनम्। ‘निरालम्बनम् अम्बरम्’ इति पदेन आकाशे आधारस्य अभावः सूचितः, तथापि तत्र गतिः अप्रतिहता। ‘प्रमोदध्वम्’ इति लोटा सः वानराणां शोकं निवारयति।

‘वेगे अहं मारुतस्य समः, जवे गरुडस्य समः; अयुतं योजनानि गमिष्यामि इति मम मतिः। सवज्रस्य वासवस्य स्वयम्भुवः ब्रह्मणः वा हस्तात् सहसा विक्रम्य अमृतम् अपि इह आनेतुं शक्नोमि। लङ्काम् अपि समुत्क्षिप्य आनेतुं गच्छेयम् इति मम मतिः’ इति। एवं गर्जन्तम् अमितप्रभं तं वानरश्रेष्ठं सर्वे अपश्यन्। अयुतम् इति दशसहस्रम्; शतयोजनमात्रं तु तस्य कृते अल्पम् इति भावः। लङ्कोत्क्षेपणस्य उक्तिः अग्रे सुन्दरकाण्डे यत् भविष्यति तस्य पूर्वसूचना इव। अमृतहरणस्य लङ्कोत्क्षेपणस्य च उक्ती न केवलं बलप्रदर्शनम्, अपितु सुग्रीवाज्ञायाः सिद्धौ सन्देहः न अस्ति इति दृढतायाः निवेदनम्। ‘अमितप्रभम्’ इति विशेषणेन तस्य तेजसः अपरिमितता सूचिता; वानराः तं गर्जन्तं पश्यन्तः एव स्तब्धाः जाताः।

प्रहृष्टाः विस्मिताः च हरयः तत्र समुदैक्षन्त। ज्ञातीनां शोकनाशनं तस्य तत् वचनं श्रुत्वा परिसंहृष्टः प्लवगेश्वरः जाम्बवान् उवाच — ‘हे वीर, केसरिणः पुत्र, वेगवन् मारुतात्मज, हे तात, ज्ञातीनां विपुलः शोकः त्वया प्रणाशितः। तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः सन्ति; ते समाहिताः सन्तः कार्यसिद्ध्यर्थं मङ्गलानि करिष्यन्ति। ऋषीणां प्रसादेन, कपिवृद्धानां मतेन, गुरूणां च प्रसादेन त्वं महार्णवं सम्प्लव। यावत् तव आगमनं तावत् वयम् एकपादेन स्थास्यामः’ इति। एकपादेन स्थानं नाम तपश्चर्यायाः सङ्कल्पः, येन सर्वेषां चिन्ता प्रकटिता। अत्र जाम्बवतः वचनं स्तुतिः आशीर्वादः प्रतिज्ञा च — त्रीणि एकत्र। ‘ज्ञातीनां शोकः त्वया प्रणाशितः’ इति वचनेन पूर्वसर्गस्य विषादः समाप्तः इति घोषितम्। ऋषयः कपिवृद्धाः गुरवः च — त्रयाणाम् अनुग्रहः प्रार्थितः, येन कार्यं दैवानुकूलं भवेत्। मङ्गलकृत्यानि प्रस्थानात् पूर्वं कर्तव्यानि इति शास्त्रीयः आचारः अपि अत्र सूचितः। ‘यावदागमनं तव’ इति पदेन प्रतीक्षायाः अवधिः अपि निर्दिष्टः। ‘कल्याणरुचयः’ इति पदेन कपिमुख्यानां शुभेच्छा सूचिता; ते सर्वे समाहिताः सन्तः स्वस्तिवाचनादीनि कुर्वन्ति।

‘सर्वेषां वनौकसां जीवनानि त्वद्गतानि’ इति उक्त्वा जाम्बवान् विरराम। ततः हरिशार्दूलः तान् वनौकसः उवाच — ‘लोके कोऽपि मम प्लवनवेगं धारयितुं न शक्नोति। शिलासंकटशालिनः अस्य नगस्य महेन्द्रस्य एतानि शिखराणि एव स्थिराणि महान्ति च, येषु वेगं निधाय अहं गमिष्यामि। नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्यन्दशोभिषु एतेषु महत्सु शिखरेषु एव मम वेगं धारयितुं सामर्थ्यम् अस्ति; इतः शतं योजनानि प्लवतः मम भारं तानि एव सहिष्यन्ते’ इति। ततः मारुतप्रख्यः अरिमर्दनः सः हरिः मारुतात्मजः नगश्रेष्ठं महेन्द्रम् आरुरोह। एकोनचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धश्लोकैः निबद्धः। महेन्द्रशिखराणाम् एव वेगधारणसामर्थ्यम् इति उक्त्या हनूमान् स्वस्य भारस्य गुरुतां सूचयति; मृदुभूमिः तं धारयितुं न शक्ता इति भावः। ‘नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्यन्दशोभिषु’ इति शिखराणां शोभावर्णनम् अपि तत्र एव निबद्धम्। आरोहणम् एव कर्मणः आरम्भः। ‘अरिमर्दनः’ ‘मारुतप्रख्यः’ इति विशेषणाभ्यां कविः आरोहणक्षणे एव तस्य भाविनं पराक्रमं सूचयति। ‘शिलासंकटशालिनः’ इति पदेन पर्वतस्य शिलाबाहुल्यं दृढता च द्योतिते; तादृशः एव पर्वतः तस्य पादप्रहारं सोढुं क्षमः।

सः पर्वतः नानाविधैः पुष्पैः वृतः, मृगसेवितशाद्वलः, लताकुसुमसम्बाधः, नित्यपुष्पफलद्रुमः च आसीत्। सिंहशार्दूलसहितः, मत्तमातङ्गसेवितः, मत्तद्विजगणोद्घुष्टः, सलिलोत्पीडसंकुलः च। महद्भिः शृङ्गैः उच्छ्रितं तं महेन्द्रं सः महाबलः महेन्द्रसमविक्रमः हरिश्रेष्ठः विचचार। महात्मना तेन पादाभ्यां पीडितः सः महाशैलः, सिंहेन अभिहतः मत्तः द्विपः इव, ररास। पर्वतस्य सौन्दर्यवर्णनम् अनन्तरं तस्य आर्तनादः — एतेन विरोधेन कविः हनूमतः भारस्य महत्त्वम् एव सूचयति। पुष्पाणि, शाद्वलम्, लताः, नित्यफलद्रुमाः, सिंहाः, शार्दूलाः, मत्तगजाः, पक्षिगणाः, जलप्रवाहाः — एतैः सर्वैः पर्वतस्य समृद्धिः वर्णिता। तादृशः अपि सः पर्वतः हनूमतः पादाभ्यां पीडितः सन् आर्तनादं करोति। सिंहाभिहतस्य मत्तगजस्य उपमा अत्र सार्थिका, यतः पर्वतः अपि महान् बलवान् च, तथापि अधिकतरेण अभिभूतः। ‘महेन्द्रसमविक्रमः’ इति पदे श्लेषः इव — पर्वतस्य नाम अपि महेन्द्रः, देवराजस्य अपि; उभयोः अपि समः सः इति।

सः महाशैलः विप्रकीर्णशिलोच्चयः सन् सलिलोत्पीडान् मुमोच; तत्र स्थिताः मृगाः मातङ्गाः च वित्रस्ताः, महाद्रुमाः च प्रकम्पिताः। पानसंसर्गेण कर्कशैः नानागन्धर्वमिथुनैः, उत्पतद्भिः विहंगैः, विद्याधरगणैः च त्यज्यमानमहासानुः, संनिलीनमहोरगः, शैलशृङ्गेभ्यः पतितशिलः च सः महागिरिः तदा अभवत्। स्वर्गीयाः जनाः अपि तस्य शिखराणि त्यक्त्वा गच्छन्ति इति वर्णनेन कम्पस्य तीव्रता प्रकटिता। शिलानां विकिरणम्, जलस्रोतसां निर्गमः, मृगाणां त्रासः, वृक्षाणां कम्पः — एतानि चत्वारि क्षोभस्य चिह्नानि। गन्धर्वाः विद्याधराः पक्षिणः च सानूनि त्यजन्ति; सर्पाः तु बिलेषु निलीयन्ते — भयस्य द्वौ प्रकारौ, पलायनं निलयनं च। ‘सलिलोत्पीडान् मुमोच’ इति जलधाराणां सहसा निर्गमनम्, यत् पर्वतस्य अन्तःक्षोभस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्।

अर्धनिःसृतैः निःश्वसद्भिः भुजगैः उपलक्षितः सः धरणीधरः तदा सपताकः इव अभात् — सर्पाणां फणाः पताकाः इव दृश्यन्ते स्म। त्रासेन सम्भ्रान्तैः ऋषिभिः त्यज्यमानः सः शिलोच्चयः महति कान्तारे सार्थहीनः अध्वगः इव सीदन् आसीत्। सः वेगवान् वेगसमाहितात्मा परवीरहन्ता महानुभावः मनस्वी हरिप्रवीरः मनः समाधाय मनसा लङ्कां जगाम। एवं किष्किन्धाकाण्डं समाप्यते, सुन्दरकाण्डस्य च द्वारम् उद्घाटितं भवति। सार्थहीनः अध्वगः इति उपमा पर्वतस्य एकाकित्वं दैन्यं च दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। ‘मनसा लङ्कां जगाम’ इति पदेन शरीरात् पूर्वं मनः एव गतम् इति सूच्यते। अनेन श्लोकेन काण्डस्य समाप्तिः सूचिता।

వంద యోజనాలు దాటడానికి ఒళ్ళు విరుచుకుంటూ, వేగంతో హఠాత్తుగా నిండిపోతున్న ఆ వానరోత్తముడు హనుమంతుని చూసి ఆ వానరులు వెంటనే శోకాన్ని విడిచి అమితానందంతో నిండిపోయారు. గర్జించారు, మహాబలుడైన హనుమంతుని స్తుతించారు. సంతోషంతో, ఆశ్చర్యంతో వారు అన్నివైపుల నుండి అతనిని చూస్తున్నారు — ఉత్సాహంతో వామనరూపం నుండి పెరుగుతున్న త్రివిక్రముడైన నారాయణుని ప్రజలు చూసినట్లు. విషాదం నుండి ఆనందం వైపు సేనలోని ఈ మార్పు సర్గలోని మొదటి చిత్రం; వామనోపమానంతో కవి తరువాతి మహాకార్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. గత సర్గలో విషాదంలో మునిగినవారే ఇప్పుడు గర్జిస్తూ స్తుతిస్తూ కనిపిస్తున్నారు; ఇంత మార్పు ఒక్క వీరుడు లేవడంతోనే సాధ్యమవుతుంది. ‘సహసా శోకముత్సృజ్య’ (వెంటనే శోకాన్ని విడిచి) అనే పదంతో శోకాన్ని హఠాత్తుగా విడిచిపెట్టడం సూచించబడింది. ఈ మూడు శ్లోకాలు ముద్రిత సంస్కరణలో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో వాటికి ప్రతిరూపం లభించదు.

స్తుతించబడుతున్న మహాబలుడు హనుమంతుడు అంతకంతకూ పెరిగాడు; తోకను ఝాడించి ఆనందంతో తన బలాన్ని పొందాడు, అంటే తన సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు అని అర్థం. వృద్ధులైన వానరశ్రేష్ఠులు స్తుతిస్తుండగా, తేజస్సుతో నిండుతున్న అతని రూపం సాటిలేనిదిగా ఉంది. తెరచి ఉన్న విశాలమైన పర్వతగుహలో సింహం ఒళ్ళు విరుచుకున్నట్లు మారుతుని ఔరసపుత్రుడు ఇప్పుడు ఒళ్ళు విరుచుకున్నాడు. స్తుతి బలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, గుర్తుచేసుకోవడం పెరగడానికి కారణమవుతుంది — ఈ క్రమపరంపర ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉంది. తోకను ఝాడించడం వానరుని ఉత్సాహానికి సహజమైన గుర్తు. ‘బలముపేయివాన్’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు సాధ్యం — బలాన్ని పొందాడు అని, బలాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు అని; రెండూ ఇక్కడ సరిపోతాయి, ఎందుకంటే బలం అతనిలో ఎప్పుడూ ఉంది, కేవలం మరచిపోయాడు. సింహోపమానం కూడా విశిష్టమైనది — సింహం గర్జించినప్పుడే కాదు, ఒళ్ళు విరుచుకుంటున్నప్పుడే భయంకరంగా ఉంటుంది.

ఒళ్ళు విరుచుకుంటున్న ఆ ధీమంతుని ముఖం వేయించే పాత్ర వలె జ్వలిస్తూ, పొగలేని అగ్ని వలె ప్రకాశించింది. అప్పుడు సంతోషంతో రోమాలు నిక్కబొడుచుకోగా అతడు వానరుల మధ్యనుండి లేచి, వృద్ధవానరులకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘అగ్నికి సఖుడైన అనిలుడు పర్వతశిఖరాలను విరగ్గొడుతూ వీస్తాడు; ఆ వాయువు బలవంతుడు, అప్రమేయుడు, ఆకాశంలో సంచరించేవాడు. శీఘ్రవేగం గల, వేగంగా వెళ్ళే ఆ మహాత్మునికి నేను ఔరసపుత్రుడను; దూకడంలో అతనితో సమానుడను.’ ఇది ఆత్మశ్లాఘ కాదు, తండ్రి మహిమను ఆశ్రయించి తన సామర్థ్యాన్ని నివేదించడం; వృద్ధులకు నమస్కరించడంతో వినయం కూడా కాపాడబడింది. అంబరీషం అంటే వేయించే పాత్ర; దాని వలె అతని ముఖం జ్వలించింది, పొగలేని అగ్ని వలె నిర్మలంగా ఉంది. రోమాంచం ఉత్సాహానికి బాహ్యమైన గుర్తు. వాయువుకు మూడు విశేషణాలు — అగ్నిసఖుడు, అప్రమేయుడు, ఆకాశచారి — ఇవి మూడు లోకాలతో అతని సంబంధాన్ని సూచిస్తాయి; కుమారుడు కూడా అలాంటివాడే అని ధ్వని. ‘ప్లవనేనాస్మి తత్సమః’ (దూకడంలో అతనితో సమానుడను) అనే వాక్యంలో వినయం కూడా ఉంది — తండ్రితో సమానుడను, అధికుడను కాదు అని అతడు అంటున్నాడు. వృద్ధులకు మొదట నమస్కరించిన తరువాతనే అతడు మాట్లాడటం మొదలుపెడతాడు, దానితో అతని శీలం ప్రకాశిస్తుంది.

‘ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లున్న విశాలమైన మేరుపర్వతానికి ఎక్కడా ఆగకుండా వేలసార్లు చుట్టూ తిరిగిరాగలను. నా బాహువేగంతో తోయబడి క్షోభించిన సముద్రంతో పర్వతాలూ నదులూ సరస్సులతో కూడిన లోకాన్ని ముంచివేయగలను. నా తొడల, పిక్కల వేగంతో వరుణనిలయమైన సముద్రం పైకి లేస్తుంది, అందులోని పెద్ద మొసళ్ళు కూడా పైకి లేస్తాయి. ఆకాశంలో ఎగురుతున్న, పక్షులు సేవించే, సర్పాలను తినే వినతాపుత్రుని (గరుడుని) చుట్టూ కూడా వేలసార్లు తిరగగల సమర్థుడను’ అని హనుమంతుడు అన్నాడు. మేరువు, సముద్రం, గరుడుడు — ఈ మూడూ జగత్తులో గొప్పతనానికి ప్రతీకలు; వాటిని అధిగమించడం ద్వారా కవి హనుమంతుని సామర్థ్యపు అపరిమితత్వాన్ని చూపుతాడు. ‘అసంగేన’ (ఆగకుండా) అనే పదం ముఖ్యమైనది — మధ్యలో ఎక్కడా విశ్రాంతి లేకుండా వేలసార్లు ప్రదక్షిణ అని అర్థం. మొసళ్ళు పైకి లేవడం అంటే సముద్రం అడుగునుండి కూడా క్షోభ; తొడల, పిక్కల వేగంతోనే ఇంత క్షోభ అని అతిశయంగా బలం వర్ణించబడింది. వినతాపుత్రుడు గరుడుడు పన్నగాశనుడు, అంటే సర్పభక్షకుడు; పక్షులు సేవించేవాడు, ఆకాశంలో ఎగిరేవాడు. అతని చుట్టూ కూడా వేలసార్లు తిరగగల శక్తి ఉందని చెప్పి హనుమంతుడు పక్షిరాజుకు కూడా తక్కువ కాదని తానే సూచిస్తున్నాడు.

‘ఉదయం నుండి బయలుదేరిన, జ్వలిస్తున్న, కిరణమాలలు గల సూర్యుని అతడు అస్తమించకముందే చేరగలను. అక్కడినుండి భూమిని తాకకుండానే గొప్ప భయంకరమైన వేగంతో మళ్ళీ తిరిగిరాగలను, వానరశ్రేష్ఠులారా. ఆకాశంలో సంచరించేవారినందరినీ దాటిపోగలను; సముద్రాలను ఎండగడతాను, భూమిని చీలుస్తాను. దూకుతూ వెళ్ళే వానరుడనైన నేను పర్వతాలను పొడిచేస్తాను; మహాసముద్రాన్ని దాటుతూ నా తొడల వేగంతో దాన్ని నాతో లాక్కుపోతాను.’ ఇక్కడి మాటలలో అతిశయోక్తి ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది, కానీ నిజానికి ఇది ఆత్మవిశ్వాసాన్ని మళ్ళీ పొందడమే — ఇంతకుముందు మౌనంగా ఉన్నవాడు ఇప్పుడు ముల్లోకాలనూ అల్పంగా భావిస్తున్నాడు. బాల్యంలో పూర్తికాని కార్యం — సూర్యుని వైపు వెళ్ళడం — అదే ఇప్పుడు మళ్ళీ సంకల్పించబడుతోంది; దానితో జాంబవంతుని కథ ఫలించడం కనిపిస్తుంది. ‘భూమిమసంస్పృష్ట్వా’ (భూమిని తాకకుండా) అనే పదంతో మధ్యలో విశ్రాంతి లేకపోవడం స్పష్టం చేయబడింది, అది సముద్రలంఘనానికి అవసరమైనదే. ‘సాగరాన్ శోషయిష్యామి’ (సముద్రాలను ఎండగడతాను) అనే బహువచనంతో ఒక్క సముద్రమే కాదు, అన్ని సముద్రాలూ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ‘మేదినీం దారయిష్యామి’ (భూమిని చీలుస్తాను) అనేది భూమిని చీల్చడం; ఈ మాటలతో శ్రోతల హృదయాలలో విశ్వాసం పుడుతుంది.

‘ఆకాశంలో దూకుతున్న నన్ను ఈనాడు లతల రకరకాల పూలూ చెట్ల పూలూ అన్నివైపులనుండి అనుసరిస్తాయి. ఆకాశంలో నా మార్గం స్వాతి మార్గం వలె పూలనే నక్షత్రాలతో చిత్రమైనదిగా ఉంటుంది. భయంకరమైన ఆకాశంలో సంచరిస్తూ, పైకి ఎగురుతూ, కిందికి దిగుతూ ఉన్న నన్ను సర్వప్రాణులూ వానరులూ చూస్తారు. వానరులారా, మహామేరువు వంటి నన్ను మీరు చూస్తారు — ఆకాశాన్ని ఆవరించి వెళుతూ, ఆకాశాన్ని మింగివేస్తున్నట్లు ఉన్న నన్ను. మేఘాలను చెదరగొడతాను, పర్వతాలను కంపింపజేస్తాను, ఏకాగ్రచిత్తుడనై దూకుతూ సముద్రాన్ని ఎండగడతాను.’ 22వ శ్లోకం మూడు అర్ధశ్లోకాలతో కూర్చబడింది, ఆరు పాదాలది. స్వాతినక్షత్రపు మార్గం వలె పూలతో చిత్రమైన మార్గం — ఈ ఉపమానం ఆకాశంలో పుష్పవృష్టి శోభను చూపుతుంది. ‘ద్రక్ష్యధ్వమ్’ (చూస్తారు) అనే ఆజ్ఞార్థ రూపంతో అతడు వానరులను సాక్షులుగా చేస్తున్నాడు. మేరువు వంటివాడు అనడం రూపపు విస్తారం, ఆకాశాన్ని మింగివేస్తున్నట్లు అనడం గమనవేగం. ‘జీమూతాన్ విధమిష్యామి’ (మేఘాలను చెదరగొడతాను) అనేది మేఘాలను చెదరగొట్టడం; వాయుపుత్రునికి అది సహజమైన కార్యమే. ‘సమాహితః’ (ఏకాగ్రచిత్తుడు) అనే పదంతో ఏకాగ్రత సూచించబడింది — కేవలం బలంతో కాదు, చిత్తైకాగ్రతతోనే కార్యం సిద్ధిస్తుంది.

‘సముద్రాన్ని దాటే శక్తి వినతాపుత్రునికో, నాకో, మారుతునికో మాత్రమే ఉంది; సుపర్ణరాజు (గరుడుడు) నో మహాబలుడైన మారుతునో తప్ప, దూకుతున్న నన్ను అనుసరించగల మరే ప్రాణినీ నేను చూడలేదు.’ ‘రెప్పపాటు కాలంలోనే ఆధారం లేని ఆకాశంలోకి, మేఘం నుండి పుట్టిన మెరుపు వలె హఠాత్తుగా దూకుతాను. సముద్రాన్ని దాటుతున్నప్పుడు నా రూపం మూడు అడుగులు వేస్తున్న విష్ణువు రూపం వలె ఉంటుంది. నా బుద్ధితో నేను ఇలా చూస్తున్నాను, నా మనసు చేష్ట కూడా అలాగే ఉంది; నేను వైదేహిని చూస్తాను — వానరులారా, సంతోషించండి.’ 23వ శ్లోకం కూడా ఆరు పాదాలదే. చివరికి గర్జన ప్రతిజ్ఞగా పరిణమించింది. ‘మెరుపు వలె’ అనే ఉపమానంతో వేగంలోని ఆకస్మికత్వం సూచించబడింది; ‘విష్ణోః ప్రక్రమమాణస్య’ (అడుగులు వేస్తున్న విష్ణువు వలె) అనే ఉపమానంతో రూపపు మహత్త్వం. చివర ‘నేను వైదేహిని చూస్తాను’ అనే నిశ్చయవాక్యమే గర్జనంతటికీ సారం — ఇదే వానరులకు నిజమైన ఆశ్వాసన. ‘నిరాలంబనమ్ అంబరమ్’ (ఆధారం లేని ఆకాశం) అనే పదంతో ఆకాశంలో ఆధారం లేదని సూచించబడింది, అయినా అక్కడ గమనం అడ్డులేనిది. ‘ప్రమోదధ్వమ్’ (సంతోషించండి) అనే ఆజ్ఞార్థ రూపంతో అతడు వానరుల శోకాన్ని తొలగిస్తాడు.

‘వేగంలో నేను మారుతునితో సమానుడను, జవంలో గరుడునితో సమానుడను; పదివేల యోజనాలు వెళతానని నా అభిప్రాయం. వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని చేతినుండి గానీ, స్వయంభువు బ్రహ్మ చేతినుండి గానీ హఠాత్తుగా పరాక్రమించి అమృతాన్ని కూడా ఇక్కడికి తేగలను. లంకను కూడా పెకలించి తేవడానికి వెళ్ళగలనని నా అభిప్రాయం.’ ఇలా గర్జిస్తున్న, అపరిమితమైన కాంతి గల ఆ వానరశ్రేష్ఠుని అందరూ చూశారు. అయుతం అంటే పదివేలు; వంద యోజనాలు మాత్రం అతనికి అల్పం అని భావం. లంకను పెకలించడం గురించిన మాట ముందు సుందరకాండలో జరగబోయేదానికి పూర్వసూచన వంటిది. అమృతాన్ని హరించడం, లంకను పెకలించడం గురించిన మాటలు కేవలం బలప్రదర్శన కాదు, సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ సిద్ధించడంలో సందేహం లేదనే దృఢత్వపు నివేదన. ‘అమితప్రభమ్’ (అపరిమితమైన కాంతి గలవాడు) అనే విశేషణంతో అతని తేజస్సు యొక్క అపరిమితత్వం సూచించబడింది; గర్జిస్తున్న అతనిని చూస్తూనే వానరులు స్తబ్ధులయ్యారు.

సంతోషంతో, ఆశ్చర్యంతో వానరులు అక్కడ చూస్తూ ఉన్నారు. జ్ఞాతుల శోకాన్ని నశింపజేసే అతని ఆ మాట విని, బాగా సంతోషించిన వానరేశ్వరుడు జాంబవంతుడు అన్నాడు — ‘వీరుడా, కేసరికుమారా, వేగవంతుడైన మారుతాత్మజా, నాయనా, జ్ఞాతుల గొప్ప శోకాన్ని నీవు నశింపజేశావు. నీ కల్యాణాన్ని కోరే కపిప్రముఖులు ఇక్కడ కలిసి ఉన్నారు; వారు ఏకాగ్రతతో కార్యసిద్ధి కోసం మంగళకార్యాలు చేస్తారు. ఋషుల అనుగ్రహంతో, వృద్ధవానరుల సమ్మతితో, గురువుల అనుగ్రహంతో నీవు మహాసముద్రాన్ని దాటు. నీవు తిరిగివచ్చేవరకూ మేము ఒంటికాలిపై నిలిచి ఉంటాం.’ ఒంటికాలిపై నిలవడం అంటే తపశ్చర్య సంకల్పం, దానితో అందరి చింత ప్రకటమైంది. ఇక్కడ జాంబవంతుని మాట స్తుతీ, ఆశీర్వాదమూ, ప్రతిజ్ఞా — మూడూ ఒకచోట. ‘జ్ఞాతుల శోకాన్ని నీవు నశింపజేశావు’ అనే మాటతో గత సర్గలోని విషాదం ముగిసిందని ప్రకటించబడింది. ఋషులు, వృద్ధవానరులు, గురువులు — ఈ ముగ్గురి అనుగ్రహం ప్రార్థించబడింది, దానివల్ల కార్యం దైవానుకూలమవుతుంది. ప్రస్థానానికి ముందు మంగళకృత్యాలు చేయాలనే శాస్త్రీయమైన ఆచారం కూడా ఇక్కడ సూచించబడింది. ‘యావదాగమనం తవ’ (నీవు తిరిగివచ్చేవరకూ) అనే పదంతో నిరీక్షణ గడువు కూడా నిర్దేశించబడింది. ‘కల్యాణరుచయః’ (కల్యాణాన్ని కోరేవారు) అనే పదంతో కపిప్రముఖుల శుభేచ్ఛ సూచించబడింది; వారందరూ ఏకాగ్రతతో స్వస్తివాచనాదులు చేస్తారు.

‘వనవాసులందరి ప్రాణాలూ నీపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి’ అని చెప్పి జాంబవంతుడు విరమించాడు. అప్పుడు వానరశార్దూలుడు ఆ వనవాసులతో అన్నాడు — ‘లోకంలో నా దూకే వేగాన్ని ఎవరూ భరించలేరు. శిలలతో దట్టంగా నిండిన ఈ మహేంద్రపర్వతపు ఈ శిఖరాలే స్థిరమైనవి, విశాలమైనవి; వీటిపై వేగాన్ని ఉంచి నేను వెళతాను. నానావృక్షాలతో నిండిన, ధాతువుల స్రావాలతో శోభించే ఈ మహాశిఖరాలకే నా వేగాన్ని భరించే సామర్థ్యం ఉంది; ఇక్కడినుండి వంద యోజనాలు దూకుతున్న నా భారాన్ని అవే సహిస్తాయి.’ అప్పుడు మారుతుని వంటివాడు, శత్రుమర్దనుడు, మారుతాత్మజుడు అయిన ఆ వానరుడు పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రాన్ని ఎక్కాడు. 39వ శ్లోకం మూడు అర్ధశ్లోకాలతో కూర్చబడింది. మహేంద్రశిఖరాలకే వేగాన్ని భరించే సామర్థ్యం ఉందని చెప్పడంతో హనుమంతుడు తన భారపు గురుత్వాన్ని సూచిస్తున్నాడు; మెత్తని నేల అతనిని భరించలేదని భావం. ‘నానాద్రుమవికీర్ణేషు ధాతునిష్యందశోభిషు’ (నానావృక్షాలతో నిండిన, ధాతుస్రావాలతో శోభించే) అనే శిఖరాల శోభావర్ణన కూడా అక్కడే కూర్చబడింది. ఎక్కడమే కార్యారంభం. ‘అరిమర్దనః’ (శత్రుమర్దనుడు), ‘మారుతప్రఖ్యః’ (మారుతుని వంటివాడు) అనే విశేషణాలతో కవి ఎక్కే క్షణంలోనే అతని భావి పరాక్రమాన్ని సూచిస్తాడు. ‘శిలాసంకటశాలినః’ (శిలలతో దట్టంగా నిండిన) అనే పదంతో పర్వతంలోని శిలాబాహుళ్యమూ దృఢత్వమూ ద్యోతకమవుతాయి; అలాంటి పర్వతమే అతని పాదప్రహారాన్ని సహించగలదు.

ఆ పర్వతం రకరకాల పూలతో కప్పబడి, మృగాలు తిరిగే పచ్చికబయళ్ళు కలిగి, లతాకుసుమాలతో దట్టంగా నిండి, ఎల్లప్పుడూ పూలూ పండ్లూ గల చెట్లతో ఉంది. సింహాలతో పెద్దపులులతో కూడి, మదించిన ఏనుగులు తిరిగేది, మదించిన పక్షిగణాల కలరవంతో నిండినది, జలప్రవాహాలతో నిండినది. మహాశిఖరాలతో ఎత్తుగా ఉన్న ఆ మహేంద్రపర్వతంపై మహాబలుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వానరశ్రేష్ఠుడు సంచరించాడు. ఆ మహాత్ముని పాదాలతో పీడించబడిన ఆ మహాపర్వతం, సింహం కొట్టిన మదగజం వలె, ఆర్తనాదం చేసింది. పర్వతపు సౌందర్యవర్ణన తరువాత దాని ఆర్తనాదం — ఈ విరోధంతో కవి హనుమంతుని భారపు మహత్త్వాన్నే సూచిస్తాడు. పూలు, పచ్చికబయళ్ళు, లతలు, నిత్యఫలవృక్షాలు, సింహాలు, పెద్దపులులు, మదగజాలు, పక్షిగణాలు, జలప్రవాహాలు — వీటన్నిటితో పర్వతపు సమృద్ధి వర్ణించబడింది. అలాంటి పర్వతం కూడా హనుమంతుని పాదాలతో పీడించబడి ఆర్తనాదం చేస్తుంది. సింహం కొట్టిన మదగజం ఉపమానం ఇక్కడ అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే పర్వతం కూడా గొప్పది, బలమైనది, అయినా మరింత బలవంతునిచేత అభిభూతమైంది. ‘మహేంద్రసమవిక్రమః’ (మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు) అనే పదంలో శ్లేష వంటిది ఉంది — పర్వతం పేరూ మహేంద్రమే, దేవరాజు పేరూ మహేంద్రుడే; ఇద్దరితోనూ అతడు సమానుడు అని.

చెదిరిన శిలాసమూహాలతో ఆ మహాపర్వతం జలధారలను వదిలింది; అక్కడ ఉన్న మృగాలూ ఏనుగులూ భయపడ్డాయి, మహావృక్షాలు కంపించాయి. పానగోష్ఠుల సంసర్గంతో మత్తెక్కిన రకరకాల గంధర్వజంటలూ, పైకి ఎగురుతున్న పక్షులూ, విద్యాధరగణాలూ దాని మహాశిఖరాలను విడిచిపోతుండగా, మహాసర్పాలు దాక్కోగా, పర్వతశిఖరాల నుండి శిలలు పడిపోగా ఆ మహాపర్వతం అప్పుడు ఉంది. స్వర్గవాసులు కూడా దాని శిఖరాలను విడిచి వెళుతున్నారని వర్ణించడంతో కంపపు తీవ్రత ప్రకటమైంది. శిలలు చెదరడం, జలస్రోతస్సులు బయటికి రావడం, మృగాల భయం, వృక్షాల కంపం — ఇవి క్షోభ యొక్క నాలుగు గుర్తులు. గంధర్వులూ విద్యాధరులూ పక్షులూ శిఖరాలను విడిచిపోతారు; సర్పాలు మాత్రం బిలాలలో దాక్కుంటాయి — భయంలో రెండు రకాలు, పారిపోవడం, దాక్కోవడం. ‘సలిలోత్పీడాన్ ముమోచ’ (జలధారలను వదిలింది) అనేది జలధారలు హఠాత్తుగా బయటికి రావడం, అది పర్వతపు అంతఃక్షోభకు ప్రత్యక్షప్రమాణం.

సగం బయటికి వచ్చి బుసకొడుతున్న సర్పాలతో ఆ పర్వతం అప్పుడు పతాకలు గలదాని వలె ప్రకాశించింది — సర్పాల పడగలు పతాకల వలె కనిపించాయి. భయంతో కలవరపడిన ఋషులు విడిచిపోతుండగా ఆ శిలాపర్వతం, గొప్ప అరణ్యంలో సహచరబృందం లేని బాటసారి వలె, కుంగిపోయింది. వేగవంతుడు, వేగం కోసం మనసును ఏకాగ్రం చేసుకున్నవాడు, శత్రువీరులను సంహరించేవాడు, మహానుభావుడు, ధీమంతుడు అయిన ఆ వానరవీరుడు మనసును ఏకాగ్రం చేసి మనసుతో లంకకు వెళ్ళాడు. ఇలా కిష్కింధాకాండ ముగుస్తుంది, సుందరకాండ ద్వారం తెరుచుకుంటుంది. సహచరబృందం లేని బాటసారి అనే ఉపమానం పర్వతపు ఒంటరితనాన్నీ దైన్యాన్నీ చూపుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడింది. ‘మనసా లంకాం జగామ’ (మనసుతో లంకకు వెళ్ళాడు) అనే పదంతో శరీరం కంటె ముందు మనసే వెళ్ళిందని సూచించబడుతుంది. ఈ శ్లోకంతో కాండసమాప్తి సూచించబడింది.

நூறு யோஜனை தாண்டுவதற்காக உடலை விரித்து எழுந்து, வேகத்தால் சட்டென்று நிறைந்து பெருகிக்கொண்டிருந்த அந்த வானரர்களில் சிறந்த அனுமனைக் கண்டதும், அந்த வானரர்கள் உடனே துயரத்தை உதறிவிட்டுப் பெருமகிழ்ச்சியில் ஆழ்ந்தனர். அவர்கள் ஆரவாரம் செய்தனர்; மாவலிமை படைத்த அனுமனைப் புகழ்ந்தனர். மகிழ்ந்தும் வியந்தும் அவர்கள் அவனைச் சுற்றிலும் நின்று நோக்கினர் — வாமன உருவில் வளர்ந்துகொண்டிருந்த, ஊக்கம் கொண்ட திரிவிக்கிரமனான நாராயணனை மக்கள் கண்டதுபோலவே. துயரத்திலிருந்து மகிழ்ச்சிக்குப் படை அடைந்த இந்த மாற்றமே சர்க்கத்தின் முதல் காட்சி; வாமன உவமையால் கவி வரவிருக்கும் மாபெரும் செயலை முன்னறிவிக்கிறார். முந்தைய சர்க்கத்தில் துயரத்தில் மூழ்கியிருந்த அதே வானரர்கள் இப்போது முழங்கியும் புகழ்ந்தும் காணப்படுகிறார்கள்; இத்தகைய மாற்றம் ஒரு வீரனின் எழுச்சியால் மட்டுமே சாத்தியமாகிறது. ‘ஸஹஸா சோகம் உத்ஸ்ருஜ்ய’ (உடனே துயரத்தை உதறிவிட்டு) என்ற சொற்றொடர் துயரம் திடீரென்று கைவிடப்பட்டதைக் குறிக்கிறது. இந்த மூன்று சுலோகங்களும் அச்சுப் பதிப்பில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இவற்றுக்கு இணையானவை காணப்படவில்லை.

புகழப்பட்டுக்கொண்டிருந்த மாவலிமை படைத்த அனுமன் மேலும் மேலும் வளர்ந்தான்; வாலைச் சுழற்றியபடி மகிழ்ச்சியால் தன் வலிமையை அடைந்தான் — அதாவது தன் ஆற்றலை நினைவுகூர்ந்தான் என்பது பொருள். முதிய வானரத் தலைவர்களால் புகழப்பட்டு ஒளியால் நிறைந்துகொண்டிருந்த அவனுடைய உருவம் ஒப்பற்றதாக இருந்தது. திறந்த, அகன்ற மலைக்குகையில் சிங்கம் சோம்பல் முறித்து உடலை விரிப்பதுபோலவே, மாருதனின் ஔரஸ மகன் (அவனுக்கே பிறந்தவன்) அப்போது உடலை விரித்தான். புகழ்ச்சி வலிமையை நினைவூட்டுகிறது, நினைவு வளர்ச்சிக்குக் காரணமாகிறது — இந்தத் தொடர் வரிசை இங்கே தெளிவாகிறது. வாலைச் சுழற்றுவது வானரனின் ஊக்கத்தின் இயல்பான அடையாளம். ‘பலம் உபேயிவான்’ என்ற சொற்றொடருக்கு இரு பொருள்கள் இருக்கலாம் — வலிமையை அடைந்தான் என்பதும், வலிமையை நினைவுகூர்ந்தான் என்பதும்; இரண்டுமே இங்கே பொருந்துகின்றன, ஏனெனில் வலிமை அவனிடம் எப்போதும் இருந்தது, அது மறக்கப்பட்டிருந்தது மட்டுமே. சிங்க உவமையும் சிறப்பானது — சிங்கம் முழங்கும்போது மட்டுமல்ல, உடலை விரித்துச் சோம்பல் முறிக்கும்போதே அச்சமூட்டுவதாகிறது.

உடலை விரித்துக்கொண்டிருந்த அந்த அறிவாளியின் முகம், பொரிக்கும் வாணலிபோலச் சுடர்ந்து, புகையற்ற நெருப்புப்போல ஒளிர்ந்தது. பிறகு மயிர்க்கூச்செறிந்த உடலோடு அவன் வானரர்களின் நடுவிலிருந்து எழுந்து, முதிய வானரர்களை வணங்கி இவ்வாறு சொன்னான்: ‘நெருப்பின் நண்பனான காற்று மலைமுகடுகளை முறித்தபடி வீசுகிறது; அந்த வாயு வலிமை மிக்கவன், அளவிட முடியாதவன், வானில் சஞ்சரிப்பவன். விரைந்த வேகமும் விரைந்த செலவும் கொண்ட அந்த மகாத்மாவின் ஔரஸ மகன் நான்; தாவுவதில் அவனுக்கு நிகரானவன்.’ இது தற்புகழ்ச்சி அல்ல; தந்தையின் பெருமையைச் சார்ந்து தன் ஆற்றலை அறிவிப்பதே; முதியோரை வணங்கியதால் பணிவும் காக்கப்பட்டது. ‘அம்பரீஷம்’ என்பது வறுக்கும் பாத்திரம் (வாணலி); அதைப்போல அவன் முகம் சுடர்ந்தது, புகையற்ற நெருப்புப்போலத் தூய்மையாகவும் இருந்தது. மயிர்க்கூச்செறிதல் ஊக்கத்தின் புற அடையாளம். வாயுவுக்குச் சொல்லப்பட்ட மூன்று அடைமொழிகள் — நெருப்பின் நண்பன், அளவிட முடியாதவன், வானில் சஞ்சரிப்பவன் — மூன்று உலகங்களோடும் அவனுக்குள்ள தொடர்பைச் சுட்டுகின்றன; மகனும் அத்தகையவனே என்பது உட்குறிப்பு. ‘ப்லவனேனாஸ்மி தத்ஸம:’ (தாவுவதில் அவனுக்கு நிகரானவன்) என்ற வாக்கியத்திலும் பணிவு உள்ளது — தந்தைக்கு நிகர், அவனைவிட மேலானவன் அல்ல என்றே அவன் சொல்கிறான். முதலில் முதியோரை வணங்கிய பின்பே அவன் பேசத் தொடங்குகிறான்; அதனால் அவனுடைய ஒழுக்கம் வெளிப்படுகிறது.

‘வானைக் கீறுவதுபோல உயர்ந்து அகன்ற மேரு மலையை இடையில் எங்கும் தங்காமல் ஆயிரம் முறை சுற்றி வர என்னால் முடியும். என் கைகளின் வேகத்தால் தள்ளப்பட்டுக் கொந்தளிக்கும் கடலால், மலைகள், ஆறுகள், ஏரிகள் உட்பட இந்த உலகையே மூழ்கடிக்க என்னால் இயலும். என் தொடைகளும் கணுக்கால்களும் எழுப்பும் வேகத்தால் வருணனின் இருப்பிடமான கடல் பொங்கி எழும்; அதில் வாழும் பெரிய முதலைகளும் மேலே எழுந்துவிடும். பறவைகள் பணியும், பாம்புகளை உண்ணும், வானில் பாயும் வைனதேயனான கருடனையும் ஆயிரம் முறை சுற்றி வர என்னால் முடியும்’ என்றான் அனுமன். மேரு, கடல், கருடன் — இவை மூன்றும் உலகில் பெருமையின் அடையாளங்கள்; அவற்றைக் கடந்து செல்வதாகச் சொல்வதால் கவி அனுமனின் ஆற்றல் அளவிட முடியாதது என்பதைக் காட்டுகிறார். ‘அஸங்கேன’ என்ற சொல் முக்கியமானது — இடையில் எங்கும் ஓய்வின்றி ஆயிரம் முறை சுற்றுதல் என்பது அதன் பொருள். முதலைகள் மேலெழுவது என்றால் கடலின் அடிப்பகுதியிலிருந்தே கொந்தளிப்பு; தொடைகள், கணுக்கால்களின் வேகத்தாலேயே இத்தனை கொந்தளிப்பு என்று மிகைப்படுத்தி அவன் வலிமை வர்ணிக்கப்படுகிறது. வைனதேயன் என்பது கருடன்; ‘பன்னகாசனன்’ என்பது பாம்புகளை உண்பவன்; அவன் பறவைகளால் பணியப்படுபவன், வானில் பாய்பவன். அவனையும் ஆயிரம் முறை சுற்றி வரும் ஆற்றல் உண்டு என்று சொல்லி, தான் பறவை அரசனுக்கும் குறைந்தவன் அல்ல என்பதை அனுமன் தானே சுட்டுகிறான்.

‘உதயத்திலிருந்து புறப்பட்டு, சுடர்விட்டு, கதிர்மாலை அணிந்த சூரியனை, அவன் மறைவதற்கு முன்பே சென்று அடைய என்னால் முடியும். பிறகு பூமியைத் தொடாமலேயே பெரிய, பயங்கரமான வேகத்தோடு மீண்டும் திரும்பி வர என்னால் முடியும், வானரர்களில் காளைகளே! வானில் சஞ்சரிக்கும் அனைவரையும் கடந்து செல்ல என்னால் முடியும்; கடல்களை வற்றச் செய்வேன், பூமியைப் பிளப்பேன். தாவிச் செல்லும் வானரனான நான் மலைகளைத் தூளாக்குவேன்; பெருங்கடலைத் தாவிக் கடக்கும்போது என் தொடைகளின் வேகத்தால் அதை இழுத்துச் செல்வேன்.’ இங்கே சொல்லப்பட்டவை மிகைக்கூற்றுப்போலத் தோன்றலாம்; ஆனால் உண்மையில் இது தன்னம்பிக்கையை மீண்டும் பெற்றதே — முன்பு மௌனமாக இருந்தவன் இப்போது மூவுலகையும் சிறியதாக நினைக்கிறான். சிறுவயதில் செய்து முடிக்கப்படாத செயல் — சூரியனை நோக்கிச் சென்றது — இப்போது மீண்டும் உறுதியாக எண்ணப்படுகிறது; இதில் ஜாம்பவான் சொன்ன கதையின் பயன் தெரிகிறது. ‘பூமியைத் தொடாமலேயே’ என்ற சொற்றொடர் இடையில் ஓய்வு இல்லை என்பதைத் தெளிவாக்குகிறது; கடலைத் தாண்டுவதற்கு அதுவே தேவை. ‘கடல்களை வற்றச் செய்வேன்’ என்ற பன்மையால் ஒரு கடல் மட்டுமல்ல, எல்லாக் கடல்களும் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘பூமியைப் பிளப்பேன்’ என்பது நிலத்தைப் பிளத்தல்; இந்தச் சொற்களால் கேட்போரின் உள்ளத்தில் நம்பிக்கை பிறக்கிறது.

‘கொடிகளின் பலவகைப் பூக்களும் மரங்களின் பூக்கள் எல்லாமும் இன்று வான்வழியே தாவிச் செல்லும் என்னைப் பின்தொடரும். வானில் என் பாதை சுவாதி நட்சத்திரத்தின் பாதைபோலப் பூக்களாகிய நட்சத்திரங்களால் அழகுபெற்றுத் திகழும். பயங்கரமான வானில் சஞ்சரிக்கும், மேலே எழும், கீழே இறங்கும் என்னை எல்லா உயிர்களும் வானரர்களும் காண்பார்கள். வானரர்களே, மகாமேருவைப் போன்ற என்னை நீங்கள் காண்பீர்கள் — வானத்தை மூடியபடி, ஆகாயத்தையே விழுங்குவதுபோலச் செல்லும் என்னை. மேகங்களைச் சிதறடிப்பேன், மலைகளை நடுங்கச் செய்வேன், மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தித் தாவிச் சென்று கடலை வற்றச் செய்வேன்.’ இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்தது; ஆகவே அது ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. சுவாதி நட்சத்திரத்தின் பாதைபோலப் பூக்களால் அழகுபெற்ற பாதை — இந்த உவமை வானில் பொழியும் பூமழையின் அழகைக் காட்டுகிறது. ‘த்ரக்ஷ்யத்வம்’ (காண்பீர்கள்) என்ற ஏவல் வடிவால் அவன் வானரர்களைச் சாட்சிகளாக்குகிறான். ‘மேருவைப் போன்றவன்’ என்பது உருவின் விரிவையும், ‘ஆகாயத்தை விழுங்குவதுபோல’ என்பது செலவின் வேகத்தையும் காட்டுகின்றன. ‘ஜீமூதான் விதமிஷ்யாமி’ (மேகங்களைச் சிதறடிப்பேன்) என்பது மேகங்களை விலக்குவது; வாயுமைந்தனுக்கு அது இயல்பான செயலே. ‘ஸமாஹித:’ (மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாய்) என்ற சொல் ஒருமுகப்பாட்டைக் குறிக்கிறது — வெறும் வலிமையால் அல்ல, மன ஒருமைப்பாட்டாலேயே செயல் நிறைவேறுகிறது.

‘கடலைத் தாண்டும் ஆற்றல் வைனதேயனுக்கோ, எனக்கோ, மாருதனுக்கோ மட்டுமே உண்டு; பறவைகளின் அரசனான சுபர்ணனையும் மாவலிமை படைத்த மாருதனையும் தவிர, தாவிச் செல்லும் என்னைப் பின்தொடரக்கூடிய வேறு எந்த உயிரையும் நான் காணவில்லை.’ ‘கண் இமைக்கும் நேரத்துக்குள், மேகத்திலிருந்து எழுந்த மின்னல்போல, ஆதாரமற்ற வானில் சட்டென்று பாய்வேன். கடலைத் தாண்டும்போது என் உருவம், மூன்று அடிகளை எடுத்து வைத்த விஷ்ணுவின் உருவம்போல இருக்கும். என் அறிவால் நான் இவ்வாறே காண்கிறேன், என் மனத்தின் துடிப்பும் அப்படியே உள்ளது; நான் வைதேகியைக் காண்பேன் — வானரர்களே, மகிழுங்கள்!’ இருபத்துமூன்றாம் சுலோகமும் ஆறு பாதங்கள் கொண்டதே. இறுதியில் முழக்கம் உறுதிமொழியாக மாறுகிறது. ‘மின்னல்போல’ என்ற உவமையால் வேகத்தின் திடீர்த்தன்மையும், ‘அடியெடுத்து வைக்கும் விஷ்ணுவைப்போல’ என்ற உவமையால் உருவின் பெருமையும் சுட்டப்படுகின்றன. இறுதியில் வரும் ‘நான் வைதேகியைக் காண்பேன்’ என்ற உறுதிவாக்கே இந்த முழக்கம் முழுவதன் சாரம் — வானரர்களுக்கு உண்மையான ஆறுதல் இதுவே. ‘நிராலம்பனம் அம்பரம்’ (ஆதாரமற்ற வானம்) என்ற சொற்றொடர் வானில் பிடிமானம் இல்லாததைக் குறிக்கிறது; இருந்தும் அங்கே அவன் செலவு தடையற்றது. ‘ப்ரமோதத்வம்’ (மகிழுங்கள்) என்ற ஏவல் வடிவால் அவன் வானரர்களின் துயரத்தைப் போக்குகிறான்.

‘வேகத்தில் நான் மாருதனுக்கு நிகர், விரைவில் கருடனுக்கு நிகர்; பத்தாயிரம் யோஜனை செல்வேன் என்பது என் எண்ணம். வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனின் கையிலிருந்தோ, சுயம்புவான பிரம்மனின் கையிலிருந்தோ கூட, வீரத்தோடு சட்டென்று பறித்து அமுதத்தை இங்கே கொண்டுவர என்னால் முடியும். இலங்கையையே பெயர்த்தெடுத்துக் கொண்டுவரச் செல்வேன் என்பது என் எண்ணம்.’ இவ்வாறு முழங்கிக்கொண்டிருந்த, அளவற்ற ஒளிகொண்ட அந்த வானரர்களில் சிறந்தவனை அனைவரும் கண்டனர். ‘அயுதம்’ என்பது பத்தாயிரம்; நூறு யோஜனை மட்டுமே அவனுக்கு அற்பம் என்பது கருத்து. இலங்கையைப் பெயர்த்தெடுப்பதாகச் சொன்னது, பின்னர் சுந்தர காண்டத்தில் நிகழவிருப்பதன் முன்னறிவிப்புப்போல உள்ளது. அமுதத்தைப் பறிப்பதும் இலங்கையைப் பெயர்ப்பதும் பற்றிய இந்தச் சொற்கள் வெறும் வலிமைப் பறைசாற்றல் அல்ல; சுக்ரீவனின் ஆணை நிறைவேறுவதில் ஐயமே இல்லை என்ற உறுதியின் அறிவிப்பு. ‘அமிதப்ரபம்’ (அளவற்ற ஒளியுடையவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய ஒளியின் அளவின்மையைக் குறிக்கிறது; முழங்கும் அவனைப் பார்த்த மாத்திரத்திலேயே வானரர்கள் திகைத்து நின்றனர்.

மகிழ்ந்தும் வியந்தும் வானரர்கள் அங்கே அவனை உற்று நோக்கினர். உறவினர்களின் துயரைப் போக்கும் அவனுடைய அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு மிகவும் மகிழ்ந்த வானரத் தலைவனான ஜாம்பவான் சொன்னான்: ‘வீரனே, கேசரியின் மகனே, வேகம் மிக்கவனே, மாருதனின் மைந்தனே, குழந்தாய், உறவினர்களின் பெருந்துயர் உன்னால் போக்கப்பட்டது. உன் நலத்தை விரும்பும் வானரத் தலைவர்கள் இங்கே ஒன்றுகூடியிருக்கிறார்கள்; அவர்கள் மனம் ஒருமுகப்பட்டுக் காரியம் வெற்றிபெறுவதற்காக மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்வார்கள். முனிவர்களின் அருளாலும், முதிய வானரர்களின் சம்மதத்தாலும், பெரியோர்களின் அருளாலும் நீ பெருங்கடலைத் தாண்டு. நீ திரும்பி வரும்வரை நாங்கள் ஒற்றைக் காலில் நிற்போம்.’ ஒற்றைக் காலில் நிற்பது என்பது தவம் புரியும் உறுதி; அதனால் அனைவரின் கவலையும் வெளிப்படுகிறது. இங்கே ஜாம்பவானின் சொற்கள் புகழ்ச்சி, ஆசி, உறுதிமொழி — மூன்றும் ஒன்றாக அமைந்தவை. ‘உறவினர்களின் துயர் உன்னால் போக்கப்பட்டது’ என்ற சொற்களால் முந்தைய சர்க்கத்தின் மனத்தளர்ச்சி முடிந்துவிட்டதாக அறிவிக்கப்படுகிறது. முனிவர்கள், முதிய வானரர்கள், பெரியோர்கள் — மூவரின் அருளும் வேண்டப்படுகிறது; அதனால் காரியம் தெய்வ அனுகூலத்தோடு நிறைவேறும். புறப்படுவதற்கு முன் மங்கலச் செயல்கள் செய்யப்பட வேண்டும் என்ற சாஸ்திர மரபும் இங்கே சுட்டப்படுகிறது. ‘யாவதாகமனம் தவ’ (நீ திரும்பி வரும்வரை) என்ற சொற்றொடரால் காத்திருக்கும் கால எல்லையும் குறிக்கப்படுகிறது. ‘கல்யாணருசய:’ (நலம் விரும்புவோர்) என்ற சொல்லால் வானரத் தலைவர்களின் நல்லெண்ணம் சுட்டப்படுகிறது; அவர்கள் அனைவரும் மனம் ஒருமுகப்பட்டு ஸ்வஸ்திவாசனம் முதலியவற்றைச் செய்கிறார்கள்.

‘காட்டில் வாழும் அனைவரின் உயிர்களும் உன்னையே சார்ந்துள்ளன’ என்று சொல்லி ஜாம்பவான் நிறுத்தினான். பிறகு வானரர்களில் புலி போன்ற அனுமன் அந்த வனவாசிகளிடம் சொன்னான்: ‘உலகில் என் தாவலின் வேகத்தைத் தாங்க யாராலும் முடியாது. பாறைகள் நெருங்கிய இந்த மகேந்திர மலையின் இந்தச் சிகரங்களே உறுதியானவை, பெரியவை; இவற்றில் என் வேகத்தை ஊன்றிக்கொண்டு நான் செல்வேன். பலவகை மரங்கள் பரவிய, தாதுக்களின் ஊற்றுகளால் அழகுபெற்ற இந்தப் பெரிய சிகரங்களுக்கு மட்டுமே என் வேகத்தைத் தாங்கும் ஆற்றல் உண்டு; இங்கிருந்து நூறு யோஜனை தாவும் என் சுமையை அவையே தாங்கும்.’ பிறகு மாருதனுக்கு நிகரானவனும் பகைவரை அழிப்பவனுமான அந்த வானரன், மாருதனின் மைந்தன், மலைகளில் சிறந்த மகேந்திரத்தின் மேல் ஏறினான். முப்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரைச் சுலோகங்களால் அமைந்தது. மகேந்திரச் சிகரங்களுக்கு மட்டுமே வேகத்தைத் தாங்கும் ஆற்றல் உண்டு என்று சொல்வதால் அனுமன் தன் சுமையின் கனத்தைச் சுட்டுகிறான்; மென்மையான நிலம் அவனைத் தாங்க இயலாது என்பது கருத்து. ‘நானாத்ருமவிகீர்ணேஷு தாதுநிஷ்யந்தசோபிஷு’ (பலவகை மரங்கள் பரவிய, தாதுக்களின் ஊற்றுகளால் அழகுபெற்ற) என்று சிகரங்களின் அழகின் வர்ணனையும் அங்கேயே பின்னப்பட்டுள்ளது. மலையேற்றமே செயலின் தொடக்கம். ‘அரிமர்தன:’ (பகைவரை அழிப்பவன்), ‘மாருதப்ரக்ய:’ (மாருதனுக்கு நிகரானவன்) என்ற அடைமொழிகளால், ஏறும் அக்கணத்திலேயே அவனுடைய வரவிருக்கும் வீரத்தைக் கவி சுட்டுகிறார். ‘சிலாஸங்கடசாலின:’ (பாறைகள் நெருங்கியது) என்ற சொல்லால் மலையின் பாறைச் செறிவும் உறுதியும் புலப்படுத்தப்படுகின்றன; அத்தகைய மலையே அவனுடைய கால் அழுத்தத்தைத் தாங்கக்கூடியது.

அந்த மலை பலவகைப் பூக்களால் சூழப்பட்டிருந்தது; அதன் புல்வெளிகளில் மான்கள் மேய்ந்தன; கொடிப்பூக்கள் அடர்ந்திருந்தன; அதன் மரங்கள் எப்போதும் பூத்துக் காய்த்திருந்தன. அது சிங்கங்களும் புலிகளும் வாழ்வது, மதயானைகள் நடமாடுவது, மதம் கொண்ட பறவைக் கூட்டங்களின் ஒலியால் நிறைந்தது, பொங்கி வழியும் நீர்ப்பெருக்குகளால் நிரம்பியது. பெரிய சிகரங்களால் உயர்ந்த அந்த மகேந்திரத்தின் மீது, மாவலிமை படைத்தவனும் மகேந்திரனுக்கு நிகரான வீரம் உடையவனுமான அந்த வானரர்களில் சிறந்தவன் உலவினான். அந்த மகாத்மாவின் கால்களால் அழுத்தப்பட்ட அந்தப் பெருமலை, சிங்கத்தால் தாக்கப்பட்ட மதயானைபோல அலறியது. மலையின் அழகை வர்ணித்த பின் அதன் துயர ஓலம் — இந்த முரணால் கவி அனுமனின் சுமையின் பெருமையையே சுட்டுகிறார். பூக்கள், புல்வெளி, கொடிகள், எப்போதும் காய்க்கும் மரங்கள், சிங்கங்கள், புலிகள், மதயானைகள், பறவைக் கூட்டங்கள், நீர்ப்பெருக்குகள் — இவை அனைத்தாலும் மலையின் செழிப்பு வர்ணிக்கப்படுகிறது. அத்தகைய மலையும் அனுமனின் கால்களால் அழுத்தப்பட்டுத் துயர ஓலம் இடுகிறது. சிங்கத்தால் தாக்கப்பட்ட மதயானையின் உவமை இங்கே பொருத்தமானது; ஏனெனில் மலையும் பெரியது, வலிமையானது, இருந்தும் அதைவிட வலியவனால் அடக்கப்படுகிறது. ‘மகேந்திரஸமவிக்ரம:’ என்ற சொல்லில் சிலேடை போன்ற ஒன்று உள்ளது — மலையின் பெயரும் மகேந்திரம், தேவர்களின் அரசனின் பெயரும் மகேந்திரன்; அவன் இருவருக்குமே நிகரானவன் என்பது.

அந்தப் பெருமலை பாறைக்குவியல்கள் சிதறியதாகி நீர்ப்பெருக்குகளைப் பீறிட்டு வெளியிட்டது; அங்கிருந்த மான்களும் யானைகளும் அஞ்சி நடுங்கின, பெருமரங்கள் ஆடின. மதுவருந்தியதால் கரடுமுரடாக நடந்துகொண்ட பலவகைக் கந்தர்வத் தம்பதிகளும், மேலே பறந்த பறவைகளும், வித்யாதரக் கூட்டங்களும் அதன் பெரிய மலைச்சாரல்களைக் கைவிட்டனர்; பெரிய பாம்புகள் ஒளிந்துகொண்டன; மலைச்சிகரங்களிலிருந்து பாறைகள் விழுந்தன — அப்போது அந்தப் பெருமலை இப்படி ஆயிற்று. விண்ணுலகவாசிகளும் அதன் சிகரங்களைக் கைவிட்டுச் செல்கிறார்கள் என்ற வர்ணனையால் நடுக்கத்தின் கடுமை வெளிப்படுகிறது. பாறைகள் சிதறுதல், நீரூற்றுகள் பீறிடுதல், மான்கள் அஞ்சுதல், மரங்கள் ஆடுதல் — இவை நான்கும் கொந்தளிப்பின் அடையாளங்கள். கந்தர்வர்களும் வித்யாதரர்களும் பறவைகளும் சாரல்களைக் கைவிடுகிறார்கள்; பாம்புகளோ வளைகளில் ஒளிகின்றன — அச்சத்தின் இரு வகைகள், ஓடுதலும் ஒளிதலும். ‘ஸலிலோத்பீடான் முமோச’ (நீர்ப்பெருக்குகளை வெளியிட்டது) என்பது நீர்த்தாரைகள் திடீரென்று வெளிப்படுவது; அது மலையின் உள்ளே ஏற்பட்ட கொந்தளிப்புக்கு நேரடிச் சான்று.

பாதி வெளியே நீண்டு மூச்சுவிடும் பாம்புகளோடு காணப்பட்ட அந்த மலை, அப்போது கொடிகள் கட்டப்பட்டதுபோல விளங்கியது — பாம்புகளின் படங்கள் கொடிகள்போலத் தோன்றின. அச்சத்தால் கலங்கிய முனிவர்களால் கைவிடப்பட்ட அந்தப் பாறைக்குவியலான மலை, பெரிய காட்டில் வணிகக் கூட்டத்தை இழந்த வழிப்போக்கன்போல வருந்தியது. வேகம் உடையவனும், வேகத்தில் மனத்தை நிலைநிறுத்தியவனும், பகை வீரர்களைக் கொல்பவனும், பெருமை மிக்கவனும், உயர்ந்த உள்ளம் கொண்டவனுமான அந்த வானர வீரன், மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி மனத்தால் இலங்கைக்குச் சென்றான். இவ்வாறு கிஷ்கிந்தா காண்டம் நிறைவுறுகிறது; சுந்தர காண்டத்தின் வாயில் திறக்கப்படுகிறது. வணிகக் கூட்டத்தை இழந்த வழிப்போக்கன் என்ற உவமை மலையின் தனிமையையும் அவலத்தையும் காட்டுகிறது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தது. ‘மனஸா லங்காம் ஜகாம’ (மனத்தால் இலங்கைக்குச் சென்றான்) என்ற சொற்றொடர், உடலுக்கு முன்பே மனம் சென்றுவிட்டது என்பதைச் சுட்டுகிறது. இந்தச் சுலோகத்தால் காண்டத்தின் நிறைவு குறிக்கப்படுகிறது.

ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ವೇಗದಿಂದ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರೋತ್ತಮ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ವಾನರರು ಒಡನೆಯೇ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಅವರು ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಮಹಾಬಲ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಅವರು ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ವಾಮನರೂಪದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ನೋಡಿದಂತೆಯೇ. ವಿಷಾದದಿಂದ ಹರ್ಷದತ್ತ ಸೇನೆಯ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ; ವಾಮನನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ಮುಂದಿನ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದವರೇ ಈಗ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪರಿವರ್ತನೆ ಒಬ್ಬ ವೀರನ ಉತ್ಥಾನದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಸಾ ಶೋಕಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಒಡನೆಯೇ ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ತ್ಯಾಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿರೂಪ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲ ಹನುಮಂತನು ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆದನು; ಬಾಲವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದನು — ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ವೃದ್ಧರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ರೂಪ ಅನುಪಮವಾಗಿತ್ತು. ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಗಿರಿಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಮೈಮುರಿಯುವಂತೆ ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರನು ಆಗ ಮೈಮುರಿದು ಬೆಳೆದನು. ಸ್ತುತಿ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ನೆನಪು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಕ್ರಮಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಬಾಲವನ್ನು ಬೀಸುವುದು ವಾನರನ ಉತ್ಸಾಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಬಲಮುಪೇಯಿವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಸಾಧ್ಯ — ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡನು; ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಲ ಅವನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇತ್ತು, ಮರೆತುಹೋಗಿತ್ತು ಅಷ್ಟೇ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಸಿಂಹವು ಗರ್ಜಿಸುವಾಗ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮೈಮುರಿಯುವಾಗಲೇ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಮೈಮುರಿದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಧೀಮಂತನ ಮುಖ ಅಂಬರೀಷದಂತೆ (ಹುರಿಯುವ ಬಾಣಲೆಯಂತೆ) ಉರಿಯುತ್ತಾ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅನಂತರ ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡು ಅವನು ಕಪಿಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಎದ್ದು, ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಗ್ನಿಯ ಸಖನಾದ ಅನಿಲನು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ ಬೀಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ವಾಯುವು ಬಲಶಾಲಿ, ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದವನು, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿ. ಶೀಘ್ರವೇಗಿಯೂ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಯೂ ಆದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಔರಸಪುತ್ರ ನಾನು; ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನು.’ ಇದು ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಿವೇದನೆ; ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದ ವಿನಯವೂ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂಬರೀಷವೆಂದರೆ ಹುರಿಯುವ ಪಾತ್ರೆ; ಅದರಂತೆ ಅವನ ಮುಖ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿತ್ತು. ರೋಮಾಂಚ ಉತ್ಸಾಹದ ಬಾಹ್ಯಚಿಹ್ನೆ. ವಾಯುವಿನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಗ್ನಿಸಖ, ಅಪ್ರಮೇಯ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಮಗನೂ ಅಂಥವನೇ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಪ್ಲವನೇನಾಸ್ಮಿ ತತ್ಸಮಃ’ (ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಇದೆ — ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ, ಅಧಿಕನಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶೀಲ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮೇರುಗಿರಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲದೆ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಬರಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ನನ್ನ ತೋಳುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಾಗರದಿಂದ ಪರ್ವತ-ನದಿ-ಸರೋವರಗಳೊಡನೆ ಈ ಲೋಕವನ್ನೇ ಮುಳುಗಿಸಬಲ್ಲೆ. ನನ್ನ ತೊಡೆಗಳ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳ ವೇಗದಿಂದ ವರುಣಾಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಕ್ಕುವುದು, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾಮೊಸಳೆಗಳೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದುಬರುವುವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ, ಸರ್ಪಭಕ್ಷಕನಾದ ವೈನತೇಯನನ್ನೂ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಬರಲು ನಾನು ಶಕ್ತನು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಮೇರು, ಸಾಗರ, ಗರುಡ — ಈ ಮೂರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಮೆಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು; ಅವುಗಳನ್ನು ಮೀರುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಸಂಗೇನ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಡುವೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ರಮಿಸದೆ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಮೊಸಳೆಗಳು ಮೇಲೆದ್ದು ಬರುವುದೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರದ ತಳದಿಂದಲೂ ಕ್ಷೋಭೆ; ತೊಡೆ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳ ವೇಗ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಇಷ್ಟು ಕ್ಷೋಭೆ ಎಂದು ಅತಿಶಯದಿಂದ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈನತೇಯನು ಗರುಡ, ‘ಪನ್ನಗಾಶನ’ ಅಂದರೆ ಸರ್ಪಭಕ್ಷಕ; ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವವನು. ಅವನನ್ನೂ ಸಾವಿರ ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಬರುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಪಕ್ಷಿರಾಜನಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಾನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಉದಯದಿಂದ ಹೊರಟ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವ, ರಶ್ಮಿಮಾಲಿಯಾದ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಅವನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಮೊದಲೇ ತಲುಪಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ಓ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅಲ್ಲಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟದೆಯೇ ಮಹಾಭಯಂಕರ ವೇಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಹೋಗಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ; ಸಾಗರಗಳನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವೆನು. ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಕಪಿಯಾದ ನಾನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಪುಡಿಪುಡಿ ಮಾಡುವೆನು; ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರುತ್ತಾ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಇದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ — ಹಿಂದೆ ಮೌನವಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದೆ ಉಳಿದ ಕಾರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನೆಡೆಗೆ ಗಮನ — ಅದನ್ನೇ ಈಗ ಮತ್ತೆ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಕಥನದ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಭೂಮಿಮಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಡುವೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ಅದೇ ಅಗತ್ಯ. ‘ಸಾಗರಾನ್ ಶೋಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಸಾಗರಗಳನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಒಂದೇ ಸಮುದ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸಾಗರಗಳೂ ಉದ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇದಿನೀಂ ದಾರಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವೆನು) ಎಂಬುದು ಭೂಮಿಯ ವಿದಾರಣ; ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೇಳುಗರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

‘ಬಳ್ಳಿಗಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳೂ ಮರಗಳ ಎಲ್ಲ ಹೂವುಗಳೂ ಇಂದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದಾರಿ ಸ್ವಾತಿಯ ದಾರಿಯಂತೆ ಹೂವುಗಳೆಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುವುದು. ಘೋರವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಾ ಇರುವ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಕಾಣುವರು. ಓ ವಾನರರೇ, ಮಹಾಮೇರುವಿನಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿರಿ — ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ಅಂಬರವನ್ನೇ ನುಂಗುತ್ತಿರುವಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವೆನು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವೆನು, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹಾರುತ್ತಾ ಸಾಗರವನ್ನು ಬತ್ತಿಸುವೆನು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಷಟ್ಪದಿ (ಆರು ಪಾದಗಳದು). ಸ್ವಾತೀನಕ್ಷತ್ರದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ದಾರಿ — ಈ ಉಪಮೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಧ್ವಮ್’ (ನೋಡಿರಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇರುಪ್ರತೀಕಾಶಮ್’ (ಮೇರುವಿನಂತಿರುವ) ಎಂಬುದು ರೂಪದ ವಿಸ್ತಾರ, ‘ಅಂಬರಂ ಗ್ರಸಮಾನಮ್’ (ಆಕಾಶವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬುದು ಗತಿಯ ವೇಗ. ‘ಜೀಮೂತಾನ್ ವಿಧಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವೆನು) ಎಂಬುದು ಮೇಘಗಳ ವಿಕ್ಷೇಪ; ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಅದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾರ್ಯವೇ. ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ (ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬಲವೊಂದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ, ಚಿತ್ತದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಶಕ್ತಿ ವೈನತೇಯನಿಗೆ, ಅಥವಾ ನನಗೆ, ಅಥವಾ ಮಾರುತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸುಪರ್ಣರಾಜನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಾರುತನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಹಾರಿದ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆನು.’ ‘ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನಾನು ಒಡನೆಯೇ ನೆಗೆಯುವೆನು. ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ರೂಪ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪದಂತಿರುವುದು. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ; ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆನು — ಓ ವಾನರರೇ, ಸಂತೋಷಪಡಿರಿ.’ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಆರು ಪಾದಗಳದೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಜನೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ವಿದ್ಯುದಿವ’ (ಮಿಂಚಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವೇಗದ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯೂ, ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಪ್ರಕ್ರಮಮಾಣಸ್ಯ’ (ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುವಿನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರೂಪದ ಹಿರಿಮೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕೊನೆಯ ‘ಅಹಂ ವೈದೇಹೀಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆನು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಚನವೇ ಎಲ್ಲ ಗರ್ಜನೆಯ ಸಾರ — ವಾನರರಿಗೆ ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ನಿರಾಲಂಬನಮಂಬರಮ್’ (ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಧಾರದ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಗತಿ ಅಪ್ರತಿಹತ. ‘ಪ್ರಮೋದಧ್ವಮ್’ (ಸಂತೋಷಪಡಿರಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾರುತನಿಗೆ ಸಮಾನ, ಜವದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನ; ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೋಗುವೆನು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ವಾಸವನ ಕೈಯಿಂದಾಗಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೈಯಿಂದಾಗಲಿ ಒಡನೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕಸಿದು ಅಮೃತವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಬಲ್ಲೆ. ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಎತ್ತಿ ತರಲು ಹೋಗಬಲ್ಲೆನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.’ ಹೀಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡಿದರು. ‘ಅಯುತ’ ಎಂದರೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ; ನೂರು ಯೋಜನ ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಪ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆತ್ತುವ ಮಾತು ಮುಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿರುವುದರ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ಅಮೃತಹರಣ ಮತ್ತು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆತ್ತುವ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೃಢತೆಯ ನಿವೇದನೆ. ‘ಅಮಿತಪ್ರಭಮ್’ (ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಪರಿಮಿತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ವಾನರರು ಸ್ತಬ್ಧರಾದರು.

ಹರ್ಷಗೊಂಡು ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಕಪಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಂಧುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರಪ್ರಭು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ಕೇಸರಿಯ ಮಗನೇ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಮಾರುತಪುತ್ರನೇ, ಮಗೂ, ಬಂಧುಗಳ ಅಪಾರ ಶೋಕವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ನಿನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕಪಿಮುಖ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವರು. ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ, ಕಪಿವೃದ್ಧರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ, ಗುರುಗಳ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನೀನು ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹಾರಿ ದಾಟು. ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವವರೆಗೂ ನಾವು ಒಂಟಿಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವೆವು.’ ಒಂಟಿಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದೆಂದರೆ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ಸಂಕಲ್ಪ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಕಾತರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಮಾತು ಸ್ತುತಿ, ಆಶೀರ್ವಾದ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಮೂರೂ ಒಂದೆಡೆ. ‘ಜ್ಞಾತೀನಾಂ ಶೋಕಃ ತ್ವಯಾ ಪ್ರಣಾಶಿತಃ’ (ಬಂಧುಗಳ ಶೋಕವನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಾದ ಮುಗಿಯಿತೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು, ಕಪಿವೃದ್ಧರು, ಗುರುಗಳು — ಈ ಮೂವರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯ ದೈವಾನುಕೂಲವಾಗಲಿ ಎಂದು. ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮಂಗಳಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಆಚಾರವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಯಾವದಾಗಮನಂ ತವ’ (ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಕಲ್ಯಾಣರುಚಯಃ’ (ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಶುಭೇಚ್ಛೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳ ಜೀವನವೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತನು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಅನಂತರ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಆ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಹಾರುವ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ಧರಿಸಲಾರರು. ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ತುಂಬಿದ ಈ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಈ ಶಿಖರಗಳೇ ಸ್ಥಿರವೂ ಮಹತ್ತೂ ಆಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ವೇಗವನ್ನು ಊರಿ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧಾತುಗಳ ಸ್ರಾವದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಮಹಾಶಿಖರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆದು ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ನೂರು ಯೋಜನ ಹಾರುವ ನನ್ನ ಭಾರವನ್ನು ಅವೇ ಸಹಿಸುವುವು.’ ಅನಂತರ ಮಾರುತನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಶತ್ರುಮರ್ದನನಾದ ಆ ಕಪಿ ಮಾರುತಪುತ್ರನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನೇರಿದನು. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹೇಂದ್ರದ ಶಿಖರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವೇಗವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಭಾರದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೃದುವಾದ ನೆಲ ಅವನನ್ನು ಧರಿಸಲಾರದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ನಾನಾದ್ರುಮವಿಕೀರ್ಣೇಷು ಧಾತುನಿಷ್ಯಂದಶೋಭಿಷು’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧಾತುಸ್ರಾವದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ) ಎಂಬ ಶಿಖರಗಳ ಶೋಭಾವರ್ಣನೆಯೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆರೋಹಣವೇ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭ. ‘ಅರಿಮರ್ದನಃ’ (ಶತ್ರುಮರ್ದನ), ‘ಮಾರುತಪ್ರಖ್ಯಃ’ (ಮಾರುತನಿಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಆರೋಹಣದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಲಾಸಂಕಟಶಾಲಿನಃ’ (ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರ್ವತದ ಶಿಲಾಬಾಹುಳ್ಯವೂ ದೃಢತೆಯೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ; ಅಂತಹ ಪರ್ವತವೇ ಅವನ ಪಾದಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲದು.

ಆ ಪರ್ವತವು ನಾನಾಬಗೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳು ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದವು; ಬಳ್ಳಿಗಳ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅದು ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಹೂಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಮರಗಳಿದ್ದವು. ಅದು ಸಿಂಹ-ಶಾರ್ದೂಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಮತ್ತ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಅದು ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮಹಾಶಿಖರಗಳಿಂದ ಉನ್ನತವಾದ ಆ ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಬಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಮಹಾಶೈಲವು ಸಿಂಹದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮದಗಜದಂತೆ ಘೀಳಿಟ್ಟಿತು. ಪರ್ವತದ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಣನೆ, ಅದರ ಬೆನ್ನಿಗೇ ಅದರ ಆರ್ತನಾದ — ಈ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಭಾರದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂವುಗಳು, ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಬಳ್ಳಿಗಳು, ನಿತ್ಯಫಲವೃಕ್ಷಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಶಾರ್ದೂಲಗಳು, ಮದಗಜಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳು, ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಪರ್ವತದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪರ್ವತವೂ ಹನುಮಂತನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮದಗಜದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರ್ವತವೂ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದುದು, ಆದರೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಲದಿಂದ ಅಭಿಭೂತವಾಯಿತು. ‘ಮಹೇಂದ್ರಸಮವಿಕ್ರಮಃ’ (ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷದಂತಿದೆ — ಪರ್ವತದ ಹೆಸರೂ ಮಹೇಂದ್ರ, ದೇವರಾಜನ ಹೆಸರೂ ಮಹೇಂದ್ರ; ಅವನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನನು ಎಂದು.

ಆ ಮಹಾಶೈಲವು ತನ್ನ ಶಿಲಾರಾಶಿಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿಸಿ ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿಸಿತು; ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಮೃಗಗಳೂ ಆನೆಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡವು, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ನಡುಗಿದವು. ಮಧುಪಾನದ ಸಂಗದಿಂದ ಒರಟಾಗಿದ್ದ ಹಲವು ಗಂಧರ್ವಮಿಥುನಗಳೂ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ, ವಿದ್ಯಾಧರಗಣಗಳೂ ಅದರ ಮಹಾತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು; ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಅಡಗಿಕೊಂಡವು; ಶೈಲಶಿಖರಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳು ಉರುಳಿದವು — ಆ ಮಹಾಗಿರಿ ಆಗ ಹೀಗಾಯಿತು. ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಜನರೂ ಅದರ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕಂಪನದ ತೀವ್ರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಬಂಡೆಗಳ ಚೆಲ್ಲಾಟ, ಜಲಸ್ರೋತಗಳ ನಿರ್ಗಮನ, ಮೃಗಗಳ ಭಯ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಕಂಪನ — ಇವು ಕ್ಷೋಭೆಯ ನಾಲ್ಕು ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸರ್ಪಗಳಾದರೋ ಬಿಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗುತ್ತವೆ — ಭಯದ ಎರಡು ಬಗೆಗಳು, ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ‘ಸಲಿಲೋತ್ಪೀಡಾನ್ ಮುಮೋಚ’ (ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು ಚಿಮ್ಮಿಸಿತು) ಎಂಬುದು ಜಲಧಾರೆಗಳ ಆಕಸ್ಮಿಕ ನಿರ್ಗಮನ, ಪರ್ವತದ ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆಗೆ ಅದೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ.

ಅರ್ಧ ಹೊರಬಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪರ್ವತವು ಆಗ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಸರ್ಪಗಳ ಹೆಡೆಗಳು ಪತಾಕೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಭಯದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಋಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿರಲು, ಆ ಶಿಲಾಪರ್ವತವು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದಾರಿಹೋಕನಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದವನೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ಕಪಿವೀರನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗಾರರಿಲ್ಲದ ದಾರಿಹೋಕನ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತದ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮನಸಾ ಲಂಕಾಂ ಜಗಾಮ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮನಸ್ಸು ಹೋಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಾಂಡದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

നൂറു യോജന കടക്കാനായി വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, വേഗത്താൽ പെട്ടെന്നു നിറഞ്ഞുവരുന്ന ആ വാനരോത്തമനായ ഹനുമാനെ കണ്ട് ആ വാനരന്മാർ പെട്ടെന്നു ശോകം വെടിഞ്ഞ് ആഹ്ലാദഭരിതരായി. അവർ ആർത്തുവിളിച്ചു, മഹാബലനായ ഹനുമാനെ സ്തുതിച്ചു. ആഹ്ലാദിച്ചും വിസ്മയിച്ചും അവർ നാലുപാടുനിന്നും അവനെ നോക്കിനിന്നു — ഉത്സാഹത്തോടെ വാമനരൂപത്തിൽനിന്നു വളരുന്ന ത്രിവിക്രമനായ നാരായണനെ പ്രജകൾ കണ്ടതുപോലെ. വിഷാദത്തിൽനിന്നു ഹർഷത്തിലേക്കുള്ള സേനയുടെ ഈ മാറ്റമാണ് സർഗത്തിലെ ആദ്യചിത്രം; വാമനോപമയാൽ കവി വരാനിരിക്കുന്ന മഹത്തായ കർമത്തിന്റെ സൂചന നൽകുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ഗർജിക്കുന്നവരും സ്തുതിക്കുന്നവരുമായി കാണപ്പെടുന്നു; ഇത്ര വലിയ മാറ്റം ഒരു വീരന്റെ ഉണർവിനാൽ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ. ‘പെട്ടെന്നു ശോകം വെടിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ ശോകത്തിന്റെ ആകസ്മികമായ ഉപേക്ഷ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ അച്ചടിച്ച പതിപ്പിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവയ്ക്കു സമാനമായവ കാണുന്നില്ല.

സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാബലനായ ഹനുമാൻ ഉത്തരോത്തരം വളർന്നു; വാൽ ചുഴറ്റി ഹർഷത്തോടെ അവൻ തന്റെ ബലം പ്രാപിച്ചു — എന്നുവച്ചാൽ സ്വസാമർഥ്യം ഓർമിച്ചു. വൃദ്ധരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടും തേജസ്സുകൊണ്ടു നിറഞ്ഞും നിന്ന അവന്റെ രൂപം അനുപമമായിരുന്നു. വിശാലമായി തുറന്ന ഒരു പർവതഗുഹയിൽ സിംഹം മൂരിനിവരുന്നതുപോലെ മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ അപ്പോൾ വളർന്നുവികസിച്ചു. സ്തുതി ബലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, ഓർമ വളർച്ചയ്ക്കു കാരണമാകുന്നു — ഈ ക്രമപരമ്പര ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. വാൽ ചുഴറ്റുന്നതു വാനരന്റെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അടയാളമാണ്. ‘ബലം ഉപേയിവാൻ’ എന്ന പദത്തിന് രണ്ട് അർഥങ്ങൾ സാധ്യമാണ് — ബലം പ്രാപിച്ചു എന്നും ബലം ഓർമിച്ചു എന്നും; രണ്ടും ഇവിടെ യോജിക്കുന്നു, കാരണം ബലം അവനിൽ എന്നുമുണ്ടായിരുന്നു, മറന്നുപോയിരുന്നു എന്നു മാത്രം. സിംഹോപമയും വിശിഷ്ടമാണ് — സിംഹം ഗർജിക്കുമ്പോൾ മാത്രമല്ല, മൂരിനിവരുമ്പോഴും ഭയങ്കരനാണ്.

വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ധീമാനായ അവന്റെ മുഖം അംബരീഷംപോലെ (വറചട്ടിപോലെ) ജ്വലിച്ച്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ് അവൻ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, വൃദ്ധരായ വാനരന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘അഗ്നിയുടെ സഖാവായ അനിലൻ പർവതാഗ്രങ്ങളെ തകർത്തുകൊണ്ടു വീശുന്നു; ആ വായു ബലവാനും അളവറ്റവനും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനുമാണ്. ശീഘ്രവേഗനും ശീഘ്രഗാമിയും മഹാത്മാവുമായ അവന്റെ ഔരസപുത്രനാണ് ഞാൻ; ചാട്ടത്തിൽ അവനു തുല്യനാണ്.’ ഇത് ആത്മപ്രശംസയല്ല, പിതാവിന്റെ മാഹാത്മ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് തന്റെ സാമർഥ്യം അറിയിക്കലാണ്; വൃദ്ധരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തതിലൂടെ വിനയവും കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അംബരീഷം എന്നാൽ വറക്കാനുള്ള പാത്രം; അതുപോലെ അവന്റെ മുഖം ജ്വലിക്കുന്നതും പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ നിർമലവുമായിരുന്നു. രോമാഞ്ചം ഉത്സാഹത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ അടയാളമാണ്. വായുവിന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — അഗ്നിസഖൻ, അളവറ്റവൻ, ആകാശഗോചരൻ — മൂന്നു ലോകങ്ങളുമായുള്ള അവന്റെ ബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പുത്രനും അത്തരക്കാരൻതന്നെ എന്നാണ് ധ്വനി. ‘പ്ലവനേനാസ്മി തത്സമഃ’ (ചാട്ടത്തിൽ ഞാൻ അവനു തുല്യൻ) എന്ന വാക്യത്തിൽ വിനയവുമുണ്ട് — പിതാവിനു തുല്യൻ, അധികനല്ല എന്നാണ് അവൻ പറയുന്നത്. വൃദ്ധരെ ആദ്യം അഭിവാദ്യം ചെയ്തതിനുശേഷമാണ് അവൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നത്; അതിലൂടെ അവന്റെ ശീലം പ്രകാശിക്കുന്നു.

‘ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ ഉയർന്നു വിസ്തരിച്ചുനിൽക്കുന്ന മേരുപർവതത്തെ ഇടയ്ക്കു നിൽക്കാതെ ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരാൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു. കൈകളുടെ വേഗത്താൽ തള്ളിമറിച്ചു ക്ഷോഭിപ്പിച്ച സമുദ്രത്താൽ പർവതങ്ങളും നദികളും തടാകങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ട ലോകത്തെ മുക്കിക്കളയാൻ എനിക്കു കഴിയും. എന്റെ തുടകളുടെയും കണങ്കാലുകളുടെയും വേഗത്താൽ വരുണാലയമായ സമുദ്രം ഇളകിമറിയും; അതിലുള്ള വലിയ മുതലകളും മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നുവരും. പക്ഷികൾ പിന്തുടരുന്ന, ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്ന, സർപ്പഭോജിയായ വൈനതേയനെപ്പോലും ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരാൻ ഞാൻ ശക്തനാണ്’ എന്നു ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു. മേരു, സമുദ്രം, ഗരുഡൻ — ഈ മൂന്നും ലോകത്തിലെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്; അവയെ മറികടക്കുന്നതിലൂടെ കവി ഹനുമാന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ അപരിമേയത കാണിക്കുന്നു. ‘അസംഗേന’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഇടയ്ക്കെവിടെയും വിശ്രമിക്കാതെ ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരിക എന്നാണ് അർഥം. മുതലകൾ ഉയർന്നുവരിക എന്നാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുവരെ ക്ഷോഭം എന്നർഥം; തുടകളുടെയും കണങ്കാലുകളുടെയും വേഗംകൊണ്ടുമാത്രം ഇത്ര ക്ഷോഭം എന്നു പറഞ്ഞ് അതിശയത്തോടെ ബലം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വൈനതേയൻ ഗരുഡനാണ്; പന്നഗാശനൻ എന്നാൽ സർപ്പങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ; പക്ഷികൾ അവനെ സേവിക്കുന്നു, അവൻ ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്നു. അവനെപ്പോലും ആയിരം തവണ ചുറ്റിവരാൻ ശക്തിയുണ്ടെന്നു പറഞ്ഞ് താൻ പക്ഷിരാജനെക്കാളും കുറഞ്ഞവനല്ലെന്ന് ഹനുമാൻ സ്വയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഉദയത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, രശ്മിമാലകളണിഞ്ഞു ജ്വലിക്കുന്ന ആദിത്യനെ അസ്തമിക്കുംമുമ്പുതന്നെ ചെന്നെത്താൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ഭൂമിയെ തൊടാതെതന്നെ മഹത്തും ഭീമവുമായ വേഗത്തോടെ തിരിച്ചുവരാനും ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു, വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ. ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാറ്റിനെയും മറികടക്കാൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു; സമുദ്രങ്ങളെ വറ്റിക്കും, ഭൂമിയെ പിളർക്കും. ചാടിക്കുതിക്കുന്ന വാനരനായ ഞാൻ പർവതങ്ങളെ പൊടിയാക്കും; മഹാസമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുമ്പോൾ തുടകളുടെ വേഗത്താൽ അതിനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകും.’ ഇവിടെ വാക്കുകളിൽ അതിശയോക്തി ഉള്ളതുപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ ഇത് ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ വീണ്ടെടുപ്പുതന്നെയാണ് — മുമ്പു മൗനമായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും നിസ്സാരമായി കരുതുന്നു. ബാല്യത്തിൽ പൂർത്തിയാകാതെപോയ കർമം — സൂര്യന്റെ അടുത്തേക്കുള്ള യാത്ര — ഇപ്പോൾ വീണ്ടും സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽ ജാംബവാന്റെ കഥയുടെ ഫലം കാണാം. ‘ഭൂമിയെ തൊടാതെ’ എന്ന പദത്താൽ ഇടയ്ക്കു വിശ്രമമില്ലായ്മ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു; സമുദ്രലംഘനത്തിന് അതുതന്നെയാണ് ആവശ്യം. ‘സമുദ്രങ്ങളെ വറ്റിക്കും’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ ഒരു സമുദ്രം മാത്രമല്ല, എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളും ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭൂമിയെ പിളർക്കും’ എന്നതു ഭൂമിയുടെ വിദാരണമാണ്; ഈ വാക്കുകളാൽ കേൾവിക്കാരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിശ്വാസം ജനിക്കുന്നു.

‘ലതകളുടെ പലവിധമായ പൂക്കളും വൃക്ഷങ്ങളുടെ എല്ലാ പൂക്കളും ഇന്ന് ആകാശത്തിലൂടെ ചാടിപ്പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടരും. ആകാശത്തിൽ എന്റെ പാത സ്വാതിനക്ഷത്രത്തിന്റെ പാതപോലെ പൂക്കളാകുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചിത്രിതമായിരിക്കും. ഘോരമായ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്ന എന്നെ സകലജീവികളും വാനരന്മാരും കാണും. പ്ലവംഗമന്മാരേ, മഹാമേരുവിനെപ്പോലെയുള്ള എന്നെ നിങ്ങൾ കാണുവിൻ — ആകാശം മൂടിക്കൊണ്ടു പോകുന്നവനായി, അന്തരീക്ഷത്തെ വിഴുങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ. ഞാൻ മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കും, പർവതങ്ങളെ കുലുക്കും, ഏകാഗ്രചിത്തനായി ചാടിക്കടക്കുമ്പോൾ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും.’ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളായി ആറു പാദങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. സ്വാതിനക്ഷത്രത്തിന്റെ മാർഗംപോലെ പൂക്കളാൽ ചിത്രിതമായ പാത — ഈ ഉപമ ആകാശത്തിലെ പുഷ്പവൃഷ്ടിയുടെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു. ‘ദ്രക്ഷ്യധ്വം’ (നിങ്ങൾ കാണുവിൻ) എന്ന ആജ്ഞാരൂപത്താൽ അവൻ വാനരന്മാരെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു. ‘മേരുപ്രതീകാശൻ’ എന്നതു രൂപത്തിന്റെ വിസ്താരവും ‘അംബരം ഗ്രസമാനൻ’ എന്നതു ഗതിയുടെ വേഗവുമാണ്. ‘മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കും’ എന്നത് മേഘങ്ങളുടെ വിക്ഷേപമാണ്; വായുപുത്രനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതു സ്വാഭാവികമായ കർമംതന്നെ. ‘സമാഹിതഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തൻ) എന്ന പദത്താൽ ഏകാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ചിത്തത്തിന്റെ ഏകാഗ്രതകൊണ്ടാണ് കാര്യം സിദ്ധിക്കുന്നത്.

‘സമുദ്രലംഘനത്തിനുള്ള ശക്തി വൈനതേയനോ എനിക്കോ മാരുതനോ മാത്രമേയുള്ളൂ; സുപർണരാജനെയോ മഹാബലനായ മാരുതനെയോ ഒഴിച്ച്, ചാടിപ്പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടരാൻ കഴിയുന്ന മറ്റൊരു ജീവിയെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ‘ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട് ആലംബമില്ലാത്ത ആകാശത്തിലേക്ക്, മേഘത്തിൽനിന്നുയർന്ന മിന്നൽപോലെ, ഞാൻ പെട്ടെന്നു കുതിക്കും. സമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുന്ന എന്റെ രൂപം, മൂന്നടി വയ്ക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം എങ്ങനെയായിരുന്നോ അങ്ങനെയായിരിക്കും. ബുദ്ധികൊണ്ടു ഞാൻ ഇങ്ങനെ കാണുന്നു, മനസ്സിന്റെ ചേഷ്ടയും അങ്ങനെതന്നെ; ഞാൻ വൈദേഹിയെ കാണും — പ്ലവംഗമന്മാരേ, സന്തോഷിക്കുവിൻ.’ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകവും ആറു പാദങ്ങളുള്ളതുതന്നെ. ഒടുവിൽ ഗർജനം പ്രതിജ്ഞയായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘മിന്നൽപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ വേഗത്തിന്റെ ആകസ്മികതയും ‘മൂന്നടി വയ്ക്കുന്ന വിഷ്ണു’ എന്ന ഉപമയാൽ രൂപത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിലെ ‘ഞാൻ വൈദേഹിയെ കാണും’ എന്ന നിശ്ചയവാക്യമാണ് എല്ലാ ഗർജനത്തിന്റെയും സാരം — വാനരന്മാർക്കുള്ള യഥാർഥമായ ആശ്വാസം ഇതുതന്നെ. ‘നിരാലംബനമായ അംബരം’ എന്ന പദത്താൽ ആകാശത്തിൽ ആധാരമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും അവിടെ അവന്റെ ഗതി തടസ്സമില്ലാത്തതാണ്. ‘പ്രമോദധ്വം’ (സന്തോഷിക്കുവിൻ) എന്ന ആജ്ഞയാൽ അവൻ വാനരന്മാരുടെ ശോകം നീക്കുന്നു.

‘വേഗത്തിൽ ഞാൻ മാരുതനു തുല്യൻ, കുതിപ്പിൽ ഗരുഡനു തുല്യൻ; പതിനായിരം യോജന പോകും എന്നാണ് എന്റെ വിചാരം. വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെയോ സ്വയംഭുവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെയോ കൈയിൽനിന്നു ബലമായി പിടിച്ചുപറിച്ച് അമൃതംപോലും ഇവിടെ കൊണ്ടുവരാൻ എനിക്കു കഴിയും. ലങ്കയെത്തന്നെ പിഴുതെടുത്തു കൊണ്ടുവരാൻ പോകാം എന്നാണ് എന്റെ വിചാരം.’ ഇങ്ങനെ ഗർജിക്കുന്ന, അളവറ്റ പ്രഭയുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ എല്ലാവരും നോക്കിനിന്നു. അയുതം എന്നാൽ പതിനായിരം; നൂറു യോജന മാത്രം അവനു നിസ്സാരമാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ലങ്കയെ പിഴുതെടുക്കുമെന്ന വാക്ക്, മുന്നോട്ടു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. അമൃതഹരണത്തെയും ലങ്കോത്ക്ഷേപണത്തെയും കുറിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ ബലപ്രദർശനം മാത്രമല്ല, സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറുന്നതിൽ സംശയമില്ല എന്ന ദൃഢതയുടെ നിവേദനംകൂടിയാണ്. ‘അമിതപ്രഭൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ തേജസ്സിന്റെ അപരിമിതത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഗർജിക്കുന്ന അവനെ നോക്കിനിന്ന വാനരന്മാർ സ്തബ്ധരായി.

ആഹ്ലാദിച്ചും വിസ്മയിച്ചും വാനരന്മാർ അവിടെ അവനെ നോക്കിനിന്നു. ബന്ധുക്കളുടെ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അത്യധികം സന്തുഷ്ടനായ വാനരേശ്വരൻ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, കേസരിപുത്രാ, വേഗവാനായ മാരുതാത്മജാ, കുഞ്ഞേ, ബന്ധുക്കളുടെ വലിയ ശോകം നീ നശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. നിന്റെ മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്ന കപിമുഖ്യന്മാർ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു; അവർ ഏകാഗ്രചിത്തരായി കാര്യസിദ്ധിക്കായി മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യും. ഋഷിമാരുടെ പ്രസാദത്താലും കപിവൃദ്ധരുടെ സമ്മതത്താലും ഗുരുക്കന്മാരുടെ പ്രസാദത്താലും നീ മഹാസമുദ്രം ചാടിക്കടക്കുക. നീ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ഞങ്ങൾ ഒറ്റക്കാലിൽ നിൽക്കും.’ ഒറ്റക്കാലിൽ നിൽക്കുക എന്നത് തപശ്ചര്യയുടെ സങ്കല്പമാണ്; അതിലൂടെ എല്ലാവരുടെയും ഉത്കണ്ഠ പ്രകടമാകുന്നു. ഇവിടെ ജാംബവാന്റെ വാക്ക് സ്തുതിയും ആശീർവാദവും പ്രതിജ്ഞയും — മൂന്നും ഒരുമിച്ചുള്ളതാണ്. ‘ബന്ധുക്കളുടെ ശോകം നീ നശിപ്പിച്ചു’ എന്ന വാക്കിനാൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വിഷാദം അവസാനിച്ചു എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഋഷിമാർ, കപിവൃദ്ധർ, ഗുരുക്കന്മാർ — മൂവരുടെയും അനുഗ്രഹം പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി കാര്യം ദൈവാനുകൂലമായിത്തീരണം. പുറപ്പാടിനുമുമ്പ് മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന ശാസ്ത്രീയമായ ആചാരവും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യാവദാഗമനം തവ’ (നീ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ) എന്ന പദത്താൽ കാത്തിരിപ്പിന്റെ അവധിയും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കല്യാണരുചയഃ’ (മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ കപിമുഖ്യന്മാരുടെ ശുഭേച്ഛ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവരെല്ലാം ഏകാഗ്രചിത്തരായി സ്വസ്തിവാചനം മുതലായവ ചെയ്യുന്നു.

‘വനവാസികളായ എല്ലാവരുടെയും ജീവൻ നിന്നിലാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് ജാംബവാൻ വിരമിച്ചു. അപ്പോൾ വാനരശാർദൂലൻ ആ വനവാസികളോടു പറഞ്ഞു — ‘ലോകത്തിൽ ആർക്കും എന്റെ ചാട്ടത്തിന്റെ വേഗം താങ്ങാൻ കഴിയില്ല. പാറകൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ഈ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിന്റെ ഈ ശിഖരങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഉറച്ചതും വലിയതും; അവയിൽ വേഗം ഉറപ്പിച്ചാണ് ഞാൻ പോകുക. നാനാവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ധാതുക്കളുടെ ഒഴുക്കുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ മഹാശിഖരങ്ങൾക്കു മാത്രമേ എന്റെ വേഗം താങ്ങാൻ സാമർഥ്യമുള്ളൂ; ഇവിടെനിന്നു നൂറു യോജന ചാടുന്ന എന്റെ ഭാരം അവതന്നെ സഹിക്കും.’ പിന്നെ മാരുതനു സമാനനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ ആ വാനരൻ, മാരുതാത്മജൻ, പർവതശ്രേഷ്ഠമായ മഹേന്ദ്രത്തിൽ കയറി. മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളായാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. മഹേന്ദ്രശിഖരങ്ങൾക്കു മാത്രമേ വേഗം താങ്ങാൻ കഴിവുള്ളൂ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഭാരത്തിന്റെ ഗുരുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മൃദുവായ ഭൂമിക്ക് അവനെ താങ്ങാൻ കഴിയില്ല എന്നാണ് ഭാവം. ‘നാനാദ്രുമവികീർണേഷു ധാതുനിഷ്യന്ദശോഭിഷു’ (നാനാവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ധാതുപ്രവാഹങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന) എന്ന ശിഖരവർണനയും അവിടെത്തന്നെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. കയറ്റംതന്നെയാണ് കർമത്തിന്റെ ആരംഭം. ‘അരിമർദനൻ’, ‘മാരുതപ്രഖ്യൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ കയറുന്ന നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ കവി അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന പരാക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശിലാസങ്കടശാലിനഃ’ (പാറകൾ തിങ്ങിയ) എന്ന പദത്താൽ പർവതത്തിലെ പാറകളുടെ ബാഹുല്യവും ദൃഢതയും ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അത്തരമൊരു പർവതത്തിനു മാത്രമേ അവന്റെ പാദപ്രഹരം സഹിക്കാൻ കഴിയൂ.

ആ പർവതം നാനാവിധമായ പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞതും, മൃഗങ്ങൾ മേയുന്ന പുൽത്തകിടികളുള്ളതും, ലതകളുടെ പൂക്കൾ തിങ്ങിയതും, എന്നും പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളുള്ളതുമായിരുന്നു. സിംഹങ്ങളും പുലികളും ഉള്ളതും, മദിച്ച ആനകൾ വിഹരിക്കുന്നതും, മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ കലപിലയാൽ മുഖരിതവും, ജലപ്രവാഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. മഹത്തായ ശൃംഗങ്ങളാൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ആ മഹേന്ദ്രത്തിൽ മഹാബലനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യവിക്രമനുമായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സഞ്ചരിച്ചു. മഹാത്മാവായ അവന്റെ പാദങ്ങളാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ മഹാപർവതം, സിംഹത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട മദയാനയെപ്പോലെ, നിലവിളിച്ചു. പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവർണന, തുടർന്ന് അതിന്റെ ആർത്തനാദം — ഈ വൈരുധ്യത്താൽ കവി ഹനുമാന്റെ ഭാരത്തിന്റെ മഹത്ത്വംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂക്കൾ, പുൽത്തകിടി, ലതകൾ, നിത്യഫലവൃക്ഷങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, മദഗജങ്ങൾ, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ, ജലപ്രവാഹങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ടു പർവതത്തിന്റെ സമൃദ്ധി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അത്തരമൊരു പർവതംപോലും ഹനുമാന്റെ പാദങ്ങളാൽ അമർത്തപ്പെട്ട് ആർത്തനാദം ചെയ്യുന്നു. സിംഹം ആക്രമിച്ച മദഗജത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ അർഥവത്താണ്, കാരണം പർവതവും മഹത്തും ബലവത്തുമാണ്, എന്നിട്ടും അതിനെക്കാൾ ബലവാനാൽ കീഴടക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹേന്ദ്രസമവിക്രമൻ’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു ശ്ലേഷംപോലെയുണ്ട് — പർവതത്തിന്റെ പേരും മഹേന്ദ്രൻ, ദേവരാജന്റെ പേരും മഹേന്ദ്രൻ; ഇരുവർക്കും അവൻ തുല്യൻ എന്ന്.

പാറക്കൂട്ടങ്ങൾ ചിതറിയ ആ മഹാപർവതം ജലധാരകൾ ചീറ്റിയൊഴുക്കി; അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന മൃഗങ്ങളും ആനകളും ഭയന്നുവിറച്ചു, വലിയ വൃക്ഷങ്ങൾ ഇളകിയാടി. പാനസംസർഗത്താൽ പരുക്കരായിത്തീർന്ന പലവിധ ഗന്ധർവമിഥുനങ്ങളും പറന്നുയരുന്ന പക്ഷികളും വിദ്യാധരഗണങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്ന മഹാശിഖരങ്ങളുള്ളതും, മഹാസർപ്പങ്ങൾ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നതും, ശൈലശൃംഗങ്ങളിൽനിന്നു പാറകൾ അടർന്നുവീഴുന്നതുമായി ആ മഹാഗിരി അപ്പോൾ മാറി. സ്വർഗവാസികൾപോലും അതിന്റെ ശിഖരങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു എന്ന വർണനയാൽ കമ്പനത്തിന്റെ തീവ്രത പ്രകടമാകുന്നു. പാറകളുടെ ചിതറൽ, ജലസ്രോതസ്സുകളുടെ പുറപ്പാട്, മൃഗങ്ങളുടെ ഭയം, വൃക്ഷങ്ങളുടെ കമ്പനം — ഇവ നാലും ക്ഷോഭത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ഗന്ധർവന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും പക്ഷികളും ശിഖരങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു; സർപ്പങ്ങളാകട്ടെ മാളങ്ങളിൽ ഒളിക്കുന്നു — ഭയത്തിന്റെ രണ്ടു പ്രകാരങ്ങൾ, ഓടിപ്പോകലും ഒളിക്കലും. ‘സലിലോത്പീഡാൻ മുമോച’ (ജലധാരകൾ ചീറ്റി) എന്നതു ജലധാരകൾ പെട്ടെന്നു പുറത്തേക്കു ചാടുന്നതാണ്; അതു പർവതത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ക്ഷോഭത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ തെളിവാണ്.

പാതി പുറത്തേക്കു നീണ്ട്, ചീറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ പർവതം അപ്പോൾ കൊടിക്കൂറകളണിഞ്ഞതുപോലെ ശോഭിച്ചു — സർപ്പങ്ങളുടെ പത്തികൾ കൊടികൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഭയത്താൽ പരിഭ്രാന്തരായ ഋഷിമാർ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകുന്ന ആ ശിലോച്ചയം, വലിയ ഒരു വനാന്തരത്തിൽ കൂട്ടം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയാത്രക്കാരനെപ്പോലെ, തളർന്നുനിന്നു. വേഗവാനും വേഗത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനും ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനും മഹാനുഭാവനും മനസ്വിയുമായ ആ വാനരവീരൻ മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി മനസ്സുകൊണ്ടു ലങ്കയിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം സമാപിക്കുന്നു, സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നു. കൂട്ടം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയാത്രക്കാരൻ എന്ന ഉപമ പർവതത്തിന്റെ ഏകാന്തതയും ദൈന്യവും കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ‘മനസാ ലങ്കാം ജഗാമ’ (മനസ്സുകൊണ്ടു ലങ്കയിലേക്കു പോയി) എന്ന പദത്താൽ ശരീരത്തിനുമുമ്പേ മനസ്സ് പോയി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്ലോകത്താൽ കാണ്ഡത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

When the monkeys saw Hanumān, best of monkeys, stretching himself to cross a hundred yojanas and suddenly swelling with power, they threw off their grief in an instant and, filled with delight, roared aloud and praised the mighty Hanumān. Joyful and amazed, they gazed at him from every side, as creatures once gazed at Nārāyaṇa growing from his dwarf form, eager to take his three strides. The army's turn from despair to joy is the sarga's first picture, and the image of the dwarf hints at the great deed to come. Those who were sunk in grief in the last sarga are now roaring and praising, a change made possible by the rising of one hero, and "in an instant" shows how suddenly their grief fell away.

Praised in this way, mighty Hanumān grew larger and larger; lashing his tail in his joy, he came into his strength — that is, he remembered his own power. Lashing the tail is a monkey's natural sign of zeal. The phrase can mean both that he gained strength and that he recalled it, and both fit, since the strength had always been in him and only been forgotten. Praised by the elder monkeys and filled with energy, he took on a form beyond compare. As a lion stretches in a wide, open mountain cave, so the true-born son of the Wind now stretched himself; a lion is most fearsome not when it roars but when it stretches. The sequence is clear: praise reminds him of his strength, and the remembering makes him grow.

As he stretched, the wise monkey's face shone like a glowing brazier, bright as smokeless fire. Then, every hair on his body bristling — the outward sign of his zeal — he rose from among the monkeys, saluted the elders, and spoke. His greeting to the elders before speaking shows his good character. "The Wind, friend of Fire, blows shattering the peaks of mountains; powerful, immeasurable, he ranges the sky. I am the true-born son of that swift-moving, swift-coursing great one, and in leaping I am his equal." The three descriptions of the Wind — friend of Fire, immeasurable, ranging the sky — link him to the three worlds and imply the son is the same. This is not self-praise but a statement of his power grounded in his father's greatness, and there is modesty in it too: he says he is his father's equal, not greater.

"I could circle vast Mount Meru, which seems to scrape the sky, a thousand times without stopping. With the ocean churned up by the force of my arms I could flood the world with its mountains, rivers and lakes. The rush of my thighs and legs will make Varuṇa's ocean rise, and its great sea-monsters will be flung up with it. I could circle even Garuḍa, the eater of serpents, attended by birds as he flies across the sky, a thousand times." Meru, the ocean and Garuḍa are the world's three symbols of greatness, and by surpassing them the poet shows Hanumān's power to be beyond measure. "Without stopping" means circling a thousand times with no rest in between. Stirring up the sea-monsters means disturbing the ocean to its very floor, and all from the mere rush of his legs. By claiming he could circle even Garuḍa a thousand times, Hanumān himself suggests he is no less than the king of birds.

"I can reach the blazing sun with his garland of rays after he has set out from the mountain of sunrise and before he sets, and then, bulls among the monkeys, I can come back with a mighty, terrible rush without touching the ground." What he tried as a child — going to the sun — he now resolves on again, and so Jāmbavān's story bears fruit; "without touching the ground" makes clear there will be no rest on the way, which is just what crossing the ocean requires. "I can overtake everything that travels through the sky. I will dry up the oceans and split the earth. Leaping monkey that I am, I will grind the mountains to dust as I leap, and as I leap the great ocean I will sweep it along by the rush of my thighs." It sounds like exaggeration, but in truth it is regained self-confidence: the one who sat silent before now thinks even the three worlds small. He speaks of drying up not one ocean but all of them, and these words plant trust in his listeners' hearts.

"Today the flowers of the creepers and of every tree will follow me as I fly through the air, and my path across the sky will be bright with flowers like the path of the star Svāti" — an image of the beauty of flowers raining through the sky. "As I travel the dreadful sky, as I rise and as I come down, all creatures and all the monkeys will see me. You will see me, monkeys, as huge as great Meru, filling the heavens as I go, as if swallowing the sky" — Meru for the size of his form, the swallowed sky for the speed of his going; and with "you will see" he makes the monkeys his witnesses. "I will scatter the clouds and shake the mountains, and, with my mind fixed on it, I will dry up the ocean as I leap." Scattering clouds is a natural act for the Wind's son; and "with my mind fixed" shows that the deed is done not by strength alone but by concentration.

"Only Garuḍa, or I, or the Wind has the power to leap the ocean. Apart from the king of birds and the mighty Wind, I see no creature that could follow me once I have sprung. In the blink of an eye I will shoot across the unsupported sky, like lightning leaping from a cloud." The lightning shows the suddenness of his speed, and "unsupported" shows that though the sky offers nothing to rest on, his going will be unchecked. "As I leap the ocean my form will be like Viṣṇu's when he took his three strides," an image of the greatness of his form. "So I see it in my mind, and my heart moves the same way: I will find Vaidehī. Rejoice, monkeys!" At the end, his roaring turns into a vow. "I will find Vaidehī" is the essence of all his roaring and the real comfort for the monkeys, and with "rejoice" he drives away their grief.

"In speed I am the Wind's equal, in swiftness Garuḍa's; I think I could go ten thousand yojanas" — so a mere hundred is small for him. "I could leap up and snatch the nectar from the hand of Indra with his thunderbolt, or of self-born Brahmā, and bring it here. I could even pluck up Laṅkā and carry it off — that is my resolve." His talk of lifting Laṅkā seems a foreshadowing of what will happen in the Sundara Kāṇḍa. These claims about seizing the nectar and uprooting Laṅkā are not mere display of strength but a declaration of firm certainty that Sugrīva's command will be fulfilled. All of them watched that best of monkeys roaring like this, his splendour boundless, and stood spellbound.

The monkeys gazed at him, delighted and amazed. Hearing his words, which wiped away the grief of his kinsmen, Jāmbavān, lord of the monkeys, overjoyed, said: "Hero, son of Kesarī, swift son of the Wind, dear child, you have destroyed the great grief of your kinsmen." With this he declared that the despair of the last sarga was over. "The chief monkeys gathered here wish you well, and with their minds fixed on it they will perform the auspicious rites for the success of the task" — rites the scriptures require before setting out. "By the grace of the sages, with the consent of the monkey elders and the blessing of your teachers, cross the great ocean." He asks for the favour of these three so that the task will have heaven on its side. "Until you come back, we will stand on one foot" — a vow of austerity that shows everyone's anxiety, and names how long they would wait. Jāmbavān's speech is praise, blessing and pledge all at once.

"The lives of all these forest-dwellers depend on you," Jāmbavān said, and fell silent. Then that tiger among monkeys said to the forest-dwellers: "No one in the world can bear the force of my leap. Only these peaks of Mount Mahendra, dense with rock, are firm and vast enough. It is on these great peaks of Mahendra, covered with every kind of tree and bright with streams of ore, that I will plant my thrust and go. Only they have the strength to bear my force; they will hold me as I leap a hundred yojanas from here." By saying that only Mahendra's peaks could bear his thrust, Hanumān shows how great his weight is: softer ground could not hold him, and only a mountain so thick with rock could withstand the stamp of his feet. Then that monkey, the Wind's son, like the Wind himself, crusher of enemies, climbed Mahendra, best of mountains; the two epithets hint, at the very moment of climbing, at the valour to come. The climb itself is the beginning of the deed.

The mountain was covered with flowers of every kind; its turf was grazed by deer, it was thick with flowering creepers, and its trees were always in flower and fruit. Lions and tigers lived there and rutting elephants roamed it; it rang with flocks of intoxicated birds and was full of rushing streams. So the poet describes the mountain's richness. That mighty monkey, best of his kind, equal in valour to great Indra — Mahendra, a name the mountain shares, so that he matches both — roamed over Mahendra with its lofty peaks. Pressed by the feet of that great one, the huge mountain cried out like a great rutting elephant struck by a lion. Its beauty is described and then its cry of pain, and by this contrast the poet shows how immense Hanumān's weight was; the simile fits, for the mountain too was great and mighty, and yet overpowered by something mightier.

The great mountain poured out torrents of water as its boulders scattered; its deer and elephants were terrified, and its great trees shook. Scattered rocks, gushing streams, frightened beasts and trembling trees are four signs of the upheaval, and the sudden bursting of the streams is direct proof of the mountain's inner turmoil. Its great tablelands were deserted by pairs of gandharvas, made rough by drinking, by birds flying up and by hosts of vidyādharas; its great serpents hid themselves away, and boulders came crashing down from its crags. Even heavenly beings abandoned its peaks, which shows how violent the quaking was. Gandharvas, vidyādharas and birds fled the heights while the serpents burrowed into their holes — two kinds of fear, flight and hiding.

With the serpents half out of their holes and hissing, their hoods like flags, the mountain looked at that moment as if it were hung with banners. Abandoned by sages confused with terror, that mass of rock sank down like a lone traveller left behind by his caravan in a vast wilderness, an image of the mountain's loneliness and misery. Then that swift monkey, his whole being gathered for the leap, chief of monkey heroes, slayer of enemy champions, great-souled and resolute, composed his mind and went to Laṅkā in thought. "Went to Laṅkā in thought" means that his mind went ahead of his body. This closing verse, in a longer metre, brings the Kiṣkindhā Kāṇḍa to its end, and the door of the Sundara Kāṇḍa opens.