किष्किन्धाकाण्डस्य अन्ते हनुमान् महेन्द्रपर्वतम् आरूढः आसीत्; अस्मात् एव स्थलात् सुन्दरकाण्डस्य आरम्भः। ततः शत्रुकर्षणः हनुमान् रावणेन नीतायाः सीतायाः पदं स्थानम् अन्वेष्टुं चारणैः आचरिते आकाशमार्गे गन्तुम् ऐच्छत्। अन्यैः दुष्करं, यस्मिन् कोऽपि सहायः प्रतिद्वन्द्वी वा नास्ति, तादृशं कर्म कर्तुम् इच्छन् सः वानरः शिरः ग्रीवां च उन्नमय्य गवां पतिः वृषभः इव अशोभत। ततः धीरः महाबलः सः वैदूर्यवर्णेषु सलिलसदृशेषु शाद्वलेषु यथासुखं विचचार। सः पक्षिणः वित्रासयन्, उरसा वृक्षान् पातयन्, बहून् मृगान् निघ्नन्, प्रवृद्धः केसरी इव शुशुभे। तस्य पर्वतस्य तलं नीलैः लोहितैः माञ्जिष्ठैः पद्मवर्णैः सितैः असितैः च स्वभावसिद्धैः विमलैः धातुभिः अलंकृतम् आसीत्। तत्र कामरूपिणः देवकल्पाः यक्षाः किंनराः गन्धर्वाः पन्नगाः च सपरिवाराः नित्यं निवसन्ति स्म। नागवरैः गजैः युक्ते तस्मिन् पर्वततले स्थितः कपिवरः ह्रदे स्थितः महागजः इव अदृश्यत। अत्र कविः काण्डस्य प्रथमश्लोके एव कथायाः लक्ष्यं निर्दिशति — सीतायाः अन्वेषणम्। ‘निष्प्रतिद्वन्द्वम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अस्मिन् कर्मणि हनुमान् एकाकी, तस्य सहायः कोऽपि नास्ति। द्वितीयः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, अतः अत्र एव वुल्गेटस्य भेदः आरभते। वृषभस्य केसरिणः गजस्य च उपमाभिः हनुमतः बलं गौरवं च चित्रितम्। पर्वतस्य धातुवर्णनं, देवयोनीनां वासः च महेन्द्रस्य पवित्रतां सूचयतः — सः सामान्यः पर्वतः न, अपितु देवभूमिः। हनुमतः विचरणं ‘यथासुखम्’ इति — महत्कार्यात् पूर्वम् अपि तस्य मनः शान्तम्, न व्याकुलम्। ‘शत्रुकर्षणः’ इति विशेषणं भविष्यत्कर्मणः सूचकम् — सः शत्रून् पीडयिष्यति। महेन्द्रः पूर्वकाण्डान्ते वानराणाम् अन्तिमः आश्रयः आसीत्; अत्र हनुमतः एकाकित्वस्य आरम्भः। ‘चारणाचरिते पथि’ इति आकाशमार्गः — चारणाः नाम देवगायकाः, ये आकाशे विचरन्ति; अतः हनुमतः मार्गः दिव्यः। शाद्वलानां ‘वैदूर्यवर्णेषु सलिलकल्पेषु’ इति विशेषणद्वयं तेषां नीलहरितवर्णं शीतलत्वं च सूचयति, हिन्द्यनुवादः अपि वैदूर्यमणेः समुद्रजलस्य च इव हरितानि तृणानि इति व्याचष्टे।

सः सूर्याय, महेन्द्राय, पवनाय, स्वयम्भुवे ब्रह्मणे, सर्वेभ्यः भूतेभ्यः च अञ्जलिं कृत्वा गमने मतिं चकार। प्राङ्मुखः भूत्वा आत्मनः जनकाय पवनाय अञ्जलिं कुर्वन् दक्षः सः दक्षिणां दिशं गन्तुं ववृधे — शरीरं वर्धयामास। प्लवगप्रवरैः दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः सः रामस्य अभ्युदयाय पर्वसु समुद्रः इव ववृधे। निष्प्रमाणशरीरः अर्णवं लङ्घयितुम् इच्छन् सः बाहुभ्यां चरणाभ्यां च पर्वतं पीडयामास। महाकार्यस्य आरम्भे देवतानमस्कारः भारतीयपरम्परायाः अङ्गम्; हनुमान् विशेषेण पितरं वायुं नमस्करोति, यतः तस्य वेगः वायोः एव प्रसादः। ‘दक्षिणो दक्षिणां दिशम्’ इति श्लेषः — दक्षः कुशलः हनुमान् दक्षिणां दिशं प्रति। पूर्णिमायां समुद्रस्य वेलावृद्धेः उपमा शरीरवृद्धेः क्रमिकतां महत्त्वं च दर्शयति। ‘रामवृद्ध्यर्थम्’ इति पदेन तस्य वृद्धेः उद्देशः निर्दिष्टः — सः स्वार्थाय न, रामस्य कृते एव वर्धते। ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, सूर्यः इन्द्रः च लोकपालौ, वायुः पिता — सर्वेषां नमनेन सः दैवं सहायं प्रार्थयते। ‘निष्प्रमाणशरीरः’ — अपरिमितदेहः।

कपिना पीडितः सः अचलः मुहूर्तं चचाल, पुष्पिताग्राणां तरूणां सर्वं पुष्पं च अशातयत्। वृक्षैः मुक्तेन सुगन्धिना पुष्पौघेण सर्वतः आवृतः सः शैलः पुष्पमयः इव बभौ। उत्तमवीर्येण तेन पीड्यमानः सः पर्वतः मदमत्तः गजः मदजलम् इव सलिलं सुस्राव। बलिना पीड्यमानः महेन्द्रः सुवर्णवर्णाः अञ्जनवर्णाः रजतवर्णाः च रीतीः — धातुमिश्रितजलस्रोतांसि — निर्गमयामास। सः मनःशिलासहिताः विशालाः शिलाः मुमोच, मध्ये ज्वालया युक्तः धूमरेखाः मुञ्चन् अग्निः इव। हरिणा पीड्यमानेन पर्वतेन सर्वतः पीडिताः गुहासु निविष्टाः प्राणिनः विकृतैः स्वरैः विनेदुः। शैलपीडनात् उत्पन्नः सः महान् प्राणिनां नादः पृथिवीं दिशः उपवनानि च पूरयामास। व्यक्तस्वस्तिकचिह्नैः पृथुभिः फणैः युक्ताः नागाः घोरम् अग्निं वमन्तः दशनैः शिलाः ददंशुः। कुपितैः सविषैः तैः दष्टाः ताः महाशिलाः अग्निना दीप्ताः जज्वलुः, सहस्रधा बिभिदुः च। तस्मिन् पर्वते जातानि विषघ्नानि अपि ओषधिजालानि नागानां विषं शमयितुं न शेकुः। अत्र हनुमतः बलस्य प्रभावः परोक्षरूपेण वर्णितः — सः केवलं पादाभ्यां पर्वतं पीडयति, तेन सम्पूर्णः पर्वतः क्षुभ्यति। पुष्पवृष्टिः, जलस्रावः, धातुस्रोतांसि, शिलापातः, प्राणिनां नादः, नागानां क्रोधः — एवं षड्विधः क्षोभः क्रमेण वर्णितः। मदमत्तगजस्य उपमा पर्वतस्य जलस्रावं सजीवं करोति। नागानां स्वस्तिकचिह्नम् इति सर्पाणां फणासु दृश्यमाना नीलरेखा, तस्याः विषये मुद्रणे पादटिप्पणी अपि दत्ता। विषघ्नानाम् ओषधीनाम् अपि असामर्थ्यं विषस्य तीव्रतां, तत्कारणं च हनुमतः पीडनस्य तीव्रतां सूचयति। पञ्चदशे श्लोके ‘रीतीः’ इति प्रवाहाः, हिन्द्यनुवादे अपि सुवर्णवर्णानि रजतवर्णानि कृष्णवर्णानि च जलस्रोतांसि इति। षोडशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति — धूमराजिसहितस्य अग्नेः उपमा वुल्गेटे एव। एतत् दृश्यं भूकम्पस्य इव — पर्वतः कम्पते, जलं स्रवति, शिलाः पतन्ति, प्राणिनः आक्रोशन्ति। कविः हनुमतः बलं साक्षात् न वर्णयति, अपितु तस्य परिणामैः एव; एषा ध्वनिप्रधाना शैली। पर्वतस्य पुष्पवृष्टिः आरम्भे आनन्दसूचिका, अन्ते नागानां विषाग्निः भयसूचकः — एवं सौम्यात् रौद्रं प्रति क्रमः। नागाः क्रुद्धाः यतः तेषां गुहाः पीडिताः; तेषां दंशेन शिलाः अपि ज्वलन्ति, भिद्यन्ते च — विषस्य अग्नेः च ऐक्यम्। अस्मिन् सर्वस्मिन् क्षोभे हनुमान् स्वयं अविचलः — सः केवलं उड्डयनाय सज्जः। एकविंशे श्लोके ‘यानि त्वौषधजालानि’ इति मुद्रितम्, समीक्षिते ‘यानि चौषधजालानि’। एतस्य क्षोभस्य कारणं हनुमतः आत्मनः बलं, न कश्चित् बाह्यः उपद्रवः — एवं तस्य शक्तिः प्रकृतेः शक्तिभिः सह तुल्यते।

‘भूतैः अयं गिरिः भिद्यते’ इति मत्वा त्रस्ताः तपस्विनः विद्याधराः च स्त्रीगणैः सह तस्मात् पर्वतात् आकाशम् उत्पेतुः। ते पानभूमौ स्थितं हैमम् आसवभाजनं, महार्हाणि पात्राणि, हिरण्मयान् करकान्, उच्चावचान् लेह्यान् भक्ष्यान्, विविधानि मांसानि, वृषभचर्मनिर्मितानि फलकानि, कनकत्सरून् खड्गान् च त्यक्त्वा गताः। कण्ठे मालाः धारयन्तः, मत्ताः, रक्तमाल्यानुलेपनाः, रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाः च ते गगनं प्रतिपेदिरे। हारनूपुरकेयूरवलयधराः स्त्रियः विस्मिताः सस्मिताः च रमणैः सह आकाशे तस्थुः। स्वां महाविद्यां दर्शयन्तः विद्याधराः महर्षयः च सहिताः आकाशे स्थित्वा पर्वतं वीक्षांचक्रुः। तदा ते विमले अम्बरे स्थितानां भावितात्मनाम् ऋषीणां चारणानां सिद्धानां च शब्दं शुश्रुवुः — ‘एषः पर्वतसंकाशः महावेगः मारुतात्मजः हनुमान् वरुणालयं समुद्रं तितीर्षति। रामार्थं वानरार्थं च दुष्करं कर्म चिकीर्षन् सः समुद्रस्य दुष्प्रापं परं पारं प्राप्तुम् इच्छति।’ तेषां तपस्विनां वाचः श्रुत्वा विद्याधराः पर्वते स्थितम् अप्रमेयं वानरर्षभं ददृशुः। अत्र विद्याधराणां भोगमयं जीवनं चित्रितम् — पानभूमिः, आसवः, मांसानि, मालाः — तेषां पलायनं च सहसा उत्पन्नं भयं दर्शयति। तेषां त्यक्तानि वस्तूनि विस्तरेण गणितानि, येन भयस्य सहसात्वं स्फुटम् — ते भोगान् अपि त्यक्त्वा धावन्ति। स्त्रियः तु ‘विस्मिताः सस्मिताः’ — भयं विहाय कौतुकेन पश्यन्ति; एषः सूक्ष्मः मनोवैज्ञानिकः भेदः। ऋषयः सिद्धाः च हनुमतः उद्देशं जानन्ति, अतः ते भयकारणं स्पष्टीकुर्वन्ति — एषः भूकम्पः न, अपितु रामकार्याय उद्यतस्य वानरस्य बलम्। ‘रामार्थं वानरार्थं च’ इति द्विविधः उद्देशः — स्वामिनः कार्यं, स्वजातेः रक्षणं च, यतः सीताम् अदृष्ट्वा प्रत्यागताः वानराः सुग्रीवेण दण्ड्याः। एकत्रिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। चतुर्विंशे ‘आर्षभाणि च चर्माणि’ इति वृषभचर्माणि फलकरूपेण प्रयुक्तानि। विद्याधराः भूमौ पर्वते च विहरन्ति, आकाशे अपि गन्तुं समर्थाः; ते हनुमतः कर्मणः प्रथमाः साक्षिणः। ऋषीणां वचनं श्रुत्वा एव ते तं पश्यन्ति — एवं कविः हनुमतः परिचयं दिव्यानां मुखेन कारयति। ‘अप्रमेयम्’ इति विशेषणं तस्य अमितं बलं सूचयति — तस्य परिमाणं कोऽपि न जानाति। पानभूमेः वर्णनं विद्याधराणां सुखमयं लोकं दर्शयति, यः क्षणेन भयेन विच्छिन्नः। विद्याधराणां स्त्रीभिः सह आकाशे स्थितिः नाटकस्य प्रेक्षकाणाम् इव — ते हनुमतः उड्डयनस्य दर्शकाः।

अनलोपमः सः रोमाणि दुधुवे, चकम्पे च, सुमहान् तोयदः इव महानादं ननाद। उत्पतिष्यन् सः आनुपूर्व्या वृत्तं रोमभिः चितं लाङ्गूलं, पक्षिराजः गरुडः उरगम् इव, विचिक्षेप। अतिवेगस्य तस्य पृष्ठतः आविद्धं लाङ्गूलं गरुडेन ह्रियमाणः महोरगः इव ददृशे। सः महापरिघसंनिभौ बाहू संस्तम्भयामास, कट्यां नम्रः अभवत्, चरणौ च संचुकोच। श्रीमान् वीर्यवान् सः भुजौ शिरोधरां च संहृत्य तेजः सत्त्वं वीर्यं च आत्मनि आविवेश। ऊर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः दूरात् मार्गम् आलोकयन्, आकाशम् अवलोकयन्, सः हृदये प्राणान् रुरोध। कपिकुञ्जरः महाबलः हनुमान् पद्भ्यां दृढं स्थानं कृत्वा, उत्पतिष्यन्, कर्णौ निकुच्य स्थितः। अत्र उत्पतनस्य पूर्वं शरीरस्य सर्वाः क्रियाः सूक्ष्मतया वर्णिताः — यथा व्यायामकुशलः क्रीडकः उड्डयनात् पूर्वं शरीरं सज्जीकरोति। रोमकम्पः, नादः, लाङ्गूलक्षेपः, बाहुस्तम्भनं, कटिनमनं, पादसंकोचः, श्वासनिरोधः, कर्णनिकुञ्चनं — एते सर्वे क्रमेण। गरुडोपमा द्विवारं प्रयुक्ता, यतः गरुडः वेगस्य आदर्शः, हनुमान् अपि अग्रे स्वं सुपर्णम् इव मन्यते। ‘तेजः सत्त्वं वीर्यम्’ इति त्रयाणां संग्रहः — शारीरिकं मानसिकम् आत्मिकं च बलं सः एकत्र करोति। ‘रुरोध हृदये प्राणान्’ इति प्राणायामस्य सूचना, एकाग्रतायाः परमा अवस्था। मुद्रणे ‘निकुच्य’ इति मुद्रितम्, समीक्षिते ‘निकुञ्च्य’। एतेन वर्णनेन पाठकः अपि उत्कण्ठया उड्डयनं प्रतीक्षते; कविः क्षणं दीर्घीकरोति, यथा चलच्चित्रे मन्दगतिदृश्यम्। लाङ्गूलस्य वर्णनं विशेषं — तत् वानरस्य बलस्य गौरवस्य च प्रतीकम्। हनुमतः एषा सज्जता योगिनः ध्यानम् इव — शरीरं स्थिरं, प्राणाः निरुद्धाः, दृष्टिः लक्ष्ये स्थिरा। सप्तत्रिंशे ‘रुरोध हृदये प्राणान्’ इति — वायुपुत्रः स्वयं वायुं निरुणद्धि, एषः सुन्दरः विरोधाभासः।

ततः वानरश्रेष्ठः वानरान् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘यथा राघवेण मुक्तः शरः वायुवेगेन गच्छेत्, तथा अहं रावणपालितां लङ्कां गमिष्यामि। यदि लङ्कायां जनकात्मजां न द्रक्ष्यामि, तर्हि अनेन एव वेगेन सुरालयं स्वर्गं गमिष्यामि। यदि वा त्रिदिवे अपि कृतश्रमः सीतां न द्रक्ष्यामि, तर्हि राक्षसराजं रावणं बद्ध्वा आनयिष्यामि। सर्वथा कृतकार्यः अहं सीतया सह एष्यामि, अथवा रावणसहितां लङ्काम् एव समुत्पाट्य आनयिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा वानरोत्तमः वेगवान् हनुमान् अविचारयन् वेगेन उत्पपात, स कपिकुञ्जरः आत्मानं सुपर्णम् इव मेने। अस्याः प्रतिज्ञायाः त्रयः विकल्पाः — लङ्कायां सीतादर्शनं, स्वर्गे अन्वेषणं, रावणस्य बन्धनं लङ्कायाः उत्पाटनं वा। एषा प्रतिज्ञा तस्य दृढनिश्चयं दर्शयति — कार्यम् असिद्धं कृत्वा सः न प्रत्यागमिष्यति। रामबाणस्य उपमा अर्थपूर्णा — रामस्य बाणः कदापि लक्ष्यं न च्यवते, तथा रामस्य दूतः अपि। ‘अविचारयन्’ इति पदं पूर्णविचारस्य अनन्तरम् एव प्रयुक्तम् — निश्चये कृते सति पुनः संशयः न। ‘सुपर्णमिव चात्मानं मेने’ इति पङ्क्तिः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटे एव। चत्वारिंशे श्लोके ‘नहि द्रक्ष्यामि’ इति मुद्रितम्। अस्य वचनस्य श्रोतारः अङ्गदजाम्बवत्प्रभृतयः वानराः, ये सर्वे तस्य उपरि आशां स्थापितवन्तः। तेषां पुरतः प्रतिज्ञा तेषां धैर्यं वर्धयति, स्वस्य च दायित्वं दृढीकरोति। ‘श्वसनविक्रमः’ इति मुद्रितः पाठः — वायोः इव विक्रमः यस्य सः शरः। ‘कृतश्रमः’ इति — यदि परिश्रमं कृत्वा अपि न लभेत, तदा अपि सः न निवर्तेत।

तस्मिन् समुत्पतति सति तस्य वेगात् पर्वते रोहन्तः वृक्षाः सर्वान् विटपान् संहृत्य समन्ततः समुत्पेतुः। मत्तकोयष्टिभकैः पक्षिभिः युक्तान् पुष्पशालिनः पादपान् ऊरुवेगेन उद्वहन् सः विमले अम्बरे जगाम। ऊरुवेगेन उत्थिताः वृक्षाः मुहूर्तं कपिम् अन्वयुः, यथा दीर्घमार्गं प्रस्थितं स्वबन्धुं बान्धवाः अनुगच्छन्ति। तस्य ऊरुवेगेन उन्मथिताः सालाः अन्ये च नगोत्तमाः हनूमन्तं, सैन्याः महीपतिम् इव, अनुजग्मुः। सुपुष्पिताग्रैः बहुभिः पादपैः अन्वितः पर्वताकारः हनूमान् अद्भुतदर्शनः बभूव। अथ ये सारवन्तः गुरवः वृक्षाः आसन्, ते लवणसमुद्रे न्यमज्जन्, यथा महेन्द्रस्य भयात् पर्वताः वरुणालये। नानाकुसुमैः साङ्कुरकोरकैः कीर्णः मेघसंकाशः सः कपिः खद्योतैः पर्वतः इव शुशुभे। तस्य वेगात् विमुक्ताः ते द्रुमाः पुष्पाणि मुक्त्वा, निवृत्ताः सुहृदः इव, सलिले व्यवशीर्यन्त। लघुत्वात् कपिवायुना प्रेरितं द्रुमाणां विचित्रं विविधं पुष्पं सागरे अपतत्, तेन सः महार्णवः ताराचितम् आकाशम् इव प्रबभौ। सुगन्धेन नानावर्णेन पुष्पौघेण वानरः विद्युद्गणैः विभूषितः उद्यन् मेघः इव बभौ। तस्य वेगेन समुद्धूतैः पुष्पैः तोयम् उदिताभिः रम्याभिः ताराभिः अम्बरम् इव अदृश्यत। अत्र करुणरसस्य सूक्ष्मः स्पर्शः — वृक्षाः बान्धवाः इव प्रियं मित्रं किञ्चिद् दूरम् अनुगम्य निवर्तन्ते; एषा मानवीयभावस्य प्रकृतौ आरोपणा। सारवतां वृक्षाणां मज्जनम् इन्द्रभयेन पर्वतानां समुद्रप्रवेशस्य उपमया वर्णितम्, यस्य कथा अग्रे मैनाकेन कथ्यते — एवं कविः पूर्वम् एव बीजं स्थापयति। पुष्पैः आच्छादितः समुद्रः ताराभिः युक्तः आकाशः इव — आकाशस्य समुद्रस्य च साम्यं पुनः पुनः दृश्यते। त्रिपञ्चाशः श्लोकः षट्पादः — मुद्रणे त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन बद्धाः। ‘खद्योतैरिव पर्वतः’ इति उपमया रात्रौ खद्योतैः दीप्तः पर्वतः चित्रितः — पुष्पाणि खद्योताः इव। विद्युद्गणैः युक्तः मेघः इति उपमा अग्रे अपि पुनः आगच्छति, यतः हनुमतः आकारः मेघसदृशः। वृक्षाणाम् अनुगमनम् अपि हनुमतः वेगस्य प्रमाणम् — तस्य उरुभ्यां जनितः वायुः वृक्षान् उन्मूल्य आकाशे नयति। ‘सैन्या इव महीपतिम्’ इति उपमया हनुमान् राजा इव, वृक्षाः तस्य सैनिकाः इव — तस्य प्रभुत्वं सूच्यते। मत्तकोयष्टिभकाः पक्षिणः अपि वृक्षैः सह उड्डीयन्ते, सर्वा प्रकृतिः तेन सह गच्छति इव। पुष्पाणां पतनम् ‘लघुत्वेन’ — गुरवः वृक्षाः मज्जन्ति, लघूनि पुष्पाणि प्लवन्ते — एषः सूक्ष्मः भौतिकः अवलोकः अपि। पुष्पाच्छादितं समुद्रं दृष्ट्वा आकाशस्य भ्रमः, पुष्पैः युक्तं हनुमन्तं दृष्ट्वा विद्युन्मेघस्य भ्रमः — द्विविधा प्रतिबिम्बकल्पना। पञ्चपञ्चाशत्तमे ‘रामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘अभिरामाभिर्’। एकपञ्चाशत्तमे ‘साङ्कुरकोरकैः’ इति — अङ्कुरैः कोरकैः च सहितैः पुष्पैः; वृक्षाणां सर्वे भागाः तेन सह उड्डीनाः।

आकाशे प्रसारितौ तस्य बाहू पर्वताग्रात् निष्क्रान्तौ पञ्चशीर्षौ पन्नगौ इव ददृशाते। सः महाकपिः ऊर्मिजालसहितं महार्णवं पिबन् इव, आकाशं च पिपासुः इव ददृशे। वायुमार्गम् अनुसरतः तस्य विद्युत्प्रभे नयने पर्वतस्थौ अनलौ इव प्रकाशेते। पिङ्गाक्षाणां मुख्यस्य तस्य पिङ्गे बृहती परिमण्डले चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ इव स्थिते सम्प्रकाशेते। ताम्रया नासिकया तस्य मुखं ताम्रं, सन्ध्यया स्पृष्टं सूर्यमण्डलम् इव, आबभौ। प्लवमानस्य वायुपुत्रस्य समाविद्धं लाङ्गूलम् अम्बरे उच्छ्रितः इन्द्रध्वजः इव शोभते। लाङ्गूलचक्रः शुक्लदंष्ट्रः महाप्राज्ञः अनिलात्मजः हनुमान् परिवेषयुक्तः भास्करः इव व्यरोचत। अतिताम्रेण स्फिग्देशेन सः महाकपिः महता गैरिकधातुना दारितः गिरिः इव रराज। सागरं प्लवमानस्य तस्य वानरसिंहस्य कक्षान्तरगतः वायुः मेघः इव गर्जति। उत्तरदिशः निःसृता उल्का पुच्छेन सह आकाशे यथा निपतति, तथा सः कपिकुञ्जरः दृश्यते। व्यायतः सः कपिः पतत्पक्षिसदृशः, कक्ष्यया बध्यमानः प्रवृद्धः मातङ्गः इव शुशुभे। उपरि शरीरेण, जले अवगाढया छायया च सः कपिः सागरे मारुतप्रेरिता नौः इव आसीत्। सः महाकपिः समुद्रस्य यं यं देशं जगाम, सः सः देशः तस्य अङ्गवेगेन उन्मत्तः इव लक्ष्यते स्म। शैलशरीराणां सागरोर्मिजालानाम् उरसा अभिघ्नन् सः महावेगः महाकपिः पुप्लुवे। अस्मिन् खण्डे उपमानां राशिः — सर्पौ, अग्नी, चन्द्रसूर्यौ, सन्ध्यासूर्यः, इन्द्रध्वजः, परिवेषसूर्यः, गैरिकपर्वतः, मेघगर्जना, उल्का, पक्षी, गजः, नौः च। प्रत्येकम् उपमानं हनुमतः शरीरस्य एकम् अङ्गं वर्णयति — बाहू, नेत्रे, मुखं, लाङ्गूलं, स्फिग्देशः, कक्षौ। एषा वर्णनरीतिः ‘नखशिखवर्णनम्’ इव, किन्तु गतिमतः शरीरस्य। ‘पिबन्निव’ ‘पिपासुरिव’ इति उत्प्रेक्षाभ्यां तस्य आकारस्य विशालता — सः समुद्रम् आकाशं च ग्रसितुम् इव। उल्कोपमा वेगस्य, नौका उपमा च स्थैर्यस्य सूचिका। द्वाषष्टितमे श्लोके ‘लाङ्गूलचक्रो हनुमान्’ इति मुद्रितम्, समीक्षिते ‘लाङ्गूलचक्रेण महाञ्’। एतानि सर्वाणि रूपवर्णनानि हनुमतः दिव्यत्वं प्रकटयन्ति — सः केवलं वानरः न, अपितु देवांशः। पञ्चशीर्षपन्नगोपमायां पञ्च अङ्गुलयः एव पञ्च फणाः इति ध्वनिः। चन्द्रसूर्योपमायां द्वे नेत्रे दिनरात्र्योः अधिपती इव — सर्वकालं जाग्रती दृष्टिः। सन्ध्यासूर्योपमायां ताम्रमुखं दिनान्तस्य सूचकं, यतः हनुमान् सायं लङ्कां प्राप्स्यति। इन्द्रध्वजोपमायां लाङ्गूलं विजयस्य पताका इव उच्छ्रितम्; इन्द्रध्वजः उत्सवे उच्छ्रीयते, अतः हनुमतः यात्रा अपि उत्सवः इव। परिवेषयुक्तसूर्योपमायां लाङ्गूलचक्रं परिवेषः, शुक्लदंष्ट्राः किरणाः। गैरिकपर्वतोपमायां रक्तवर्णः अधोभागः पर्वतस्य धातुरेखा इव। कक्षयोः वायोः गर्जनं मेघगर्जनम् इव — वेगस्य श्रव्यं प्रमाणम्। उल्कोपमा पुच्छसहितस्य तेजस्विनः वेगवतः पतनस्य चित्रम् — लाङ्गूलम् एव उल्कायाः पुच्छम्। नौकोपमायां शरीरं नौः, छाया तस्याः जले प्रतिबिम्बः। ‘सोन्माद इव’ इति उत्प्रेक्षया समुद्रस्य तरङ्गक्षोभः उन्मत्तस्य चेष्टा इव। एवं चतुर्दशभिः श्लोकैः एकः एव क्षणः — उड्डयनस्य मध्यभागः — विविधैः दृष्टिकोणैः चित्रितः। पञ्चषष्टितमे श्लोके ‘उत्तरान्ताद् विनिःसृता’ इति — हिन्द्यनुवादः ऊर्ध्वदिशः प्रकटिता पुच्छयुक्ता उल्का इति व्याख्याय उत्तरशब्दम् ऊर्ध्वार्थे गृह्णाति। षट्षष्टितमे ‘पतत्पतङ्गसंकाशः’ इति पक्षिणा सह उपमा, ‘कक्ष्यया बध्यमानया’ इति गजस्य उदरबन्धनरज्ज्वा सह — हनुमतः कटिप्रदेशे लाङ्गूलं रज्जुः इव। एते श्लोकाः समीक्षितपाठेन सह प्रायः सर्वे मिलन्ति, पाठभेदाः अल्पाः — अतः अयं भागः प्राचीनतमः इव।

कपेः वातः मेघवातः च निर्गतः बलवान् भीमनिर्ह्रादं सागरं भृशं कम्पयामासतुः। लवणसमुद्रे बृहन्ति ऊर्मिजालानि विकर्षन् कपिशार्दूलः द्यावापृथिव्यौ विकिरन् इव पुप्लुवे। महार्णवे उद्गतान् मेरुमन्दरसदृशान् तरङ्गान् गणयन् इव सः महावेगः अत्यक्रामत्। तस्य वेगेन उत्क्षिप्तं मेघसहितं जलम् अम्बरस्थं विस्तृतं शरदभ्रम् इव विबभ्राज। वस्त्रापकर्षणेन शरीरिणां शरीराणि इव, जलापगमात् तिमयः नक्राः झषाः कूर्माः च विवृताः अदृश्यन्त। आकाशे क्रममाणं तं कपिशार्दूलं दृष्ट्वा सागरवासिनः भुजगाः तं सुपर्णं मेनिरे। वानरसिंहस्य दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनायता छाया वेगे अतीव चारुः अभवत्। वायुपुत्रम् अनुगच्छन्ती लवणजले पतिता तस्य छाया श्वेताभ्रपङ्क्तिः इव शुशुभे। महातेजाः महाकायः महाकपिः निरालम्बे वायुमार्गे पक्षवान् पर्वतः इव शुशुभे। येन मार्गेण बलवान् कपिकुञ्जरः वेगेन याति, तेन मार्गेण अर्णवः सहसा द्रोणीकृतः इव अभवत्। पक्षिसङ्घानां मार्गे पक्षिराजः इव गच्छन् हनुमान् मारुतः इव मेघजालानि प्रकर्षति स्म। पाण्डुराणि अरुणानि नीलानि माञ्जिष्ठानि च महाभ्राणि कपिना आकृष्यमाणानि चकाशिरे। अभ्रजालानि प्रविशन्, पुनः पुनः निष्पतन् च सः प्रच्छन्नः प्रकाशः च चन्द्रमाः इव दृश्यते। त्वरितं प्लवमानं तं दृष्ट्वा देवगन्धर्वचारणाः तत्र पुष्पाणि ववृषुः। प्लवमानं वानरेश्वरं सूर्यः न तताप, रामकार्यसिद्धये वायुः च तं सिषेवे। ऋषयः विहायसा प्लवमानं तं तुष्टुवुः, देवगन्धर्वाः वनौकसं प्रशंसन्तः जगुः। नागाः यक्षाः विविधानि रक्षांसि च सहसा विगतक्लमं कपिवरं प्रेक्ष्य तुष्टुवुः। अत्र प्रकृतेः सर्वे घटकाः हनुमतः सहायकाः — सूर्यः न तपति, वायुः सेवते, देवाः पुष्पाणि वर्षन्ति। ‘तरङ्गान् गणयन्निव’ इति उत्प्रेक्षा हनुमतः क्रीडाभावं सूचयति — महत्कार्यम् अपि सः सहजं करोति। छायायाः परिमाणं दशयोजनत्रिंशद्योजनम् इति अतिशयोक्तिः, यत् अग्रे सिंहिकायाः छायाग्रहणस्य प्रसङ्गाय बीजम्। ‘वस्त्रापकर्षणेनेव’ इति उपमा अपूर्वा — जलम् अपगतं चेत् जलचराः नग्नाः इव दृश्यन्ते। चन्द्रोपमा मेघेषु प्रवेशनिर्गमनस्य दृश्यं सुन्दरं करोति, यत् अग्रे १८२–१८३ श्लोकयोः पुनः आवर्तते। एकसप्ततितमात् चतुःसप्ततितमपर्यन्तं, अष्टसप्ततितमात् एकाशीतितमपर्यन्तं च बहवः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, वुल्गेटे एव विस्तारः। अस्य खण्डस्य प्रथमभागः समुद्रस्य क्षोभं, द्वितीयः आकाशस्य मेघानां च, तृतीयः देवादीनां प्रतिक्रियां वर्णयति। कपिवातः मेघवातः च द्वौ वायू मिलित्वा समुद्रं कम्पयतः — हनुमतः वेगः स्वयम् एव प्राकृतिकः वायुः इव। ‘विकिरन्निव रोदसी’ इति उत्प्रेक्षा — तस्य वेगेन द्यौः पृथिवी च विकीर्णे इव। तरङ्गाः मेरुमन्दरसदृशाः इति अतिशयोक्त्या समुद्रस्य भीषणता, तान् ‘गणयन् इव’ इति हनुमतः निर्भयता च युगपत् दर्शिते। उत्क्षिप्तं जलं मेघैः सह मिलित्वा शरन्मेघः इव — समुद्रस्य आकाशस्य च भेदः लुप्तः। जलचराणां नग्नत्वम् इव दर्शनं काव्ये विरलम् उपमानम्, हास्यस्य अपि किञ्चित् स्पर्शः। भुजगानां गरुडभ्रमः भयस्य सूचकः, यतः गरुडः सर्पाणां शत्रुः। छायायाः श्वेताभ्रपङ्क्त्या उपमा जले पतितायाः छायायाः वर्णं — श्यामं न, अपितु श्वेतम् — इति विचित्रं सूचयति, सूर्यप्रकाशे फेनयुक्ते जले तथा दृश्यते। ‘द्रोणीकृत इवार्णवः’ इति — तस्य गमनमार्गे समुद्रः द्रोणी इव निम्नः, वायुवेगेन जलस्य अपसरणात्। मेघानां वर्णाः — पाण्डुराः, अरुणाः, नीलाः, माञ्जिष्ठाः — सायंकालस्य वर्णवैचित्र्यं सूचयन्ति। सूर्यस्य अतापनं, वायोः सेवनं च रामकार्यस्य दैवसमर्थनं सूचयतः — यतः वायुः हनुमतः पिता, सूर्यः तस्य गुरुः इति परम्परा। देवाः गन्धर्वाः ऋषयः नागाः यक्षाः राक्षसाः च — सर्वे वर्गाः तं स्तुवन्ति, येन तस्य कर्मणः सार्वभौमं महत्त्वं सूचितम्। ‘विगतक्लमम्’ इति — दीर्घयात्रायाम् अपि श्रमरहितः सः। चतुःसप्ततितमे श्लोके ‘तिमिनक्रझषाः कूर्माः’ इति; हिन्द्यनुवादे जलस्य अपसरणात् समुद्रान्तर्वासिनः जन्तवः दृश्यन्ते इति। एकोनाशीतितमे ‘द्रोणीकृत इवार्णवः’ इति हिन्द्यां काष्ठपात्रम् इव व्याख्यातम्। त्र्यशीतितमे मुद्रणे ‘ववृषुस्तत्र पुष्पाणि देवगन्धर्वचारणाः’ इति, समीक्षिते ‘ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः’। पञ्चाशीतितमे ‘प्रशंसन्तो वनौकसम्’ इति, समीक्षिते ‘महौजसम्’। एवं वुल्गेटः स्वल्पैः शब्दभेदैः समीक्षितात् भिद्यते, अर्थः तु समानः।

तस्मिन् प्लवगशार्दूले हनूमति प्लवमाने इक्ष्वाकुकुलस्य सम्मानम् इच्छन् सागरः चिन्तयामास — ‘यदि अहं वानरेन्द्रस्य हनूमतः साहाय्यं न करिष्यामि, तर्हि सर्वेषां वक्तॄणां निन्द्यः भविष्यामि। इक्ष्वाकुनाथेन सगरेण अहं विवर्धितः; अयं च इक्ष्वाकूणां सचिवः, अतः अयम् अवसादं न अर्हति। तथा मया विधातव्यं यथा कपिः विश्रमेत, मयि विश्रान्तः सुखी सः शेषम् अतितरिष्यति।’ इति साध्वीं मतिं कृत्वा समुद्रः जले छन्नं हिरण्यनाभं गिरिसत्तमं मैनाकम् उवाच — ‘देवराज्ञा महात्मना त्वम् इह पातालनिवासिनाम् असुरसङ्घानां परिघः अर्गलः इव स्थापितः। ज्ञातवीर्याणां पुनः उत्पतितुम् इच्छताम् एषां कृते त्वम् अप्रमेयस्य पातालस्य द्वारम् आवृत्य तिष्ठसि। शैल, तिर्यक् ऊर्ध्वम् अधः च वर्धितुं तव शक्तिः अस्ति; तस्मात् त्वां प्रेरयामि — गिरिसत्तम, उत्तिष्ठ। एषः वीर्यवान् भीमकर्मा कपिशार्दूलः हनूमान् रामकार्यार्थी आकाशम् आप्लुतः त्वाम् उपरि आगच्छति। इक्ष्वाकुकुलसेवकस्य अस्य साह्यं मया कर्तव्यम्; इक्ष्वाकवः मम पूज्याः, तव तु ततः अपि अधिकं पूज्याः। अस्माकं साचिव्यं कुरु, यथा नः कर्तव्यं न अतिक्रमेत्; कर्तव्यं यदि अकृतं भवेत्, तत् सज्जनानां क्रोधम् उत्पादयेत्। जलात् ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठ, एषः कपिः त्वयि तिष्ठतु; प्लवतां वरः अयम् अस्माकम् अतिथिः पूज्यः च। चामीकरमहानाभ, देवगन्धर्वसेवित, हनूमान् त्वयि विश्रान्तः ततः शेषं मार्गं गमिष्यति। काकुत्स्थस्य आनृशंस्यं, मैथिल्याः प्रवासं, प्लवगेन्द्रस्य श्रमं च समीक्ष्य त्वम् उत्थातुम् अर्हसि।’ अत्र सागरस्य कृतज्ञता मुख्यः भावः — सगरपुत्रैः खनितः सागरः ‘सागरः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः, अतः सः इक्ष्वाकुवंशस्य ऋणी। ‘कृते प्रतिकर्तव्यम्’ इति धर्मः सागरेण अपि पाल्यते, न केवलं मनुष्यैः। मैनाकस्य पातालद्वाररक्षकत्वं तस्य महत्त्वं सूचयति — इन्द्रेण नियुक्तः सः। ‘सर्ववाच्यः’ इति पदेन लोकनिन्दायाः भयम् अपि कर्तव्यस्य प्रेरकम्। अतिथिसत्कारः भारतीयधर्मस्य मूलं; समुद्रः अपि अतिथिं पूजयितुम् इच्छति। द्विनवतितमे श्लोके ‘देवराज्ञा महात्मना’, ‘पातालनिलयानां हि’ इति पाठः समीक्षितात् भिन्नक्रमः — तत्र ‘पातालतलवासिनाम्… देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ’। सागरस्य अन्तर्मनसः चिन्तनम् अत्र मनुष्यवत् चित्रितम् — सः लोकनिन्दां भीरुः, कृतज्ञः, अतिथिवत्सलः च। मैनाकं प्रति तस्य वचनं द्विविधं — प्रथमं मैनाकस्य सामर्थ्यस्य स्मरणं (पातालद्वाररक्षा, त्रिदिक्वर्धनशक्तिः), ततः कर्तव्यस्य बोधनम्। ‘तव परं पूज्यतमाः’ इति वचनेन सागरः मैनाकस्य अपि इक्ष्वाकुसम्बन्धं स्मारयति, यतः मैनाकः सागरे वसति, अतः सागरस्य सम्बन्धिनः तस्य अपि सम्बन्धिनः। ‘कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्’ इति नीतिवाक्यं सर्वकालिकम् — कर्तव्यस्य अकरणं सज्जनानां क्रोधस्य कारणम्। अन्तिमे श्लोके त्रयः हेतवः — रामस्य करुणा, सीतायाः प्रवासः, हनुमतः श्रमः — एवं भावनायाः कर्तव्यस्य च संयोगः। ‘चामीकरमहानाभ’ इति सम्बोधनं मैनाकस्य स्वर्णमयं स्वरूपं सूचयति। एकनवतितमे ‘समुद्रश्छन्नमम्भसि’ इति — जले निमग्नं मैनाकं समुद्रः सम्बोधयति। चतुर्नवतितमे ‘तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव’ इति वाक्यं पुनः अष्टाशीत्युत्तरशततमे हनुमतः दृष्टेः वर्णने आवर्तते। सागरस्य एषा चिन्ता अपि अन्यां दिशं दर्शयति — प्रकृतेः शक्तयः अपि धर्मेण बद्धाः, ताः अपि कृतज्ञतायाः नियमं पालयन्ति। एवं रामायणे समग्रा सृष्टिः रामकार्ये सहायिका भवति।

लवणसमुद्रस्य वचनं निशम्य हिरण्यगर्भः मैनाकः महाद्रुमलताभिः आवृतः तूर्णं जलात् उत्पपात। सः सागरजलं भित्त्वा अत्युच्छ्रितः अभवत्, यथा दीप्तरश्मिः दिवाकरः मेघं भित्त्वा उद्गच्छति। सागरेण नियोजितः सलिलावृतः महात्मा सः पर्वतः मुहूर्तेन स्वानि शृङ्गाणि दर्शयामास। तानि शृङ्गाणि शातकुम्भमयानि, किंनरैः महोरगैः च सहितानि, आदित्योदयसदृशानि, अम्बरम् उल्लिखन्ति इव आसन्। तस्य पर्वतस्य समुत्थितैः जाम्बूनदमयैः शृङ्गैः शस्त्रवत् श्यामं आकाशं काञ्चनप्रभम् अभवत्। जातरूपमयैः भ्राजमानैः महाप्रभैः शृङ्गैः सः गिरिसत्तमः आदित्यशतसदृशः अभवत्। लवणतोयस्य मध्ये सहसा समुत्थितम्, अग्रतः स्थितं तं दृष्ट्वा हनूमान् ‘अयं विघ्नः’ इति निश्चितवान्। महावेगः महाकपिः अत्युच्छ्रितं तं, मारुतः जीमूतम् इव, उरसा पातयामास। कपिना एवं आहतः सः पर्वतोत्तमः तस्य हरेः वेगं बुद्ध्वा जहर्ष, ननाद च। ततः आकाशे समुपस्थितः सः पर्वतः प्रीतः हृष्टमनाः आकाशगतं वीरं कपिम् अब्रवीत्। अत्र मैनाकस्य उत्थानं सूर्योदयेन उपमितम् — स्वर्णशृङ्गाणि सूर्यसदृशानि। ‘शस्त्रसंकाशम्’ इति पदेन आकाशस्य नीलश्यामवर्णः खड्गवर्णः इव सूचितः, हिन्द्यनुवादे अपि शस्त्रवत् नीलवर्णः आकाशः इति। हनुमतः प्रतिक्रिया तात्कालिकी — सः विघ्नं मत्वा उरसा प्रहरति; तस्य कार्यनिष्ठा एतादृशी यत् सः सहायम् अपि विघ्नं मन्यते। किन्तु मैनाकः न क्रुध्यति, अपितु तस्य वेगं दृष्ट्वा हृष्यति — महान् महतः बलं सम्मानयति। त्र्युत्तरशततमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। ‘हिरण्यगर्भः’ इति मुद्रितं विशेषणं मैनाकस्य अन्तः स्वर्णमयत्वं सूचयति; समीक्षिते ‘हिरण्यनाभः’। मैनाकस्य शृङ्गाणां वर्णने ‘आदित्य’ शब्दः त्रिवारम् आगतः — उदयः, शतसंकाशः — येन तस्य तेजः सूर्यवत् इति स्थापितम्। किंनरमहोरगाः तस्य शृङ्गेषु वसन्ति, अतः सः अपि देवभूमिः, महेन्द्रवत्। हनुमतः ‘विघ्नोऽयम्’ इति निश्चयः सावधानतायाः परिणामः — अज्ञाते स्थले अकस्मात् उत्थितं वस्तु शत्रुः भवेत् इति। तस्य प्रहारः अपि संयतः — सः केवलम् उरसा पातयति, न शस्त्रेण। मैनाकस्य ‘जहर्ष च ननाद च’ इति प्रतिक्रिया सौहार्दस्य सूचिका, सः हनुमतः बलं दृष्ट्वा सन्तुष्टः। ‘बुद्ध्वा तस्य हरेर्वेगम्’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘कपेर्वेगम्’; अर्थः समानः। अत्र सूर्योपमा मेघोपमा च परस्परं विरुद्धे इव — मैनाकः सूर्यः इव मेघं भिनत्ति, हनुमान् वायुः इव मेघं पातयति; तस्मिन् क्षणे मैनाकः मेघस्थाने।

मानुषं रूपं धृत्वा स्वस्य शिखरे स्थितः मैनाकः अवदत् — ‘वानरोत्तम, त्वया इदं दुष्करं कर्म कृतम्। मम शृङ्गेषु निपत्य सुखं विश्रम्य गम्यताम्। राघवस्य कुले जातैः सगरादिभिः उदधिः परिवर्धितः; सः सागरः रामहिते युक्तं त्वां प्रत्यर्चयति। कृते उपकारे प्रत्युपकारः कर्तव्यः — एषः सनातनः धर्मः। प्रत्युपकारम् इच्छन् सः त्वत्तः सम्मानम् अर्हति; त्वन्निमित्तं तेन अहं बहुमानात् प्रेरितः — “एषः कपिः शतयोजनम् आकाशम् आप्लुतः; तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमताम्” इति। हरिशार्दूल, तिष्ठ, मयि विश्रम्य गम्यताम्; इदं गन्धवत् स्वादु बहु कन्दमूलफलम् आस्वाद्य विश्रान्तः गमिष्यसि। कपिमुख्य, त्वया सह अस्माकम् अपि सम्बन्धः अस्ति, त्रिषु लोकेषु प्रख्यातः महागुणयुक्तः। मारुतात्मज, ये वेगवन्तः प्लवगाः सन्ति, तेषां त्वाम् अहं मुख्यतमं मन्ये। धर्मं जिज्ञासमानेन विजानता प्राकृतः अपि अतिथिः पूज्यः, किं पुनः भवादृशः। त्वं देववरिष्ठस्य महात्मनः मारुतस्य पुत्रः, तस्य एव वेगेन सदृशः। त्वयि पूजिते मारुतः पूजां प्राप्नोति; तस्मात् त्वं मम पूजनीयः। अत्र कारणं शृणु — पूर्वं कृतयुगे पर्वताः पक्षिणः अभवन्, ते गरुडाः इव वेगिनः सर्वाः दिशः अगच्छन्। तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः ऋषयः भूतानि च तेषां पतनशङ्कया भयं जग्मुः। ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः शतक्रतुः वज्रेण शतसहस्रशः पर्वतानां पक्षान् चिच्छेद। सः देवराट् वज्रम् उद्यम्य क्रुद्धः माम् अपि उपगतः; ततः महात्मना श्वसनेन — तव पित्रा — अहं सहसा क्षिप्तः। अस्मिन् लवणतोये प्रक्षिप्तः अहं तव पित्रा अभिरक्षितः, गुप्तपक्षः समग्रः च अभवम्। ततः अहं त्वां मानयामि, मारुते, त्वं मम मान्यः; एषः मम त्वया सह महागुणः सम्बन्धः। अस्मिन् एवंगते कार्ये सागरस्य मम च प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुम् अर्हसि, महामते। श्रमं मोक्षय, पूजां गृहाण, मम मान्यस्य प्रीतिं च कुरु; तव दर्शनात् अहं प्रीतः अस्मि।’ अत्र मैनाकस्य वचनं द्विविधं कारणं ददाति — सागरस्य इक्ष्वाकुसम्बन्धः, स्वस्य वायुसम्बन्धः च। पक्षच्छेदकथा पुराणप्रसिद्धा — इन्द्रः पर्वतानां पक्षान् अच्छिनत्, मैनाकः वायुना रक्षितः इति तस्य कृतज्ञता। एवं हनुमतः पितुः उपकारः पुत्रे प्रत्यर्प्यते — एषा उपकारपरम्परा। अतिथिधर्मस्य विवेचनम् अपि अत्र — ‘प्राकृतोऽपि अतिथिः पूजार्हः’। सप्तदशोत्तरशततमः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकेन अङ्केन। पञ्चविंशत्युत्तरशततमे मुद्रणे ‘देवराद्’ इति दकारान्तं, समीक्षिते ‘देवराट्’; मुद्रितं रूपं रक्षितम्। ‘मानुषं धारयन् रूपम्’ इति वचनेन सूच्यते यत् मैनाकः अपि कामरूपी, मानुषरूपेण भाषते — हिन्द्यनुवादः अपि मनुष्यरूपं धृत्वा स्वशिखरे एव स्थितः इति तथैव गृह्णाति। अस्य दीर्घवचनस्य संरचना ध्येया — प्रथमं निमन्त्रणं (१११–११२), ततः सागरस्य प्रेरणायाः निवेदनं (११२–११५), ततः आतिथ्यस्य प्रस्तावः (११६–११७), ततः हनुमतः प्रशंसा (११८–१२१), ततः स्वकथा (१२२–१२६), अन्ते च पुनः प्रार्थना (१२७–१२९)। एवं सः क्रमेण हनुमतः हृदयं जेतुं यतते। ‘मानुषं धारयन् रूपम्’ इति पदं हिन्द्यनुवादानुसारं मैनाकस्य एव विशेषणम् — सः मनुष्यरूपं धृत्वा स्वशिखरे स्थितः भाषते। कन्दमूलफलानाम् आतिथ्यं वानरस्य स्वभावानुरूपं, वनवासिनः आहारः। ‘तात’ इति सम्बोधनं मैनाकस्य वात्सल्यं सूचयति — सः हनुमतः पितृव्यः इव। पर्वतानां पक्षाः आसन्, ते गरुडवत् उड्डीयन्ते स्म, लोकाः तेषां पतनात् भीताः — एषा कथा अनेकेषु पुराणेषु दृश्यते, इन्द्रस्य ‘गोत्रभित्’ इति नाम अस्याः एव कथायाः फलम्। वायुः मैनाकं समुद्रे प्रक्षिप्य रक्षितवान्; अतः मैनाकः अद्यापि सपक्षः, एकः एव पक्षवान् पर्वतः। ‘महागुणः सम्बन्धः’ इति — उपकारात् उत्पन्नः सम्बन्धः रक्तसम्बन्धात् अपि महान्। मैनाकः स्वं ‘मान्यः’ इति अपि वदति — सः अपि सम्मानम् इच्छति, हनुमतः स्वीकारेण सः अपि सम्मानितः भविष्यति। एवं आतिथ्यम् उभयपक्षीयं — दाता अपि लाभं प्राप्नोति। अस्य प्रसङ्गस्य सर्वेषां अपि श्लोकानां समीक्षितपाठेन सह प्रायः साम्यम्, केवलं पदभेदाः। एकविंशत्युत्तरशततमे ‘पूजिते त्वयि धर्मज्ञे पूजां प्राप्नोति मारुतः’ इति — पुत्रस्य पूजया पितुः पूजा, एषः भारतीयः दृष्टिकोणः। अष्टाविंशत्युत्तरशततमे ‘महामते’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘महाकपे’। ‘अतिथिः किल पूजार्हः’ इति वाक्यं गृहस्थधर्मस्य सारः, पर्वतः अपि गृहस्थः इव अतिथिं पूजयितुम् इच्छति। सप्तविंशत्युत्तरशततमे मुद्रणे ‘मान्योऽसि मम मारुते’ इति, समीक्षिते ‘मान्यो हि मम मारुतः’ — मुद्रितः पाठः हनुमन्तं सम्बोधयति, समीक्षितः वायुं निर्दिशति।

एवम् उक्तः कपिश्रेष्ठः तं नगोत्तमम् अब्रवीत् — ‘अहं प्रीतः अस्मि, आतिथ्यं कृतम् इव; मन्युः अपनीयताम्। मम कार्यकालः त्वरते, दिनम् अपि अतिवर्तते; अन्तरा न स्थातव्यम् इति मया प्रतिज्ञा दत्ता।’ इति उक्त्वा हरिपुङ्गवः पाणिना शैलम् आलभ्य स्पृष्ट्वा वीर्यवान् प्रहसन् इव आकाशम् आविश्य जगाम। पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानात् अवेक्षितः, उचिताभिः आशीर्भिः पूजितः अभिनन्दितः च सः अभवत्। अथ शैलमहार्णवौ हित्वा ऊर्ध्वं दूरम् आगत्य सः पितुः पन्थानं वायुमार्गम् आसाद्य विमले अम्बरे जगाम। भूयः ऊर्ध्वां गतिं प्राप्य तं गिरिम् अवलोकयन् वायुसूनुः कपिकुञ्जरः निरालम्बः जगाम। हनुमतः उत्तरे त्रयः गुणाः — कृतज्ञता, कार्यनिष्ठा, प्रतिज्ञापालनं च। सः आतिथ्यं न तिरस्करोति, ‘कृतम्’ इति मत्वा स्वीकरोति, किन्तु विश्रामं न करोति। ‘मन्युरेषोऽपनीयताम्’ इति पदेन सः मैनाकस्य मनसि उत्पन्नं दुःखम् अपनेतुं यतते — पूर्वं उरसा आहतः सः इति। पाणिस्पर्शः सम्मानस्य चिह्नं — सः मित्रं स्पृष्ट्वा गच्छति। ‘प्रहसन्निव’ इति तस्य प्रसन्नं मनः सूचयति। ‘प्रतिज्ञा च मया दत्ता’ इति — महेन्द्रे वानराणां पुरतः कृता प्रतिज्ञा अत्र पाल्यते, यत्र ‘अनेनैव वेगेन’ इति उक्तम्। एवं हनुमतः वचनं कर्म च एकरूपे। ‘अहश्चाप्यतिवर्तते’ इति — दिनं गच्छति, सायं लङ्काप्रवेशस्य समयः समीपः। ‘आलभ्य’ इति पदं स्पर्शस्य मृदुतां सूचयति।

हनुमतः तत् द्वितीयं सुदुष्करं कर्म दृष्ट्वा सर्वे सुराः सिद्धाः परमर्षयः च प्रशशंसुः। तत्रस्थाः देवताः तस्य कर्मणा हृष्टाः अभवन्, सहस्राक्षः वासवः च काञ्चनस्य सुनाभस्य मैनाकस्य कर्मणा हृष्टः। धीमान् शचीपतिः स्वयम् एव परितोषात् सगद्गदं वचनं पर्वतश्रेष्ठं सुनाभम् उवाच — ‘हिरण्यनाभ शैलेन्द्र, अहं ते भृशं परितुष्टः; ते अभयं प्रयच्छामि; सौम्य, यथासुखं गच्छ। शतयोजनं क्रमतः भये सति अपि निर्भयस्य हनूमतः विश्रामाय त्वया सुमहत् साह्यं कृतम्। एषः कपिः दाशरथेः रामस्य हिताय एव याति; शक्त्या तस्य सत्क्रियां कुर्वता त्वया अहं दृढं तोषितः।’ देवतानां पतिं शतक्रतुं परितुष्टं दृष्ट्वा सः पर्वतोत्तमः विपुलं प्रहर्षम् अलभत। दत्तवरः सः शैलः तदा अवस्थितः अभवत्, हनूमान् च मुहूर्तेन तं सागरभागं व्यतिचक्राम। अत्र कथायाः विरोधाभासः सुन्दरः — यः इन्द्रः पूर्वं मैनाकस्य पक्षान् छेत्तुम् ऐच्छत्, सः एव अधुना तस्मै अभयं ददाति। कारणं रामकार्यस्य साहाय्यम् — रामस्य सेवा पूर्ववैरम् अपि नाशयति। ‘तद् द्वितीयम्’ इति गणना — प्रथमं कर्म समुद्रलङ्घनारम्भः, द्वितीयं मैनाकप्रसङ्गः, तृतीयं अग्रे सुरसाविजयः। हनुमतः यात्रायां त्रयः विघ्नाः — मैनाकः (सात्त्विकः, स्नेहजः), सुरसा (राजसः, परीक्षारूपः), सिंहिका (तामसः, हिंसकः) — इति पारम्परिकी व्याख्या। ‘निर्भयस्य भये सति’ इति विरोधालङ्कारः हनुमतः धैर्यं दर्शयति। इन्द्रस्य वचने ‘रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेः कपिः’ इति रामकार्यस्य देवानुमोदनं स्पष्टम्। अभयदानं मैनाकस्य कृते महत् फलं, यतः सः इन्द्रात् एव भीतः समुद्रे निलीनः आसीत्। ‘सगद्गदम्’ इति — इन्द्रः अपि हर्षेण गद्गदवाक् अभवत्, येन रामकार्यस्य महत्त्वं देवानाम् अपि हृदयस्पर्शि इति सूच्यते। सप्तत्रिंशदुत्तरशततमे ‘काञ्चनस्य सुनाभस्य’ इति मैनाकस्य नामान्तरं सुनाभः — सुवर्णनाभिः।

ततः देवाः गन्धर्वैः सहिताः, सिद्धाः परमर्षयः च सूर्यसदृशीं नागमातरं सुरसाम् अब्रुवन् — ‘अयं श्रीमान् वातात्मजः हनूमान् नाम सागरस्य उपरि प्लवते; त्वं मुहूर्तं तस्य विघ्नम् आचर। सुघोरं पर्वतोपमं राक्षसं रूपम् आस्थाय, दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं नभःस्पृशं वक्त्रं कृत्वा तिष्ठ। वयं तस्य बलं पराक्रमं च भूयः ज्ञातुम् इच्छामः — सः उपायेन त्वां विजेष्यति, विषादं वा गमिष्यति।’ एवम् उक्ता दैवतैः अभिसत्कृता सा देवी सुरसा समुद्रमध्ये विकृतं विरूपं सर्वस्य भयावहं राक्षसं वपुः बिभ्रती प्लवमानं हनूमन्तम् आवृत्य इदम् उवाच — ‘वानरर्षभ, ईश्वरैः त्वं मम भक्ष्यः प्रदिष्टः; अहं त्वां भक्षयिष्यामि, मम इदम् आननं प्रविश। पुरा धात्रा मम एषः वरः दत्तः।’ इति उक्त्वा सा त्वरिता विपुलं वक्त्रं व्यादाय मारुतेः पुरः स्थिता। अत्र देवानां उद्देशः परीक्षा, न विनाशः — ते हनुमतः बुद्धेः बलस्य च परिमाणं ज्ञातुम् इच्छन्ति। सुरसा नागानां माता, दक्षस्य कन्या, सा राक्षसीरूपं धृत्वा परीक्षकत्वेन उपस्थिता। ‘उपायेन विजेष्यति’ इति देवानां वचनं भविष्यत्कथायाः सूचकम् — हनुमान् बलेन न, उपायेन एव तां जेष्यति। पञ्चाशदुत्तरशततमे मुद्रणे ‘मम भक्ष्यः’ इति, समीक्षिते ‘मम भक्षः’। एकपञ्चाशदुत्तरशततमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; सः वुल्गेटे अष्टपञ्चाशदुत्तरशततमे श्लोके पुनः प्रायः अक्षरशः आवर्तते — मुद्रणस्य एषा पुनरुक्तिः यथावत् रक्षिता। सुरसायाः वचने ‘ईश्वरैः प्रदिष्टः’ इति पदं देवानाम् आदेशं सूचयति, ‘धात्रा वरः दत्तः’ इति च ब्रह्मणः वरं — द्विविधः अधिकारः। सुरसायाः ‘सूर्यसंकाशा’ इति विशेषणं तस्याः दिव्यत्वं सूचयति — राक्षसरूपं केवलं परीक्षायाः कृते। ‘मुहूर्तं विघ्नम्’ इति — केवलं क्षणिकः विघ्नः, न स्थायी; परीक्षायाः स्वरूपम् एव तत्। चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमात् देवानां प्रसङ्गः आरभते, यत्र ते स्वयं विघ्नं रचयन्ति — एतेन हनुमतः कार्यस्य देवैः अपि परीक्षा क्रियते इति सूच्यते।

सुरसया एवम् उक्तः हनुमान् प्रहृष्टवदनः अब्रवीत् — ‘दाशरथिः रामः नाम भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह दण्डकावनं प्रविष्टः। अन्यकार्यविषक्तस्य राक्षसैः बद्धवैरस्य तस्य यशस्विनी भार्या सीता रावणेन हृता। रामस्य शासनात् अहं दूतः तस्याः सकाशं गमिष्ये; विषयवासिनि, त्वं रामस्य साह्यं कर्तुम् अर्हसि। अथवा मैथिलीम् अक्लिष्टकारिणं रामं च दृष्ट्वा ते वक्त्रम् आगमिष्यामि — इति सत्यं प्रतिशृणोमि।’ हनुमता एवम् उक्ता कामरूपिणी सुरसा अब्रवीत् — ‘मां कश्चित् न अतिवर्तेत — एषः मम वरः।’ प्रयान्तं तं समुद्वीक्ष्य हनूमतः बलं जिज्ञासमाना सा नागमाता पुनः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वानरोत्तम, अद्य मम वदनं प्रविश्य एव गन्तव्यम्; पुरा धात्रा मम एषः वरः दत्तः।’ इति उक्त्वा सा त्वरिता विपुलं वक्त्रं व्यादाय मारुतेः पुरः स्थिता। सुरसया एवम् उक्तः वानरपुंगवः क्रुद्धः अभवत्। हनुमतः प्रथमः उपायः सामः — सः रामस्य कथां निवेदयति, सीतायाः हरणं, स्वस्य दूतत्वं च, तां च सहायं याचते। ‘विषयवासिनि’ इति सम्बोधनं सूचयति यत् सा रामराज्यस्य प्रजा, अतः तस्याः कर्तव्यम् अस्ति राज्ञः सहायः। सः प्रतिज्ञां अपि करोति — कार्यं कृत्वा प्रत्यागमिष्यामि — एवं सत्यनिष्ठया सः तां प्रसादयितुम् इच्छति। यदा सामः विफलः, तदा एव तस्य क्रोधः उद्भवति — एषः क्रमः नीतिशास्त्रानुसारी। द्विपञ्चाशदुत्तरशततमः श्लोकः षट्पादः। सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमः अष्टपञ्चाशदुत्तरशततमः च श्लोकौ समीक्षिते न स्तः; वुल्गेटे सुरसायाः वचनं द्विवारं प्रायः समानैः शब्दैः उक्तम्। ‘सत्यं प्रतिशृणोमि ते’ इति — हनुमान् प्रतिज्ञां सत्यनिष्ठया करोति, यदि जीवितः प्रत्यागमिष्यामि तर्हि तव मुखं प्रविशामि इति। ‘अन्यकार्यविषक्तस्य’ इति — रामः अन्यत्र (मायामृगस्य अनुसरणे) व्यापृतः आसीत् यदा सीता हृता। ‘रामं चाक्लिष्टकारिणम्’ इति रामस्य विशेषणं — यस्य कर्माणि अक्लेशेन सिध्यन्ति; हनुमान् स्वामिनः सामर्थ्ये पूर्णविश्वासं प्रकटयति। सुरसायाः ‘नातिवर्तेन्मां कश्चित्’ इति उत्तरं सूचयति यत् वरस्य नियमः अनुल्लङ्घ्यः, अतः हनुमता अपि उपायः अन्वेष्टव्यः।

क्रुद्धः हनुमान् अब्रवीत् — ‘येन मां सहिष्यसे, तादृशं वक्त्रं कुरु।’ इति उक्त्वा सः दशयोजनायतां सुरसां प्रति दशयोजनविस्तारः अभवत्। मेघसदृशं दशयोजनायतं तं दृष्ट्वा सुरसा अपि आस्यं विंशतियोजनायतम् अकरोत्। ततः क्रुद्धः हनूमान् त्रिंशद्योजनायतः अभवत्, सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशद्योजनोच्छ्रितम् अकरोत्। वीरः हनुमान् पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः अभवत्, सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनोच्छ्रितम्। तदा एव वीरः हनुमान् सप्ततियोजनोच्छ्रितः, सुरसा वक्त्रम् अशीतियोजनोच्छ्रितम्। अनलप्रख्यः हनूमान् नवतियोजनोच्छ्रितः, सुरसा वक्त्रं शतयोजनायतम् अकरोत्। सुरसया व्यादितं दीर्घजिह्वं सुभीमं नरकोपमं तत् आस्यं दृष्ट्वा बुद्धिमान् वायुपुत्रः मेघः इव आत्मनः कायं संक्षिप्य तस्मिन् एव मुहूर्ते अङ्गुष्ठमात्रः अभवत्। सः महाबलः तत् वक्त्रम् अभिपद्य प्रविश्य निष्पत्य च अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमान् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘दाक्षायणि, ते वक्त्रं प्रविष्टः अस्मि, ते नमः अस्तु; यत्र वैदेही तत्र गमिष्ये; तव वरः सत्यः आसीत्।’ राहुमुखात् चन्द्रम् इव वदनात् मुक्तं तं वानरं दृष्ट्वा सुरसा देवी स्वेन रूपेण अब्रवीत् — ‘हरिश्रेष्ठ, सौम्य, अर्थसिद्ध्यै यथासुखं गच्छ; महात्मना राघवेण सह वैदेहीं समानय।’ हनुमतः तत् तृतीयं सुदुष्करं कर्म दृष्ट्वा भूतानि ‘साधु साधु’ इति तदा हरिं प्रशशंसुः। अत्र हनुमतः बुद्धिचातुर्यं मुख्यम् — बलस्पर्धायां विजयः असम्भवः इति ज्ञात्वा सः विपरीतं कर्म करोति; महतः लघुः भूत्वा सः वरं सत्यं करोति, आत्मानं च रक्षति। संख्यानां क्रमः — दश, विंशतिः, त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः, शतम् — स्पर्धायाः तीव्रतां क्रमेण वर्धयति, ततः सहसा ‘अङ्गुष्ठमात्रकः’ इति विपर्ययः। ‘दाक्षायणि नमोऽस्तु ते’ इति सम्बोधनं विनयपूर्णम् — विजयी अपि सः परीक्षकां नमस्करोति। ‘चन्द्रं राहुमुखादिव’ इति उपमा ग्रहणमोक्षस्य, हनुमतः विजयस्य च सुन्दरं चित्रम्। सुरसायाः स्वरूपप्रकाशनम् आशीर्वादः च परीक्षायाः सफलतां सूचयतः। मुद्रणे एकषष्ट्युत्तरशततमः श्लोकः षट्पादः; तत्र ‘विंशद् योजनमायतम्’ इति ‘विंशत्’ रूपं मुद्रितम्। द्विषष्ट्युत्तरशततमात् पञ्चषष्ट्युत्तरशततमपर्यन्तं मुद्रणे ‘उच्छ्रितम्’ इति, समीक्षिते ‘आयतम्’; चतुःषष्ट्युत्तरशततमे मुद्रणे ‘तदैव’, समीक्षिते ‘तथैव’। अत्र ‘योजन’ इति परिमाणं सहस्रशः हस्तानां, अतः एषा स्पर्धा अलौकिकी। हनुमतः ‘अनलप्रख्यः’ इति विशेषणं क्रोधस्य तेजसः च सूचकम्। सुरसायाः मुखं ‘नरकोपमम्’ — प्रवेशः मृत्युः इव भयानकः, तथापि हनुमान् निर्भयः प्रविशति। अङ्गुष्ठमात्रत्वं तस्य योगसिद्धेः (अणिमायाः) प्रमाणम् — सः इच्छया महिमानम् अणिमानं च प्राप्नोति। तस्य वचनं ‘सत्यश्चासीद् वरस्तव’ इति — सुरसायाः वरः अपि रक्षितः, स्वस्य कार्यम् अपि। एषः धर्मसंकटस्य उत्तमः समाधानः — द्वयोः अपि पक्षयोः हितम्। ‘सोऽभिपद्याथ’ इति मुद्रितं, समीक्षिते ‘सोऽभिपत्याशु’; ‘निष्पत्य च महाबलः’ इति च। स्पर्धायाः अन्ते सुरसा स्वरूपं धृत्वा आशिषं ददाति — ‘राघवेण महात्मना वैदेहीं समानय’ — एवं परीक्षिका एव सहायिका जाता।

अनाधृष्यं वरुणालयं सागरम् अभ्येत्य गरुडोपमः सः वेगेन आकाशम् आविश्य जगाम। सः आकाशः वारिधाराभिः सेवितः, पतगैः निषेवितः, कैशिकाचार्यैः सङ्गीताचार्यैः तुम्बुरुप्रभृतिभिः चरितः, ऐरावतेन निषेवितः आसीत्। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः सम्पतद्भिः विमलैः विमानैः अलंकृतः, वज्राशनिसमस्पर्शैः अग्निसदृशैः कृतपुण्यैः महाभागैः स्वर्गजिद्भिः अधिष्ठितः सः मार्गः। हव्यं वहता चित्रभानुना अग्निना सेवितः, ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणैः विभूषितः, महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षैः समाकुलः, विविक्तः विमलः विश्वः विश्वावसुना निषेवितः च। देवराजस्य गजेन आक्रान्तः, चन्द्रसूर्ययोः शिवः पन्थाः, जीवलोकस्य वितानम्, ब्रह्मणा निर्मितः विततः, वीरैः बहुशः सेवितः, विद्याधरगणैः वृतः — तस्मिन् वायुमार्गे मारुतिः गरुत्मान् इव जगाम। हनुमान् मारुतः इव कालागुरुवर्णानि रक्तपीतसितानि मेघजालानि प्राकर्षत्। कपिना कृष्यमाणानि तानि महाभ्राणि चकाशिरे। अभ्रजालानि प्रविशन् पुनः पुनः निष्पतन् च, सर्वत्र प्रदृश्यमानः मारुतात्मजः हनूमान् प्रावृषि इन्दुः इव आभाति स्म। अत्र आकाशस्य सप्तमीविशेषणानां दीर्घा माला — एकः एव वाक्यप्रवाहः चतुःसप्तत्युत्तरशततमात् अशीत्युत्तरशततमपर्यन्तम्। आकाशः न शून्यः, अपितु देवानां, पुण्यवतां, ग्रहनक्षत्राणां, विद्याधराणां च निवासः — एवं हनुमतः मार्गः पवित्रः दिव्यः च। ‘विताने जीवलोकस्य’ इति रूपकेण आकाशः संसारस्य उपरि विस्तारितं वितानं इव। मेघप्रवेशनिर्गमनस्य चन्द्रोपमा पूर्वम् अपि (८२) प्रयुक्ता, अत्र पुनः प्रावृट्कालस्य चन्द्रेण सह सम्बद्धा। अत्र बहवः श्लोकाः समीक्षितात् भिन्नाः — अशीत्युत्तरशततमस्य उत्तरार्धम्, एकाशीत्युत्तरशततमः च समीक्षिते न सन्ति। ‘कैशिकाचार्यैः’ इति पदस्य अर्थः हिन्द्यनुवादे सङ्गीतविद्याचार्याः इति। अस्य वर्णनस्य उद्देशः हनुमतः यात्रायाः महत्त्वं वर्धयितुं — सः यस्मिन् मार्गे गच्छति, सः देवानां ऋषीणां पुण्यवतां च मार्गः। ‘कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिः’ इति पुण्यकर्मभिः स्वर्गं जितवन्तः, ते अपि अस्मिन् आकाशे तिष्ठन्ति। ‘वहता हव्यमत्यन्तम्’ इति यज्ञेषु हुतं हविः देवेभ्यः वहन् अग्निः अपि अत्र चरति। विश्वावसुः गन्धर्वराजः, ऐरावतः इन्द्रस्य गजः — एते आकाशस्य प्रसिद्धाः निवासिनः। ‘देवराजगजाक्रान्ते’ इति ऐरावतस्य मार्गः अपि अयम्। मेघानां कालागुरुवर्णः (कृष्णः) रक्तः पीतः सितः च — विविधवर्णाः मेघाः सूर्यास्तसमये दृश्यन्ते। प्रावृट्कालस्य चन्द्रः मेघैः पुनः पुनः आच्छाद्यते प्रकाश्यते च, तथा हनुमान् अपि। पञ्चसप्तत्युत्तरशततमे ‘सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः’ इति विमानानां वाहनानि — देवानां विविधानि यानानि। अस्य आकाशवर्णनस्य बहवः अंशाः समीक्षिते अपि सन्ति (५.००१.१५७–१६५), किन्तु वुल्गेटे केचन अतिरिक्ताः पादाः दृश्यन्ते। एवम् आकाशवर्णनं सर्गस्य मध्ये विश्रामस्थानम् इव — सुरसासिंहिकयोः द्वयोः संघर्षयोः मध्ये शान्तः अन्तरालः।

पक्षयुक्तः अद्रिराट् इव सः निरालम्बम् अम्बरं भेजे। प्लवमानं तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम कामरूपिणी प्रवृद्धा राक्षसी मनसा चिन्तयामास — ‘अद्य दीर्घस्य कालस्य अनन्तरम् अहम् आशिता भविष्यामि; इदं महासत्त्वं चिरेण मम वशम् आगतम्।’ इति मनसा संचिन्त्य सा तस्य छायां समाक्षिपत्। छायायां गृह्यमाणायां वानरः अचिन्तयत् — ‘प्रतिलोमेन वातेन सागरे महानौः इव अहं सहसा समाक्षिप्तः, मम पराक्रमः पङ्गूकृतः।’ ततः तिर्यक् ऊर्ध्वम् अधः च वीक्षमाणः कपिः लवणजले उत्थितं महासत्त्वं ददर्श। विकृताननां तां दृष्ट्वा मारुतिः अचिन्तयत् — ‘कपिराजेन सुग्रीवेण यत् अद्भुतदर्शनं छायाग्राहि महावीर्यं सत्त्वम् आख्यातं, तत् इदम् एव, अत्र संशयः नास्ति।’ मतिमान् कपिः अर्थतत्त्वेन तां सिंहिकां बुद्ध्वा, प्रावृषि बलाहकः इव महाकायः व्यवर्धत। महाकपेः वर्धमानं कायं दृष्ट्वा सा पातालाम्बरसदृशं वक्त्रं प्रसारयामास। घनराजिः इव गर्जन्ती सा वानरम् अभ्यद्रवत्। ततः मेधावी महाकपिः तस्याः विकृतं सुमहत् मुखं, कायमात्रं, मर्माणि च ददर्श। वज्रसंहननः सः कपिः मुहुः आत्मानं संक्षिप्य तस्याः विकृते वक्त्रे निपपात। पर्वणि राहुणा ग्रस्यमानं पूर्णचन्द्रम् इव तस्याः आस्ये निमज्जन्तं तं सिद्धचारणाः ददृशुः। ततः तीक्ष्णैः नखैः तस्याः मर्माणि उत्कृत्य मनोवेगः सः वानरः वेगेन उत्पपात। दिष्ट्या धृत्या दाक्षिण्येन च तां निपात्य आत्मवान् कपिप्रवीरः पुनः वेगेन ववृधे। हनुमता हृतहृदया सा अम्भसि विधुरा पपात; तस्याः निपातनाय स्वयम्भुवा एव हनुमान् सृष्टः इव। वानरेण आशु हतां पतितां तां सिंहिकां दृष्ट्वा आकाशचारीणि भूतानि तं प्लवगोत्तमम् ऊचुः — ‘त्वया अद्य भीमं कर्म कृतं, महत् सत्त्वं हतम्; प्लवतां वर, अभिप्रेतम् अर्थम् अरिष्टं साधय। वानरेन्द्र, यस्य तव इव धृतिः दृष्टिः मतिः दाक्ष्यं च इति चत्वारि सन्ति, सः कर्मसु न सीदति।’ प्रतिपन्नप्रयोजनैः तैः सम्पूजितः पूज्यः कपिः पन्नगाशनः गरुडः इव आकाशम् आविश्य जगाम। अत्र तृतीयः विघ्नः तामसः — सिंहिका न परीक्षिका, अपितु हिंसिका, अतः हनुमान् तां हन्ति। सुरसया सह तस्य आचरणं भिन्नम् आसीत् — सा देवप्रेषिता, इयं स्वार्थिनी। सुग्रीवेण पूर्वम् एव तस्याः विषये उक्तम् इति हनुमान् स्मरति — सुग्रीवस्य भूगोलज्ञानस्य (किष्किन्धाकाण्डे दिग्वर्णनस्य) फलम्। उपायः पुनः एव — प्रथमं वृद्धिः, ततः संक्षेपः, ततः अन्तः प्रविश्य मर्मच्छेदः। ‘धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यम्’ इति चतुर्णां गुणानां सूत्रं सर्वेषां कार्यकर्तॄणां कृते उपदेशः — धैर्यं, दूरदृष्टिः, बुद्धिः, कौशलं च। नवनवत्युत्तरशततमः श्लोकः (‘स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने’ इति अंशेन सह) षट्पादः, समीक्षिते च अस्य बहुः अंशः नास्ति। अष्टनवत्युत्तरशततमस्य उत्तरार्धं, नवत्युत्तरशततमस्य त्रयोदशोत्तरशततमस्य च केचन अंशाः वुल्गेटमात्राः। सिंहिका राहोः माता इति पुराणेषु प्रसिद्धा, अतः राहूपमा अत्र द्विगुणं सार्थका — सा स्वयं ग्रहणकर्त्री। तस्याः विशेषशक्तिः छायाग्रहणम् — छायां गृहीत्वा सा प्राणिनं निरुणद्धि; एषा मायायाः अद्भुता शक्तिः। हनुमतः प्रथमा प्रतिक्रिया आश्चर्यम् — ‘समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा’ — ततः अन्वेषणं, ततः परिचयः, ततः उपायः। एषः क्रमः बुद्धिमतः संकटे व्यवहारस्य आदर्शः। ‘प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव’ इति उपमा — प्रतिकूलेन वायुना नौः यथा निरुद्धा भवति, तथा सः। पातालाम्बरसंनिभं मुखं — अधः पातालम्, ऊर्ध्वम् आकाशम् — तस्याः मुखस्य विस्तारः सर्वव्यापी इव। हनुमान् तस्याः शरीरस्य प्रमाणं मर्मस्थानानि च पूर्वम् एव पश्यति — युद्धनीत्या शत्रोः दुर्बलस्थानं ज्ञेयम्। ‘वज्रसंहननः’ इति विशेषणं तस्य शरीरस्य दृढतां सूचयति, अतः सः अन्तः प्रविश्य अपि न नश्यति। सिद्धचारणाः तं ग्रस्यमानं दृष्ट्वा भीताः इव, किन्तु सः क्षणेन मर्माणि छित्त्वा निर्गच्छति। ‘मनःसम्पातविक्रमः’ इति — मनोवेगेन तुल्यः तस्य वेगः। ‘दिष्ट्या धृत्या दाक्षिण्येन’ इति त्रयः हेतवः — दैवं, धैर्यं, कौशलं च। भूतानां स्तुतिः अत्र उपदेशरूपा — धृत्यादयः चत्वारः गुणाः यस्मिन् सन्ति सः कर्मसु न सीदति; एषः श्लोकः लोके सुभाषितत्वेन प्रसिद्धः। ‘पन्नगाशनवत्’ इति गरुडोपमा पुनः — सिंहिकाम् (नागसदृशीं) हत्वा सः गरुडः इव। मुद्रणे नवत्युत्तरशततमे ‘कपिराज्ञा यथाख्यातम्’ इति, समीक्षिते ‘यदाख्यातम्’। चतुर्नवत्युत्तरशततमे ‘स तस्या विकृते वक्त्रे’ इति, समीक्षिते ‘विवृते’। ‘हृतहृत्सा’ इति — हृदयं हृतं यस्याः सा, हृदयच्छेदेन मृता। ‘विधुरा’ इति — विह्वला, निर्जीवा। ‘स्वयंभुवैव हनुमान् सृष्टस्तस्या निपातने’ इति वाक्यं वुल्गेटमात्रम् — हनुमतः जन्मनः एकः उद्देशः सिंहिकावधः इति।

प्राप्तभूयिष्ठपारः सर्वतः परिलोकयन् सः योजनानां शतस्य अन्ते वनराजीं ददर्श। पतन् एव शाखामृगश्रेष्ठः विविधद्रुमभूषितं द्वीपं, मलयपर्वतस्य उपवनानि च ददर्श। सः सागरं, सागरस्य अनूपान् तटप्रदेशान्, तत्र जातान् द्रुमान्, सागरस्य पत्नीनां नदीनां मुखानि च व्यलोकयत्। महामेघसदृशम् आकाशं निरुन्धन्तम् इव आत्मानं समीक्ष्य आत्मवान् मतिमान् सः मतिं चकार — ‘मम कायवृद्धिं प्रवेगं च दृष्ट्वा एव राक्षसाः मयि कौतूहलं कुर्युः’ इति महामतिः मेने। ततः महीधरसदृशं तत् शरीरं संक्षिप्य वीतमोहः आत्मवान् इव सः पुनः प्रकृतिम् आपेदे। तत् रूपम् अतिसंक्षिप्य हनूमान् प्रकृतौ स्थितः, यथा बलेः वीर्यहरः हरिः वामनः त्रीन् क्रमान् विक्रम्य स्वरूपे स्थितः। नानाविधरूपधारी सः परैः अशक्यं समुद्रस्य परं तीरं समासाद्य, प्रतिपन्नरूपः, समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः च अभवत्। ततः महाभ्रकूटप्रतिमः महात्मा सः लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे, केतकोद्दालकनारिकेलयुक्ते कूटे निपपात। समुद्रतीरं सम्प्राप्य, गिरिवर्यस्य मूर्ध्नि स्थितां लङ्कां समीक्ष्य, कपिः रूपं विधूय मृगद्विजान् व्यथयन् तस्मिन् पर्वते निपपात। दानवपन्नगैः युतं महोर्मिमालिनं सागरं बलेन विक्रम्य, महोदधेः तीरे निपत्य, सः तदा अमरावतीम् इव लङ्कां ददर्श। अत्र हनुमतः विवेकः पुनः दृश्यते — विशालं शरीरं शत्रूणां दृष्टिम् आकर्षेत्, अतः सः सामान्यरूपं धारयति। ‘वीतमोह इवात्मवान्’ इति उपमा आध्यात्मिकी — यथा मुक्तः पुरुषः मोहं त्यक्त्वा स्वरूपे तिष्ठति, तथा हनुमान् महत् रूपं त्यक्त्वा प्रकृतौ स्थितः। वामनावतारस्य उपमा अपि सार्थका — त्रिविक्रमः यथा त्रिभिः पदैः लोकान् आक्रम्य पुनः वामनः अभवत्। अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः (२१०–२१३) दीर्घवृत्तेषु — उपजात्यां वंशस्थे च — निबद्धाः, सर्गस्य उत्कर्षं समाप्तिं च सूचयन्ति। ‘लंकाममरावतीमिव’ इति अन्तिमं वाक्यम् अग्रिमसर्गस्य लङ्कावर्णनस्य आरम्भम् इव। नदीनां ‘सागरपत्नीः’ इति वर्णनं भारतीयकाव्यस्य प्रसिद्धः संकेतः। ‘प्राप्तभूयिष्ठपारः’ — प्रायः पारं प्राप्तः — इति दीर्घयात्रायाः अन्तः समीपः। मलयः दक्षिणसमुद्रतीरस्थः पर्वतः, तस्य उपवनानि लङ्कायाः समीपे इति कवेः भूगोलः। समुद्रस्य पत्नीनां नदीनां मुखानि दृष्ट्वा सः तटं निश्चिनोति। ‘परैरशक्यम्’ इति — अन्यैः अशक्यं कर्म तेन साधितम्; एतत् वाक्यं सर्गस्य सारः। लम्बगिरेः कूटे केतकोद्दालकनारिकेलाः — दक्षिणतटस्य वनस्पतयः। ‘व्यथयन्मृगद्विजान्’ इति — तस्य अवतरणेन अपि मृगाः पक्षिणः च भीताः, यथा आरम्भे महेन्द्रे। पञ्चोत्तरद्विशततमे ‘मुखान्यपि विलोकयत्’ इति मुद्रितम्। ‘समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः’ इति — स्वम् आत्मानं स्वकार्यं च सम्यक् परीक्ष्य, इति तस्य आत्मनिरीक्षणं सूचितम्। लङ्कायाः दर्शनम् अमरावत्या उपमितं, येन अग्रिमसर्गस्य पुरीवर्णनस्य भूमिका स्थापिता।

కిష్కింధాకాండ చివరలో హనుమంతుడు మహేంద్రపర్వతం ఎక్కి ఉన్నాడు; సరిగ్గా అదే చోటు నుండి సుందరకాండ ప్రారంభమవుతుంది. అప్పుడు శత్రువులను పీడించే హనుమంతుడు రావణుడు తీసుకుపోయిన సీత ఉన్న చోటును వెదకడానికి చారణులు సంచరించే ఆకాశమార్గంలో వెళ్ళాలని కోరుకున్నాడు. ఇతరులకు చేయశక్యం కానిదీ, తోడుగా గానీ పోటీగా గానీ ఎవ్వరూ లేనిదీ అయిన అటువంటి పనిని చేయాలనుకుంటూ ఆ వానరుడు తలనూ మెడనూ పైకెత్తి, ఆవులమందకు అధిపతి అయిన వృషభంలా ప్రకాశించాడు. ఆ తరువాత ధీరుడూ మహాబలుడూ అయిన అతడు వైడూర్యపు రంగులో, నీటిలా మెరుస్తున్న పచ్చికబయళ్ళలో సుఖంగా తిరిగాడు. పక్షులను బెదరగొడుతూ, రొమ్ముతో చెట్లను పడగొడుతూ, ఎన్నో మృగాలను చంపుతూ అతడు పెరిగిన సింహంలా శోభించాడు. ఆ పర్వతపు అడుగుభాగం నీలం, ఎరుపు, మంజిష్ఠ వర్ణం, పద్మవర్ణం, తెలుపు, నలుపు రంగుల సహజమైన నిర్మలమైన ధాతువులతో అలంకరించబడి ఉంది. అక్కడ కోరిన రూపం ధరించగల, దేవతలతో సమానులైన యక్షులు, కిన్నరులు, గంధర్వులు, నాగులు తమ పరివారాలతో నిత్యం నివసిస్తూ ఉండేవారు. శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులతో నిండిన ఆ పర్వతపాదంలో నిలిచిన ఆ కపివరుడు మడుగులో నిలిచిన మహాగజంలా కనిపించాడు. ఇక్కడ కవి కాండంలోని మొదటి శ్లోకంలోనే కథ లక్ష్యాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — సీతాన్వేషణ. ‘నిష్ప్రతిద్వంద్వం’ (తోడూ పోటీ లేనిది) అనే పదం ఈ కార్యంలో హనుమంతుడు ఒంటరివాడనీ, అతనికి సహాయుడు ఎవరూ లేరనీ సూచిస్తుంది. రెండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాబట్టి ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) యొక్క భేదం ఇక్కడినుండే మొదలవుతుంది. వృషభం, సింహం, ఏనుగు అనే ఉపమలతో హనుమంతుని బలమూ గౌరవమూ చిత్రించబడ్డాయి. పర్వతపు ధాతువర్ణనా, దేవయోనుల నివాసమూ మహేంద్రుని పవిత్రతను సూచిస్తాయి — అది సామాన్యమైన పర్వతం కాదు, దేవభూమి. హనుమంతుని సంచారం ‘యథాసుఖం’ (సుఖంగా) — మహాకార్యానికి ముందు కూడా అతని మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంది, కలవరపడలేదు. ‘శత్రుకర్షణః’ (శత్రువులను పీడించేవాడు) అనే విశేషణం రాబోయే కార్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు శత్రువులను బాధిస్తాడు. పూర్వకాండం చివర మహేంద్రం వానరులకు చివరి ఆశ్రయం; ఇక్కడ హనుమంతుని ఏకాకిత్వం ప్రారంభమవుతుంది. ‘చారణాచరితే పథి’ (చారణులు సంచరించే దారిలో) అంటే ఆకాశమార్గం — చారణులు అంటే ఆకాశంలో సంచరించే దేవగాయకులు; కాబట్టి హనుమంతుని దారి దివ్యమైనది. పచ్చికబయళ్ళకు ఇచ్చిన ‘వైదూర్యవర్ణేషు సలిలకల్పేషు’ (వైడూర్యపు రంగులోని, నీటిలాంటి) అనే రెండు విశేషణాలు వాటి నీలహరిత వర్ణాన్నీ చల్లదనాన్నీ సూచిస్తాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘వైడూర్యమణి (నీలం) లాగా, సముద్రజలం లాగా పచ్చపచ్చని గడ్డి’ అని చెబుతుంది.

అతడు సూర్యునికీ, మహేంద్రునికీ, పవనునికీ, స్వయంభువు అయిన బ్రహ్మకూ, సర్వభూతాలకూ అంజలి ఘటించి ప్రయాణానికి మనస్సు నిశ్చయించుకున్నాడు. తూర్పుకు తిరిగి తన తండ్రి అయిన పవనునికి అంజలి ఘటిస్తూ, సమర్థుడైన అతడు దక్షిణదిక్కుకు వెళ్ళడానికి పెరిగాడు — శరీరాన్ని పెంచాడు. వానరప్రముఖులు చూస్తుండగా, లంఘనానికి నిశ్చయించుకున్న అతడు రాముని అభ్యుదయం కోసం పర్వదినాలలో సముద్రంలా పెరిగాడు. కొలతకు అందని శరీరంతో సముద్రాన్ని దాటాలని కోరుతూ అతడు చేతులతోనూ పాదాలతోనూ పర్వతాన్ని నొక్కాడు. మహాకార్యం ఆరంభంలో దేవతానమస్కారం భారతీయ సంప్రదాయంలో భాగం; హనుమంతుడు ప్రత్యేకంగా తండ్రి అయిన వాయువుకు నమస్కరిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని వేగం వాయువు ప్రసాదమే. ‘దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్’ అనేది శ్లేష — దక్షుడు అంటే కుశలుడైన హనుమంతుడు దక్షిణదిక్కు వైపు. పౌర్ణమినాడు సముద్రపు పోటు పెరగడంతో చేసిన పోలిక శరీరవృద్ధి క్రమాన్నీ దాని మహత్త్వాన్నీ చూపిస్తుంది. ‘రామవృద్ధ్యర్థం’ (రాముని అభ్యుదయం కోసం) అనే పదంతో అతని పెరుగుదల ఉద్దేశం నిర్దేశించబడింది — అతడు స్వార్థం కోసం కాదు, రాముని కోసమే పెరుగుతున్నాడు. బ్రహ్మ సృష్టికర్త, సూర్యుడూ ఇంద్రుడూ లోకపాలకులు, వాయువు తండ్రి — అందరికీ నమస్కరించడం ద్వారా అతడు దైవసహాయాన్ని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ‘నిష్ప్రమాణశరీరః’ అంటే అపరిమితమైన దేహం కలవాడు.

కపి నొక్కగా ఆ పర్వతం ఒక ముహూర్తకాలం కదిలిపోయింది; కొనలు పూలతో నిండిన చెట్ల పూలన్నిటినీ రాల్చివేసింది. చెట్లు విడిచిన సుగంధభరితమైన పూలరాశితో అంతటా కప్పబడి ఆ పర్వతం పూలతోనే చేసినదానిలా ప్రకాశించింది. ఉత్తమ పరాక్రమశాలి అయిన అతడు నొక్కుతుండగా ఆ పర్వతం మదమెక్కిన ఏనుగు మదజలం స్రవించినట్లు నీటిని స్రవించింది. బలశాలి నొక్కుతుండగా మహేంద్రం బంగారు రంగు, కాటుక రంగు, వెండి రంగు ధారలను — ధాతువులు కలిసిన జలప్రవాహాలను — వెలువరించింది. మధ్యలో జ్వాలతో కూడి పొగరేఖలను విడిచే అగ్నిలాగా అది మనశ్శిల (ఎర్రని ధాతువు) కలిసిన పెద్ద పెద్ద శిలలను విడిచింది. హనుమంతుడు నొక్కిన పర్వతంచేత అన్నివైపులా పీడించబడి గుహలలో దూరిన ప్రాణులు వికృతమైన స్వరాలతో అరిచాయి. పర్వతపీడనం వల్ల పుట్టిన ప్రాణుల ఆ మహానాదం భూమినీ దిక్కులనూ ఉపవనాలనూ నింపివేసింది. స్పష్టమైన స్వస్తికచిహ్నాలు గల విశాలమైన పడగలు కలిగిన నాగులు ఘోరమైన అగ్నిని కక్కుతూ కోరలతో శిలలను కాటువేశాయి. కోపించిన విషపూరితమైన ఆ నాగులు కాటువేయగా ఆ మహాశిలలు అగ్నితో మండిపోయి వేయి ముక్కలుగా పగిలిపోయాయి. ఆ పర్వతం మీద పుట్టిన విషహరమైన ఓషధులు కూడా నాగుల విషాన్ని శమింపజేయలేకపోయాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని బలప్రభావం పరోక్షంగా వర్ణించబడింది — అతడు కేవలం పాదాలతో పర్వతాన్ని నొక్కుతాడు, దానితో పర్వతమంతా అల్లకల్లోలమవుతుంది. పూలవాన, నీటిస్రావం, ధాతుప్రవాహాలు, శిలాపాతం, ప్రాణుల ఆర్తనాదం, నాగుల కోపం — ఈ విధంగా ఆరు రకాల క్షోభం క్రమంగా వర్ణించబడింది. మదమెక్కిన ఏనుగు ఉపమ పర్వతపు నీటిస్రావానికి ప్రాణం పోస్తుంది. నాగుల స్వస్తికచిహ్నం అంటే సర్పాల పడగలపై కనిపించే నీలిరేఖ; దాని గురించి ముద్రణలో పాదసూచిక కూడా ఇవ్వబడింది. విషహరమైన ఓషధులు కూడా అసమర్థం కావడం విషపు తీవ్రతనూ, దానికి కారణమైన హనుమంతుని పీడనపు తీవ్రతనూ సూచిస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలో ‘రీతీః’ అంటే ప్రవాహాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘బంగారు, వెండి, నలుపు రంగుల జలప్రవాహాలు’ అని ఉంది. పదహారవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — పొగరేఖలతో కూడిన అగ్ని ఉపమ ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ దృశ్యం భూకంపం లాంటిది — పర్వతం కంపిస్తుంది, నీరు స్రవిస్తుంది, శిలలు పడతాయి, ప్రాణులు ఆక్రోశిస్తాయి. కవి హనుమంతుని బలాన్ని నేరుగా వర్ణించడు, దాని పరిణామాల ద్వారానే చెబుతాడు; ఇది ధ్వనిప్రధానమైన శైలి. ఆరంభంలో పర్వతపు పూలవాన ఆనందాన్ని సూచిస్తుంది, చివరలో నాగుల విషాగ్ని భయాన్ని సూచిస్తుంది — ఈ విధంగా సౌమ్యం నుండి రౌద్రం వైపు క్రమం సాగుతుంది. నాగులు కోపించింది తమ గుహలు పీడించబడినందువల్ల; వారి కాటుకు శిలలు కూడా మండుతాయి, పగులుతాయి — విషమూ అగ్నీ ఒక్కటవుతాయి. ఈ క్షోభమంతటిలోనూ హనుమంతుడు మాత్రం చలించడు — అతడు కేవలం ఎగరడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘యాని త్వౌషధజాలాని’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యాని చౌషధజాలాని’ అని ఉంది. ఈ క్షోభానికి కారణం హనుమంతుని సొంత బలమే, బయటి ఉపద్రవం ఏదీ కాదు — ఈ విధంగా అతని శక్తి ప్రకృతిశక్తులతో సమానంగా తూచబడుతుంది.

‘భూతాలు ఈ పర్వతాన్ని చీల్చివేస్తున్నాయి’ అని తలచి భయపడిన తపస్వులూ విద్యాధరులూ తమ స్త్రీలతో కలిసి ఆ పర్వతం నుండి ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయారు. పానభూమిలో ఉన్న బంగారు మద్యపాత్రనూ, విలువైన పాత్రలనూ, బంగారు కలశాలనూ, రకరకాల లేహ్యాలనూ భక్ష్యాలనూ, వివిధ మాంసాలనూ, ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాళ్ళనూ, బంగారు పిడులున్న ఖడ్గాలనూ వదిలి వారు వెళ్ళిపోయారు. కంఠాలలో మాలలు ధరించి, మత్తెక్కి, ఎర్రని మాలలూ లేపనాలూ ధరించి, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, పద్మాల వంటి కన్నులతో వారు ఆకాశాన్ని చేరారు. హారాలు, నూపురాలు, కేయూరాలు, కంకణాలు ధరించిన స్త్రీలు ఆశ్చర్యపడుతూ, చిరునవ్వు నవ్వుతూ తమ ప్రియులతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచారు. తమ మహావిద్యను ప్రదర్శిస్తూ విద్యాధరులూ మహర్షులూ కలిసి ఆకాశంలో నిలిచి పర్వతాన్ని చూశారు. అప్పుడు వారు నిర్మలమైన ఆకాశంలో నిలిచిన, ఆత్మజ్ఞానులైన ఋషుల, చారణుల, సిద్ధుల మాటను విన్నారు — ‘పర్వతం వంటి ఆకారం గల, మహావేగశాలి అయిన ఈ మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వరుణుని నివాసమైన సముద్రాన్ని దాటాలనుకుంటున్నాడు. రాముని కోసమూ వానరుల కోసమూ దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేయదలచి, అతడు సముద్రపు చేరశక్యం కాని ఆవలి తీరాన్ని చేరాలని కోరుతున్నాడు.’ ఆ తపస్వుల మాటలు విని విద్యాధరులు పర్వతం మీద నిలిచిన అప్రమేయుడైన ఆ వానరశ్రేష్ఠుని చూశారు. ఇక్కడ విద్యాధరుల భోగమయ జీవితం చిత్రించబడింది — పానభూమి, మద్యం, మాంసాలు, మాలలు; వారి పలాయనం అకస్మాత్తుగా పుట్టిన భయాన్ని చూపిస్తుంది. వారు వదిలిన వస్తువులు విస్తారంగా లెక్కించబడ్డాయి, దానితో భయం ఎంత అకస్మాత్తుగా వచ్చిందో స్పష్టమవుతుంది — వారు భోగాలను కూడా విడిచి పరుగెత్తుతున్నారు. స్త్రీలు మాత్రం ‘విస్మితాః సస్మితాః’ (ఆశ్చర్యంతో, చిరునవ్వుతో) — భయాన్ని వదిలి కుతూహలంతో చూస్తున్నారు; ఇది సూక్ష్మమైన మనోవైజ్ఞానిక భేదం. ఋషులకూ సిద్ధులకూ హనుమంతుని ఉద్దేశం తెలుసు, కాబట్టి వారు భయకారణాన్ని స్పష్టం చేస్తారు — ఇది భూకంపం కాదు, రామకార్యానికి సిద్ధమైన వానరుని బలం. ‘రామార్థం వానరార్థం చ’ (రాముని కోసమూ వానరుల కోసమూ) అనేది రెండు రకాల ఉద్దేశం — స్వామి కార్యమూ, స్వజాతి రక్షణా; ఎందుకంటే సీతను చూడకుండా తిరిగివచ్చిన వానరులు సుగ్రీవుని చేత దండించబడతారు. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘ఆర్షభాణి చ చర్మాణి’ అంటే డాళ్ళుగా ఉపయోగించిన ఎద్దు చర్మాలు. విద్యాధరులు భూమి మీదా పర్వతం మీదా విహరిస్తారు, ఆకాశంలోకి వెళ్ళగలరు కూడా; వారే హనుమంతుని కార్యానికి మొదటి సాక్షులు. ఋషుల మాట విన్న తరువాతనే వారు అతనిని చూస్తారు — ఈ విధంగా కవి హనుమంతుని పరిచయాన్ని దివ్యుల నోటిద్వారా చేయిస్తాడు. ‘అప్రమేయం’ (కొలవలేనివాడు) అనే విశేషణం అతని అపరిమితమైన బలాన్ని సూచిస్తుంది — దాని పరిమాణం ఎవరికీ తెలియదు. పానభూమి వర్ణన విద్యాధరుల సుఖమయ లోకాన్ని చూపిస్తుంది, అది క్షణంలో భయంతో చెదిరిపోయింది. ‘వీక్షాంచక్రుః’ అనే ఆమ్‌ప్రత్యయాంత రూపం ముద్రణలో ఒకే పదంగా ముద్రించబడింది. స్త్రీలతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచిన విద్యాధరులు నాటకపు ప్రేక్షకుల వంటివారు — వారు హనుమంతుని ఉడ్డయనాన్ని చూసే ప్రేక్షకులు.

అగ్నితో సమానుడైన అతడు రోమాలను విదిలించాడు, కంపించాడు, మహామేఘంలా మహానాదం చేశాడు. ఎగరబోతూ అతడు క్రమంగా గుండ్రంగా, రోమాలతో నిండిన తోకను, పక్షిరాజు గరుడుడు సర్పాన్ని విసిరినట్లు, విసిరాడు. అతివేగశాలి అయిన అతని వెనుక మెలితిరిగిన తోక గరుడుడు ఎత్తుకుపోతున్న మహాసర్పంలా కనిపించింది. అతడు మహాపరిఘల వంటి బాహువులను బిగించాడు, నడుము దగ్గర వంగాడు, పాదాలను ముడుచుకున్నాడు. శ్రీమంతుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన అతడు భుజాలనూ మెడనూ ముడుచుకొని తేజస్సునూ సత్త్వాన్నీ వీర్యాన్నీ తనలో నింపుకున్నాడు. పైకి దృష్టి నిలిపి, దూరం నుండి దారిని చూస్తూ, ఆకాశాన్ని పరికిస్తూ, అతడు హృదయంలో ప్రాణాలను నిరోధించాడు. కపికుంజరుడూ మహాబలుడూ అయిన హనుమంతుడు పాదాలతో దృఢంగా నిలదొక్కుకొని, ఎగరబోతూ, చెవులను ముడుచుకొని నిలిచాడు. ఇక్కడ ఎగరడానికి ముందు శరీరం చేసే క్రియలన్నీ సూక్ష్మంగా వర్ణించబడ్డాయి — వ్యాయామకుశలుడైన క్రీడాకారుడు దూకడానికి ముందు శరీరాన్ని సిద్ధం చేసుకున్నట్లు. రోమకంపనం, నాదం, తోక విసరడం, బాహువులు బిగించడం, నడుము వంచడం, పాదాలు ముడుచుకోవడం, శ్వాస నిరోధించడం, చెవులు ముడుచుకోవడం — ఇవన్నీ క్రమంగా వస్తాయి. గరుడుని ఉపమ రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది, ఎందుకంటే గరుడుడు వేగానికి ఆదర్శం; హనుమంతుడు కూడా ముందు తనను సుపర్ణునిగా (గరుడునిగా) భావిస్తాడు. ‘తేజః సత్త్వం వీర్యం’ అనే మూడింటి సంగ్రహం — శారీరక, మానసిక, ఆత్మిక బలాలను అతడు ఒకచోట కూడగట్టుకుంటాడు. ‘రురోధ హృదయే ప్రాణాన్’ (హృదయంలో ప్రాణాలను నిరోధించాడు) అనేది ప్రాణాయామానికి సూచన, ఏకాగ్రత యొక్క పరమావస్థ. ముద్రణలో ‘నికుచ్య’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నికుంచ్య’; ‘ఆససాద కపిః కట్యాం’, ‘సంచుకోచ’ అనేవి ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఈ వర్ణనతో పాఠకుడు కూడా ఉత్కంఠతో ఉడ్డయనం కోసం ఎదురుచూస్తాడు; చలనచిత్రంలో మందగతి దృశ్యంలాగా కవి ఆ క్షణాన్ని దీర్ఘం చేస్తాడు. తోక వర్ణన విశేషమైనది — అది వానరుని బలానికీ గౌరవానికీ ప్రతీక. హనుమంతుని ఈ సన్నద్ధత యోగి ధ్యానం లాంటిది — శరీరం స్థిరం, ప్రాణాలు నిరుద్ధం, దృష్టి లక్ష్యం మీద స్థిరం. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘రురోధ హృదయే ప్రాణాన్’ — వాయుపుత్రుడు స్వయంగా వాయువును నిరోధిస్తున్నాడు; ఇది సుందరమైన విరోధాభాసం.

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు వానరులతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాఘవుడు విడిచిన బాణం వాయువేగంతో వెళ్ళినట్లు, నేను రావణుడు పాలించే లంకకు వెళ్తాను. లంకలో జనకుని కూతురిని చూడకపోతే, ఇదే వేగంతో దేవతల నివాసమైన స్వర్గానికి వెళ్తాను. శ్రమించి స్వర్గంలో కూడా సీతను చూడలేకపోతే, రాక్షసరాజైన రావణుని బంధించి తీసుకువస్తాను. ఏమైనా కార్యం సాధించి సీతతో కలిసి వస్తాను, లేదా రావణునితో సహా లంకనే పెకలించి తీసుకువస్తాను.’ ఇలా చెప్పి వానరోత్తముడూ వేగశాలీ అయిన హనుమంతుడు ఆలోచించకుండా వేగంగా పైకి ఎగిరాడు; ఆ కపికుంజరుడు తనను సుపర్ణునిలా (గరుడునిలా) భావించుకున్నాడు. ఈ ప్రతిజ్ఞలో మూడు ప్రత్యామ్నాయాలు — లంకలో సీతను చూడటం, స్వర్గంలో వెదకటం, రావణుని బంధించడం లేదా లంకను పెకలించడం. ఈ ప్రతిజ్ఞ అతని దృఢనిశ్చయాన్ని చూపిస్తుంది — కార్యం సాధించకుండా అతడు తిరిగిరాడు. రామబాణపు ఉపమ అర్థవంతమైనది — రాముని బాణం ఎప్పుడూ లక్ష్యం తప్పదు, రాముని దూత కూడా అంతే. ‘అవిచారయన్’ (ఆలోచించకుండా) అనే పదం పూర్తిగా ఆలోచించిన తరువాతనే ప్రయోగించబడింది — నిశ్చయం జరిగాక మళ్ళీ సంశయం ఉండదు. ‘సుపర్ణమివ చాత్మానం మేనే’ (తనను గరుడునిలా భావించాడు) అనే పంక్తి సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. నలభైవ శ్లోకంలో ‘నహి ద్రక్ష్యామి’ అని ముద్రించబడింది. ఈ మాటను విన్నవారు అంగదుడు, జాంబవంతుడు మొదలైన వానరులు; వారంతా అతని మీదే ఆశ పెట్టుకున్నారు. వారి ఎదుట చేసిన ప్రతిజ్ఞ వారి ధైర్యాన్ని పెంచుతుంది, తన బాధ్యతను దృఢపరుస్తుంది. ‘శ్వసనవిక్రమః’ అనేది ముద్రిత పాఠం — వాయువు వంటి పరాక్రమం గల బాణం అని. ‘కృతశ్రమః’ (శ్రమించి) అంటే — శ్రమించి కూడా పొందలేకపోయినా, అప్పుడు కూడా అతడు వెనుదిరగడు.

అతడు పైకి ఎగురుతుండగా అతని వేగానికి పర్వతం మీద పెరుగుతున్న చెట్లు తమ కొమ్మలన్నిటినీ ముడుచుకొని అన్నివైపుల నుండీ పైకి లేచాయి. మదించిన కొయష్టిభక పక్షులతో కూడిన, పూలతో శోభిస్తున్న చెట్లను తొడల వేగంతో పైకి లేపుకుంటూ అతడు నిర్మలమైన ఆకాశంలో సాగిపోయాడు. తొడల వేగంతో పైకి లేచిన చెట్లు, దూరప్రయాణానికి బయలుదేరిన తమ బంధువును బంధువులు అనుసరించినట్లు, ఒక ముహూర్తకాలం కపిని అనుసరించాయి. అతని తొడల వేగానికి పెకలించబడిన సాలవృక్షాలూ ఇతర శ్రేష్ఠమైన చెట్లూ, సైనికులు రాజును అనుసరించినట్లు, హనుమంతుని అనుసరించాయి. కొనలలో చక్కగా పూసిన అనేక చెట్లతో కూడి, పర్వతాకారుడైన హనుమంతుడు అద్భుతంగా కనిపించాడు. అప్పుడు సారవంతమైన బరువైన చెట్లు, మహేంద్రుని (ఇంద్రుని) భయంతో పర్వతాలు వరుణాలయంలో మునిగినట్లు, లవణసముద్రంలో మునిగిపోయాయి. చిగుళ్ళూ మొగ్గలూ కలిగిన రకరకాల పూలతో కప్పబడి, మేఘం వంటి ఆ కపి మిణుగురుపురుగులతో నిండిన పర్వతంలా శోభించాడు. అతని వేగం నుండి విడివడిన ఆ చెట్లు పూలను రాల్చి, వెనుదిరిగిన మిత్రులలా, నీటిలో పడి చెదిరిపోయాయి. తేలికగా ఉండటం వల్ల కపి సృష్టించిన గాలికి ఎగసిన చెట్ల చిత్రవిచిత్రమైన రకరకాల పూలు సముద్రంలో పడ్డాయి; దానితో ఆ మహాసముద్రం నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. సుగంధభరితమైన నానావర్ణాల పూలరాశితో ఆ వానరుడు మెరుపుల సమూహంతో అలంకరించబడి ఉదయిస్తున్న మేఘంలా ప్రకాశించాడు. అతని వేగానికి ఎగసిన పూలతో నీరు, ఉదయించిన రమ్యమైన నక్షత్రాలతో ఆకాశంలా కనిపించింది. ఇక్కడ కరుణరసపు సూక్ష్మమైన స్పర్శ ఉంది — చెట్లు బంధువుల్లా ప్రియమిత్రుని కొంతదూరం అనుసరించి వెనుదిరుగుతాయి; ఇది ప్రకృతిపై మానవభావాన్ని ఆరోపించడం. సారవంతమైన చెట్లు మునగడం ఇంద్రుని భయంతో పర్వతాలు సముద్రంలో ప్రవేశించడం అనే ఉపమతో వర్ణించబడింది; ఆ కథను ముందు మైనాకుడు చెబుతాడు — ఈ విధంగా కవి ముందే బీజం నాటుతాడు. పూలతో కప్పబడిన సముద్రం నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలా ఉంది — ఆకాశానికీ సముద్రానికీ ఉన్న సామ్యం మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. యాభై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ముద్రణలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడ్డాయి. ‘ఖద్యోతైరివ పర్వతః’ (మిణుగురులతో పర్వతంలా) అనే ఉపమతో రాత్రి మిణుగురులతో వెలిగే పర్వతం చిత్రించబడింది — పూలే మిణుగురుల్లా ఉన్నాయి. మెరుపుల సమూహంతో కూడిన మేఘం అనే ఉపమ ముందు కూడా మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే హనుమంతుని ఆకారం మేఘం వంటిది. చెట్లు అనుసరించడం కూడా హనుమంతుని వేగానికి ప్రమాణం — అతని తొడలు సృష్టించిన గాలి చెట్లను పెకలించి ఆకాశంలోకి తీసుకుపోతుంది. ‘సైన్యా ఇవ మహీపతిమ్’ (సైనికులు రాజును వలె) అనే ఉపమతో హనుమంతుడు రాజులా, చెట్లు అతని సైనికుల్లా — అతని ప్రభుత్వం సూచించబడింది. మదించిన కొయష్టిభక పక్షులు కూడా చెట్లతో కలిసి ఎగురుతాయి, ప్రకృతి అంతా అతనితో పాటు వెళ్తున్నట్లుంది. పూలు పడటం ‘లఘుత్వేన’ (తేలిక వల్ల) — బరువైన చెట్లు మునుగుతాయి, తేలికైన పూలు తేలుతాయి; ఇది సూక్ష్మమైన భౌతిక పరిశీలన కూడా. పూలతో కప్పబడిన సముద్రాన్ని చూసి ఆకాశమనే భ్రమ, పూలతో కూడిన హనుమంతుని చూసి మెరుపుల మేఘమనే భ్రమ — ఇది రెండు రకాల ప్రతిబింబకల్పన. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘రామాభిరుదితాభిరివాంబరమ్’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అభిరామాభిర్’ అని ఉంది. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సాంకురకోరకైః’ అంటే చిగుళ్ళూ మొగ్గలూ కలిగిన పూలతో; చెట్ల భాగాలన్నీ అతనితో పాటు ఎగిరాయి.

ఆకాశంలో చాచిన అతని బాహువులు పర్వతశిఖరం నుండి బయటికి వచ్చిన ఐదు తలల సర్పాల్లా కనిపించాయి. ఆ మహాకపి అలల సమూహంతో కూడిన మహాసముద్రాన్ని తాగుతున్నట్లు, ఆకాశాన్ని తాగాలని దప్పికగొన్నట్లు కనిపించాడు. వాయుమార్గాన్ని అనుసరిస్తున్న అతని మెరుపు కాంతి గల కన్నులు పర్వతం మీద ఉన్న రెండు అగ్నుల్లా ప్రకాశించాయి. పింగళ నేత్రులలో ముఖ్యుడైన అతని పింగళవర్ణపు, పెద్ద, గుండ్రని కన్నులు చంద్రసూర్యుల్లా నిలిచి ప్రకాశించాయి. రాగిరంగు ముక్కుతో అతని ముఖం రాగిరంగులో, సంధ్యాకాంతి తాకిన సూర్యమండలంలా ప్రకాశించింది. ఎగురుతున్న వాయుపుత్రుని మెలితిరిగిన తోక ఆకాశంలో ఎత్తిన ఇంద్రధ్వజంలా శోభించింది. తోకను చక్రంగా చుట్టుకొని, తెల్లని కోరలు గల మహాప్రాజ్ఞుడైన అనిలాత్మజుడు హనుమంతుడు పరివేషం (గుడి) గల సూర్యునిలా వెలిగాడు. మిక్కిలి ఎర్రని పిరుదుల భాగంతో ఆ మహాకపి గొప్ప గైరికధాతువుతో చీలిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. సముద్రాన్ని దాటుతున్న ఆ వానరసింహుని చంకలలో దూరిన గాలి మేఘంలా గర్జించింది. ఉత్తరదిక్కు నుండి బయలుదేరిన తోకచుక్క తోకతో కలిసి ఆకాశంలో ఎలా పడుతుందో అలా ఆ కపికుంజరుడు కనిపించాడు. చాచుకొని ఉన్న ఆ కపి ఎగిరే పక్షిలా, నడికట్టుతో బంధించబడిన పెద్ద ఏనుగులా శోభించాడు. పైన శరీరంతోనూ, నీటిలో మునిగిన నీడతోనూ ఆ కపి సముద్రంలో గాలి నడిపించే నావలా ఉన్నాడు. ఆ మహాకపి సముద్రంలోని ఏ ఏ ప్రదేశానికి వెళ్ళాడో, ఆ ఆ ప్రదేశం అతని అంగవేగంతో ఉన్మాదం పట్టినట్లు కనిపించింది. పర్వతాల వంటి సముద్రపు అలల సమూహాలను రొమ్ముతో కొడుతూ ఆ మహావేగశాలి అయిన మహాకపి దూకుతూ సాగాడు. ఈ ఖండంలో ఉపమల రాశి ఉంది — సర్పాలు, అగ్నులు, చంద్రసూర్యులు, సంధ్యాసూర్యుడు, ఇంద్రధ్వజం, పరివేషసూర్యుడు, గైరికపర్వతం, మేఘగర్జన, తోకచుక్క, పక్షి, ఏనుగు, నావ. ప్రతి ఉపమానమూ హనుమంతుని శరీరంలోని ఒక అంగాన్ని వర్ణిస్తుంది — బాహువులు, నేత్రాలు, ముఖం, తోక, పిరుదులు, చంకలు. ఈ వర్ణనరీతి ‘నఖశిఖవర్ణన’ వంటిది, కానీ కదులుతున్న శరీరానిది. ‘పిబన్నివ’ (తాగుతున్నట్లు), ‘పిపాసురివ’ (దప్పికగొన్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్షలతో అతని ఆకారపు విశాలత — అతడు సముద్రాన్నీ ఆకాశాన్నీ మింగడానికా అన్నట్లు. తోకచుక్క ఉపమ వేగాన్నీ, నావ ఉపమ స్థైర్యాన్నీ సూచిస్తాయి. అరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘లాంగూలచక్రో హనుమాన్’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘లాంగూలచక్రేణ మహాన్’ అని ఉంది. ఈ రూపవర్ణనలన్నీ హనుమంతుని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తాయి — అతడు కేవలం వానరుడు కాదు, దేవాంశ. ఐదు తలల సర్పపు ఉపమలో ఐదు వేళ్ళే ఐదు పడగలు అనే ధ్వని ఉంది. చంద్రసూర్యుల ఉపమలో రెండు కన్నులు పగలూ రాత్రీ యొక్క అధిపతుల్లా — ఎల్లవేళలా మేల్కొని ఉండే దృష్టి. సంధ్యాసూర్యుని ఉపమలో రాగిరంగు ముఖం దినాంతాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే హనుమంతుడు సాయంకాలానికి లంకను చేరతాడు. ఇంద్రధ్వజపు ఉపమలో తోక విజయపతాకంలా ఎత్తబడింది; ఇంద్రధ్వజం ఉత్సవంలో ఎత్తబడుతుంది, కాబట్టి హనుమంతుని యాత్ర కూడా ఒక ఉత్సవం లాంటిది. పరివేషసూర్యుని ఉపమలో తోకచక్రం పరివేషం, తెల్లని కోరలు కిరణాలు. గైరికపర్వతపు ఉపమలో ఎర్రని దిగువభాగం పర్వతపు ధాతురేఖ లాంటిది. చంకలలో గాలి గర్జించడం మేఘగర్జన లాంటిది — వేగానికి వినిపించే ప్రమాణం. తోకచుక్క ఉపమ తోకతో కూడిన తేజస్వి, వేగవంతమైన పతనపు చిత్రం — తోకే తోకచుక్క తోక. నావ ఉపమలో శరీరం నావ, నీడ నీటిలో దాని ప్రతిబింబం. ‘సోన్మాద ఇవ’ (ఉన్మాదం పట్టినట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్షతో సముద్రపు అలల క్షోభం ఉన్మత్తుని చేష్టలా ఉంది. ఈ విధంగా పద్నాలుగు శ్లోకాలలో ఒకే క్షణం — ఉడ్డయనపు మధ్యభాగం — వివిధ దృష్టికోణాల నుండి చిత్రించబడింది. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఉత్తరాంతాద్ వినిఃసృతా’ — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పై దిక్కు నుండి ప్రకటమైన తోకగల ఉల్క’ అని ‘ఉత్తర’ శబ్దాన్ని ‘పైన’ అనే అర్థంలో గ్రహిస్తుంది. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘పతత్పతంగసంకాశః’ అనేది పక్షితో ఉపమ, ‘కక్ష్యయా బధ్యమానయా’ అనేది ఏనుగు పొట్టకు కట్టే తాడుతో ఉపమ — హనుమంతుని నడుము చుట్టూ తోక తాడులా ఉంది. ఈ శ్లోకాలు దాదాపు అన్నీ సమీక్షిత పాఠంతో సరిపోలుతాయి, పాఠభేదాలు తక్కువ — కాబట్టి ఈ భాగం అతి ప్రాచీనమైనదిగా కనిపిస్తుంది.

కపి సృష్టించిన గాలీ, మేఘాల నుండి వెలువడిన గాలీ బలంగా భీకరనాదం చేసే సముద్రాన్ని మిక్కిలి కంపింపజేశాయి. లవణసముద్రంలో పెద్ద పెద్ద అలల సమూహాలను లాగుకుంటూ ఆ కపిశార్దూలుడు భూమ్యాకాశాలను చెదరగొడుతున్నట్లు దూకుతూ సాగాడు. మహాసముద్రంలో ఎగసిన మేరుమందరాల వంటి అలలను లెక్కపెడుతున్నట్లు ఆ మహావేగశాలి దాటిపోయాడు. అతని వేగానికి ఎగసిన, మేఘాలతో కలిసిన నీరు ఆకాశంలో విస్తరించిన శరన్మేఘంలా ప్రకాశించింది. బట్ట తొలగగానే దేహధారుల శరీరాలు కనిపించినట్లు, నీరు తొలగడం వల్ల తిమింగిలాలు, మొసళ్ళు, చేపలు, తాబేళ్ళు బయటపడి కనిపించాయి. ఆకాశంలో సాగిపోతున్న ఆ కపిశార్దూలుని చూసి సముద్రంలో నివసించే సర్పాలు అతనిని సుపర్ణుడు (గరుడుడు) అనుకున్నాయి. ఆ వానరసింహుని పది యోజనాల వెడల్పూ ముప్పై యోజనాల పొడవూ గల నీడ వేగంలో మిక్కిలి అందంగా ఉంది. వాయుపుత్రుని అనుసరిస్తూ ఉప్పునీటిలో పడిన అతని నీడ తెల్లని మేఘపంక్తిలా శోభించింది. మహాతేజస్వీ మహాకాయుడూ అయిన ఆ మహాకపి ఆధారం లేని వాయుమార్గంలో రెక్కలు గల పర్వతంలా శోభించాడు. బలశాలి అయిన కపికుంజరుడు ఏ దారిలో వేగంగా వెళ్తున్నాడో, ఆ దారిలో సముద్రం అకస్మాత్తుగా తొట్టిలా పల్లమైనట్లయింది. పక్షిసమూహాల దారిలో పక్షిరాజులా వెళ్తూ హనుమంతుడు గాలిలా మేఘసమూహాలను లాగుకుపోయాడు. తెల్లని, ఎర్రని, నీలి, మంజిష్ఠవర్ణపు మహామేఘాలు కపి లాగుతుండగా ప్రకాశించాయి. మేఘసమూహాలలోకి ప్రవేశిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ బయటికి వస్తూ అతడు దాగుతూ కనిపిస్తూ ఉండే చంద్రునిలా కనిపించాడు. వేగంగా దూకుతున్న అతనిని చూసి దేవతలూ గంధర్వులూ చారణులూ అక్కడ పూలవాన కురిపించారు. దూకుతున్న ఆ వానరేశ్వరుని సూర్యుడు తపింపజేయలేదు, రామకార్యసిద్ధి కోసం వాయువు అతనిని సేవించాడు. ఆకాశంలో దూకుతున్న అతనిని ఋషులు స్తుతించారు, దేవగంధర్వులు ఆ వనవాసిని ప్రశంసిస్తూ గానం చేశారు. నాగులూ యక్షులూ వివిధ రాక్షసులూ అలసట లేని ఆ కపివరుని చూసి వెంటనే స్తుతించారు. ఇక్కడ ప్రకృతిలోని అన్ని అంశాలూ హనుమంతునికి సహాయకాలు — సూర్యుడు తపింపజేయడు, వాయువు సేవిస్తాడు, దేవతలు పూలు కురిపిస్తారు. ‘తరంగాన్ గణయన్నివ’ (అలలను లెక్కపెడుతున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష హనుమంతుని క్రీడాభావాన్ని సూచిస్తుంది — మహాకార్యాన్ని కూడా అతడు సహజంగా చేస్తాడు. నీడ పరిమాణం పది యోజనాలు, ముప్పై యోజనాలు అనేది అతిశయోక్తి; ఇది ముందు సింహిక నీడను పట్టుకునే ప్రసంగానికి బీజం. ‘వస్త్రాపకర్షణేనేవ’ (బట్ట తొలగించినట్లు) అనే ఉపమ అపూర్వమైనది — నీరు తొలగితే జలచరాలు నగ్నంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. మేఘాలలోకి ప్రవేశించడం, బయటికి రావడం అనే దృశ్యాన్ని చంద్రుని ఉపమ సుందరం చేస్తుంది; అది ముందు 182–183 శ్లోకాలలో మళ్ళీ వస్తుంది. డెబ్బై ఒకటి నుండి డెబ్బై నాలుగు వరకూ, డెబ్బై ఎనిమిది నుండి ఎనభై ఒకటి వరకూ అనేక శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఈ విస్తారం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే. ఈ ఖండంలో మొదటి భాగం సముద్రక్షోభాన్నీ, రెండవది ఆకాశాన్నీ మేఘాలనూ, మూడవది దేవాదుల ప్రతిస్పందననూ వర్ణిస్తాయి. కపివాయువూ మేఘవాయువూ అనే రెండు గాలులు కలిసి సముద్రాన్ని కంపింపజేస్తాయి — హనుమంతుని వేగం స్వయంగా ఒక ప్రాకృతిక వాయువు లాంటిది. ‘వికిరన్నివ రోదసీ’ (భూమ్యాకాశాలను చెదరగొడుతున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష — అతని వేగానికి ఆకాశమూ భూమీ చెదిరిపోయినట్లున్నాయి. అలలు మేరుమందరాల వంటివి అనే అతిశయోక్తితో సముద్రపు భీషణతా, వాటిని ‘లెక్కపెడుతున్నట్లు’ అనడంతో హనుమంతుని నిర్భయతా ఒకేసారి చూపించబడ్డాయి. ఎగసిన నీరు మేఘాలతో కలిసి శరన్మేఘంలా ఉంది — సముద్రానికీ ఆకాశానికీ భేదం లుప్తమైంది. జలచరాల నగ్నత్వం వంటి దర్శనం కావ్యంలో అరుదైన ఉపమానం, దానిలో హాస్యపు స్పర్శ కూడా కొంత ఉంది. సర్పాలకు గరుడుడనే భ్రమ భయాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే గరుడుడు సర్పాలకు శత్రువు. నీడను తెల్లని మేఘపంక్తితో పోల్చడం నీటిలో పడిన నీడ రంగు నల్లగా కాక తెల్లగా ఉందని విచిత్రంగా సూచిస్తుంది; సూర్యకాంతిలో నురుగుతో కూడిన నీటిలో అలా కనిపిస్తుంది. ‘ద్రోణీకృత ఇవార్ణవః’ (సముద్రం తొట్టిలా అయినట్లు) — అతని గమనమార్గంలో వాయువేగానికి నీరు తొలగిపోవడం వల్ల సముద్రం తొట్టిలా పల్లమైంది. మేఘాల రంగులు — తెలుపు, ఎరుపు, నీలం, మంజిష్ఠం — సాయంకాలపు వర్ణవైచిత్ర్యాన్ని సూచిస్తాయి. సూర్యుడు తపింపజేయకపోవడమూ వాయువు సేవించడమూ రామకార్యానికి దైవసమర్థనను సూచిస్తాయి — ఎందుకంటే వాయువు హనుమంతుని తండ్రి, సూర్యుడు అతని గురువు అని సంప్రదాయం. దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషులు, నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు — అన్ని వర్గాలూ అతనిని స్తుతిస్తాయి; దానితో అతని కార్యపు సార్వభౌమ మహత్త్వం సూచించబడింది. ‘విగతక్లమం’ (అలసట లేనివాడు) — దీర్ఘయాత్రలో కూడా అతడు శ్రమరహితుడు. డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘తిమినక్రఝషాః కూర్మాః’ అని ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘నీరు తొలగిపోవడం వల్ల సముద్రం లోపల నివసించే’ జంతువులు కనిపించాయని ఉంది. డెబ్బై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ద్రోణీకృత ఇవార్ణవః’ అనేది హిందీలో కర్రతొట్టి (చెక్కపాత్ర) వలె అని వివరించబడింది. ఎనభై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘వవృషుస్తత్ర పుష్పాణి దేవగంధర్వచారణాః’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వవృషుః పుష్పవర్షాణి దేవగంధర్వదానవాః’ అని. ఎనభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ప్రశంసంతో వనౌకసమ్’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మహౌజసమ్’ అని. ఈ విధంగా ప్రచలిత పాఠం కొద్దిపాటి శబ్దభేదాలతో సమీక్షిత పాఠం నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, అర్థం మాత్రం సమానమే.

ప్లవగశార్దూలుడైన హనుమంతుడు దూకుతూ సాగుతుండగా ఇక్ష్వాకుకులపు గౌరవాన్ని కోరుతూ సాగరుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘వానరేంద్రుడైన హనుమంతునికి నేను సహాయం చేయకపోతే, మాట్లాడేవారందరికీ నేను నిందార్హుడనవుతాను. ఇక్ష్వాకునాథుడైన సగరుని చేత నేను వృద్ధిపొందాను; ఇతడు ఇక్ష్వాకుల సచివుడు, కాబట్టి ఇతడు అలసిపోవడం తగదు. కపి విశ్రాంతి తీసుకునేలా నేను ఏర్పాటు చేయాలి; నా మీద విశ్రమించి సుఖంగా ఉన్న అతడు మిగిలిన దారిని దాటిపోతాడు.’ ఇలా మంచి ఆలోచన చేసి సముద్రుడు నీటిలో దాగి ఉన్న, బంగారు నాభి గల గిరిశ్రేష్ఠుడు మైనాకునితో అన్నాడు — ‘మహాత్ముడైన దేవరాజు నిన్ను ఇక్కడ పాతాళవాసులైన అసురసమూహాలకు పరిఘగా, అడ్డగడియలా నిలిపాడు. వారి పరాక్రమం తెలిసినదే; మళ్ళీ పైకి రావాలనుకునే వారి కోసం నీవు అప్రమేయమైన పాతాళద్వారాన్ని కప్పి నిలిచి ఉన్నావు. పర్వతమా, అడ్డంగానూ పైకీ కిందికీ పెరగగల శక్తి నీకుంది; కాబట్టి నిన్ను ప్రేరేపిస్తున్నాను — గిరిశ్రేష్ఠా, లే. పరాక్రమశాలీ భయంకరకర్ముడూ అయిన ఈ కపిశార్దూలుడు హనుమంతుడు రామకార్యార్థం ఆకాశంలోకి ఎగిరి నీ పైగా వస్తున్నాడు. ఇక్ష్వాకుకుల సేవకుడైన ఇతనికి నేను సహాయం చేయాలి; ఇక్ష్వాకులు నాకు పూజ్యులు, నీకు అంతకంటే ఎక్కువ పూజ్యులు. మా కర్తవ్యం తప్పిపోకుండా మాకు సహాయం చెయ్యి; చేయవలసినది చేయకపోతే అది సజ్జనులకు కోపం కలిగిస్తుంది. నీటి నుండి పైకి లే, ఈ కపి నీ మీద నిలవనీ; దూకేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన ఇతడు మనకు అతిథి, పూజ్యుడు. బంగారు మహానాభి గలవాడా, దేవగంధర్వులు సేవించేవాడా, హనుమంతుడు నీ మీద విశ్రమించి తరువాత మిగిలిన దారిని వెళ్తాడు. కాకుత్స్థుని దయాళుత్వాన్నీ, మైథిలి ప్రవాసాన్నీ, ప్లవగేంద్రుని శ్రమనూ చూసి నీవు పైకి లేవడం తగును.’ ఇక్కడ సాగరుని కృతజ్ఞతే ముఖ్యభావం — సగరుని కుమారులు తవ్విన సముద్రం ‘సాగరం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైంది, కాబట్టి అది ఇక్ష్వాకువంశానికి ఋణపడి ఉంది. ‘కృతే ప్రతికర్తవ్యం’ (చేసిన మేలుకు ప్రత్యుపకారం చేయాలి) అనే ధర్మాన్ని మనుషులే కాదు, సాగరుడు కూడా పాటిస్తాడు. మైనాకుడు పాతాళద్వారపు రక్షకుడు కావడం అతని మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు ఇంద్రుని చేత నియమించబడ్డాడు. ‘సర్వవాచ్యః’ (అందరిచేతా నిందించబడేవాడు) అనే పదంతో లోకనిందాభయం కూడా కర్తవ్యానికి ప్రేరకమని తెలుస్తుంది. అతిథిసత్కారం భారతీయ ధర్మానికి మూలం; సముద్రుడు కూడా అతిథిని పూజించాలనుకుంటాడు. తొంభై రెండవ శ్లోకంలో ‘దేవరాజ్ఞా మహాత్మనా’, ‘పాతాలనిలయానాం హి’ అనే పాఠం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నమైన క్రమంలో ఉంది — అక్కడ ‘పాతాలతలవాసినాం… దేవరాజ్ఞా గిరిశ్రేష్ఠ’ అని ఉంది. సాగరుని అంతరంగ చింతన ఇక్కడ మనిషిలా చిత్రించబడింది — అతడు లోకనిందకు భయపడేవాడు, కృతజ్ఞుడు, అతిథివత్సలుడు. మైనాకునితో అతని మాట రెండు విధాలు — మొదట మైనాకుని సామర్థ్యాన్ని (పాతాళద్వారరక్షణ, మూడు దిక్కులలో పెరిగే శక్తి) గుర్తుచేయడం, తరువాత కర్తవ్యాన్ని బోధించడం. ‘తవ పరం పూజ్యతమాః’ (నీకు ఇంకా ఎక్కువ పూజ్యులు) అనే మాటతో సాగరుడు మైనాకునికి కూడా ఇక్ష్వాకులతో ఉన్న సంబంధాన్ని గుర్తుచేస్తాడు; ఎందుకంటే మైనాకుడు సాగరంలో నివసిస్తాడు, కాబట్టి సాగరుని బంధువులు అతనికి కూడా బంధువులే. ‘కర్తవ్యమకృతం కార్యం సతాం మన్యుముదీరయేత్’ (చేయవలసిన పని చేయకపోతే సజ్జనులకు కోపం కలుగుతుంది) అనే నీతివాక్యం సర్వకాలికమైనది — కర్తవ్యాన్ని చేయకపోవడం సజ్జనుల కోపానికి కారణం. చివరి శ్లోకంలో మూడు కారణాలు — రాముని కరుణ, సీత ప్రవాసం, హనుమంతుని శ్రమ — ఈ విధంగా భావనకూ కర్తవ్యానికీ సంయోగం. ‘చామీకరమహానాభ’ (బంగారు మహానాభి గలవాడా) అనే సంబోధన మైనాకుని స్వర్ణమయ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది. తొంభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘సముద్రశ్ఛన్నమంభసి’ — నీటిలో మునిగి ఉన్న మైనాకుని సముద్రుడు సంబోధిస్తున్నాడు. తొంభై నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘తిర్యగూర్ధ్వమధశ్చైవ’ (అడ్డంగానూ పైకీ కిందికీ) అనే వాక్యం నూట ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుని దృష్టి వర్ణనలో మళ్ళీ వస్తుంది. సాగరుని ఈ చింతన మరొక దిశను కూడా చూపిస్తుంది — ప్రకృతిశక్తులు కూడా ధర్మానికి బద్ధమై ఉన్నాయి, అవి కూడా కృతజ్ఞతా నియమాన్ని పాటిస్తాయి. ఈ విధంగా రామాయణంలో సమస్త సృష్టీ రామకార్యానికి సహాయకారి అవుతుంది.

లవణసముద్రుని మాట విని, లోపల బంగారం గల మైనాకుడు మహావృక్షాలతోనూ లతలతోనూ కప్పబడి వెంటనే నీటి నుండి పైకి లేచాడు. ప్రకాశించే కిరణాలు గల సూర్యుడు మేఘాన్ని చీల్చుకొని ఉదయించినట్లు, అతడు సముద్రజలాన్ని చీల్చుకొని మిక్కిలి ఎత్తుగా లేచాడు. సాగరుని చేత నియోగించబడి, నీటితో కప్పబడి ఉన్న ఆ మహాత్ముడైన పర్వతం ఒక ముహూర్తంలో తన శిఖరాలను చూపించింది. ఆ శిఖరాలు బంగారుమయమైనవి, కిన్నరులతోనూ మహాసర్పాలతోనూ కూడినవి, సూర్యోదయం వంటివి, ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లున్నాయి. ఆ పర్వతం నుండి పైకి లేచిన జాంబూనద బంగారు శిఖరాలతో ఖడ్గం వంటి నల్లని ఆకాశం బంగారు కాంతితో నిండిపోయింది. మెరుస్తున్న, మహాకాంతి గల బంగారు శిఖరాలతో ఆ గిరిశ్రేష్ఠుడు వంద సూర్యుల వలె అయ్యాడు. ఉప్పునీటి మధ్య అకస్మాత్తుగా పైకి లేచి ఎదుట నిలిచిన అతనిని చూసి హనుమంతుడు ‘ఇది విఘ్నం’ అని నిశ్చయించుకున్నాడు. మహావేగశాలి అయిన ఆ మహాకపి మిక్కిలి ఎత్తుగా ఉన్న అతనిని, గాలి మేఘాన్ని పడగొట్టినట్లు, రొమ్ముతో పడగొట్టాడు. కపి ఈ విధంగా కొట్టగా ఆ పర్వతోత్తముడు ఆ వానరుని వేగాన్ని గ్రహించి సంతోషించాడు, గర్జించాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో నిలిచిన ఆ పర్వతం ప్రీతితో, సంతోషభరితమైన మనస్సుతో ఆకాశంలో ఉన్న వీరుడైన కపితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ మైనాకుని ఉత్థానం సూర్యోదయంతో పోల్చబడింది — బంగారు శిఖరాలు సూర్యుని వంటివి. ‘శస్త్రసంకాశం’ (ఖడ్గం వంటి) అనే పదంతో ఆకాశపు నీలశ్యామ వర్ణం ఖడ్గపు రంగులా ఉందని సూచించబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘ఆయుధం వలె నీలవర్ణం గల ఆకాశం’ అని ఉంది. హనుమంతుని ప్రతిస్పందన తక్షణమే — అతడు దానిని విఘ్నంగా భావించి రొమ్ముతో కొడతాడు; అతని కార్యనిష్ఠ ఎటువంటిదంటే సహాయాన్ని కూడా అతడు విఘ్నంగా భావిస్తాడు. కానీ మైనాకుడు కోపించడు, అతని వేగాన్ని చూసి సంతోషిస్తాడు — మహాత్ముడు మహాత్ముని బలాన్ని గౌరవిస్తాడు. నూట మూడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘హిరణ్యగర్భః’ (లోపల బంగారం గలవాడు) అనే ముద్రిత విశేషణం మైనాకుని అంతరంగం స్వర్ణమయమని సూచిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హిరణ్యనాభః’ అని ఉంది. మైనాకుని శిఖరాల వర్ణనలో ‘ఆదిత్య’ శబ్దం మూడుసార్లు వచ్చింది — ఉదయం, వందమందితో సమానం — దానితో అతని తేజస్సు సూర్యుని వంటిదని స్థాపించబడింది. కిన్నరులూ మహాసర్పాలూ అతని శిఖరాలపై నివసిస్తారు, కాబట్టి అతడు కూడా మహేంద్రం లాగానే దేవభూమి. హనుమంతుని ‘విఘ్నోఽయం’ (ఇది విఘ్నం) అనే నిశ్చయం జాగ్రత్తకు ఫలితం — తెలియని చోట అకస్మాత్తుగా పైకి లేచిన వస్తువు శత్రువు కావచ్చు. అతని దెబ్బ కూడా సంయమంతో కూడినది — అతడు ఆయుధంతో కాక కేవలం రొమ్ముతోనే పడగొడతాడు. మైనాకుని ‘జహర్ష చ ననాద చ’ (సంతోషించాడు, గర్జించాడు) అనే ప్రతిస్పందన సౌహార్దాన్ని సూచిస్తుంది; హనుమంతుని బలాన్ని చూసి అతడు సంతృప్తి చెందాడు. ‘బుద్ధ్వా తస్య హరేర్వేగమ్’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కపేర్వేగమ్’; అర్థం సమానమే. ఇక్కడ సూర్యోపమా మేఘోపమా పరస్పర విరుద్ధాల్లా ఉన్నాయి — మైనాకుడు సూర్యునిలా మేఘాన్ని చీలుస్తాడు, హనుమంతుడు గాలిలా మేఘాన్ని పడగొడతాడు; ఆ క్షణంలో మైనాకుడు మేఘం స్థానంలో ఉన్నాడు.

మనుష్యరూపం ధరించి తన శిఖరం మీద నిలిచిన మైనాకుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వానరోత్తమా, నీవు ఈ దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేశావు. నా శిఖరాలపై దిగి సుఖంగా విశ్రమించి వెళ్ళు. రాఘవుని వంశంలో పుట్టిన సగరుడు మొదలైనవారి చేత సముద్రుడు వృద్ధిపొందాడు; ఆ సాగరుడు రాముని హితంలో నిమగ్నుడవైన నిన్ను ప్రత్యుపకారంగా పూజిస్తున్నాడు. ఉపకారం చేసినవారికి ప్రత్యుపకారం చేయాలి — ఇది సనాతన ధర్మం. ప్రత్యుపకారం చేయాలనుకుంటున్న అతడు నీ నుండి గౌరవం పొందదగినవాడు; నీ కోసం అతడు నన్ను ఎంతో గౌరవంతో ప్రేరేపించాడు — “ఈ కపి నూరు యోజనాల ఆకాశాన్ని దాటుతున్నాడు; నీ శిఖరాలపై విశ్రమించి మిగిలిన దారిని సాగించనీ” అని. హరిశార్దూలా, ఆగు, నా మీద విశ్రమించి వెళ్ళు; సుగంధభరితమైన, రుచికరమైన ఈ పుష్కలమైన కందమూలఫలాలను ఆస్వాదించి విశ్రాంతి తీసుకొని వెళ్తావు. కపిముఖ్యా, నీతో మాకు కూడా ఒక సంబంధం ఉంది, ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనదీ మహాగుణాలతో కూడినదీ. మారుతాత్మజా, వేగవంతులైన ప్లవగులు ఎవరున్నారో, వారిలో నిన్నే అగ్రగణ్యునిగా భావిస్తున్నాను. ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునే జ్ఞానికి సామాన్యుడైన అతిథి కూడా పూజ్యుడే, ఇక నీ వంటివాని సంగతి చెప్పేదేముంది. నీవు దేవశ్రేష్ఠుడూ మహాత్ముడూ అయిన మారుతుని పుత్రుడవు, అతని వేగానికే సమానుడవు. నిన్ను పూజిస్తే మారుతుడు పూజ పొందుతాడు; కాబట్టి నీవు నాకు పూజనీయుడవు. దీనికి కారణం విను — పూర్వం కృతయుగంలో పర్వతాలకు రెక్కలుండేవి; అవి గరుడుల్లా వేగంగా అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళేవి. అవి అలా సంచరిస్తుండగా దేవసమూహాలూ ఋషులూ భూతాలూ అవి మీద పడతాయేమోనని భయపడ్డారు. అప్పుడు కోపించిన సహస్రాక్షుడు శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) వజ్రంతో లక్షలాది పర్వతాల రెక్కలను నరికివేశాడు. ఆ దేవరాజు వజ్రాన్ని ఎత్తి కోపంతో నా దగ్గరికి కూడా వచ్చాడు; అప్పుడు మహాత్ముడైన శ్వసనుడు — నీ తండ్రి — నన్ను అకస్మాత్తుగా విసిరివేశాడు. ఈ ఉప్పునీటిలో విసిరివేయబడిన నేను నీ తండ్రి చేత రక్షించబడ్డాను; రెక్కలు దాచుకొని పూర్తిగా సురక్షితంగా ఉన్నాను. కాబట్టి, మారుతీ, నేను నిన్ను గౌరవిస్తున్నాను; నీవు నాకు మాన్యుడవు; నీతో నాకున్న ఈ సంబంధం మహాగుణమైనది. ఈ విధంగా జరిగిన ఈ విషయంలో, మహామతీ, ప్రసన్నమనస్సుతో సాగరునికీ నాకూ ప్రీతి కలిగించడం నీకు తగును. శ్రమను పోగొట్టుకో, పూజను స్వీకరించు, నీకు మాన్యుడనైన నాకు ప్రీతి కలిగించు; నీ దర్శనంతో నేను సంతోషించాను.’ ఇక్కడ మైనాకుని మాట రెండు కారణాలను చెబుతుంది — సాగరునికి ఇక్ష్వాకులతో ఉన్న సంబంధం, తనకు వాయువుతో ఉన్న సంబంధం. రెక్కలు నరికిన కథ పురాణప్రసిద్ధమైనది — ఇంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలు నరికాడు, మైనాకుడు వాయువు చేత రక్షించబడ్డాడు; అదే అతని కృతజ్ఞతకు కారణం. ఈ విధంగా హనుమంతుని తండ్రి చేసిన ఉపకారం కుమారునికి తిరిగి చెల్లించబడుతుంది — ఇది ఉపకారపరంపర. అతిథిధర్మపు వివేచన కూడా ఇక్కడ ఉంది — ‘ప్రాకృతోఽపి అతిథిః పూజార్హః’ (సామాన్యుడైన అతిథి కూడా పూజార్హుడే). నూట పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్య కింద. నూట ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘దేవరాద్’ అని దకారాంతంగా ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దేవరాట్’; ముద్రిత రూపమే ఉంచబడింది. ‘మానుషం ధారయన్ రూపమ్’ (మనుష్యరూపం ధరించి) అనే మాటతో మైనాకుడు కూడా కామరూపి అనీ, మనుష్యరూపంలో మాట్లాడుతున్నాడనీ సూచించబడింది — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మనుష్యరూపం ధరించి తన శిఖరం మీదనే నిలిచి’ అని అలాగే గ్రహిస్తుంది. ఈ దీర్ఘమైన మాట నిర్మాణం గమనించదగినది — మొదట ఆహ్వానం (111–112), తరువాత సాగరుని ప్రేరణ నివేదన (112–115), తరువాత ఆతిథ్య ప్రస్తావన (116–117), తరువాత హనుమంతుని ప్రశంస (118–121), తరువాత తన కథ (122–126), చివరకు మళ్ళీ ప్రార్థన (127–129). ఈ విధంగా అతడు క్రమంగా హనుమంతుని హృదయాన్ని గెలవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ‘మానుషం ధారయన్ రూపమ్’ అనే పదం మైనాకునికే విశేషణం — అతడు మనుష్యరూపం ధరించి తన శిఖరం మీద నిలిచి మాట్లాడుతున్నాడు. కందమూలఫలాలతో ఆతిథ్యం వానరుని స్వభావానికి తగినది, వనవాసుల ఆహారం. ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన మైనాకుని వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు హనుమంతునికి పినతండ్రి వంటివాడు. పర్వతాలకు రెక్కలుండేవి, అవి గరుడుల్లా ఎగిరేవి, అవి మీద పడతాయని లోకాలు భయపడ్డాయి — ఈ కథ అనేక పురాణాలలో కనిపిస్తుంది; ఇంద్రునికి ‘గోత్రభిత్’ (పర్వతాలను భేదించినవాడు) అనే పేరు ఈ కథ వల్లనే వచ్చింది. వాయువు మైనాకుని సముద్రంలోకి విసిరి రక్షించాడు; కాబట్టి మైనాకుడు ఈనాటికీ రెక్కలు గలవాడు, రెక్కలున్న ఏకైక పర్వతం. ‘మహాగుణః సంబంధః’ (మహాగుణమైన సంబంధం) — ఉపకారం వల్ల పుట్టిన సంబంధం రక్తసంబంధం కంటే కూడా గొప్పది. మైనాకుడు తనను ‘మాన్యః’ (గౌరవించదగినవాడు) అని కూడా అంటాడు — అతడు కూడా గౌరవాన్ని కోరుతాడు; హనుమంతుడు స్వీకరిస్తే అతడు కూడా గౌరవం పొందుతాడు. ఈ విధంగా ఆతిథ్యం ఉభయపక్షాలకూ చెందినది — ఇచ్చేవాడు కూడా లాభం పొందుతాడు. ఈ ప్రసంగంలోని శ్లోకాలన్నీ దాదాపుగా సమీక్షిత పాఠంతో సరిపోలుతాయి, కేవలం పదభేదాలు మాత్రమే. నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘పూజితే త్వయి ధర్మజ్ఞే పూజాం ప్రాప్నోతి మారుతః’ (ధర్మజ్ఞుడవైన నిన్ను పూజిస్తే మారుతుడు పూజ పొందుతాడు) — కుమారుని పూజతో తండ్రికి పూజ, ఇది భారతీయ దృష్టికోణం. నూట ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మహామతే’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మహాకపే’ అని. ‘అతిథిః కిల పూజార్హః’ (అతిథి పూజార్హుడు కదా) అనే వాక్యం గృహస్థధర్మపు సారం; పర్వతం కూడా గృహస్థుడిలా అతిథిని పూజించాలనుకుంటుంది. నూట ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మాన్యోఽసి మమ మారుతే’ (మారుతీ, నీవు నాకు మాన్యుడవు) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మాన్యో హి మమ మారుతః’ (మారుతుడు నాకు మాన్యుడు) — ముద్రిత పాఠం హనుమంతుని సంబోధిస్తుంది, సమీక్షిత పాఠం వాయువును నిర్దేశిస్తుంది.

ఇలా అనబడిన కపిశ్రేష్ఠుడు ఆ పర్వతోత్తమునితో అన్నాడు — ‘నేను ప్రీతి చెందాను, ఆతిథ్యం జరిగినట్లే; మీ మనస్సులోని బాధను తొలగించుకోండి. నా కార్యకాలం తొందరపెడుతోంది, పగలు కూడా గడిచిపోతోంది; మధ్యలో ఆగకూడదని నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను.’ ఇలా చెప్పి వానరపుంగవుడు చేతితో పర్వతాన్ని తాకి, పరాక్రమశాలి అయిన అతడు నవ్వుతున్నట్లుగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి వెళ్ళిపోయాడు. పర్వతమూ సముద్రమూ ఎంతో గౌరవంతో అతనిని చూశారు; తగిన ఆశీర్వాదాలతో అతడు పూజించబడ్డాడు, అభినందించబడ్డాడు. ఆ తరువాత పర్వతాన్నీ మహాసముద్రాన్నీ విడిచి పైకి దూరంగా వెళ్ళి, తండ్రి దారి అయిన వాయుమార్గాన్ని చేరి, అతడు నిర్మలమైన ఆకాశంలో సాగిపోయాడు. మళ్ళీ పైకి ఎగిరి, ఆ పర్వతాన్ని చూస్తూ వాయుపుత్రుడైన కపికుంజరుడు ఆధారం లేకుండా సాగిపోయాడు. హనుమంతుని సమాధానంలో మూడు గుణాలు — కృతజ్ఞత, కార్యనిష్ఠ, ప్రతిజ్ఞాపాలనం. అతడు ఆతిథ్యాన్ని తిరస్కరించడు, ‘జరిగినట్లే’ అని భావించి స్వీకరిస్తాడు, కానీ విశ్రాంతి తీసుకోడు. ‘మన్యురేషోఽపనీయతామ్’ (ఈ బాధను తొలగించుకోండి) అనే పదంతో అతడు మైనాకుని మనస్సులో పుట్టిన దుఃఖాన్ని పోగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాడు — ఇంతకుముందు రొమ్ముతో అతనిని కొట్టాడు కదా. చేతితో తాకడం గౌరవచిహ్నం — అతడు మిత్రుని స్పృశించి వెళ్తాడు. ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనేది అతని ప్రసన్నమైన మనస్సును సూచిస్తుంది. ‘ప్రతిజ్ఞా చ మయా దత్తా’ (నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను) — మహేంద్రంపై వానరుల ఎదుట చేసిన ప్రతిజ్ఞ ఇక్కడ పాటించబడుతోంది; అక్కడ ‘అనేనైవ వేగేన’ (ఇదే వేగంతో) అని అన్నాడు. ఈ విధంగా హనుమంతుని మాటా చేతా ఒక్కటే. ‘అహశ్చాప్యతివర్తతే’ (పగలు కూడా గడిచిపోతోంది) — దినం గడుస్తోంది, సాయంకాలం లంకాప్రవేశపు సమయం దగ్గరపడుతోంది. ‘ఆలభ్య’ (తాకి) అనే పదం స్పర్శ యొక్క మృదుత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

హనుమంతుడు చేసిన ఆ రెండవ, మిక్కిలి దుష్కరమైన కార్యాన్ని చూసి దేవతలూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ అందరూ ప్రశంసించారు. అక్కడ ఉన్న దేవతలు అతని కార్యంతో సంతోషించారు; సహస్రాక్షుడైన వాసవుడు బంగారు మంచి నాభి గల మైనాకుని కార్యంతో సంతోషించాడు. ధీమంతుడైన శచీపతి స్వయంగా సంతోషంతో గద్గదస్వరంతో పర్వతశ్రేష్ఠుడు సునాభునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘హిరణ్యనాభా, శైలేంద్రా, నేను నీ పట్ల ఎంతో సంతోషించాను; నీకు అభయం ఇస్తున్నాను; సౌమ్యుడా, సుఖంగా వెళ్ళు. భయం ఉండగా కూడా నిర్భయంగా నూరు యోజనాలు దాటుతున్న హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం నీవు ఎంతో గొప్ప సహాయం చేశావు. ఈ కపి దశరథకుమారుడైన రాముని హితం కోసమే వెళ్తున్నాడు; శక్తి మేరకు అతనికి సత్కారం చేసి నీవు నన్ను మిక్కిలి సంతోషపెట్టావు.’ దేవతల అధిపతి శతక్రతువు సంతోషించినది చూసి ఆ పర్వతోత్తముడు అపారమైన ఆనందాన్ని పొందాడు. వరం పొందిన ఆ పర్వతం అప్పుడు అక్కడే నిలిచిపోయాడు; హనుమంతుడు ఒక ముహూర్తంలో ఆ సముద్రభాగాన్ని దాటిపోయాడు. ఇక్కడ కథలోని విరోధాభాసం సుందరమైనది — ఇంతకుముందు మైనాకుని రెక్కలు నరకాలనుకున్న ఇంద్రుడే ఇప్పుడు అతనికి అభయం ఇస్తున్నాడు. కారణం రామకార్యానికి సహాయం — రాముని సేవ పూర్వవైరాన్ని కూడా నశింపజేస్తుంది. ‘తద్ ద్వితీయమ్’ (ఆ రెండవది) అనే గణన — మొదటి కార్యం సముద్రలంఘనారంభం, రెండవది మైనాక ప్రసంగం, మూడవది ముందు రాబోయే సురసావిజయం. హనుమంతుని యాత్రలో మూడు విఘ్నాలు — మైనాకుడు (సాత్త్వికం, స్నేహజన్యం), సురస (రాజసం, పరీక్షారూపం), సింహిక (తామసం, హింసాత్మకం) — అని సాంప్రదాయిక వ్యాఖ్యానం. ‘నిర్భయస్య భయే సతి’ (భయం ఉండగా కూడా నిర్భయుడైనవాని) అనే విరోధాలంకారం హనుమంతుని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇంద్రుని మాటలో ‘రామస్యైష హితాయైవ యాతి దాశరథేః కపిః’ (ఈ కపి దాశరథి అయిన రాముని హితం కోసమే వెళ్తున్నాడు) అనడంతో రామకార్యానికి దేవతల ఆమోదం స్పష్టమవుతుంది. అభయదానం మైనాకునికి గొప్ప ఫలం, ఎందుకంటే అతడు ఇంద్రునికే భయపడి సముద్రంలో దాగి ఉన్నాడు. ‘సగద్గదమ్’ (గద్గదస్వరంతో) — ఇంద్రుడు కూడా ఆనందంతో గద్గదకంఠుడయ్యాడు; దానితో రామకార్యపు మహత్త్వం దేవతల హృదయాలను కూడా స్పృశిస్తుందని సూచించబడింది. నూట ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘కాంచనస్య సునాభస్య’ అనడంలో సునాభుడు అనేది మైనాకుని మరొక పేరు — బంగారు నాభి గలవాడు.

అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ సూర్యుని వంటి కాంతి గల నాగమాత సురసతో ఇలా అన్నారు — ‘శ్రీమంతుడూ వాయుపుత్రుడూ అయిన ఈ హనుమంతుడు అనేవాడు సముద్రం మీదుగా దూకుతూ వెళ్తున్నాడు; నీవు ఒక ముహూర్తకాలం అతనికి విఘ్నం కలిగించు. మిక్కిలి ఘోరమైన, పర్వతం వంటి రాక్షసరూపాన్ని ధరించి, కోరలతో భయంకరమైన, పింగళనేత్రాలు గల, ఆకాశాన్ని తాకే ముఖాన్ని చేసుకొని నిలువు. అతని బలాన్నీ పరాక్రమాన్నీ మళ్ళీ తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం — అతడు ఉపాయంతో నిన్ను జయిస్తాడో, లేదా విషాదం పొందుతాడో.’ దేవతలు ఇలా చెప్పి సత్కరించగా ఆ దేవి సురస సముద్రమధ్యంలో వికృతమైన, విరూపమైన, అందరికీ భయం కలిగించే రాక్షసదేహాన్ని ధరించి, దూకుతూ వెళ్తున్న హనుమంతుని అడ్డగించి ఇలా అన్నది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, దేవతలు నిన్ను నాకు ఆహారంగా నిర్దేశించారు; నేను నిన్ను తింటాను, నా ఈ నోటిలోకి ప్రవేశించు. పూర్వం బ్రహ్మ నాకు ఈ వరం ఇచ్చాడు.’ ఇలా చెప్పి ఆమె త్వరగా విశాలమైన నోరు తెరిచి మారుతి ఎదుట నిలిచింది. ఇక్కడ దేవతల ఉద్దేశం పరీక్ష, వినాశం కాదు — వారు హనుమంతుని బుద్ధిబలాల పరిమాణాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నారు. సురస నాగుల తల్లి, దక్షుని కూతురు; ఆమె రాక్షసిరూపం ధరించి పరీక్షకురాలిగా వచ్చింది. ‘ఉపాయేన విజేష్యతి’ (ఉపాయంతో జయిస్తాడు) అనే దేవతల మాట రాబోయే కథను సూచిస్తుంది — హనుమంతుడు బలంతో కాక ఉపాయంతోనే ఆమెను జయిస్తాడు. నూట యాభైవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మమ భక్ష్యః’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మమ భక్షః’ అని. నూట యాభై ఒకటవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది ప్రచలిత పాఠంలో నూట యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో దాదాపు అక్షరశః మళ్ళీ వస్తుంది — ముద్రణలోని ఈ పునరుక్తి యథాతథంగా ఉంచబడింది. సురస మాటలో ‘ఈశ్వరైః ప్రదిష్టః’ (దేవతలు నిర్దేశించారు) అనే పదం దేవతల ఆదేశాన్నీ, ‘ధాత్రా వరః దత్తః’ (బ్రహ్మ వరం ఇచ్చాడు) అనేది బ్రహ్మ వరాన్నీ సూచిస్తాయి — రెండు విధాల అధికారం. సురసకు ఇచ్చిన ‘సూర్యసంకాశా’ (సూర్యుని వంటి కాంతి గలది) అనే విశేషణం ఆమె దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — రాక్షసరూపం కేవలం పరీక్ష కోసమే. ‘ముహూర్తం విఘ్నమ్’ (ఒక ముహూర్తపు విఘ్నం) — కేవలం క్షణికమైన విఘ్నం, శాశ్వతమైనది కాదు; పరీక్ష స్వరూపమే అది. నూట నలభై నాలుగవ శ్లోకం నుండి దేవతల ప్రసంగం ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ వారే స్వయంగా విఘ్నాన్ని సృష్టిస్తారు — దీనితో హనుమంతుని కార్యాన్ని దేవతలు కూడా పరీక్షిస్తున్నారని సూచించబడింది.

సురస ఇలా అనగా హనుమంతుడు ప్రసన్నమైన ముఖంతో అన్నాడు — ‘దశరథకుమారుడైన రాముడు అనేవాడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య వైదేహితోనూ కలిసి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. వేరొక పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్న, రాక్షసులతో వైరం కట్టుకున్న అతని కీర్తిమంతురాలైన భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. రాముని ఆజ్ఞ మేరకు నేను దూతగా ఆమె దగ్గరికి వెళ్తున్నాను; ఈ రాజ్యంలో నివసించే నీవు రామునికి సహాయం చేయడం తగును. లేదా మైథిలినీ, శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రామునీ చూసి నీ నోటిలోకి వస్తాను — ఇది సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.’ హనుమంతుడు ఇలా అనగా కామరూపిణి అయిన సురస అన్నది — ‘నన్ను ఎవరూ దాటిపోలేరు — ఇది నా వరం.’ వెళ్ళిపోతున్న అతనిని చూసి హనుమంతుని బలాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటూ ఆ నాగమాత మళ్ళీ ఈ మాట అన్నది — ‘వానరోత్తమా, ఈ రోజు నా నోటిలోకి ప్రవేశించే వెళ్ళాలి; పూర్వం బ్రహ్మ నాకు ఈ వరం ఇచ్చాడు.’ ఇలా చెప్పి ఆమె త్వరగా విశాలమైన నోరు తెరిచి మారుతి ఎదుట నిలిచింది. సురస ఇలా అనగా వానరపుంగవుడు కోపించాడు. హనుమంతుని మొదటి ఉపాయం సామం — అతడు రాముని కథను, సీతాపహరణాన్ని, తన దూతత్వాన్ని నివేదిస్తాడు, ఆమెను సహాయం యాచిస్తాడు. ‘విషయవాసిని’ (ఈ రాజ్యంలో నివసించేదానా) అనే సంబోధన ఆమె రాముని రాజ్యపు ప్రజ అనీ, కాబట్టి రాజుకు సహాయం చేయడం ఆమె కర్తవ్యమనీ సూచిస్తుంది. అతడు ప్రతిజ్ఞ కూడా చేస్తాడు — కార్యం చేసి తిరిగి వస్తాను అని — ఈ విధంగా సత్యనిష్ఠతో ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకోవాలనుకుంటాడు. సామం విఫలమైనప్పుడే అతని కోపం పుడుతుంది — ఈ క్రమం నీతిశాస్త్రానికి అనుగుణమైనది. నూట యాభై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. నూట యాభై ఏడు, నూట యాభై ఎనిమిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠంలో సురస మాట రెండుసార్లు దాదాపు ఒకే మాటలతో చెప్పబడింది. ‘సత్యం ప్రతిశృణోమి తే’ (నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను) — హనుమంతుడు సత్యనిష్ఠతో ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు: బ్రతికి తిరిగివస్తే నీ నోటిలోకి ప్రవేశిస్తాను అని. ‘అన్యకార్యవిషక్తస్య’ (వేరొక పనిలో నిమగ్నుడైనవాని) — సీత అపహరించబడినప్పుడు రాముడు వేరేచోట (మాయామృగాన్ని వెంబడించడంలో) ఉన్నాడు. ‘రామం చాక్లిష్టకారిణమ్’ అనేది రాముని విశేషణం — ఎవని కార్యాలు శ్రమ లేకుండా సిద్ధిస్తాయో అతడు; హనుమంతుడు తన స్వామి సామర్థ్యంపై సంపూర్ణ విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తాడు. సురస ఇచ్చిన ‘నాతివర్తేన్మాం కశ్చిత్’ (నన్ను ఎవరూ దాటిపోలేరు) అనే సమాధానం వరపు నియమం ఉల్లంఘించరానిదనీ, కాబట్టి హనుమంతుడు కూడా ఏదో ఉపాయం వెదకాలనీ సూచిస్తుంది.

కోపించిన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘నన్ను భరించగలిగేంత నోరు చేసుకో.’ ఇలా చెప్పి అతడు పది యోజనాల పొడవు గల సురసకు ఎదురుగా పది యోజనాల విస్తారం గలవాడయ్యాడు. మేఘం వంటి, పది యోజనాల పొడవు గల అతనిని చూసి సురస కూడా తన నోటిని ఇరవై యోజనాల పొడవు చేసింది. అప్పుడు కోపించిన హనుమంతుడు ముప్పై యోజనాల పొడవయ్యాడు; సురస నోటిని నలభై యోజనాల ఎత్తు చేసింది. వీరుడైన హనుమంతుడు యాభై యోజనాల ఎత్తయ్యాడు; సురస నోటిని అరవై యోజనాల ఎత్తు చేసింది. అదే సమయంలో వీరుడైన హనుమంతుడు డెబ్బై యోజనాల ఎత్తయ్యాడు; సురస నోటిని ఎనభై యోజనాల ఎత్తు చేసింది. అగ్ని వంటి హనుమంతుడు తొంభై యోజనాల ఎత్తయ్యాడు; సురస నోటిని నూరు యోజనాల పొడవు చేసింది. సురస తెరిచిన, పొడవైన నాలుక గల, మిక్కిలి భయంకరమైన, నరకం వంటి ఆ నోటిని చూసి బుద్ధిమంతుడైన వాయుపుత్రుడు మేఘంలా తన దేహాన్ని కుదించుకొని అదే ముహూర్తంలో బొటనవేలంతటివాడయ్యాడు. ఆ మహాబలుడు ఆ నోటిని చేరి, లోపలికి ప్రవేశించి, బయటికి వచ్చి ఆకాశంలో నిలిచి, శ్రీమంతుడైన అతడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘దాక్షాయణీ, నీ నోటిలోకి ప్రవేశించాను, నీకు నమస్కారం; వైదేహి ఎక్కడ ఉందో అక్కడికి వెళ్తాను; నీ వరం సత్యమైంది.’ రాహువు నోటి నుండి విడివడిన చంద్రునిలా నోటి నుండి విడివడిన ఆ వానరుని చూసి సురసాదేవి తన నిజరూపంతో అన్నది — ‘హరిశ్రేష్ఠా, సౌమ్యుడా, కార్యసిద్ధి కోసం సుఖంగా వెళ్ళు; మహాత్ముడైన రాఘవునితో వైదేహిని కలుపు.’ హనుమంతుడు చేసిన ఆ మూడవ, మిక్కిలి దుష్కరమైన కార్యాన్ని చూసి భూతాలన్నీ అప్పుడు ‘బాగు బాగు’ అని ఆ వానరుని ప్రశంసించాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని బుద్ధిచాతుర్యమే ముఖ్యం — బలపోటీలో గెలుపు అసాధ్యమని తెలుసుకొని అతడు విపరీతమైన పని చేస్తాడు; పెద్దవాడు చిన్నవాడై అతడు వరాన్ని సత్యం చేస్తాడు, తనను తాను కాపాడుకుంటాడు. సంఖ్యల క్రమం — పది, ఇరవై, ముప్పై, నలభై, యాభై, అరవై, డెబ్బై, ఎనభై, తొంభై, నూరు — పోటీ తీవ్రతను క్రమంగా పెంచుతుంది, తరువాత అకస్మాత్తుగా ‘అంగుష్ఠమాత్రకః’ (బొటనవేలంతటివాడు) అనే విపర్యయం. ‘దాక్షాయణి నమోఽస్తు తే’ (దాక్షాయణీ, నీకు నమస్కారం) అనే సంబోధన వినయపూర్ణమైనది — గెలిచినా కూడా అతడు పరీక్షకురాలికి నమస్కరిస్తాడు. ‘చంద్రం రాహుముఖాదివ’ (రాహువు నోటి నుండి చంద్రునిలా) అనే ఉపమ గ్రహణమోక్షానికీ హనుమంతుని విజయానికీ సుందరమైన చిత్రం. సురస తన స్వరూపాన్ని ప్రకటించడమూ ఆశీర్వదించడమూ పరీక్ష సఫలమైందని సూచిస్తాయి. ముద్రణలో నూట అరవై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; అక్కడ ‘వింశద్ యోజనమాయతమ్’ అని ‘వింశత్’ రూపం ముద్రించబడింది. నూట అరవై రెండు నుండి నూట అరవై ఐదు వరకూ ముద్రణలో ‘ఉచ్ఛ్రితమ్’ (ఎత్తు) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఆయతమ్’ (పొడవు); నూట అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తదైవ’ (అదే సమయంలో), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తథైవ’ (అలాగే). ఇక్కడ ‘యోజనం’ అనే పరిమాణం వేలాది మూరలు, కాబట్టి ఈ పోటీ అలౌకికమైనది. హనుమంతునికి ఇచ్చిన ‘అనలప్రఖ్యః’ (అగ్ని వంటివాడు) అనే విశేషణం కోపాన్నీ తేజస్సునూ సూచిస్తుంది. సురస నోరు ‘నరకోపమం’ (నరకం వంటిది) — ప్రవేశం మృత్యువులా భయానకం, అయినా హనుమంతుడు నిర్భయంగా ప్రవేశిస్తాడు. బొటనవేలంత కావడం అతని యోగసిద్ధికి (అణిమకు) ప్రమాణం — అతడు ఇచ్ఛానుసారం మహిమనూ అణిమనూ పొందుతాడు. అతని మాట ‘సత్యశ్చాసీద్ వరస్తవ’ (నీ వరం సత్యమైంది) — సురస వరమూ రక్షించబడింది, తన కార్యమూ రక్షించబడింది. ఇది ధర్మసంకటానికి ఉత్తమమైన పరిష్కారం — రెండు పక్షాలకూ హితం. ‘సోఽభిపద్యాథ’ అని ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సోఽభిపత్యాశు’; ‘నిష్పత్య చ మహాబలః’ అనేది కూడా అంతే. పోటీ చివరలో సురస తన రూపం ధరించి ఆశీర్వదిస్తుంది — ‘రాఘవేణ మహాత్మనా వైదేహీం సమానయ’ (మహాత్ముడైన రాఘవునితో వైదేహిని కలుపు) — ఈ విధంగా పరీక్షకురాలే సహాయకురాలైంది.

ఎదిరించరాని, వరుణుని నివాసమైన సాగరాన్ని సమీపించి, గరుడుని వంటి అతడు వేగంగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి సాగిపోయాడు. ఆ ఆకాశం జలధారలతో సేవించబడేది, పక్షులు సంచరించేది, కైశికాచార్యులు అనే సంగీతాచార్యులు — తుంబురుడు మొదలైనవారు — సంచరించేది, ఐరావతం సేవించేది. సింహాలు, ఏనుగులు, పెద్దపులులు, పక్షులు, సర్పాలు వాహనాలుగా గల, సంచరించే నిర్మలమైన విమానాలతో అలంకరించబడినదీ, వజ్రాశనితో సమానమైన స్పర్శ గల, అగ్ని వంటి, పుణ్యం చేసిన మహాభాగులైన స్వర్గవిజేతలు అధిష్ఠించినదీ ఆ మార్గం. హవిస్సును మోసుకుపోయే చిత్రభానుడైన అగ్ని సేవించేదీ, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, చంద్రసూర్యులు, తారాగణాలతో అలంకరించబడినదీ, మహర్షిగణాలు, గంధర్వులు, నాగులు, యక్షులతో నిండినదీ, ఏకాంతమైనదీ, నిర్మలమైనదీ, విశాలమైనదీ, విశ్వావసువు సేవించేదీ. దేవరాజు ఏనుగు నడిచేదీ, చంద్రసూర్యుల మంగళమైన దారీ, జీవలోకానికి చాందినీ, బ్రహ్మ నిర్మించిన విస్తారమైనదీ, వీరులు అనేకసార్లు సేవించినదీ, విద్యాధరగణాలతో నిండినదీ అయిన ఆ వాయుమార్గంలో మారుతి గరుత్మంతునిలా సాగిపోయాడు. హనుమంతుడు గాలిలా కాలాగరు రంగుల, ఎరుపు, పసుపు, తెలుపు మేఘసమూహాలను లాగుకుపోయాడు. కపి లాగుతున్న ఆ మహామేఘాలు ప్రకాశించాయి. మేఘసమూహాలలోకి ప్రవేశిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ బయటికి వస్తూ, అంతటా కనిపిస్తున్న మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వర్షాకాలపు చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ ఆకాశానికి సప్తమీ విభక్తిలోని విశేషణాల దీర్ఘమైన మాల ఉంది — నూట డెబ్బై నాలుగు నుండి నూట ఎనభై వరకూ ఒకే వాక్యప్రవాహం. ఆకాశం శూన్యం కాదు, దేవతలకూ పుణ్యాత్ములకూ గ్రహనక్షత్రాలకూ విద్యాధరులకూ నివాసం — ఈ విధంగా హనుమంతుని మార్గం పవిత్రమైనదీ దివ్యమైనదీ. ‘వితానే జీవలోకస్య’ (జీవలోకానికి చాందినీ) అనే రూపకంతో ఆకాశం లోకం పైన పరచిన చాందినీలా ఉంది. మేఘాలలోకి ప్రవేశించి బయటికి రావడానికి చేసిన చంద్రోపమ ఇంతకుముందు కూడా (82) ప్రయోగించబడింది; ఇక్కడ మళ్ళీ వర్షాకాలపు చంద్రునితో ముడిపడింది. ఇక్కడ అనేక శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నమైనవి — నూట ఎనభైవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, నూట ఎనభై ఒకటవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘కైశికాచార్యైః’ అనే పదానికి హిందీ వ్యాఖ్యానంలో సంగీతవిద్యాచార్యులు అని అర్థం. ఈ వర్ణనకు ఉద్దేశం హనుమంతుని యాత్ర మహత్త్వాన్ని పెంచడం — అతడు వెళ్తున్న మార్గం దేవతలదీ ఋషులదీ పుణ్యాత్ములదీ. ‘కృతపుణ్యైర్మహాభాగైః స్వర్గజిద్భిః’ అంటే పుణ్యకర్మల ద్వారా స్వర్గాన్ని జయించినవారు; వారు కూడా ఈ ఆకాశంలో ఉంటారు. ‘వహతా హవ్యమత్యంతమ్’ — యజ్ఞాలలో హోమం చేసిన హవిస్సును దేవతలకు మోసుకుపోయే అగ్ని కూడా ఇక్కడ సంచరిస్తాడు. విశ్వావసువు గంధర్వరాజు, ఐరావతం ఇంద్రుని ఏనుగు — వీరు ఆకాశపు ప్రసిద్ధ నివాసులు. ‘దేవరాజగజాక్రాంతే’ (దేవరాజు ఏనుగు నడిచేది) — ఇది ఐరావతపు దారి కూడా. మేఘాల కాలాగరు వర్ణం (నలుపు), ఎరుపు, పసుపు, తెలుపు — వివిధ వర్ణాల మేఘాలు సూర్యాస్తమయ సమయంలో కనిపిస్తాయి. వర్షాకాలపు చంద్రుడు మేఘాలతో మళ్ళీ మళ్ళీ కప్పబడుతూ ప్రకాశిస్తూ ఉంటాడు, హనుమంతుడు కూడా అలాగే. నూట డెబ్బై ఐదవ శ్లోకంలో ‘సింహకుంజరశార్దూలపతగోరగవాహనైః’ అనేవి విమానాల వాహనాలు — దేవతల వివిధ యానాలు. ఈ ఆకాశవర్ణనలోని అనేక అంశాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఉన్నాయి (5.001.157–165), కానీ ప్రచలిత పాఠంలో కొన్ని అదనపు పాదాలు కనిపిస్తాయి. ఈ విధంగా ఆకాశవర్ణన సర్గ మధ్యలో విశ్రాంతి స్థానం లాంటిది — సురస, సింహిక అనే రెండు సంఘర్షణల మధ్య ప్రశాంతమైన విరామం.

రెక్కలు గల పర్వతరాజులా అతడు ఆధారం లేని ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించాడు. దూకుతూ వెళ్తున్న అతనిని చూసి సింహిక అనే కామరూపిణి, పెద్దదైన రాక్షసి మనస్సులో ఇలా ఆలోచించింది — ‘ఈ రోజు చాలా కాలం తరువాత నేను కడుపు నింపుకుంటాను; ఈ మహాప్రాణి చాలా కాలానికి నా వశమైంది.’ ఇలా మనస్సులో ఆలోచించి ఆమె అతని నీడను పట్టి లాగింది. నీడ పట్టుబడగానే వానరుడు ఆలోచించాడు — ‘ఎదురుగాలికి సముద్రంలో పెద్ద నావ ఆగిపోయినట్లు నేను అకస్మాత్తుగా పట్టి ఆపబడ్డాను, నా పరాక్రమం కుంటిదైపోయింది.’ అప్పుడు అడ్డంగానూ పైకీ కిందికీ చూస్తూ కపి ఉప్పునీటిలో పైకి లేచిన మహాప్రాణిని చూశాడు. వికృతమైన ముఖం గల ఆమెను చూసి మారుతి ఆలోచించాడు — ‘కపిరాజు సుగ్రీవుడు చెప్పిన, అద్భుతంగా కనిపించే, నీడను పట్టే మహాబలమైన ప్రాణి ఇదే, ఇందులో సందేహం లేదు.’ బుద్ధిమంతుడైన కపి ఆమె సింహిక అని నిజంగా గ్రహించి, వర్షాకాలపు మేఘంలా మహాకాయుడై పెరిగాడు. మహాకపి దేహం పెరగడం చూసి ఆమె పాతాళానికీ ఆకాశానికీ మధ్యనంత నోటిని తెరిచింది. మేఘపంక్తిలా గర్జిస్తూ ఆమె వానరుని మీదికి పరుగెత్తింది. అప్పుడు మేధావి అయిన మహాకపి ఆమె వికృతమైన, మిక్కిలి పెద్ద నోటినీ, శరీరపు పరిమాణాన్నీ, మర్మస్థానాలనూ చూశాడు. వజ్రం వంటి దృఢమైన దేహం గల ఆ కపి మళ్ళీ తనను కుదించుకొని ఆమె వికృతమైన నోటిలో దూకాడు. పర్వదినాన రాహువు మింగుతున్న పూర్ణచంద్రునిలా ఆమె నోటిలో మునిగిపోతున్న అతనిని సిద్ధచారణులు చూశారు. అప్పుడు పదునైన గోళ్ళతో ఆమె మర్మస్థానాలను చీల్చి, మనోవేగం గల ఆ వానరుడు వేగంగా పైకి ఎగిరాడు. అదృష్టంతో, ధైర్యంతో, నైపుణ్యంతో ఆమెను పడగొట్టి, ఆత్మనిగ్రహం గల ఆ కపివీరుడు మళ్ళీ వేగంగా పెరిగాడు. హనుమంతుడు గుండెను చీల్చివేయగా ఆమె దిక్కుతోచక నీటిలో పడిపోయింది; ఆమెను పడగొట్టడానికే స్వయంభువు (బ్రహ్మ) హనుమంతుని సృష్టించాడా అన్నట్లుంది. వానరుడు వెంటనే చంపగా పడిపోయిన ఆ సింహికను చూసి ఆకాశంలో సంచరించే భూతాలు ఆ ప్లవగోత్తమునితో అన్నాయి — ‘ఈ రోజు నీవు భయంకరమైన కార్యం చేశావు, మహాప్రాణిని చంపావు; ప్లవగశ్రేష్ఠా, నీవు కోరిన కార్యాన్ని నిర్విఘ్నంగా సాధించు. వానరేంద్రా, నీలాగా ధైర్యం, దూరదృష్టి, బుద్ధి, నైపుణ్యం అనే నాలుగూ ఎవనికి ఉంటాయో, అతడు కార్యాలలో క్లేశపడడు.’ కార్యం నెరవేరిన వారి చేత పూజించబడిన, పూజ్యుడైన ఆ కపి సర్పభక్షకుడైన గరుడునిలా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి సాగిపోయాడు. ఇక్కడ మూడవ విఘ్నం తామసమైనది — సింహిక పరీక్షకురాలు కాదు, హింసకురాలు; కాబట్టి హనుమంతుడు ఆమెను చంపుతాడు. సురసతో అతని ప్రవర్తన భిన్నంగా ఉంది — ఆమెను దేవతలు పంపారు, ఈమె స్వార్థపరురాలు. సుగ్రీవుడు ఇంతకుముందే ఆమె గురించి చెప్పాడని హనుమంతుడు గుర్తుచేసుకుంటాడు — ఇది సుగ్రీవుని భూగోళజ్ఞానానికి (కిష్కింధాకాండలోని దిగ్వర్ణనకు) ఫలం. ఉపాయం మళ్ళీ అదే — మొదట పెరగడం, తరువాత కుదించుకోవడం, తరువాత లోపలికి ప్రవేశించి మర్మాలు ఛేదించడం. ‘ధృతిర్దృష్టిర్మతిర్దాక్ష్యమ్’ (ధైర్యం, దూరదృష్టి, బుద్ధి, నైపుణ్యం) అనే నాలుగు గుణాల సూత్రం కార్యం చేసే వారందరికీ ఉపదేశం. నూట తొంభై తొమ్మిదవ శ్లోకం (‘స్వయంభువైవ హనుమాన్ సృష్టస్తస్యా నిపాతనే’ అనే అంశంతో కలిపి) ఆరు పాదాలది; దీనిలో చాలాభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. నూట తొంభై ఎనిమిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ, నూట తొంభైవ, నూట పదమూడవ శ్లోకాల కొన్ని అంశాలూ ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. సింహిక రాహువు తల్లి అని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి, కాబట్టి ఇక్కడ రాహువు ఉపమ రెట్టింపు సార్థకమైనది — ఆమె స్వయంగా గ్రహణం చేసేది. ఆమె విశేషశక్తి నీడను పట్టడం — నీడను పట్టుకొని ఆమె ప్రాణిని నిరోధిస్తుంది; ఇది మాయ యొక్క అద్భుతమైన శక్తి. హనుమంతుని మొదటి ప్రతిస్పందన ఆశ్చర్యం — ‘సమాక్షిప్తోఽస్మి సహసా’ (అకస్మాత్తుగా పట్టి ఆపబడ్డాను) — తరువాత అన్వేషణ, తరువాత గుర్తింపు, తరువాత ఉపాయం. ఈ క్రమం సంకటంలో బుద్ధిమంతుడు ఎలా వ్యవహరించాలో చెప్పే ఆదర్శం. ‘ప్రతిలోమేన వాతేన మహానౌరివ’ (ఎదురుగాలికి పెద్ద నావలా) అనే ఉపమ — ప్రతికూలమైన గాలికి నావ ఎలా ఆగిపోతుందో అలా అతడు. పాతాళాకాశాల వంటి నోరు — కింద పాతాళం, పైన ఆకాశం — ఆమె నోటి విస్తారం సర్వవ్యాపి అన్నట్లుంది. హనుమంతుడు ఆమె శరీరపు పరిమాణాన్నీ మర్మస్థానాలనూ ముందుగానే చూస్తాడు — యుద్ధనీతి ప్రకారం శత్రువు బలహీనస్థానం తెలుసుకోవాలి. ‘వజ్రసంహననః’ (వజ్రం వంటి దృఢదేహం గలవాడు) అనే విశేషణం అతని శరీరపు దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది, కాబట్టి లోపలికి ప్రవేశించినా అతడు నశించడు. సిద్ధచారణులు అతడు మింగబడటం చూసి భయపడినట్లున్నారు, కానీ అతడు క్షణంలో మర్మాలు ఛేదించి బయటికి వస్తాడు. ‘మనఃసంపాతవిక్రమః’ — మనోవేగంతో సమానమైన వేగం గలవాడు. ‘దిష్ట్యా ధృత్యా దాక్షిణ్యేన’ (అదృష్టంతో, ధైర్యంతో, నైపుణ్యంతో) అనేవి మూడు కారణాలు — దైవం, ధైర్యం, కౌశలం. భూతాల స్తుతి ఇక్కడ ఉపదేశరూపంలో ఉంది — ధైర్యం మొదలైన నాలుగు గుణాలు ఎవనిలో ఉంటాయో అతడు కార్యాలలో క్లేశపడడు; ఈ శ్లోకం లోకంలో సుభాషితంగా ప్రసిద్ధమైనది. ‘పన్నగాశనవత్’ (సర్పభక్షకునిలా) అనే గరుడోపమ మళ్ళీ — సర్పం వంటి సింహికను చంపి అతడు గరుడునిలా ఉన్నాడు. ముద్రణలో నూట తొంభైవ శ్లోకంలో ‘కపిరాజ్ఞా యథాఖ్యాతమ్’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యదాఖ్యాతమ్’ అని. నూట తొంభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స తస్యా వికృతే వక్త్రే’ (ఆమె వికృతమైన నోటిలో) అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వివృతే’ (తెరిచిన) అని. ‘హృతహృత్సా’ అంటే గుండె చీల్చబడినది — గుండె ఛేదించబడి మరణించింది. ‘విధురా’ అంటే విహ్వలమైనది, నిర్జీవమైనది. ‘స్వయంభువైవ హనుమాన్ సృష్టస్తస్యా నిపాతనే’ (ఆమెను పడగొట్టడానికే బ్రహ్మ హనుమంతుని సృష్టించాడు) అనే వాక్యం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — హనుమంతుని జన్మకు ఒక ఉద్దేశం సింహికావధ అని.

దాదాపు ఆవలి తీరం చేరిన అతడు అన్నివైపులా పరికిస్తూ నూరు యోజనాల చివర వనపంక్తిని చూశాడు. దిగుతూనే ఆ శాఖామృగశ్రేష్ఠుడు వివిధ వృక్షాలతో అలంకరించబడిన ద్వీపాన్నీ, మలయపర్వతపు ఉపవనాలనూ చూశాడు. అతడు సాగరాన్నీ, సాగరపు నీటి అంచున ఉన్న తీరప్రదేశాలనూ, అక్కడ పుట్టిన చెట్లనూ, సాగరుని భార్యలైన నదుల ముఖద్వారాలనూ చూశాడు. మహామేఘం వంటి తన దేహం ఆకాశాన్ని అడ్డుకుంటున్నట్లు ఉండటం చూసి ఆత్మనిగ్రహం గల బుద్ధిమంతుడైన అతడు ఆలోచించాడు — ‘నా దేహవృద్ధినీ వేగాన్నీ చూసి రాక్షసులు నా పట్ల కుతూహలపడతారు’ అని ఆ మహామతి భావించాడు. అప్పుడు పర్వతం వంటి ఆ శరీరాన్ని కుదించుకొని, మోహం తొలగిన ఆత్మజ్ఞానిలా అతడు మళ్ళీ తన సహజస్థితిని పొందాడు. బలి పరాక్రమాన్ని హరించిన హరి (వామనుడు) మూడు అడుగులు వేసి మళ్ళీ తన స్వరూపంలో నిలిచినట్లు, హనుమంతుడు ఆ రూపాన్ని బాగా కుదించుకొని సహజస్థితిలో నిలిచాడు. నానావిధ రూపాలు ధరించగల అతడు ఇతరులకు సాధ్యం కాని సముద్రపు ఆవలి తీరాన్ని చేరి, తన రూపాన్ని తిరిగి పొంది, తనను తాను పరీక్షించుకొని, కార్యాన్ని పరిశీలించుకున్నాడు. అప్పుడు మహామేఘశిఖరం వంటి ఆ మహాత్ముడు లంబగిరి యొక్క సమృద్ధమైన, చిత్రవిచిత్రమైన శిఖరంపై — మొగలి, ఉద్దాలక, కొబ్బరి చెట్లతో కూడిన శిఖరంపై — దిగాడు. సముద్రతీరాన్ని చేరి, శ్రేష్ఠమైన పర్వతం యొక్క శిఖరం మీద ఉన్న లంకను చూసి, కపి తన రూపాన్ని విడిచి, మృగాలనూ పక్షులనూ బాధిస్తూ ఆ పర్వతం మీద దిగాడు. దానవులతోనూ సర్పాలతోనూ కూడిన, మహాతరంగమాలలు గల సాగరాన్ని బలంతో దాటి, మహాసముద్రపు తీరంలో దిగి, అతడు అప్పుడు అమరావతి వంటి లంకను చూశాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వివేకం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — విశాలమైన శరీరం శత్రువుల దృష్టిని ఆకర్షిస్తుంది, కాబట్టి అతడు సామాన్యరూపాన్ని ధరిస్తాడు. ‘వీతమోహ ఇవాత్మవాన్’ (మోహం తొలగిన ఆత్మజ్ఞానిలా) అనే ఉపమ ఆధ్యాత్మికమైనది — ముక్తపురుషుడు మోహాన్ని విడిచి స్వరూపంలో నిలిచినట్లు, హనుమంతుడు మహారూపాన్ని విడిచి సహజస్థితిలో నిలిచాడు. వామనావతారపు ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — త్రివిక్రముడు మూడు అడుగులతో లోకాలను ఆక్రమించి మళ్ళీ వామనుడైనట్లు. చివరి నాలుగు శ్లోకాలు (210–213) దీర్ఘవృత్తాలలో — ఉపజాతి, వంశస్థం అనే ఛందస్సులలో — రచించబడ్డాయి; అవి సర్గపు ఉత్కర్షనూ ముగింపునూ సూచిస్తాయి. ‘లంకామమరావతీమివ’ (అమరావతి వంటి లంకను) అనే చివరి వాక్యం తరువాతి సర్గలోని లంకావర్ణనకు ఆరంభం లాంటిది. నదులను ‘సాగరపత్నులు’గా వర్ణించడం భారతీయ కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైన సంకేతం. ‘ప్రాప్తభూయిష్ఠపారః’ — దాదాపు ఆవలి తీరం చేరినవాడు — దీర్ఘయాత్ర ముగింపు దగ్గరపడింది. మలయం దక్షిణ సముద్రతీరంలోని పర్వతం, దాని ఉపవనాలు లంకకు సమీపంలో ఉన్నాయి — ఇది కవి భూగోళం. సముద్రుని భార్యలైన నదుల ముఖద్వారాలను చూసి అతడు తీరాన్ని నిశ్చయించుకుంటాడు. ‘పరైరశక్యమ్’ (ఇతరులకు సాధ్యం కానిది) — ఇతరులకు అసాధ్యమైన కార్యం అతని చేత సాధించబడింది; ఈ వాక్యమే సర్గసారం. లంబగిరి శిఖరంపై మొగలి, ఉద్దాలక, కొబ్బరి చెట్లు — దక్షిణ తీరపు వనస్పతులు. ‘వ్యథయన్మృగద్విజాన్’ (మృగాలనూ పక్షులనూ బాధిస్తూ) — ఆరంభంలో మహేంద్రంపై లాగానే, అతడు దిగడంతో కూడా మృగాలూ పక్షులూ భయపడ్డాయి. రెండువందల ఐదవ శ్లోకంలో ‘ముఖాన్యపి విలోకయత్’ అని ముద్రించబడింది. ‘సమీక్షితాత్మా సమవేక్షితార్థః’ — తనను తానూ తన కార్యాన్నీ బాగా పరీక్షించుకొని; దీనితో అతని ఆత్మనిరీక్షణ సూచించబడింది. లంకాదర్శనం అమరావతితో పోల్చబడింది, దానితో తరువాతి సర్గలోని నగరవర్ణనకు భూమిక ఏర్పడింది.

கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் முடிவில் அனுமன் மகேந்திர மலையின்மேல் ஏறியிருந்தான்; இதே இடத்திலிருந்துதான் சுந்தர காண்டம் தொடங்குகிறது. பிறகு பகைவரை வாட்டுபவனான அனுமன், ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்ட சீதை இருக்குமிடத்தைத் தேடுவதற்காக, சாரணர்கள் சஞ்சரிக்கும் வான்வழியில் செல்ல விரும்பினான். பிறரால் செய்வதற்கரியதும், துணையோ போட்டியாளரோ எவரும் இல்லாததுமான அத்தகைய செயலைச் செய்ய விரும்பிய அந்த வானரன், தலையையும் கழுத்தையும் உயர்த்திக்கொண்டு, பசுக்களின் தலைவனான காளையைப் போலப் பொலிந்தான். பின்னர் தீரனும் பெருவலிமை உடையவனுமான அவன், வைடூரிய நிறமுடையனவும் நீர்போலத் தோன்றுவனவுமான பசும்புல்வெளிகளில் தன் விருப்பம்போல உலவினான். பறவைகளை அஞ்சச் செய்துகொண்டும், மார்பால் மரங்களை வீழ்த்திக்கொண்டும், பல விலங்குகளை அடித்துக்கொண்டும், வளர்ந்து நிற்கும் சிங்கம்போல அவன் விளங்கினான். அந்த மலையின் அடிவாரம் நீலம், சிவப்பு, மஞ்சிட்டி நிறம், தாமரை நிறம், வெண்மை, கருமை எனப் பல நிறங்களுடைய, இயற்கையாகவே அமைந்த தூய தாதுக்களால் அழகுபெற்றிருந்தது. அங்கே விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்லவர்களும் தேவர்களுக்கு நிகரானவர்களுமான யக்ஷர்கள், கின்னரர்கள், கந்தர்வர்கள், நாகர்கள் ஆகியோர் தம் பரிவாரங்களுடன் எப்போதும் வசித்து வந்தனர். சிறந்த யானைகள் நிறைந்த அந்த மலையடிவாரத்தில் நின்ற வானரச் சிறந்தோன், மடுவில் நிற்கும் பெரிய யானையைப் போலத் தோன்றினான். இங்கே கவி காண்டத்தின் முதல் சுலோகத்திலேயே கதையின் இலக்கைச் சுட்டுகிறார் — அது சீதையைத் தேடுதல். ‘நிஷ்ப்ரதித்வந்த்வம்’ (துணையோ போட்டியோ இல்லாதது) என்ற சொல்லால், இந்தச் செயலில் அனுமன் தனியன், அவனுக்குத் துணை எவரும் இல்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது. இரண்டாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ஆகவே இங்கேயே வல்கேட் பாடத்தின் வேறுபாடு தொடங்குகிறது. காளை, சிங்கம், யானை ஆகிய உவமைகளால் அனுமனின் வலிமையும் பெருமிதமும் சித்திரிக்கப்படுகின்றன. மலையின் தாதுக்களைப் பற்றிய வருணனையும் தேவயோனிகளின் வாசமும் மகேந்திரத்தின் புனிதத்தைச் சுட்டுகின்றன — அது சாதாரண மலை அல்ல, தேவபூமி. அனுமனின் உலாவுதல் ‘யதாசுகம்’ (தன் விருப்பம்போல, இன்பமாக) என்று சொல்லப்படுகிறது — பெரும் செயலுக்கு முன்பும் அவன் மனம் அமைதியாக இருக்கிறது, கலங்கவில்லை. ‘சத்ருகர்ஷணன்’ (பகைவரை வாட்டுபவன்) என்ற அடைமொழி வரப்போகும் செயலைச் சுட்டுகிறது — அவன் பகைவர்களை வருத்தப்போகிறான். முந்தைய காண்டத்தின் இறுதியில் மகேந்திரம் வானரர்களின் கடைசிப் புகலிடமாக இருந்தது; இங்கே அனுமனின் தனிமை தொடங்குகிறது. ‘சாரணாசரிதே பதி’ (சாரணர்கள் சஞ்சரிக்கும் வழியில்) என்பது வான்வழி — சாரணர்கள் என்பவர்கள் வானில் திரியும் தேவப் பாடகர்கள்; ஆகவே அனுமனின் வழி தெய்விகமானது. புல்வெளிகளுக்குக் கொடுக்கப்பட்ட ‘வைடூர்யவர்ணேஷு ஸலிலகல்பேஷு’ (வைடூரிய நிறமுடையவை, நீர் போன்றவை) என்ற இரண்டு அடைமொழிகளும் அவற்றின் நீலப்பச்சை நிறத்தையும் குளிர்ச்சியையும் சுட்டுகின்றன; இந்தி உரையும் ‘வைடூரிய மணியைப் (நீலக்கல்) போலவும் கடல்நீரைப் போலவும் பச்சைப்பசேலென்ற புல்’ என்றே சொல்கிறது.

அவன் சூரியனுக்கும், மகேந்திரனுக்கும் (இந்திரனுக்கும்), வாயுவுக்கும், சுயம்புவான பிரம்மாவுக்கும், எல்லா உயிர்களுக்கும் கைகூப்பி வணங்கிப் புறப்படுவதற்கு மனம் கொண்டான். கிழக்கு நோக்கி நின்று தன் தந்தையான வாயுவுக்குக் கைகூப்பி வணங்கியபடி, திறமைசாலியான அவன் தெற்குத் திசைக்குச் செல்வதற்காகப் பெருகினான் — உடலை வளர்த்தான். வானரச் சிறந்தோர் பார்த்துக்கொண்டிருக்க, தாவுவதில் உறுதி கொண்ட அவன், ராமனின் வெற்றிக்காக, பருவ நாட்களில் (பௌர்ணமியில்) கடல் பொங்குவதுபோலப் பெருகினான். அளவற்ற உடலுடைய அவன் கடலைத் தாண்ட விரும்பி, தன் கைகளாலும் கால்களாலும் மலையை அழுத்தினான். பெரிய செயலைத் தொடங்கும்போது தெய்வங்களை வணங்குவது இந்திய மரபின் ஒரு பகுதி; அனுமன் சிறப்பாகத் தன் தந்தையான வாயுவை வணங்குகிறான், ஏனெனில் அவனுடைய வேகம் வாயுவின் அருளே. ‘தக்ஷிணோ தக்ஷிணாம் திசம்’ என்பதில் சிலேடை உள்ளது — ‘தக்ஷன்’ ஆகிய, அதாவது திறமைசாலியான அனுமன், ‘தக்ஷிணா’ ஆகிய தெற்குத் திசையை நோக்கி. பௌர்ணமியில் கடலின் அலைப்பெருக்கு என்ற உவமை, உடலின் வளர்ச்சி படிப்படியாக நிகழ்வதையும் அதன் பெருமையையும் காட்டுகிறது. ‘ராமவ்ருத்த்யர்த்தம்’ (ராமனின் உயர்வுக்காக) என்ற சொல்லால் அவன் வளர்ச்சியின் நோக்கம் குறிக்கப்படுகிறது — அவன் தன்னலத்துக்காக அல்ல, ராமனுக்காகவே பெருகுகிறான். பிரம்மா படைப்பவர், சூரியனும் இந்திரனும் உலகக் காவலர்கள், வாயு தந்தை — இவர்கள் எல்லோரையும் வணங்கி அவன் தெய்வத்தின் துணையை வேண்டுகிறான். ‘நிஷ்ப்ரமாணசரீரன்’ — அளவிட முடியாத உடலுடையவன்.

வானரனால் அழுத்தப்பட்ட அந்த மலை ஒரு கணம் அசைந்தது; நுனிகளில் பூத்திருந்த மரங்களின் பூக்களையெல்லாம் உதிர்த்தது. மரங்கள் உதிர்த்த நறுமணமுள்ள பூக்குவியல்களால் எங்கும் மூடப்பட்ட அந்த மலை பூக்களாலேயே ஆனதுபோல விளங்கியது. உயர்ந்த வீரமுடைய அவனால் அழுத்தப்பட்ட அந்த மலை, மதங்கொண்ட யானை மதநீரைப் பெருக்குவதுபோல நீரைப் பெருக்கியது. வலியவனால் அழுத்தப்பட்ட மகேந்திரம் பொன்னிறமும், மைநிறமும், வெள்ளிநிறமும் உடைய ‘ரீதி’களை — தாதுக்கள் கலந்த நீரோடைகளை — வெளிப்படுத்தியது. நடுவே தீக்கொழுந்துடன் புகைக்கோடுகளை வெளியிடும் நெருப்பைப்போல, அது மனச்சிலை (சிவப்புத் தாது) கலந்த பெரிய பாறைகளை உதிர்த்தது. வானரனால் அழுத்தப்பட்ட மலையால் எல்லாப் பக்கங்களிலும் நெருக்கப்பட்டு, குகைகளுக்குள் புகுந்திருந்த உயிரினங்கள் விகாரமான குரல்களில் கதறின. மலை அழுத்தப்பட்டதால் எழுந்த உயிர்களின் அந்தப் பெரும் ஓலம் பூமியையும் திசைகளையும் உபவனங்களையும் நிறைத்தது. தெளிவான ஸ்வஸ்திகக் குறிகளுடைய அகன்ற படங்களைக் கொண்ட நாகங்கள் கொடிய நெருப்பைக் கக்கியபடி தம் பற்களால் பாறைகளைக் கடித்தன. சினமுற்ற, நஞ்சுடைய அவற்றால் கடிக்கப்பட்ட அந்தப் பெரும் பாறைகள் நெருப்பால் சுடர்விட்டு எரிந்தன; ஆயிரம் துண்டுகளாகப் பிளந்தன. அந்த மலையில் விளைந்திருந்த நஞ்சு முறிக்கும் மூலிகைக் கூட்டங்களாலும் நாகங்களின் நஞ்சைத் தணிக்க முடியவில்லை. இங்கே அனுமனின் வலிமையின் விளைவு மறைமுகமாக வருணிக்கப்படுகிறது — அவன் கால்களால் மலையை அழுத்துகிறான், அவ்வளவே; அதனால் மலை முழுவதும் கலங்குகிறது. பூமழை, நீர்ப்பெருக்கு, தாது ஓடைகள், பாறைச் சரிவு, உயிர்களின் ஓலம், நாகங்களின் சினம் — இவ்வாறு ஆறுவிதக் கலக்கம் வரிசையாக வருணிக்கப்படுகிறது. மதங்கொண்ட யானையின் உவமை மலையின் நீர்ப்பெருக்கை உயிரோட்டமுள்ளதாக்குகிறது. நாகங்களின் ஸ்வஸ்திகக் குறி என்பது பாம்புகளின் படத்தில் தெரியும் நீலக்கோடு; அதைப் பற்றி அச்சுப்பதிப்பில் அடிக்குறிப்பும் கொடுக்கப்பட்டுள்ளது. நஞ்சு முறிக்கும் மூலிகைகளும் பயனற்றுப் போனது நஞ்சின் கடுமையையும், அதற்குக் காரணமான அனுமனின் அழுத்தத்தின் கடுமையையும் சுட்டுகிறது. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ரீதீ:’ என்பது நீரோட்டங்கள்; இந்தி உரையிலும் ‘பொன்னிற, வெள்ளிநிற, கருநிற நீரோடைகள்’ என்றே உள்ளது. பதினாறாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை — புகைக்கோடுகளுடன் கூடிய நெருப்பின் உவமை வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தக் காட்சி நிலநடுக்கம் போன்றது — மலை நடுங்குகிறது, நீர் பெருகுகிறது, பாறைகள் விழுகின்றன, உயிர்கள் கதறுகின்றன. கவி அனுமனின் வலிமையை நேரடியாக வருணிக்கவில்லை, அதன் விளைவுகளால் மட்டுமே காட்டுகிறார்; இது குறிப்புப்பொருளை (த்வனி) முதன்மையாகக் கொண்ட நடை. தொடக்கத்தில் மலையின் பூமழை மகிழ்ச்சியைச் சுட்டுகிறது, இறுதியில் நாகங்களின் நச்சுத்தீ அச்சத்தைச் சுட்டுகிறது — இவ்வாறு மென்மையிலிருந்து கடுமைக்கு ஒரு வரிசை அமைகிறது. தம் குகைகள் நெருக்கப்பட்டதால் நாகங்கள் சினமுறுகின்றன; அவற்றின் கடியால் பாறைகளும் எரிகின்றன, பிளக்கின்றன — நஞ்சும் நெருப்பும் ஒன்றாகின்றன. இந்தக் கலக்கம் முழுவதன் நடுவிலும் அனுமன் தானே அசையாமல் நிற்கிறான் — அவன் எழும்புவதற்கு மட்டுமே ஆயத்தமாக இருக்கிறான். இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘யானி த்வௌஷதஜாலானி’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யானி சௌஷதஜாலானி’. இந்தக் கலக்கத்துக்குக் காரணம் அனுமனின் சொந்த வலிமையே, வெளியிலிருந்து வந்த எந்த இடையூறும் அல்ல — இவ்வாறு அவனுடைய ஆற்றல் இயற்கையின் ஆற்றல்களோடு ஒப்பிடப்படுகிறது.

‘இந்த மலையை பூதங்கள் பிளக்கின்றன’ என்று எண்ணி அஞ்சிய தவசிகளும் வித்தியாதரர்களும் தம் பெண்டிருடன் அந்த மலையிலிருந்து வானத்துக்கு எழுந்தனர். பானம் அருந்தும் இடத்தில் வைத்திருந்த பொன்னாலான மதுக்கிண்ணத்தையும், விலையுயர்ந்த பாத்திரங்களையும், பொற்கமண்டலங்களையும், பலவகையான நக்கி உண்ணும் பண்டங்களையும் தின்பண்டங்களையும், பலவித இறைச்சிகளையும், காளைத் தோலால் செய்யப்பட்ட கேடயங்களையும், பொற்பிடியுடைய வாள்களையும் விட்டுவிட்டு அவர்கள் சென்றனர். கழுத்தில் மாலைகளை அணிந்தவர்களும், மயக்கத்தில் இருந்தவர்களும், சிவந்த மாலைகளும் சிவந்த சந்தனப் பூச்சும் உடையவர்களும், சிவந்த கண்களும் தாமரைக் கண்களும் உடையவர்களுமான அவர்கள் வானை அடைந்தனர். ஆரம், சிலம்பு, தோள்வளை, கைவளை அணிந்த பெண்கள் வியப்போடும் புன்னகையோடும் தம் காதலர்களுடன் வானில் நின்றனர். தம் பெரும் வித்தையைக் காட்டியவாறு வித்தியாதரர்களும் மகரிஷிகளும் ஒன்றாக வானில் நின்று மலையை நோக்கினர். அப்போது தூய வானில் நின்றிருந்த, தூய்மையான உள்ளம் படைத்த ரிஷிகள், சாரணர்கள், சித்தர்கள் ஆகியோரின் சொல்லை அவர்கள் கேட்டனர் — ‘மலையைப் போன்றவனும் பெருவேகமுடையவனுமான இந்த வாயுபுத்திரன் அனுமன், வருணனின் இருப்பிடமான கடலைக் கடக்க விரும்புகிறான். ராமனுக்காகவும் வானரர்களுக்காகவும் செய்வதற்கரிய செயலைச் செய்ய விரும்பி, அடைவதற்கரிய கடலின் மறுகரையை அடைய அவன் விரும்புகிறான்.’ அந்தத் தவசிகளின் சொற்களைக் கேட்டு வித்தியாதரர்கள் மலையின்மேல் நின்றிருந்த அளவிடற்கரிய வானரச் சிறந்தோனைக் கண்டனர். இங்கே வித்தியாதரர்களின் இன்பம் நிறைந்த வாழ்க்கை சித்திரிக்கப்படுகிறது — பானமிடம், மது, இறைச்சிகள், மாலைகள் — அவர்கள் ஓடுவது திடீரென்று எழுந்த அச்சத்தைக் காட்டுகிறது. அவர்கள் விட்டுச்சென்ற பொருள்கள் விரிவாக எண்ணிச் சொல்லப்படுகின்றன; அதனால் அச்சத்தின் திடீர்த்தன்மை தெளிவாகிறது — அவர்கள் இன்பப்பொருள்களையும் விட்டு ஓடுகிறார்கள். ஆனால் பெண்களோ ‘விஸ்மிதா: ஸஸ்மிதா:’ — வியப்போடும் புன்னகையோடும் — அச்சத்தை விட்டு ஆவலுடன் பார்க்கிறார்கள்; இது ஒரு நுட்பமான உளவியல் வேறுபாடு. ரிஷிகளும் சித்தர்களும் அனுமனின் நோக்கத்தை அறிவார்கள்; ஆகவே அவர்கள் அச்சத்தின் காரணத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறார்கள் — இது நிலநடுக்கம் அல்ல, ராமகாரியத்துக்காக முனைந்து நிற்கும் வானரனின் வலிமை. ‘ராமார்த்தம் வானரார்த்தம் ச’ (ராமனுக்காகவும் வானரர்களுக்காகவும்) என்பதில் இருவித நோக்கம் உள்ளது — தலைவனின் காரியம், தன் இனத்தைக் காத்தல்; ஏனெனில் சீதையைக் காணாமல் திரும்பும் வானரர்கள் சுக்ரீவனால் தண்டிக்கப்படுவார்கள். முப்பத்தொன்றாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஆர்ஷபாணி ச சர்மாணி’ என்பது கேடயங்களாகப் பயன்படுத்தப்பட்ட காளைத் தோல்கள். வித்தியாதரர்கள் பூமியிலும் மலையிலும் உலவுகிறார்கள், வானிலும் செல்லவல்லவர்கள்; அனுமனின் செயலுக்கு அவர்களே முதல் சாட்சிகள். ரிஷிகளின் சொல்லைக் கேட்ட பிறகுதான் அவர்கள் அவனைக் காண்கிறார்கள் — இவ்வாறு கவி அனுமனின் அறிமுகத்தைத் தெய்விகர்களின் வாயால் செய்விக்கிறார். ‘அப்ரமேயம்’ (அளவிடற்கரியவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய அளவற்ற வலிமையைச் சுட்டுகிறது — அவன் அளவை யாரும் அறியார். பானமிடத்தின் வருணனை வித்தியாதரர்களின் இன்பமயமான உலகைக் காட்டுகிறது; அது ஒரு கணத்தில் அச்சத்தால் அறுபடுகிறது. ‘வீக்ஷாஞ்சக்ரு:’ (நோக்கினர்) என்ற ‘ஆம்’ விகுதி கொண்ட வடிவம் அச்சுப்பதிப்பில் ஒரே சொல்லாக அச்சிடப்பட்டுள்ளது. வித்தியாதரர்கள் தம் பெண்டிருடன் வானில் நிற்பது நாடகத்தின் பார்வையாளர்களைப் போன்றது — அவர்கள் அனுமனின் எழுச்சியைக் காண வந்தவர்கள்.

நெருப்பை ஒத்த அவன் தன் மயிர்களை உதறினான், உடலை உலுக்கினான், பெரிய மேகம்போலப் பெருமுழக்கம் செய்தான். எழும்பப்போகிறவனாக, வரிசையாக உருண்டு திரண்டதும் மயிர் அடர்ந்ததுமான தன் வாலை, பறவையரசன் கருடன் பாம்பை வீசுவதுபோல வீசினான். பெருவேகமுடைய அவனுக்குப் பின்னால் சுழற்றப்பட்ட வால், கருடனால் தூக்கிச் செல்லப்படும் பெரும் பாம்புபோலத் தோன்றியது. பெரிய இரும்புத்தடிகளைப் போன்ற தன் கைகளை அவன் இறுக்கி நிறுத்தினான், இடுப்பில் வளைந்தான், கால்களைச் சுருக்கினான். அழகும் வீரமும் உடைய அவன் கைகளையும் கழுத்தையும் உள்ளிழுத்துக்கொண்டு, ஒளியையும் மனவுறுதியையும் வீரியத்தையும் தனக்குள்ளே ஒருமுகப்படுத்தினான். மேல்நோக்கிப் பார்வையைப் பதித்து, தொலைவிலிருந்தே வழியை நோக்கியவாறு, வானத்தைப் பார்த்துக்கொண்டு, அவன் தன் மூச்சை இதயத்தில் அடக்கினான். வானரர்களில் யானை போன்றவனும் பெருவலிமை உடையவனுமான அனுமன், எழும்பப்போகிறவனாகக் கால்களை உறுதியாக ஊன்றி, காதுகளை மடக்கிக்கொண்டு நின்றான். இங்கே எழும்புவதற்கு முன் உடல் செய்யும் எல்லாச் செயல்களும் நுட்பமாக வருணிக்கப்படுகின்றன — உடற்பயிற்சியில் தேர்ந்த விளையாட்டு வீரன் பாய்வதற்கு முன் உடலை ஆயத்தப்படுத்துவதுபோல. மயிர் சிலிர்த்தல், முழக்கம், வாலை வீசுதல், கைகளை இறுக்குதல், இடுப்பை வளைத்தல், கால்களைச் சுருக்குதல், மூச்சை அடக்குதல், காதுகளை மடக்குதல் — இவையெல்லாம் வரிசையாக நிகழ்கின்றன. கருட உவமை இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது, ஏனெனில் கருடன் வேகத்தின் இலட்சியம்; அனுமனும் பின்னர் தன்னைச் சுபர்ணனாக (கருடனாக) எண்ணுகிறான். ‘தேஜ: ஸத்த்வம் வீர்யம்’ என்பது மூன்றின் தொகுப்பு — உடல், மனம், ஆன்மா ஆகியவற்றின் வலிமையை அவன் ஒன்றுசேர்க்கிறான். ‘ருரோத ஹ்ருதயே ப்ராணான்’ (மூச்சை இதயத்தில் அடக்கினான்) என்பது பிராணாயாமத்தைச் சுட்டுகிறது; இது ஒருமுகப்பாட்டின் உச்சநிலை. அச்சுப்பதிப்பில் ‘நிகுச்ய’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நிகுஞ்ச்ய’; ‘ஆஸஸாத கபி: கட்யாம்’, ‘ஸஞ்சுகோச’ என்பவையும் அச்சுப்பதிப்பில் தெளிவாக உள்ளன. இந்த வருணனையால் வாசகனும் ஆவலுடன் எழுச்சியை எதிர்நோக்குகிறான்; திரைப்படத்தின் மெதுவான காட்சிபோலக் கவி அந்தக் கணத்தை நீட்டுகிறார். வாலின் வருணனை தனிச்சிறப்புடையது — அது வானரனின் வலிமைக்கும் பெருமைக்கும் அடையாளம். அனுமனின் இந்த ஆயத்தநிலை யோகியின் தியானம் போன்றது — உடல் அசையாது, மூச்சு அடங்கியிருக்கிறது, பார்வை இலக்கில் நிலைத்திருக்கிறது. முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ருரோத ஹ்ருதயே ப்ராணான்’ என்பதில் — வாயுவின் மகனே வாயுவை (மூச்சை) அடக்குகிறான்; இது ஓர் அழகான முரண்தோற்றம்.

பிறகு வானரச் சிறந்தோன் வானரர்களிடம் இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான் — ‘ராகவன் எய்த அம்பு காற்றின் வேகத்தில் செல்வதுபோல, ராவணனால் காக்கப்படும் இலங்கைக்கு நான் செல்வேன். இலங்கையில் ஜனகன் மகளைக் காணாவிட்டால், இதே வேகத்தில் தேவர்களின் இருப்பிடமான சுவர்க்கத்துக்குச் செல்வேன். அல்லது சுவர்க்கத்திலும் உழைத்துத் தேடியும் சீதையைக் காணாவிட்டால், ராக்ஷச அரசன் ராவணனைக் கட்டிக் கொண்டுவருவேன். எப்படியும் காரியத்தை முடித்தவனாக நான் சீதையுடன் வருவேன்; இல்லையேல் ராவணனோடு சேர்த்து இலங்கையையே பெயர்த்துக் கொண்டுவருவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, வானரர்களில் உத்தமனும் வேகமுடையவனுமான அனுமன் தயங்காமல் வேகமாக எழும்பினான்; வானரர்களில் யானை போன்ற அவன் தன்னைச் சுபர்ணனாக (கருடனாக) எண்ணினான். இந்தச் சபதத்தில் மூன்று மாற்றுவழிகள் உள்ளன — இலங்கையில் சீதையைக் காணுதல், சுவர்க்கத்தில் தேடுதல், ராவணனைக் கட்டுதல் அல்லது இலங்கையைப் பெயர்த்தல். இந்தச் சபதம் அவனுடைய உறுதியான தீர்மானத்தைக் காட்டுகிறது — காரியத்தை முடிக்காமல் அவன் திரும்பமாட்டான். ராமபாணத்தின் உவமை பொருள் நிறைந்தது — ராமனின் அம்பு ஒருபோதும் இலக்கைத் தவறுவதில்லை; ராமனின் தூதனும் அப்படியே. ‘அவிசாரயன்’ (தயங்காமல், மேலும் ஆராயாமல்) என்ற சொல் முழுமையாக ஆராய்ந்த பிறகே பயன்படுத்தப்படுகிறது — தீர்மானம் செய்தபின் மீண்டும் ஐயம் இல்லை. ‘ஸுபர்ணமிவ சாத்மானம் மேனே’ (தன்னைக் கருடனாக எண்ணினான்) என்ற வரி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘நஹி த்ரக்ஷ்யாமி’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சொற்களைக் கேட்பவர்கள் அங்கதன், ஜாம்பவான் முதலிய வானரர்கள்; அவர்கள் எல்லோரும் அவன்மீதே நம்பிக்கை வைத்திருந்தனர். அவர்கள் முன்னிலையில் செய்த சபதம் அவர்களுடைய தைரியத்தை வளர்க்கிறது, தன் பொறுப்பையும் உறுதிப்படுத்துகிறது. ‘ச்வஸனவிக்ரம:’ என்பது அச்சுப்பதிப்பின் பாடம் — காற்றைப் போன்ற வீரியமுடைய அம்பு. ‘க்ருதச்ரம:’ (உழைத்தவனாக) என்பது — உழைத்தும் கிடைக்காவிட்டாலும் அவன் பின்வாங்கமாட்டான் என்பதைக் குறிக்கிறது.

அவன் மேலெழுந்தபோது, அவனுடைய வேகத்தால் மலையில் வளர்ந்திருந்த மரங்கள் தம் கிளைகளையெல்லாம் ஒடுக்கிக்கொண்டு எல்லாப் பக்கங்களிலும் மேலே எழுந்தன. மதங்கொண்ட கோயஷ்டிபகப் பறவைகள் தங்கியிருந்த, பூக்கள் நிறைந்த மரங்களைத் தொடைகளின் வேகத்தால் சுமந்துகொண்டு அவன் தூய வானில் சென்றான். தொடைவேகத்தால் எழுந்த மரங்கள், நீண்ட பயணம் புறப்படும் தம் உறவினனை உறவினர்கள் பின்தொடர்வதுபோல, ஒரு கணம் வானரனைப் பின்தொடர்ந்தன. அவன் தொடைவேகத்தால் வேரோடு பெயர்க்கப்பட்ட ஆச்சா மரங்களும் பிற சிறந்த மரங்களும், அரசனைப் படைவீரர்கள் பின்தொடர்வதுபோல, அனுமனைப் பின்தொடர்ந்தன. நுனிகளில் நன்கு பூத்திருந்த பல மரங்களுடன் கூடிய, மலைபோன்ற உருவமுடைய அனுமன் காண்பதற்கு வியப்பூட்டுபவனாக விளங்கினான். பின்னர் வயிரமும் கனமும் உடைய மரங்கள், மகேந்திரனுக்கு (இந்திரனுக்கு) அஞ்சி மலைகள் வருணனின் இருப்பிடத்தில் மூழ்கியதுபோல, உப்புக்கடலில் மூழ்கின. தளிர்களும் மொட்டுகளும் கூடிய பலவகைப் பூக்களால் மூடப்பட்ட, மேகம்போன்ற அந்த வானரன், மின்மினிப் பூச்சிகளால் ஒளிரும் மலைபோல விளங்கினான். அவன் வேகத்திலிருந்து விடுபட்ட அந்த மரங்கள், வழியனுப்பித் திரும்பும் நண்பர்களைப் போல, பூக்களை உதிர்த்துவிட்டு நீரில் விழுந்தன. எடை குறைவானதால் வானரனின் காற்றால் தள்ளப்பட்ட மரங்களின் விசித்திரமான பலவகைப் பூக்கள் கடலில் விழுந்தன; அதனால் அந்தப் பெருங்கடல் விண்மீன்கள் நிறைந்த வானம்போல ஒளிர்ந்தது. நறுமணமுள்ள பலநிறப் பூக்குவியலால் அந்த வானரன், மின்னல் கூட்டங்களால் அணிசெய்யப்பட்டு எழும் மேகம்போல விளங்கினான். அவன் வேகத்தால் வாரி இறைக்கப்பட்ட பூக்களால் நீர், உதித்திருக்கும் அழகிய விண்மீன்களுடன் கூடிய வானம்போலத் தோன்றியது. இங்கே கருணைச் சுவையின் நுட்பமான தொடுகை உள்ளது — உறவினர்கள் தம் அன்புக்குரிய நண்பனைச் சிறிது தூரம் பின்தொடர்ந்து திரும்புவதுபோல மரங்கள் திரும்புகின்றன; இது மனித உணர்வை இயற்கையின்மேல் ஏற்றிச் சொல்லும் முறை. வயிரமுடைய மரங்கள் மூழ்கியது, இந்திரனுக்கு அஞ்சி மலைகள் கடலுள் புகுந்ததன் உவமையால் வருணிக்கப்படுகிறது; அந்தக் கதையைப் பின்னர் மைநாகன் சொல்கிறான் — இவ்வாறு கவி முன்பே விதையை ஊன்றுகிறார். பூக்களால் மூடப்பட்ட கடல் விண்மீன்கள் நிறைந்த வானம் போன்றது — வானுக்கும் கடலுக்கும் உள்ள ஒற்றுமை மீண்டும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. ஐம்பத்து மூன்றாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — அச்சுப்பதிப்பில் மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணால் கட்டப்பட்டுள்ளன. ‘கத்யோதைரிவ பர்வத:’ (மின்மினிகளால் மலைபோல) என்ற உவமையால், இரவில் மின்மினிகளால் ஒளிரும் மலை சித்திரிக்கப்படுகிறது — பூக்களே மின்மினிகள் போன்றவை. மின்னல் கூட்டங்களுடன் கூடிய மேகம் என்ற உவமை பின்னரும் மீண்டும் வருகிறது, ஏனெனில் அனுமனின் உருவம் மேகத்தைப் போன்றது. மரங்கள் பின்தொடர்வதும் அனுமனின் வேகத்துக்குச் சான்று — அவன் தொடைகளால் எழுந்த காற்று மரங்களை வேரோடு பெயர்த்து வானுக்குக் கொண்டுசெல்கிறது. ‘ஸைன்யா இவ மஹீபதிம்’ (அரசனைப் படைவீரர்கள் போல) என்ற உவமையால் அனுமன் அரசன்போலவும், மரங்கள் அவனுடைய வீரர்கள்போலவும் காட்டப்படுகின்றனர் — அவன் தலைமை சுட்டப்படுகிறது. மதங்கொண்ட கோயஷ்டிபகப் பறவைகளும் மரங்களோடு பறக்கின்றன; இயற்கை முழுவதுமே அவனுடன் செல்வதுபோல் இருக்கிறது. பூக்கள் விழுவது ‘லகுத்வேன’ (எடை குறைவால்) — கனமான மரங்கள் மூழ்குகின்றன, லேசான பூக்கள் மிதக்கின்றன — இதுவும் ஒரு நுட்பமான இயற்பியல் கவனிப்பு. பூக்களால் மூடிய கடலைக் கண்டு வானம் என்ற மயக்கம், பூக்களுடன் கூடிய அனுமனைக் கண்டு மின்னல் மேகம் என்ற மயக்கம் — இவ்வாறு இருவிதப் பிரதிபலிப்புக் கற்பனை. ஐம்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ராமாபிருதிதாபிரிவாம்பரம்’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அபிராமாபிர்’. ஐம்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘ஸாங்குரகோரகை:’ என்பது — தளிர்களோடும் மொட்டுகளோடும் கூடிய பூக்களால்; மரங்களின் எல்லாப் பகுதிகளும் அவனுடன் பறந்தன.

வானில் நீட்டப்பட்ட அவனுடைய கைகள், மலையுச்சியிலிருந்து வெளிவரும் ஐந்து தலை நாகங்கள் இரண்டைப் போலத் தோன்றின. அந்தப் பெருவானரன் அலைக்கூட்டங்களுடன் கூடிய பெருங்கடலைக் குடிப்பவன்போலவும், வானத்தையே குடிக்க விரும்புபவன்போலவும் தோன்றினான். காற்றின் வழியைப் பின்பற்றிச் சென்ற அவனுடைய மின்னலொளி போன்ற கண்கள், மலையின்மேல் எரியும் இரண்டு நெருப்புகளைப் போல ஒளிர்ந்தன. பழுப்புக் கண்ணுடையவர்களில் முதன்மையானவனான அவனுடைய பழுப்புநிறமான, பெரிய, வட்டமான கண்கள் சந்திர சூரியர்களைப் போல நிலைபெற்று ஒளிர்ந்தன. செம்மையான மூக்கால் சிவந்த அவன் முகம், அந்திச் செம்மை தொட்ட சூரிய வட்டம்போல விளங்கியது. தாவிச் செல்லும் வாயுபுத்திரனின் சுழற்றப்பட்ட வால், வானில் உயர்த்தப்பட்ட இந்திரத்துவஜம் (இந்திர விழாக் கொடிமரம்) போலப் பொலிந்தது. வாலை வட்டமாகச் சுழற்றியவனும், வெண்மையான கோரைப்பற்களை உடையவனும், பேரறிவாளனுமான வாயுமைந்தன் அனுமன், ஒளிவட்டம் சூழ்ந்த சூரியன்போல ஒளிர்ந்தான். மிகச் சிவந்த பின்புறத்தால் அந்தப் பெருவானரன், பெரிய காவித் தாதுவால் பிளக்கப்பட்ட மலைபோல விளங்கினான். கடலைத் தாண்டிச் செல்லும் அந்த வானரச் சிங்கத்தின் அக்குளுக்குள் புகுந்த காற்று மேகம்போல முழங்கியது. வடதிசையிலிருந்து வெளிப்பட்ட எரிகொள்ளி (வால்நட்சத்திரம்) தன் வாலுடன் வானில் விழுவதுபோல அந்த வானர யானை தோன்றினான். நீண்டு நீட்டிக்கொண்ட அந்த வானரன் பறக்கும் பறவையைப் போலவும், வயிற்றுக் கச்சையால் கட்டப்படும் வளர்ந்த யானையைப் போலவும் பொலிந்தான். மேலே உடலாலும், நீரில் ஆழ்ந்த நிழலாலும் அந்த வானரன் கடலில் காற்றால் உந்தப்படும் படகுபோல இருந்தான். அந்தப் பெருவானரன் கடலின் எந்தெந்தப் பகுதிக்குச் சென்றானோ, அந்தந்தப் பகுதி அவனுடைய உடல்வேகத்தால் வெறிகொண்டதுபோலக் காணப்பட்டது. மலைபோன்ற உடலுடைய கடலலைக் கூட்டங்களைத் தன் மார்பால் மோதியவாறு பெருவேகமுடைய அந்தப் பெருவானரன் தாவிச் சென்றான். இந்தப் பகுதியில் உவமைகளின் குவியல் உள்ளது — இரு நாகங்கள், இரு நெருப்புகள், சந்திர சூரியர்கள், அந்திச் சூரியன், இந்திரத்துவஜம், ஒளிவட்டச் சூரியன், காவி மலை, மேக முழக்கம், எரிகொள்ளி, பறவை, யானை, படகு. ஒவ்வோர் உவமையும் அனுமனின் உடலின் ஓர் உறுப்பை வருணிக்கிறது — கைகள், கண்கள், முகம், வால், பின்புறம், அக்குள்கள். இந்த வருணனை முறை ‘நகசிக வருணனை’ (அடிமுதல் முடிவரை வருணனை) போன்றது, ஆனால் இது இயங்கும் உடலினுடையது. ‘பிபன்னிவ’ (குடிப்பவன் போல), ‘பிபாஸுரிவ’ (குடிக்க விரும்புபவன் போல) என்ற தற்குறிப்பேற்றங்களால் அவன் உருவத்தின் பெருமை காட்டப்படுகிறது — அவன் கடலையும் வானத்தையும் விழுங்கப் போவதுபோல் இருக்கிறான். எரிகொள்ளி உவமை வேகத்தையும், படகு உவமை நிலைத்தன்மையையும் சுட்டுகின்றன. அறுபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘லாங்கூலசக்ரோ ஹனுமான்’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘லாங்கூலசக்ரேண மஹான்’. இந்த உருவ வருணனைகள் எல்லாம் அனுமனின் தெய்விகத்தை வெளிப்படுத்துகின்றன — அவன் வெறும் வானரன் அல்ல, தெய்வத்தின் அம்சம். ஐந்து தலை நாக உவமையில் ஐந்து விரல்களே ஐந்து படங்கள் என்ற குறிப்புப்பொருள் உள்ளது. சந்திர சூரிய உவமையில் இரு கண்களும் பகலுக்கும் இரவுக்கும் தலைவர்கள் போல — எப்போதும் விழித்திருக்கும் பார்வை. அந்திச் சூரிய உவமையில் சிவந்த முகம் பகலின் முடிவைச் சுட்டுகிறது, ஏனெனில் அனுமன் மாலையில் இலங்கையை அடைவான். இந்திரத்துவஜ உவமையில் வால் வெற்றிக்கொடிபோல உயர்த்தப்பட்டுள்ளது; இந்திரத்துவஜம் விழாவின்போது உயர்த்தப்படுவது, ஆகவே அனுமனின் பயணமும் ஒரு விழாவைப் போன்றது. ஒளிவட்டச் சூரிய உவமையில் வாலின் வட்டமே ஒளிவட்டம், வெண்மையான கோரைப்பற்களே கதிர்கள். காவி மலை உவமையில் சிவந்த கீழ்ப்பகுதி மலையின் தாதுக்கோடு போன்றது. அக்குள்களில் காற்று முழங்குவது மேக முழக்கம் போன்றது — வேகத்துக்குக் காதால் கேட்கும் சான்று. எரிகொள்ளி உவமை வாலுடன் கூடிய ஒளிமிக்க, வேகமான வீழ்ச்சியின் சித்திரம் — வாலே எரிகொள்ளியின் வால். படகு உவமையில் உடல் படகு, நிழல் அதன் நீர்ப் பிரதிபிம்பம். ‘ஸோன்மாத இவ’ (வெறிகொண்டது போல) என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் கடலின் அலைக்கொந்தளிப்பு பித்தனின் செயல்போலக் காட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு பதினான்கு சுலோகங்களால் ஒரே கணம் — பறத்தலின் நடுப்பகுதி — பல்வேறு கோணங்களிலிருந்து சித்திரிக்கப்படுகிறது. அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘உத்தராந்தாத் விநி:ஸ்ருதா’ என்பதை இந்தி உரை ‘மேல்திசையிலிருந்து தோன்றிய வாலுடைய எரிகொள்ளி’ என்று, ‘உத்தர’ என்ற சொல்லை ‘மேல்’ என்ற பொருளில் கொள்கிறது. அறுபத்தாறாம் சுலோகத்தில் ‘பதத்பதங்கஸங்காச:’ என்பது பறவையோடு உவமை; ‘கக்ஷ்யயா பத்யமானயா’ என்பது யானையின் வயிற்றுக் கச்சைக் கயிற்றோடு உவமை — அனுமனின் இடுப்பைச் சுற்றிய வால் கயிறுபோல. இந்தச் சுலோகங்கள் ஏறக்குறைய எல்லாமே திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்தோடு ஒத்துப்போகின்றன, பாடவேறுபாடுகள் குறைவு — ஆகவே இந்தப் பகுதி மிகப் பழமையானதாகத் தோன்றுகிறது.

வானரனிடமிருந்து எழுந்த காற்றும் மேகக்காற்றும் வலிமையுடன் பயங்கர முழக்கமிடும் கடலைக் கடுமையாக அசைத்தன. உப்புக்கடலில் பெரிய அலைக்கூட்டங்களை இழுத்துக்கொண்டு, அந்த வானரப் புலி வானையும் மண்ணையும் சிதறடிப்பவன்போலத் தாவிச் சென்றான். பெருங்கடலில் எழுந்த மேரு, மந்தர மலைகளைப் போன்ற அலைகளை எண்ணுபவன்போலப் பெருவேகமுடைய அவன் கடந்து சென்றான். அவன் வேகத்தால் மேலே வீசப்பட்ட மேகங்களுடன் கூடிய நீர், வானில் பரந்த சரத்காலத்து மேகம்போல ஒளிர்ந்தது. ஆடையை அகற்றியதும் உடல்கள் வெளிப்படுவதுபோல, நீர் விலகியதால் திமிங்கிலங்கள், முதலைகள், மீன்கள், ஆமைகள் வெளிப்பட்டுத் தோன்றின. வானில் அடியெடுத்துச் செல்லும் அந்த வானரப் புலியைக் கண்டு கடலில் வாழும் பாம்புகள் அவனைச் சுபர்ணன் (கருடன்) என்று எண்ணின. வானரச் சிங்கத்தின் பத்து யோஜனை அகலமும் முப்பது யோஜனை நீளமும் உடைய நிழல் வேகத்தில் மிக அழகாக இருந்தது. வாயுபுத்திரனைப் பின்தொடர்ந்து உப்புநீரில் விழுந்த அவன் நிழல் வெண்மேகங்களின் வரிசைபோலப் பொலிந்தது. பேரொளியும் பேருடலும் உடைய அந்தப் பெருவானரன், பற்றுக்கோடில்லாத காற்றின் வழியில் சிறகுள்ள மலைபோல விளங்கினான். வலியவனான வானர யானை எந்த வழியில் வேகமாகச் சென்றானோ, அந்த வழியில் கடல் திடீரென்று தொட்டியாக்கப்பட்டதுபோல ஆயிற்று. பறவைக் கூட்டங்களின் வழியில் பறவையரசனைப் போலச் சென்ற அனுமன், காற்றைப் போல மேகக் கூட்டங்களை இழுத்துச் சென்றான். வெளிர், செம்மை, நீலம், மஞ்சிட்டி நிறமுடைய பெரும் மேகங்கள் வானரனால் இழுக்கப்பட்டு ஒளிர்ந்தன. மேகக் கூட்டங்களுக்குள் நுழைந்தும் மீண்டும் மீண்டும் வெளிப்பட்டும், மறைந்தும் தோன்றியும் அவன் சந்திரனைப் போலக் காணப்பட்டான். விரைந்து தாவிச் செல்லும் அவனைக் கண்டு தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சாரணர்களும் அங்கே பூமழை பொழிந்தனர். தாவிச் செல்லும் வானர அரசனைச் சூரியன் சுடவில்லை; ராமகாரியம் நிறைவேறுவதற்காகக் காற்றும் அவனுக்குப் பணிவிடை செய்தது. வான்வழியே தாவிச் செல்லும் அவனை ரிஷிகள் துதித்தனர்; தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் அந்தக் காட்டுவாசியைப் புகழ்ந்து பாடினர். நாகர்களும், யக்ஷர்களும், பலவகை ராக்ஷசர்களும் களைப்பின்றிச் செல்லும் அந்த வானரச் சிறந்தோனைக் கண்டு உடனே துதித்தனர். இங்கே இயற்கையின் எல்லாக் கூறுகளும் அனுமனுக்குத் துணைபுரிகின்றன — சூரியன் சுடுவதில்லை, காற்று பணிவிடை செய்கிறது, தேவர்கள் பூமழை பொழிகிறார்கள். ‘தரங்கான் கணயன்னிவ’ (அலைகளை எண்ணுபவன் போல) என்ற தற்குறிப்பேற்றம் அனுமனின் விளையாட்டு மனநிலையைச் சுட்டுகிறது — பெரிய செயலையும் அவன் எளிதாகச் செய்கிறான். நிழலின் அளவு பத்து யோஜனை, முப்பது யோஜனை என்பது உயர்வு நவிற்சி; இது பின்னர் சிம்ஹிகை நிழலைப் பற்றும் நிகழ்ச்சிக்கு விதையாகிறது. ‘வஸ்த்ராபகர்ஷணேனேவ’ (ஆடையை அகற்றியதுபோல) என்ற உவமை புதுமையானது — நீர் விலகினால் நீர்வாழ் உயிர்கள் ஆடையின்றி இருப்பவைபோலத் தோன்றுகின்றன. மேகங்களுக்குள் நுழைந்து வெளிப்படும் காட்சியைச் சந்திர உவமை அழகாக்குகிறது; இது பின்னர் 182, 183 ஆம் சுலோகங்களில் மீண்டும் வருகிறது. எழுபத்தொன்றாம் சுலோகம் முதல் எழுபத்து நான்காம் சுலோகம் வரையிலும், எழுபத்தெட்டாம் சுலோகம் முதல் எண்பத்தொன்றாம் சுலோகம் வரையிலும் பல சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இந்த விரிவு வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தப் பகுதியின் முதல் பாகம் கடலின் கொந்தளிப்பையும், இரண்டாம் பாகம் வானம் மற்றும் மேகங்களையும், மூன்றாம் பாகம் தேவர் முதலியோரின் எதிர்வினையையும் வருணிக்கிறது. வானரக்காற்றும் மேகக்காற்றும் ஆகிய இரண்டு காற்றுகள் சேர்ந்து கடலை அசைக்கின்றன — அனுமனின் வேகமே ஓர் இயற்கைக் காற்றைப் போன்றது. ‘விகிரன்னிவ ரோதஸீ’ (வானையும் மண்ணையும் சிதறடிப்பவன் போல) என்ற தற்குறிப்பேற்றம் — அவன் வேகத்தால் விண்ணும் மண்ணும் சிதறியதுபோல். அலைகள் மேரு, மந்தரம் போன்றவை என்ற உயர்வு நவிற்சியால் கடலின் பயங்கரமும், அவற்றை ‘எண்ணுபவன் போல’ என்பதால் அனுமனின் அச்சமின்மையும் ஒரே நேரத்தில் காட்டப்படுகின்றன. மேலே வீசப்பட்ட நீர் மேகங்களுடன் கலந்து சரத்கால மேகம்போல் ஆகிறது — கடலுக்கும் வானுக்கும் இடையிலான வேறுபாடு மறைகிறது. நீர்வாழ் உயிர்கள் ஆடையின்றி இருப்பதுபோன்ற காட்சி காவியத்தில் அரிதான உவமை; அதில் சிறிது நகைச்சுவையின் தொடுகையும் உண்டு. பாம்புகள் அவனைக் கருடன் என்று மயங்குவது அச்சத்தைச் சுட்டுகிறது, ஏனெனில் கருடன் பாம்புகளின் பகைவன். நிழலை வெண்மேக வரிசையோடு ஒப்பிடுவது, நீரில் விழுந்த நிழலின் நிறம் கருமையல்ல, வெண்மை என்ற வியப்பான செய்தியைச் சுட்டுகிறது; சூரிய ஒளியில் நுரை நிறைந்த நீரில் அப்படித் தோன்றும். ‘த்ரோணீக்ருத இவார்ணவ:’ (கடல் தொட்டியாக்கப்பட்டதுபோல) என்பது — காற்றின் வேகத்தால் நீர் விலகியதால் அவன் சென்ற வழியில் கடல் தொட்டிபோலத் தாழ்ந்தது. மேகங்களின் நிறங்கள் — வெளிர், செம்மை, நீலம், மஞ்சிட்டி — மாலைப்பொழுதின் வண்ணப் பன்மையைச் சுட்டுகின்றன. சூரியன் சுடாததும் காற்று பணிவிடை செய்வதும் ராமகாரியத்துக்குத் தெய்வத்தின் ஆதரவைச் சுட்டுகின்றன — ஏனெனில் வாயு அனுமனின் தந்தை, சூரியன் அவனுடைய குரு என்பது மரபு. தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், ரிஷிகள், நாகர்கள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள் — எல்லா வகையினரும் அவனைத் துதிக்கிறார்கள்; அதனால் அவன் செயலின் உலகளாவிய முக்கியத்துவம் சுட்டப்படுகிறது. ‘விகதக்லமம்’ என்பது — நீண்ட பயணத்திலும் அவன் களைப்பற்றவன். எழுபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘திமிநக்ரஜஷா: கூர்மா:’ என்று உள்ளது; இந்தி உரையில், நீர் விலகியதால் கடலுக்குள் வாழும் உயிர்கள் தெரிந்தன என்று உள்ளது. எழுபத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘த்ரோணீக்ருத இவார்ணவ:’ என்பது இந்தியில் மரத்தொட்டி (மரப்பாத்திரம்) போல என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது. எண்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘வவ்ருஷுஸ்தத்ர புஷ்பாணி தேவகந்தர்வசாரணா:’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வவ்ருஷு: புஷ்பவர்ஷாணி தேவகந்தர்வதானவா:’. எண்பத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரசம்ஸந்தோ வனௌகஸம்’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மஹௌஜஸம்’. இவ்வாறு வல்கேட் சிறு சொல்வேறுபாடுகளால் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது; பொருள் மட்டும் ஒன்றே.

வானரப் புலியான அனுமன் தாவிச் சென்றுகொண்டிருக்கையில், இக்ஷ்வாகு குலத்துக்கு மதிப்பளிக்க விரும்பிய கடலரசன் இவ்வாறு எண்ணினான் — ‘வானரத் தலைவனான அனுமனுக்கு நான் உதவி செய்யாவிட்டால், பேசுவோர் எல்லோராலும் பழிக்கப்படுவேன். இக்ஷ்வாகு குலத் தலைவனான சகரனால் நான் வளர்க்கப்பட்டேன்; இவனோ இக்ஷ்வாகுகளின் அமைச்சன் (துணைவன்); ஆகவே இவன் சோர்வடையத் தகாதவன். வானரன் ஓய்வெடுக்கும்படி நான் ஏற்பாடு செய்ய வேண்டும்; என்மேல் இளைப்பாறி இன்புற்ற அவன் எஞ்சிய தூரத்தைக் கடந்துவிடுவான்.’ இவ்வாறு நல்ல எண்ணம் கொண்டு, கடல், நீருள் மறைந்திருந்த, பொன்னை நடுவில் உடைய சிறந்த மலையான மைநாகனிடம் சொன்னான் — ‘பெருமைமிக்க தேவராஜனால் (இந்திரனால்) நீ இங்கே பாதாளத்தில் வாழும் அசுரக் கூட்டங்களுக்கு ஒரு தாழ்ப்பாள்போல நிறுத்தப்பட்டிருக்கிறாய். வீரியம் அறியப்பட்ட, மீண்டும் மேலெழ விரும்பும் அவர்களுக்காக, நீ அளவிடற்கரிய பாதாளத்தின் வாயிலை மூடிக்கொண்டு நிற்கிறாய். மலையே, குறுக்காகவும் மேலும் கீழும் வளர உனக்கு ஆற்றல் உண்டு; ஆகவே உன்னைத் தூண்டுகிறேன் — சிறந்த மலையே, எழுந்திரு. வீரியமுடையவனும் பயங்கரச் செயல்களைச் செய்பவனுமான இந்த வானரப் புலி அனுமன், ராமகாரியத்தை நாடி வானில் தாவி, உனக்கு மேலே வந்துகொண்டிருக்கிறான். இக்ஷ்வாகு குலத்துக்குப் பணிசெய்யும் இவனுக்கு நான் உதவி செய்ய வேண்டும்; இக்ஷ்வாகுகள் எனக்குப் பூஜிக்கத் தக்கவர்கள், உனக்கோ அதைவிடவும் பூஜிக்கத் தக்கவர்கள். எங்களுக்குத் துணைசெய்; எங்கள் கடமை தவறிப்போகக் கூடாது; செய்ய வேண்டிய கடமை செய்யப்படாமல் போனால், அது நல்லோரின் சினத்தைத் தூண்டும். நீரிலிருந்து மேலே எழுந்திரு; இந்த வானரன் உன்மேல் தங்கட்டும்; தாவுவோரில் சிறந்த இவன் நம் விருந்தினன், பூஜிக்கத் தக்கவன். பொன்னாலான பெரிய நடுப்பகுதி உடையவனே, தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் போற்றுபவனே, அனுமன் உன்மேல் இளைப்பாறிப் பிறகு எஞ்சிய வழியைச் செல்வான். காகுத்தனின் (ராமனின்) கருணையையும், மைதிலி பிரிந்து அயலிடத்தில் இருப்பதையும், வானரத் தலைவனின் களைப்பையும் கருதி நீ எழுந்திருக்க வேண்டும்.’ இங்கே கடலின் நன்றியுணர்வே முதன்மையான உணர்வு — சகரனின் மைந்தர்களால் தோண்டப்பட்டதால் கடல் ‘சாகரம்’ என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றது; ஆகவே அது இக்ஷ்வாகு வம்சத்துக்குக் கடன்பட்டது. ‘செய்த உதவிக்குக் கைம்மாறு செய்ய வேண்டும்’ என்ற அறம் மனிதர்களால் மட்டுமல்ல, கடலாலும் காக்கப்படுகிறது. மைநாகன் பாதாள வாயிலைக் காப்பவன் என்பது அவன் பெருமையைச் சுட்டுகிறது — அவன் இந்திரனால் நியமிக்கப்பட்டவன். ‘ஸர்வவாச்ய:’ (எல்லோராலும் பழிக்கப்படுபவன்) என்ற சொல்லால், உலகப் பழியைப் பற்றிய அச்சமும் கடமைக்குத் தூண்டுகோல் என்பது காட்டப்படுகிறது. விருந்தோம்பல் இந்திய அறத்தின் வேர்; கடலும் விருந்தினனைப் பூஜிக்க விரும்புகிறது. தொண்ணூற்றிரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘தேவராஜ்ஞா மஹாத்மனா’, ‘பாதாலநிலயானாம் ஹி’ என்ற பாடம் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபட்ட வரிசையில் உள்ளது — அங்கே ‘பாதாலதலவாஸினாம்… தேவராஜ்ஞா கிரிச்ரேஷ்ட’ என்று உள்ளது. கடலின் உள்மனச் சிந்தனை இங்கே மனிதனுடையதைப் போலச் சித்திரிக்கப்படுகிறது — அவன் உலகப் பழிக்கு அஞ்சுபவன், நன்றியுள்ளவன், விருந்தினரிடம் அன்புள்ளவன். மைநாகனிடம் அவன் சொல்லும் சொற்கள் இருவகை — முதலில் மைநாகனின் ஆற்றலை நினைவூட்டுதல் (பாதாள வாயிலைக் காத்தல், மூன்று திசைகளில் வளரும் ஆற்றல்), பிறகு கடமையை உணர்த்துதல். ‘உனக்கோ அதைவிடவும் பூஜிக்கத் தக்கவர்கள்’ என்ற சொல்லால் கடல் மைநாகனுக்கும் இக்ஷ்வாகுகளோடு உள்ள உறவை நினைவூட்டுகிறது; ஏனெனில் மைநாகன் கடலில் வசிக்கிறான், ஆகவே கடலின் உறவினர் அவனுக்கும் உறவினரே. ‘கர்தவ்யமக்ருதம் கார்யம் ஸதாம் மன்யுமுதீரயேத்’ (செய்ய வேண்டியது செய்யப்படாவிட்டால் நல்லோரின் சினத்தைத் தூண்டும்) என்ற நீதிவாக்கியம் எக்காலத்துக்கும் பொருந்தும் — கடமையைச் செய்யாமை நல்லோரின் சினத்துக்குக் காரணம். கடைசிச் சுலோகத்தில் மூன்று காரணங்கள் உள்ளன — ராமனின் கருணை, சீதையின் பிரிவு, அனுமனின் களைப்பு — இவ்வாறு உணர்வும் கடமையும் இணைகின்றன. ‘சாமீகரமஹாநாப’ (பொன்னாலான பெரிய நடுப்பகுதி உடையவனே) என்ற விளி மைநாகனின் பொன்மயமான வடிவைச் சுட்டுகிறது. தொண்ணூற்றொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘ஸமுத்ரஶ்சன்னமம்பஸி’ என்பது — நீரில் மூழ்கியிருந்த மைநாகனைக் கடல் விளிக்கிறது. தொண்ணூற்று நான்காம் சுலோகத்தின் ‘திர்யகூர்த்வமதஶ்சைவ’ (குறுக்காகவும் மேலும் கீழும்) என்ற தொடர் மீண்டும் நூற்றெண்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் அனுமனின் பார்வையை வருணிக்கையில் வருகிறது. கடலின் இந்தச் சிந்தனை வேறொரு திசையையும் காட்டுகிறது — இயற்கையின் ஆற்றல்களும் அறத்தால் கட்டுப்பட்டவை, அவையும் நன்றியுணர்வின் நியதியைப் பின்பற்றுகின்றன. இவ்வாறு ராமாயணத்தில் படைப்பு முழுவதும் ராமகாரியத்துக்குத் துணைநிற்கிறது.

உப்புக்கடலின் சொற்களைக் கேட்டு, பொன்னை உள்ளே உடையவனும் பெரிய மரங்களாலும் கொடிகளாலும் மூடப்பட்டவனுமான மைநாகன் விரைவாக நீரிலிருந்து மேலெழுந்தான். ஒளிக்கதிர்கள் சுடர்விடும் சூரியன் மேகத்தைப் பிளந்துகொண்டு எழுவதுபோல, அவன் கடல்நீரைப் பிளந்துகொண்டு மிக உயரமாக எழுந்தான். கடலால் ஏவப்பட்ட, நீரால் சூழப்பட்ட, பெருமைமிக்க அந்த மலை ஒரு கணத்தில் தன் சிகரங்களைக் காட்டியது. அந்தச் சிகரங்கள் பொன்னாலானவை; கின்னரர்களும் பெரும் நாகங்களும் வாழ்ந்தவை; உதிக்கும் சூரியனைப் போன்றவை; வானத்தைக் கீறுவனபோல் இருந்தன. அந்த மலையின் மேலெழுந்த பொற்சிகரங்களால், வாளைப்போல் கருநீலமாக இருந்த வானம் பொன்னொளி பெற்றது. சுடர்விடும் பேரொளி கொண்ட பொற்சிகரங்களால் அந்தச் சிறந்த மலை நூறு சூரியர்களுக்கு நிகராக ஆயிற்று. உப்புநீரின் நடுவே திடீரென்று எழுந்து தனக்கு முன்னால் நின்ற அதைக் கண்டு, அனுமன் ‘இது ஒரு தடை’ என்று தீர்மானித்தான். பெருவேகமுடைய அந்தப் பெருவானரன், காற்று மேகத்தைத் தள்ளுவதுபோல, மிக உயர்ந்திருந்த அதைத் தன் மார்பால் தள்ளி வீழ்த்தினான். வானரனால் இவ்வாறு மோதப்பட்ட அந்தச் சிறந்த மலை, அந்த வானரனின் வேகத்தை உணர்ந்து மகிழ்ந்தது, முழங்கியது. பிறகு வானில் வந்து நின்ற அந்த மலை, அன்புடனும் மகிழ்ந்த மனத்துடனும், வானில் சென்றுகொண்டிருந்த வீரனான வானரனிடம் பேசியது. இங்கே மைநாகனின் எழுச்சி சூரிய உதயத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — பொற்சிகரங்கள் சூரியனைப் போன்றவை. ‘சஸ்த்ரஸங்காசம்’ (ஆயுதம் போன்றது) என்ற சொல்லால் வானத்தின் கருநீல நிறம் வாளின் நிறம்போல் என்று சுட்டப்படுகிறது; இந்தி உரையிலும் ‘ஆயுதம் போன்ற நீலநிற வானம்’ என்றே உள்ளது. அனுமனின் எதிர்வினை உடனடியானது — தடை என்று எண்ணி அவன் மார்பால் மோதுகிறான்; அவனுடைய காரியப் பற்று எத்தகையதென்றால், உதவியையும் அவன் தடையாகக் கருதுகிறான். ஆனால் மைநாகன் சினங்கொள்ளவில்லை, மாறாக அவன் வேகத்தைக் கண்டு மகிழ்கிறான் — பெரியவன் பெரியவனின் வலிமையை மதிக்கிறான். நூற்று மூன்றாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. அச்சுப்பதிப்பிலுள்ள ‘ஹிரண்யகர்ப:’ என்ற அடைமொழி மைநாகன் உள்ளே பொன்மயமானவன் என்பதைச் சுட்டுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஹிரண்யநாப:’. மைநாகனின் சிகரங்களின் வருணனையில் ‘ஆதித்ய’ (சூரியன்) என்ற சொல் மும்முறை வருகிறது — உதயம், நூறு சூரியர்களுக்கு நிகர் — அதனால் அவனுடைய ஒளி சூரியனைப் போன்றது என்று நிறுவப்படுகிறது. கின்னரர்களும் பெரும் நாகங்களும் அவன் சிகரங்களில் வாழ்கின்றனர்; ஆகவே மகேந்திரத்தைப் போல அவனும் தேவபூமி. அனுமனின் ‘விக்னோ(அ)யம்’ (இது தடை) என்ற தீர்மானம் எச்சரிக்கையின் விளைவு — அறியாத இடத்தில் திடீரென்று எழும் பொருள் பகைவனாக இருக்கலாம். அவனுடைய அடியும் கட்டுப்பாடுடையது — அவன் மார்பால் மட்டுமே தள்ளுகிறான், ஆயுதத்தால் அல்ல. மைநாகனின் ‘ஜஹர்ஷ ச நநாத ச’ (மகிழ்ந்தது, முழங்கியது) என்ற எதிர்வினை நட்பைச் சுட்டுகிறது; அனுமனின் வலிமையைக் கண்டு அவன் திருப்தியடைகிறான். ‘புத்த்வா தஸ்ய ஹரேர்வேகம்’ என்று அச்சுப்பதிப்பில் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கபேர்வேகம்’; பொருள் ஒன்றே. இங்கே சூரிய உவமையும் மேக உவமையும் ஒன்றுக்கொன்று முரண்படுவனபோல் உள்ளன — மைநாகன் சூரியன்போல மேகத்தைப் பிளக்கிறான், அனுமன் காற்றுபோல மேகத்தை வீழ்த்துகிறான்; அந்தக் கணத்தில் மைநாகன் மேகத்தின் இடத்தில் இருக்கிறான்.

மனித உருவம் தாங்கித் தன் சிகரத்தின்மேல் நின்று மைநாகன் சொன்னான் — ‘வானரர்களில் உத்தமனே, செய்வதற்கரிய இந்தச் செயலை நீ செய்திருக்கிறாய். என் சிகரங்களில் இறங்கி, இனிது இளைப்பாறிவிட்டுச் செல். ராகவனின் குலத்தில் பிறந்த சகரன் முதலியோரால் கடல் வளர்க்கப்பட்டது; அந்தக் கடல் ராமனின் நலனுக்காக முனைந்திருக்கும் உன்னைப் பதிலுக்குப் போற்றுகிறது. செய்யப்பட்ட உதவிக்குக் கைம்மாறு செய்ய வேண்டும் — இது என்றுமுள்ள அறம். கைம்மாறு செய்ய விரும்பும் அது உன்னிடமிருந்து மதிப்புப் பெறத் தக்கது; உன் பொருட்டு அது என்னைப் பெருமதிப்புடன் இவ்வாறு தூண்டியது — “இந்த வானரன் நூறு யோஜனை வானைத் தாவி வந்திருக்கிறான்; உன் மலைச்சரிவுகளில் இளைப்பாறிவிட்டு எஞ்சிய தூரத்தைக் கடக்கட்டும்.” வானரப் புலியே, நில்; என்மேல் இளைப்பாறிவிட்டுச் செல்; நறுமணமும் சுவையும் உடைய இந்த ஏராளமான கிழங்குகளையும் வேர்களையும் பழங்களையும் சுவைத்து, இளைப்பாறிச் செல்வாய். வானரத் தலைவனே, உன்னோடு எங்களுக்கும் ஓர் உறவு உண்டு; அது மூன்று உலகங்களிலும் புகழ்பெற்றது, பெரும் சிறப்புடையது. வாயுமைந்தனே, வேகமுடைய தாவும் வானரர்கள் எத்தனை பேர் உள்ளனரோ, அவர்கள் எல்லோரிலும் உன்னையே தலைசிறந்தவனாக நான் கருதுகிறேன். அறத்தை அறிய விரும்புபவன், அறிந்தவன், சாதாரண விருந்தினனையும் பூஜிக்க வேண்டும்; உன்னைப் போன்றவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? நீ தேவர்களில் சிறந்தவனும் பெருமைமிக்கவனுமான வாயுவின் மைந்தன்; அவனுக்கு நிகரான வேகமுடையவன். நீ பூஜிக்கப்பட்டால் வாயுவே பூஜை பெறுகிறான்; ஆகவே நீ எனக்குப் பூஜிக்கத் தக்கவன். இதற்கான காரணத்தைக் கேள் — முன்பு கிருதயுகத்தில் மலைகள் சிறகுடையனவாக இருந்தன; அவை கருடனைப் போல வேகமாக எல்லாத் திசைகளுக்கும் சென்றன. அவை அப்படிச் சென்றபோது, தேவர் கூட்டங்களும் ரிஷிகளும் உயிர்களும் அவை தம்மேல் விழுமோ என்ற ஐயத்தால் அச்சமுற்றனர். அப்போது சினமுற்ற, ஆயிரம் கண்ணுடைய சதக்ரதுவான இந்திரன், தன் வஜ்ராயுதத்தால் நூறாயிரக்கணக்கான மலைகளின் சிறகுகளை வெட்டினான். அந்தத் தேவராஜன் வஜ்ரத்தை ஓங்கியவாறு சினத்துடன் என்னிடமும் வந்தான்; அப்போது பெருமைமிக்க வாயுவால் — உன் தந்தையால் — நான் திடீரென்று வீசப்பட்டேன். இந்த உப்புநீரில் வீசப்பட்ட நான், உன் தந்தையால் காக்கப்பட்டு, சிறகுகள் காக்கப்பட்டவனாக, முழுமையாக இருக்கிறேன். ஆகவே, வாயுமைந்தனே, நான் உன்னை மதிக்கிறேன்; நீ எனக்கு மதிப்புக்குரியவன்; உன்னோடு எனக்குள்ள இந்த உறவு பெரும் சிறப்புடையது. காரியம் இவ்வாறு அமைந்திருக்கையில், பேரறிவாளனே, மகிழ்ந்த மனத்துடன் கடலுக்கும் எனக்கும் மகிழ்ச்சியைத் தர வேண்டும். களைப்பை நீக்கிக்கொள், பூஜையை ஏற்றுக்கொள், உன்னை மதிக்கும் எனக்கு மகிழ்ச்சியைத் தா; உன்னைக் கண்டதால் நான் மகிழ்ந்திருக்கிறேன்.’ இங்கே மைநாகனின் சொற்கள் இருவிதக் காரணம் தருகின்றன — கடலுக்கு இக்ஷ்வாகுகளுடன் உள்ள உறவு, தனக்கு வாயுவுடன் உள்ள உறவு. சிறகுகள் வெட்டப்பட்ட கதை புராணங்களில் புகழ்பெற்றது — இந்திரன் மலைகளின் சிறகுகளை வெட்டினான்; மைநாகன் வாயுவால் காக்கப்பட்டான்; அதனால்தான் அவனுடைய நன்றியுணர்வு. இவ்வாறு அனுமனின் தந்தை செய்த உதவிக்கான கைம்மாறு மகனுக்குத் திருப்பித் தரப்படுகிறது — இது உதவியின் தொடர்ச்சி. விருந்தோம்பல் அறத்தின் விளக்கமும் இங்கே உள்ளது — ‘சாதாரண விருந்தினனும் பூஜைக்குரியவன்’. நூற்றுப் பதினேழாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது — மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் ஒரே எண்ணின் கீழ். நூற்றிருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘தேவராத்’ என்று தகர ஈற்றுடன் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தேவராட்’; அச்சுப்பதிப்பின் வடிவமே காக்கப்பட்டுள்ளது. ‘மானுஷம் தாரயன் ரூபம்’ (மனித உருவம் தாங்கி) என்ற சொற்களால் மைநாகனும் விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்லவன், மனித உருவில் பேசுகிறான் என்பது சுட்டப்படுகிறது — இந்தி உரையும் ‘மனித உருவம் தாங்கித் தன் சிகரத்திலேயே நின்று’ என்று அவ்வாறே கொள்கிறது. இந்த நீண்ட உரையின் அமைப்பைக் கவனிக்க வேண்டும் — முதலில் அழைப்பு (111–112), பிறகு கடலின் தூண்டுதலைத் தெரிவித்தல் (112–115), பிறகு விருந்தோம்பல் முன்மொழிவு (116–117), பிறகு அனுமனைப் புகழ்தல் (118–121), பிறகு தன் கதை (122–126), இறுதியில் மீண்டும் வேண்டுகோள் (127–129). இவ்வாறு அவன் படிப்படியாக அனுமனின் இதயத்தை வெல்ல முயல்கிறான். ‘மானுஷம் தாரயன் ரூபம்’ என்ற தொடர் இந்தி உரையின்படி மைநாகனுக்கே உரிய அடைமொழி — அவன் மனித உருவம் எடுத்துத் தன் சிகரத்தில் நின்று பேசுகிறான். கிழங்கு, வேர், பழங்களால் செய்யும் விருந்தோம்பல் வானரனின் இயல்புக்கு ஏற்றது; இது காட்டுவாசிகளின் உணவு. ‘தாத’ (அப்பா, அன்புக்குரியவனே) என்ற விளி மைநாகனின் அன்பைச் சுட்டுகிறது — அவன் அனுமனுக்குச் சிறிய தந்தை போன்றவன். மலைகளுக்குச் சிறகுகள் இருந்தன, அவை கருடனைப் போலப் பறந்தன, அவை விழுமோ என்று உலகங்கள் அஞ்சின — இந்தக் கதை பல புராணங்களில் காணப்படுகிறது; இந்திரனுக்கு ‘கோத்ரபித்’ (மலைகளைப் பிளந்தவன்) என்ற பெயர் இந்தக் கதையின் விளைவே. வாயு மைநாகனைக் கடலில் வீசிக் காத்தான்; ஆகவே மைநாகன் இன்றும் சிறகுடையவன், சிறகுள்ள ஒரே மலை. ‘மஹாகுண: ஸம்பந்த:’ (பெரும் சிறப்புடைய உறவு) என்பது — உதவியால் பிறந்த உறவு இரத்த உறவைவிடப் பெரியது. மைநாகன் தன்னையும் ‘மான்ய:’ (மதிப்புக்குரியவன்) என்கிறான் — அவனும் மதிப்பை விரும்புகிறான்; அனுமன் ஏற்றுக்கொண்டால் அவனும் மதிக்கப்பட்டவனாவான். இவ்வாறு விருந்தோம்பல் இருபக்கமானது — கொடுப்பவனும் பயன் பெறுகிறான். இந்த நிகழ்ச்சியின் எல்லாச் சுலோகங்களும் ஏறக்குறையச் திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்தோடு ஒத்துப்போகின்றன, சொல்வேறுபாடுகள் மட்டுமே. நூற்றிருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘பூஜிதே த்வயி தர்மஜ்ஞே பூஜாம் ப்ராப்னோதி மாருத:’ (அறமறிந்த நீ பூஜிக்கப்பட்டால் வாயு பூஜை பெறுகிறான்) என்பது — மகனைப் பூஜித்தால் தந்தையைப் பூஜித்ததாகும்; இது இந்தியக் கண்ணோட்டம். நூற்றிருபத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘மஹாமதே’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மஹாகபே’. ‘அதிதி: கில பூஜார்ஹ:’ (விருந்தினன் பூஜைக்குரியவன் அன்றோ) என்ற வாக்கியம் இல்லறத்தானின் அறத்தின் சாரம்; மலையும் இல்லறத்தான்போல விருந்தினனைப் பூஜிக்க விரும்புகிறது. நூற்றிருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘மான்யோ(அ)ஸி மம மாருதே’ (வாயுமைந்தனே, நீ எனக்கு மதிப்புக்குரியவன்) என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மான்யோ ஹி மம மாருத:’ (வாயு எனக்கு மதிப்புக்குரியவன்) — அச்சுப்பதிப்பின் பாடம் அனுமனை விளிக்கிறது, திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடம் வாயுவைக் குறிக்கிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வானரச் சிறந்தோன் அந்தச் சிறந்த மலையிடம் சொன்னான் — ‘நான் மகிழ்ந்தேன்; விருந்தோம்பல் செய்யப்பட்டதாகவே கொள்கிறேன்; உன் மனவருத்தம் நீங்கட்டும். என் காரியத்தின் காலம் விரைவுபடுத்துகிறது, பகலும் கடந்துகொண்டிருக்கிறது; இடையில் தங்கமாட்டேன் என்று நான் சபதம் செய்திருக்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, வானரர்களில் காளை போன்ற வீரியமுடைய அவன் கையால் மலையைத் தொட்டு, புன்னகைப்பவன்போல வானுக்குள் புகுந்து சென்றான். மலையாலும் கடலாலும் பெருமதிப்புடன் நோக்கப்பட்ட அவன், தகுந்த ஆசிகளால் பூஜிக்கப்பட்டும் வாழ்த்தப்பட்டும் சென்றான். பிறகு மலையையும் பெருங்கடலையும் விட்டு மேலே வெகுதூரம் வந்து, தன் தந்தையின் வழியான காற்றின் வழியை அடைந்து, தூய வானில் சென்றான். மீண்டும் மேல்நோக்கிய பாதையை அடைந்து, அந்த மலையைத் திரும்பிப் பார்த்தவாறு, வாயுமைந்தனான வானர யானை பற்றுக்கோடின்றிச் சென்றான். அனுமனின் பதிலில் மூன்று பண்புகள் உள்ளன — நன்றியுணர்வு, காரியப் பற்று, சபதத்தைக் காத்தல். அவன் விருந்தோம்பலை மறுக்கவில்லை, ‘செய்யப்பட்டதாகக் கொள்கிறேன்’ என்று ஏற்றுக்கொள்கிறான்; ஆனால் இளைப்பாறவில்லை. ‘மன்யுரேஷோ(அ)பனீயதாம்’ (இந்த மனவருத்தம் நீங்கட்டும்) என்ற சொல்லால், முன்பு மார்பால் மோதப்பட்டதால் மைநாகனின் மனத்தில் எழுந்த வருத்தத்தைப் போக்க அவன் முயல்கிறான். கையால் தொடுவது மதிப்பின் அடையாளம் — அவன் நண்பனைத் தொட்டுவிட்டுச் செல்கிறான். ‘ப்ரஹஸன்னிவ’ (புன்னகைப்பவன் போல) என்பது அவனுடைய மலர்ந்த மனத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘ப்ரதிஜ்ஞா ச மயா தத்தா’ (நான் சபதம் செய்திருக்கிறேன்) என்பது — மகேந்திர மலையில் வானரர்கள் முன்னிலையில் ‘இதே வேகத்தில்’ என்று செய்த சபதம் இங்கே காக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு அனுமனின் சொல்லும் செயலும் ஒன்றாக இருக்கின்றன. ‘அஹஶ்சாப்யதிவர்ததே’ (பகலும் கடந்துகொண்டிருக்கிறது) என்பது — பகல் கழிகிறது, மாலையில் இலங்கைக்குள் நுழையும் நேரம் நெருங்குகிறது. ‘ஆலப்ய’ (தொட்டு) என்ற சொல் தொடுகையின் மென்மையைச் சுட்டுகிறது.

அனுமனின் செய்வதற்கரிய அந்த இரண்டாவது செயலைக் கண்டு தேவர்கள், சித்தர்கள், பரமரிஷிகள் எல்லோரும் புகழ்ந்தனர். அங்கிருந்த தெய்வங்கள் அவனுடைய செயலால் மகிழ்ந்தனர்; ஆயிரம் கண்ணுடைய வாசவனும் (இந்திரனும்) பொன்மயமான சுநாபனான மைநாகனின் செயலால் மகிழ்ந்தான். அறிவுடைய சசியின் கணவன் (இந்திரன்) தானே மனநிறைவால் தழுதழுத்த குரலில் மலைகளில் சிறந்த சுநாபனிடம் சொன்னான் — ‘பொன்னை நடுவில் உடையவனே, மலைகளின் அரசனே, உன்னிடம் நான் மிகவும் மகிழ்ந்தேன்; உனக்கு அபயம் அளிக்கிறேன்; அன்பனே, உன் விருப்பம்போலச் செல். நூறு யோஜனை கடக்கும்போது அச்சத்துக்குரிய நிலை இருந்தும் அஞ்சாத அனுமனின் இளைப்பாறலுக்காக நீ பெரும் உதவி செய்தாய். இந்த வானரன் தசரதன் மைந்தனான ராமனின் நலனுக்காகவே செல்கிறான்; உன்னால் இயன்றவரை அவனுக்கு உபசாரம் செய்ததால் நீ என்னை மிகவும் மகிழ்வித்தாய்.’ தேவர்களின் தலைவனான சதக்ரது மகிழ்ந்ததைக் கண்டு அந்தச் சிறந்த மலை பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தது. வரம் பெற்ற அந்த மலை அப்போது அங்கேயே நிலைகொண்டது; அனுமனும் ஒரு கணத்தில் கடலின் அந்தப் பகுதியைக் கடந்தான். இங்கே கதையின் முரண் அழகானது — முன்பு மைநாகனின் சிறகுகளை வெட்ட விரும்பிய அதே இந்திரன் இப்போது அவனுக்கு அபயம் அளிக்கிறான். காரணம் ராமகாரியத்துக்குச் செய்த உதவி — ராமனுக்குச் செய்யும் சேவை பழைய பகையையும் அழிக்கிறது. ‘தத் த்விதீயம்’ (அந்த இரண்டாவது) என்பது ஓர் எண்ணிக்கை — முதல் செயல் கடலைத் தாண்டத் தொடங்கியது, இரண்டாவது மைநாக நிகழ்ச்சி, மூன்றாவது பின்வரும் சுரசையை வென்றது. அனுமனின் பயணத்தில் மூன்று தடைகள் — மைநாகன் (சாத்துவிகமானது, அன்பால் பிறந்தது), சுரசை (ராஜசமானது, சோதனை வடிவானது), சிம்ஹிகை (தாமசமானது, கொலைவெறியுடையது) — என்பது மரபுவழி விளக்கம். ‘நிர்பயஸ்ய பயே ஸதி’ (அச்சத்துக்குரிய நிலையிலும் அஞ்சாதவன்) என்ற முரண் அணி அனுமனின் தைரியத்தைக் காட்டுகிறது. இந்திரனின் சொற்களில் ‘ராமஸ்யைஷ ஹிதாயைவ யாதி தாசரதே: கபி:’ (இந்த வானரன் தசரதன் மைந்தன் ராமனின் நலனுக்காகவே செல்கிறான்) என்பதால் ராமகாரியத்துக்குத் தேவர்களின் ஒப்புதல் தெளிவாகிறது. அபயம் பெற்றது மைநாகனுக்குப் பெரும் பயன், ஏனெனில் இந்திரனுக்கு அஞ்சியே அவன் கடலில் மறைந்திருந்தான். ‘ஸகத்கதம்’ (தழுதழுத்த குரலில்) என்பது — இந்திரனும் மகிழ்ச்சியால் குரல் தழுதழுத்தான்; அதனால் ராமகாரியத்தின் பெருமை தேவர்களின் இதயத்தையும் தொடுகிறது என்பது சுட்டப்படுகிறது. நூற்று முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘காஞ்சனஸ்ய ஸுநாபஸ்ய’ என்பதில் சுநாபன் என்பது மைநாகனின் மற்றொரு பெயர் — பொன்னாலான நடுப்பகுதி உடையவன்.

பிறகு கந்தர்வர்களுடன் கூடிய தேவர்களும், சித்தர்களும், பரமரிஷிகளும் சூரியனைப் போன்ற நாகர்களின் தாயான சுரசையிடம் சொன்னார்கள் — ‘அழகுமிக்க இந்த வாயுமைந்தன் அனுமன் என்பவன் கடலின்மேல் தாவிச் செல்கிறான்; நீ ஒரு கணம் அவனுக்குத் தடை செய். மிகக் கொடிய, மலைபோன்ற ராக்ஷச உருவம் எடுத்துக்கொண்டு, கோரைப்பற்களால் அச்சமூட்டுவதும், பழுப்புக் கண்களை உடையதும், வானைத் தொடுவதுமான வாயைத் திறந்து நில். அவனுடைய வலிமையையும் வீரத்தையும் நாங்கள் மேலும் அறிய விரும்புகிறோம் — அவன் உபாயத்தால் உன்னை வெல்வானா, அல்லது துயரத்தை அடைவானா என்று.’ இவ்வாறு தெய்வங்களால் சொல்லப்பட்டு மதிக்கப்பட்ட அந்தத் தேவி சுரசை, கடலின் நடுவே விகாரமானதும், அருவருப்பானதும், எல்லோருக்கும் அச்சமூட்டுவதுமான ராக்ஷச உடலைத் தாங்கி, தாவிச் செல்லும் அனுமனை வழிமறித்து இவ்வாறு சொன்னாள் — ‘வானரர்களில் காளை போன்றவனே, தெய்வங்களால் நீ எனக்கு உணவாகக் குறிக்கப்பட்டிருக்கிறாய்; நான் உன்னைத் தின்னப்போகிறேன், என் இந்த வாய்க்குள் நுழை. முன்பு படைப்பவனால் (பிரம்மாவால்) எனக்கு இந்த வரம் தரப்பட்டது.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, அவள் விரைவாகப் பெரிய வாயைத் திறந்துகொண்டு வாயுமைந்தனுக்கு முன்னால் நின்றாள். இங்கே தேவர்களின் நோக்கம் சோதனையே, அழிவு அல்ல — அனுமனின் அறிவையும் வலிமையையும் அளந்தறிய அவர்கள் விரும்புகிறார்கள். சுரசை நாகர்களின் தாய், தக்ஷனின் மகள்; அவள் ராக்ஷசி உருவம் தாங்கிச் சோதிப்பவளாக வருகிறாள். ‘உபாயேன விஜேஷ்யதி’ (உபாயத்தால் வெல்வான்) என்ற தேவர்களின் சொல் வரப்போகும் கதையைச் சுட்டுகிறது — அனுமன் அவளை வலிமையால் அல்ல, உபாயத்தாலேயே வெல்வான். நூற்றைம்பதாம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘மம பக்ஷ்ய:’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘மம பக்ஷ:’. நூற்றைம்பத்தொன்றாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது வல்கேட்டில் நூற்றைம்பத்தெட்டாம் சுலோகத்தில் ஏறக்குறைய எழுத்துக்கு எழுத்து மீண்டும் வருகிறது — அச்சுப்பதிப்பின் இந்த மறுகூறல் அப்படியே காக்கப்பட்டுள்ளது. சுரசையின் சொற்களில் ‘ஈஶ்வரை: ப்ரதிஷ்ட:’ (தெய்வங்களால் குறிக்கப்பட்டவன்) என்பது தேவர்களின் ஆணையையும், ‘தாத்ரா வர: தத்த:’ (படைப்பவனால் வரம் தரப்பட்டது) என்பது பிரம்மாவின் வரத்தையும் சுட்டுகின்றன — இருவித உரிமை. சுரசையின் ‘ஸூர்யஸங்காசா’ (சூரியனைப் போன்றவள்) என்ற அடைமொழி அவளுடைய தெய்விகத்தைச் சுட்டுகிறது — ராக்ஷச உருவம் சோதனைக்காக மட்டுமே. ‘முஹூர்த்தம் விக்னம்’ (ஒரு கணத் தடை) என்பது — நிலையான தடை அல்ல, கணநேரத் தடை மட்டுமே; சோதனையின் இயல்பே அதுதான். நூற்று நாற்பத்து நான்காம் சுலோகத்திலிருந்து தேவர்களின் நிகழ்ச்சி தொடங்குகிறது; அங்கே அவர்களே தடையை உருவாக்குகிறார்கள் — இதனால் அனுமனின் காரியம் தேவர்களாலும் சோதிக்கப்படுகிறது என்பது சுட்டப்படுகிறது.

சுரசை இவ்வாறு சொன்னதும், மலர்ந்த முகத்துடன் அனுமன் சொன்னான் — ‘தசரதன் மைந்தன் ராமன் என்பவர் தம் தம்பி லக்ஷ்மணனோடும் மனைவி வைதேகியோடும் தண்டகாரண்யத்துக்குள் புகுந்தார். வேறொரு காரியத்தில் ஈடுபட்டிருந்தவரும் ராக்ஷசர்களோடு பகை கொண்டவருமான அவருடைய புகழ்மிக்க மனைவி சீதை ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள். ராமனின் ஆணைப்படி தூதனாக நான் அவளிடம் செல்லப்போகிறேன்; இந்த நாட்டில் வசிப்பவளே, நீ ராமனுக்கு உதவி செய்ய வேண்டும். அல்லது, மைதிலியையும், சிரமமின்றிச் செயலாற்றும் ராமனையும் கண்டபின் நான் உன் வாய்க்குள் வருவேன் — இது சத்தியம் என்று உறுதியளிக்கிறேன்.’ அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும், விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல சுரசை சொன்னாள் — ‘என்னை யாரும் கடந்து செல்லக் கூடாது — இது எனக்கு அளிக்கப்பட்ட வரம்.’ செல்லும் அவனை நன்கு நோக்கி, அனுமனின் வலிமையை அறிய விரும்பிய அந்த நாகர்களின் தாய் மீண்டும் சொன்னாள் — ‘வானரர்களில் உத்தமனே, இன்று என் வாய்க்குள் நுழைந்த பிறகே நீ செல்ல வேண்டும்; முன்பு படைப்பவனால் எனக்கு இந்த வரம் தரப்பட்டது.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, அவள் விரைவாகப் பெரிய வாயைத் திறந்துகொண்டு வாயுமைந்தனுக்கு முன்னால் நின்றாள். சுரசை இவ்வாறு சொன்னதும் வானரர்களில் காளை போன்றவன் சினமுற்றான். அனுமனின் முதல் உபாயம் சாமம் (இனிய சொல்) — அவன் ராமனின் கதையையும், சீதை கவரப்பட்டதையும், தான் தூதன் என்பதையும் தெரிவித்து, அவளிடம் உதவி கேட்கிறான். ‘விஷயவாஸினி’ (இந்த நாட்டில் வசிப்பவளே) என்ற விளி, அவள் ராமனின் அரசின் குடிமகள், ஆகவே அரசனுக்கு உதவுவது அவள் கடமை என்பதைச் சுட்டுகிறது. அவன் ஒரு சபதமும் செய்கிறான் — காரியத்தை முடித்துவிட்டுத் திரும்பி வருவேன் என்று; இவ்வாறு வாய்மைப் பற்றால் அவளை மகிழ்விக்க அவன் விரும்புகிறான். சாமம் பயனற்றுப் போனபோதுதான் அவனுக்குச் சினம் எழுகிறது — இந்த வரிசை நீதிநூலுக்கு ஏற்றது. நூற்றைம்பத்திரண்டாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது. நூற்றைம்பத்தேழாம், நூற்றைம்பத்தெட்டாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட்டில் சுரசையின் சொற்கள் இருமுறை ஏறக்குறைய ஒரே சொற்களில் சொல்லப்பட்டுள்ளன. ‘ஸத்யம் ப்ரதிஶ்ருணோமி தே’ (உனக்குச் சத்தியமாக உறுதியளிக்கிறேன்) என்பது — உயிரோடு திரும்பினால் உன் வாய்க்குள் நுழைவேன் என்று அனுமன் வாய்மைப் பற்றோடு சபதம் செய்கிறான். ‘அன்யகார்யவிஷக்தஸ்ய’ (வேறொரு காரியத்தில் ஈடுபட்டிருந்தவர்) என்பது — சீதை கவரப்பட்டபோது ராமன் வேறிடத்தில் (மாயமானைப் பின்தொடர்வதில்) ஈடுபட்டிருந்தார். ‘ராமம் சாக்லிஷ்டகாரிணம்’ என்பது ராமனின் அடைமொழி — எவருடைய செயல்கள் சிரமமின்றி நிறைவேறுகின்றனவோ அவர்; அனுமன் தன் தலைவனின் ஆற்றலில் முழு நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறான். சுரசையின் ‘நாதிவர்தேன்மாம் கஶ்சித்’ (என்னை யாரும் கடக்கக் கூடாது) என்ற பதில், வரத்தின் நியதி மீற முடியாதது, ஆகவே அனுமனும் ஓர் உபாயத்தைத் தேட வேண்டும் என்பதைச் சுட்டுகிறது.

சினமுற்ற அனுமன் சொன்னான் — ‘என்னை உள்ளடக்கும்படியான வாயை உண்டாக்கிக்கொள்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பத்து யோஜனை அகலமுடைய சுரசைக்கு எதிரே அவன் பத்து யோஜனை அகலமுடையவனானான். மேகம்போன்ற, பத்து யோஜனை அகலமுடைய அவனைக் கண்டு சுரசையும் தன் வாயை இருபது யோஜனை அகலமாக்கினாள். பிறகு சினமுற்ற அனுமன் முப்பது யோஜனை அளவுடையவனானான்; சுரசை தன் வாயை நாற்பது யோஜனை உயரமாக்கினாள். வீரனான அனுமன் ஐம்பது யோஜனை உயரமானான்; சுரசை தன் வாயை அறுபது யோஜனை உயரமாக்கினாள். உடனே வீரனான அனுமன் எழுபது யோஜனை உயரமானான்; சுரசை தன் வாயை எண்பது யோஜனை உயரமாக்கினாள். நெருப்பைப் போன்ற அனுமன் தொண்ணூறு யோஜனை உயரமானான்; சுரசை தன் வாயை நூறு யோஜனை அகலமாக்கினாள். சுரசை திறந்த, நீண்ட நாக்குடைய, மிகப் பயங்கரமான, நரகத்தைப் போன்ற அந்த வாயைக் கண்டு, அறிவுடைய வாயுபுத்திரன் மேகம்போலத் தன் உடலைச் சுருக்கிக்கொண்டு, அதே கணத்தில் கட்டைவிரல் அளவினனானான். பெருவலிமை உடைய அவன் அந்த வாயை அடைந்து, உள்ளே நுழைந்து, வெளியே பாய்ந்து, வானில் நின்றுகொண்டு, அழகுமிக்கவனாக இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான் — ‘தாக்ஷாயணியே (தக்ஷன் மகளே), உன் வாய்க்குள் நுழைந்துவிட்டேன்; உனக்கு வணக்கம்; வைதேகி இருக்குமிடத்துக்குச் செல்கிறேன்; உன் வரமும் உண்மையாயிற்று.’ ராகுவின் வாயிலிருந்து விடுபட்ட சந்திரனைப் போல வாயிலிருந்து விடுபட்ட அந்த வானரனைக் கண்டு, சுரசை தேவி தன் சொந்த உருவில் சொன்னாள் — ‘வானரச் சிறந்தோனே, அன்பனே, காரியம் நிறைவேறுவதற்காக உன் விருப்பம்போலச் செல்; பெருமைமிக்க ராகவனோடு வைதேகியைச் சேர்த்து வை.’ அனுமனின் செய்வதற்கரிய அந்த மூன்றாவது செயலைக் கண்டு உயிர்கள் எல்லாம் அப்போது ‘நன்று, நன்று’ என்று அந்த வானரனைப் புகழ்ந்தன. இங்கே அனுமனின் அறிவுக்கூர்மையே முதன்மையானது — வலிமைப் போட்டியில் வெற்றி இயலாது என்று அறிந்து அவன் எதிரான செயலைச் செய்கிறான்; பெரியவனாக இருந்து சிறியவனாகி, அவன் வரத்தையும் உண்மையாக்குகிறான், தன்னையும் காத்துக்கொள்கிறான். எண்களின் வரிசை — பத்து, இருபது, முப்பது, நாற்பது, ஐம்பது, அறுபது, எழுபது, எண்பது, தொண்ணூறு, நூறு — போட்டியின் தீவிரத்தைப் படிப்படியாக வளர்க்கிறது; பிறகு திடீரென்று ‘அங்குஷ்டமாத்ரக:’ (கட்டைவிரல் அளவினன்) என்ற தலைகீழ் மாற்றம். ‘தாக்ஷாயணி நமோ(அ)ஸ்து தே’ (தக்ஷன் மகளே, உனக்கு வணக்கம்) என்ற விளி பணிவு நிறைந்தது — வென்றவனாக இருந்தும் அவன் சோதித்தவளை வணங்குகிறான். ‘சந்த்ரம் ராஹுமுகாதிவ’ (ராகுவின் வாயிலிருந்து சந்திரனைப் போல) என்ற உவமை கிரகணத்திலிருந்து விடுபடுவதற்கும் அனுமனின் வெற்றிக்கும் அழகான சித்திரம். சுரசை தன் சொந்த உருவை வெளிப்படுத்தியதும் ஆசி வழங்கியதும் சோதனையின் வெற்றியைச் சுட்டுகின்றன. அச்சுப்பதிப்பில் நூற்றறுபத்தொன்றாம் சுலோகம் ஆறு அடிகளுடையது; அங்கே ‘விம்ஶத் யோஜனமாயதம்’ என்று ‘விம்ஶத்’ என்ற வடிவம் அச்சிடப்பட்டுள்ளது. நூற்றறுபத்திரண்டாம் சுலோகம் முதல் நூற்றறுபத்தைந்தாம் சுலோகம் வரை அச்சுப்பதிப்பில் ‘உச்ச்ரிதம்’ (உயரமானது) என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஆயதம்’ (அகலமானது); நூற்றறுபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அச்சுப்பதிப்பில் ‘ததைவ’ (உடனே), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ததைவ’ (அவ்வாறே) என்ற வேறு வடிவம். இங்கே ‘யோஜனை’ என்ற அளவு ஆயிரக்கணக்கான முழங்களுடையது; ஆகவே இந்தப் போட்டி உலகியலுக்கு அப்பாற்பட்டது. அனுமனின் ‘அனலப்ரக்ய:’ (நெருப்பைப் போன்றவன்) என்ற அடைமொழி சினத்தையும் ஒளியையும் சுட்டுகிறது. சுரசையின் வாய் ‘நரகோபமம்’ (நரகத்தைப் போன்றது) — உள்ளே நுழைவது மரணம்போல அச்சமூட்டுவது; ஆயினும் அனுமன் அஞ்சாமல் நுழைகிறான். கட்டைவிரல் அளவினனானது அவனுடைய யோகசித்திக்கு (அணிமாவுக்கு) சான்று — அவன் விருப்பப்படி மகிமாவையும் (பெருமையையும்) அணிமாவையும் (நுண்மையையும்) அடைகிறான். அவனுடைய சொல் ‘ஸத்யஶ்சாஸீத் வரஸ்தவ’ (உன் வரமும் உண்மையாயிற்று) — சுரசையின் வரமும் காக்கப்பட்டது, தன் காரியமும் காக்கப்பட்டது. அறச்சிக்கலுக்கு இது சிறந்த தீர்வு — இரு தரப்புக்கும் நன்மை. ‘ஸோ(அ)பிபத்யாத’ என்று அச்சுப்பதிப்பில் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸோ(அ)பிபத்யாஶு’; ‘நிஷ்பத்ய ச மஹாபல:’ என்பதும் அவ்வாறே. போட்டியின் முடிவில் சுரசை சொந்த உருவம் தாங்கி ஆசி வழங்குகிறாள் — ‘பெருமைமிக்க ராகவனோடு வைதேகியைச் சேர்த்து வை’ — இவ்வாறு சோதித்தவளே துணைவியாகிறாள்.

அணுகுவதற்கரிய, வருணனின் இருப்பிடமான கடலை அடைந்து, கருடனைப் போன்ற அவன் வேகமாக வானுக்குள் புகுந்து சென்றான். அந்த வானம் மழைத்தாரைகளால் போற்றப்பட்டது, பறவைகள் நிறைந்தது, கைசிகம் முதலிய இசைக்கலை ஆசிரியர்களான தும்புரு முதலியோர் சஞ்சரிப்பது, ஐராவதம் உலவுவது. சிங்கம், யானை, புலி, பறவை, பாம்பு ஆகியவற்றை வாகனங்களாகக் கொண்டு பறந்துசெல்லும் தூய விமானங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது; வஜ்ரம், இடி போன்ற தொடுகையுடைய, நெருப்பைப் போன்ற, புண்ணியம் செய்த, பெரும் பேறுடைய, சுவர்க்கத்தை வென்றவர்கள் தங்குவது அந்த வழி. அவியைச் சுமந்துசெல்லும் சித்திரபானுவான அக்னியால் போற்றப்பட்டது; கோள்கள், நட்சத்திரங்கள், சந்திரன், சூரியன், விண்மீன் கூட்டங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது; மகரிஷிக் கூட்டங்கள், கந்தர்வர்கள், நாகர்கள், யக்ஷர்கள் நிறைந்தது; தனிமையானது, தூயது, எங்கும் பரந்தது, விஶ்வாவஸுவால் உலவப்படுவது. தேவராஜனின் யானையால் மிதிக்கப்பட்டது, சந்திர சூரியர்களின் மங்கலமான வழி, உயிருலகத்தின் மேற்கட்டி (விதானம்), பிரம்மாவால் படைக்கப்பட்டு விரிக்கப்பட்டது, வீரர்கள் பலமுறை சேவிப்பது, வித்தியாதரர் கூட்டங்கள் சூழ்ந்தது — அந்தக் காற்றின் வழியில் வாயுமைந்தன் கருடனைப் போலச் சென்றான். அனுமன் காற்றைப் போல, கருஞ்சந்தன (அகில்) நிறமுடையனவும் சிவப்பு, மஞ்சள், வெண்மை நிறமுடையனவுமான மேகக் கூட்டங்களை இழுத்துச் சென்றான். வானரனால் இழுக்கப்பட்ட அந்தப் பெரும் மேகங்கள் ஒளிர்ந்தன. மேகக் கூட்டங்களுக்குள் நுழைந்தும் மீண்டும் மீண்டும் வெளிப்பட்டும், எங்கும் காணப்பட்ட வாயுமைந்தன் அனுமன் மழைக்காலச் சந்திரனைப் போல விளங்கினான். இங்கே வானத்துக்கு ஏழாம் வேற்றுமையில் அமைந்த அடைமொழிகளின் நீண்ட மாலை உள்ளது — நூற்றெழுபத்து நான்காம் சுலோகம் முதல் நூற்றெண்பதாம் சுலோகம் வரை ஒரே வாக்கியப் பெருக்கு. வானம் வெறுமையானது அல்ல; தேவர்கள், புண்ணியவான்கள், கோள்கள், நட்சத்திரங்கள், வித்தியாதரர்கள் ஆகியோரின் இருப்பிடம் — இவ்வாறு அனுமனின் வழி புனிதமானதும் தெய்விகமானதும் ஆகிறது. ‘விதானே ஜீவலோகஸ்ய’ (உயிருலகத்தின் மேற்கட்டி) என்ற உருவகத்தால் வானம் உலகின்மேல் விரிக்கப்பட்ட மேற்கட்டிபோலக் காட்டப்படுகிறது. மேகங்களுக்குள் நுழைந்து வெளிவருவதற்கான சந்திர உவமை முன்பும் (82) பயன்படுத்தப்பட்டது; இங்கே மீண்டும் மழைக்காலச் சந்திரனோடு இணைக்கப்படுகிறது. இங்கே பல சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகின்றன — நூற்றெண்பதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும், நூற்றெண்பத்தொன்றாம் சுலோகமும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘கைஶிகாசார்யை:’ என்ற சொல்லின் பொருள் இந்தி உரையில் இசைக்கலை ஆசிரியர்கள் என்று உள்ளது. இந்த வருணனையின் நோக்கம் அனுமனின் பயணத்தின் பெருமையை உயர்த்துவது — அவன் செல்லும் வழி தேவர்களுடையதும் ரிஷிகளுடையதும் புண்ணியவான்களுடையதுமான வழி. ‘க்ருதபுண்யைர்மஹாபாகை: ஸ்வர்கஜித்பி:’ என்பது — புண்ணியச் செயல்களால் சுவர்க்கத்தை வென்றவர்கள்; அவர்களும் இந்த வானில் தங்குகிறார்கள். ‘வஹதா ஹவ்யமத்யந்தம்’ என்பது — வேள்விகளில் இடப்பட்ட அவியைத் தேவர்களுக்குச் சுமந்துசெல்லும் அக்னியும் இங்கே சஞ்சரிக்கிறான். விஶ்வாவஸு கந்தர்வர்களின் அரசன், ஐராவதம் இந்திரனின் யானை — இவர்கள் வானத்தின் புகழ்பெற்ற வாசிகள். ‘தேவராஜகஜாக்ராந்தே’ (தேவராஜனின் யானையால் மிதிக்கப்பட்டது) என்பதால் இது ஐராவதத்தின் வழியும் ஆகும். மேகங்களின் அகில் நிறம் (கருமை), சிவப்பு, மஞ்சள், வெண்மை — பலநிற மேகங்கள் சூரியன் மறையும் நேரத்தில் காணப்படுகின்றன. மழைக்காலச் சந்திரன் மேகங்களால் மீண்டும் மீண்டும் மறைக்கப்பட்டும் வெளிப்பட்டும் இருக்கிறான்; அனுமனும் அவ்வாறே. நூற்றெழுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘ஸிம்ஹகுஞ்ஜரஶார்தூலபதகோரகவாஹனை:’ என்பது விமானங்களின் வாகனங்கள் — தேவர்களின் பலவகை ஊர்திகள். இந்த வான வருணனையின் பல பகுதிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் உள்ளன (5.001.157–165); ஆனால் வல்கேட்டில் சில கூடுதல் அடிகள் காணப்படுகின்றன. இவ்வாறு வான வருணனை சர்க்கத்தின் நடுவில் ஓர் ஓய்விடம்போல் அமைகிறது — சுரசை, சிம்ஹிகை ஆகிய இரு மோதல்களுக்கு இடையே அமைதியான இடைவெளி.

சிறகுள்ள மலையரசனைப் போல அவன் பற்றுக்கோடில்லாத வானை அடைந்தான். தாவிச் செல்லும் அவனைக் கண்டு, சிம்ஹிகை என்ற, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல, பெருத்த உடலுடைய ராக்ஷசி தன் மனத்துக்குள் எண்ணினாள் — ‘இன்று நீண்ட காலத்துக்குப் பிறகு நான் வயிறார உண்ணப்போகிறேன்; இந்தப் பெரும் உயிர் வெகுநாளைக்குப் பிறகு என் கைக்கு வந்திருக்கிறது.’ இவ்வாறு மனத்துக்குள் எண்ணி அவள் அவனுடைய நிழலைப் பற்றி இழுத்தாள். நிழல் பற்றப்பட்டதும் வானரன் எண்ணினான் — ‘எதிர்க்காற்றால் கடலில் பெரிய கப்பல் தடுக்கப்படுவதுபோல, நான் திடீரென்று இழுத்துப் பிடிக்கப்பட்டேன்; என் வீரியம் முடமாக்கப்பட்டது.’ பிறகு குறுக்காகவும் மேலும் கீழும் நோக்கிய வானரன் உப்புநீரில் எழுந்து நின்ற ஒரு பெரிய உயிரைக் கண்டான். விகாரமான முகமுடைய அவளைக் கண்டு வாயுமைந்தன் எண்ணினான் — ‘வானர அரசன் சுக்ரீவன் சொன்ன, காண்பதற்கு வியப்பூட்டும், நிழலைப் பற்றும் பெருவலிமை உடைய உயிர் இதுவே; இதில் ஐயமில்லை.’ அறிவுடைய அந்த வானரன் உண்மைநிலையை உணர்ந்து அவளைச் சிம்ஹிகை என்று அறிந்து, மழைக்கால மேகம்போலப் பேருடலுடையவனாகப் பெருகினான். பெருவானரனின் வளரும் உடலைக் கண்டு அவள் பாதாளத்துக்கும் வானுக்கும் இடையிலான வெளியைப் போன்ற வாயை விரித்தாள். மேகக் கூட்டம்போல முழங்கியவாறு அவள் வானரனை நோக்கிப் பாய்ந்தாள். அப்போது அறிவுக்கூர்மையுடைய பெருவானரன் அவளுடைய விகாரமான மிகப் பெரிய வாயையும், உடலின் அளவையும், உயிர்நிலைகளையும் கண்டான். வஜ்ரம் போன்ற உறுதியான உடலுடைய அந்த வானரன் மீண்டும் தன்னைச் சுருக்கிக்கொண்டு அவளுடைய விகாரமான வாய்க்குள் பாய்ந்தான். பருவநாளில் ராகுவால் விழுங்கப்படும் முழுநிலவைப் போல அவள் வாய்க்குள் மூழ்கும் அவனைச் சித்தர்களும் சாரணர்களும் கண்டனர். பிறகு கூர்மையான நகங்களால் அவளுடைய உயிர்நிலைகளைக் கிழித்து, மனவேகம் உடைய அந்த வானரன் வேகமாக மேலே பாய்ந்தான். நல்வினையாலும், மனவுறுதியாலும், திறமையாலும் அவளை வீழ்த்தித் தன்னடக்கமுடைய அந்த வானர வீரன் மீண்டும் வேகமாகப் பெருகினான். அனுமனால் இதயம் கிழிக்கப்பட்ட அவள் நிலைகுலைந்து நீரில் விழுந்தாள்; அவளை வீழ்த்துவதற்காகவே சுயம்புவான பிரம்மாவால் அனுமன் படைக்கப்பட்டான்போலும். வானரனால் விரைவில் கொல்லப்பட்டு விழுந்த அந்தச் சிம்ஹிகையைக் கண்டு, வானில் திரியும் உயிர்கள் அந்தத் தாவுவோரில் உத்தமனிடம் சொல்லின — ‘இன்று நீ பயங்கரமான செயலைச் செய்தாய், பெரிய உயிரைக் கொன்றாய்; தாவுவோரில் சிறந்தவனே, நீ விரும்பிய காரியத்தைத் தீங்கின்றி நிறைவேற்று. வானரர் தலைவனே, உன்னிடம் உள்ளதுபோல மனவுறுதி, தொலைநோக்கு, அறிவு, திறமை ஆகிய நான்கும் எவனிடம் உள்ளனவோ, அவன் செயல்களில் தளர்வதில்லை.’ காரியத்தின் நோக்கத்தை அறிந்த அவர்களால் நன்கு பூஜிக்கப்பட்ட, பூஜைக்குரிய அந்த வானரன், பாம்புகளை உண்ணும் கருடனைப் போல வானுக்குள் புகுந்து சென்றான். இங்கே மூன்றாவது தடை தாமசமானது — சிம்ஹிகை சோதிப்பவள் அல்ல, கொலைவெறியுடையவள்; ஆகவே அனுமன் அவளைக் கொல்கிறான். சுரசையிடம் அவன் நடந்துகொண்ட முறை வேறு — அவள் தேவர்களால் அனுப்பப்பட்டவள், இவளோ தன்னலத்துக்காக வந்தவள். சுக்ரீவன் முன்பே அவளைப் பற்றிச் சொல்லியிருந்ததை அனுமன் நினைவுகூர்கிறான் — இது சுக்ரீவனின் நிலவியல் அறிவின் (கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் திசைகளை வருணித்ததின்) பயன். உபாயம் மீண்டும் அதுவே — முதலில் பெருகுதல், பிறகு சுருங்குதல், பிறகு உள்ளே நுழைந்து உயிர்நிலைகளை அறுத்தல். ‘த்ருதிர்த்ருஷ்டிர்மதிர்தாக்ஷ்யம்’ (மனவுறுதி, தொலைநோக்கு, அறிவு, திறமை) என்ற நான்கு பண்புகளின் சூத்திரம் செயலாற்றும் எல்லோருக்குமான அறிவுரை. நூற்றுத் தொண்ணூற்றொன்பதாம் சுலோகம் (‘ஸ்வயம்புவைவ ஹனுமான் ஸ்ருஷ்டஸ்தஸ்யா நிபாதனே’ என்ற பகுதியுடன்) ஆறு அடிகளுடையது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இதன் பெரும்பகுதி இல்லை. நூற்றுத் தொண்ணூற்றெட்டாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும், நூற்றுத் தொண்ணூறாம் சுலோகம், இருநூற்றுப் பதின்மூன்றாம் சுலோகம் ஆகியவற்றின் சில பகுதிகளும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. சிம்ஹிகை ராகுவின் தாய் என்பது புராணங்களில் புகழ்பெற்றது; ஆகவே ராகு உவமை இங்கே இருமடங்கு பொருளுடையது — அவளே கிரகணம் செய்பவள். நிழலைப் பற்றுவதே அவளுடைய தனி ஆற்றல் — நிழலைப் பற்றி அவள் உயிரினத்தைத் தடுத்து நிறுத்துகிறாள்; இது மாயையின் வியப்பான ஆற்றல். அனுமனின் முதல் எதிர்வினை வியப்பு — ‘ஸமாக்ஷிப்தோ(அ)ஸ்மி ஸஹஸா’ (திடீரென்று இழுத்துப் பிடிக்கப்பட்டேன்) — பிறகு தேடல், பிறகு அடையாளம் காணுதல், பிறகு உபாயம். நெருக்கடியில் அறிவாளி நடந்துகொள்ள வேண்டிய முறைக்கு இந்த வரிசை முன்மாதிரி. ‘ப்ரதிலோமேன வாதேன மஹானௌரிவ’ (எதிர்க்காற்றால் பெரிய கப்பல் போல) என்ற உவமை — எதிர்க்காற்றால் கப்பல் தடுக்கப்படுவதுபோல அவனும் தடுக்கப்பட்டான். பாதாளத்துக்கும் வானுக்கும் இடையிலான வெளியைப் போன்ற வாய் — கீழே பாதாளம், மேலே வானம் — அவள் வாயின் விரிவு எங்கும் பரந்ததுபோல் இருந்தது. அனுமன் அவள் உடலின் அளவையும் உயிர்நிலைகளையும் முன்னரே காண்கிறான் — போர்நீதிப்படி பகைவனின் பலவீனமான இடத்தை அறிய வேண்டும். ‘வஜ்ரஸம்ஹனன:’ (வஜ்ரம் போன்ற உறுதியான உடலுடையவன்) என்ற அடைமொழி அவன் உடலின் உறுதியைச் சுட்டுகிறது; ஆகவே உள்ளே நுழைந்தும் அவன் அழியவில்லை. அவன் விழுங்கப்படுவதைக் கண்டு சித்தர்களும் சாரணர்களும் அஞ்சியவர்கள் போல் இருந்தனர்; ஆனால் அவன் ஒரு கணத்தில் உயிர்நிலைகளை அறுத்து வெளிவருகிறான். ‘மன:ஸம்பாதவிக்ரம:’ என்பது — அவன் வேகம் மனத்தின் வேகத்துக்கு நிகரானது. ‘திஷ்ட்யா த்ருத்யா தாக்ஷிண்யேன’ என்பதில் மூன்று காரணங்கள் — தெய்வம், மனவுறுதி, திறமை. உயிர்களின் துதி இங்கே அறிவுரை வடிவில் உள்ளது — மனவுறுதி முதலிய நான்கு பண்புகளும் எவனிடம் உள்ளனவோ அவன் செயல்களில் தளர்வதில்லை; இந்தச் சுலோகம் உலகில் ஒரு பொன்மொழியாகப் புகழ்பெற்றது. ‘பன்னகாஶனவத்’ என்பதில் கருட உவமை மீண்டும் வருகிறது — நாகம் போன்ற சிம்ஹிகையைக் கொன்ற அவன் கருடனைப் போன்றவன். அச்சுப்பதிப்பில் நூற்றுத் தொண்ணூறாம் சுலோகத்தில் ‘கபிராஜ்ஞா யதாக்யாதம்’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யதாக்யாதம்’ என்பதற்கு ‘யதாக்யாதம்’ (எதைச் சொன்னானோ) என்ற வேறு வடிவம் உள்ளது. நூற்றுத் தொண்ணூற்று நான்காம் சுலோகத்தில் ‘ஸ தஸ்யா விக்ருதே வக்த்ரே’ (விகாரமான வாயில்) என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விவ்ருதே’ (திறந்த வாயில்). ‘ஹ்ருதஹ்ருத்ஸா’ என்பது — இதயம் பறிக்கப்பட்டவள், இதயம் அறுக்கப்பட்டதால் இறந்தவள். ‘விதுரா’ என்பது — நிலைகுலைந்தவள், உயிரற்றவள். ‘ஸ்வயம்புவைவ ஹனுமான் ஸ்ருஷ்டஸ்தஸ்யா நிபாதனே’ (அவளை வீழ்த்துவதற்காகவே சுயம்புவால் அனுமன் படைக்கப்பட்டான்) என்ற வாக்கியம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — அனுமனின் பிறப்பின் ஒரு நோக்கம் சிம்ஹிகையைக் கொல்வது என்று அது சொல்கிறது.

ஏறக்குறைய மறுகரையை அடைந்துவிட்ட அவன் எல்லாப் பக்கங்களிலும் சுற்றிப் பார்த்தவாறு, நூறு யோஜனையின் முடிவில் ஒரு வனவரிசையைக் கண்டான். இறங்கிக்கொண்டிருக்கும்போதே, கிளைகளில் வாழும் விலங்குகளில் (வானரர்களில்) சிறந்தவன் பலவகை மரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட தீவையும், மலய மலையின் உபவனங்களையும் கண்டான். அவன் கடலையும், கடலை ஒட்டிய ஈரநிலக் கரைப்பகுதிகளையும், அங்கே வளர்ந்த மரங்களையும், கடலின் மனைவியரான நதிகளின் முகத்துவாரங்களையும் நோக்கினான். பெரிய மேகத்தைப் போல வானத்தையே அடைப்பவன்போல் இருந்த தன்னை நோக்கி, தன்னடக்கமுடைய அறிவாளியான அவன் ஒரு தீர்மானம் செய்தான் — ‘என் உடலின் பெருக்கத்தையும் வேகத்தையும் கண்டாலே ராக்ஷசர்கள் என்மேல் ஆர்வம் கொள்வார்கள்’ என்று அந்தப் பேரறிவாளன் எண்ணினான். பிறகு மலைபோன்ற அந்த உடலைச் சுருக்கிக்கொண்டு, மயக்கம் நீங்கிய ஆன்மஞானி போல அவன் மீண்டும் இயல்பு நிலையை அடைந்தான். பலியின் வலிமையைப் பறித்த ஹரி (வாமனன்) மூன்று அடிகளால் உலகங்களை அளந்தபின் தன் இயல்பான உருவில் நின்றதுபோல, அனுமன் அந்த உருவத்தை மிகவும் சுருக்கிக்கொண்டு இயல்பு நிலையில் நின்றான். பலவித உருவங்களைத் தாங்கவல்ல அவன், பிறரால் இயலாத கடலின் மறுகரையை அடைந்து, தகுந்த உருவத்தை ஏற்று, தன்னையும் தன் காரியத்தையும் நன்கு ஆராய்ந்தான். பிறகு பெரிய மேகச் சிகரம் போன்ற அந்தப் பெருமைமிக்கவன், லம்ப மலையின் வளமான, விசித்திரமான, தாழை, உத்தாலகம், தென்னை மரங்கள் நிறைந்த சிகரத்தின்மேல் இறங்கினான். கடற்கரையை அடைந்து, சிறந்த மலையின் உச்சியில் அமைந்திருந்த இலங்கையை நோக்கி, அந்த வானரன் தன் பெரிய உருவை உதறிவிட்டு, விலங்குகளையும் பறவைகளையும் அஞ்சச் செய்தவாறு அந்த மலையில் இறங்கினான். தானவர்களும் நாகர்களும் நிறைந்த, பெரும் அலைகளை மாலையாக உடைய கடலை வலிமையால் கடந்து, பெருங்கடலின் கரையில் இறங்கிய அவன், அப்போது அமராவதியைப் போன்ற இலங்கையைக் கண்டான். இங்கே அனுமனின் விவேகம் மீண்டும் காணப்படுகிறது — பெரிய உடல் பகைவர்களின் கவனத்தை ஈர்க்கும், ஆகவே அவன் சாதாரண உருவைத் தாங்குகிறான். ‘வீதமோஹ இவாத்மவான்’ (மயக்கம் நீங்கிய ஆன்மஞானி போல) என்ற உவமை ஆன்மிகமானது — விடுதலை பெற்றவன் மயக்கத்தை விட்டுத் தன் உண்மை இயல்பில் நிலைப்பதுபோல, அனுமன் பெரிய உருவத்தை விட்டு இயல்பு நிலையில் நிற்கிறான். வாமன அவதார உவமையும் பொருளுடையது — திரிவிக்கிரமன் மூன்று அடிகளால் உலகங்களை அளந்தபின் மீண்டும் வாமனன் ஆனதுபோல. கடைசி நான்கு சுலோகங்கள் (210–213) நீண்ட யாப்புகளில் — உபஜாதி, வம்சஸ்தம் ஆகியவற்றில் — அமைந்துள்ளன; அவை சர்க்கத்தின் உச்சத்தையும் நிறைவையும் சுட்டுகின்றன. ‘லங்காமமராவதீமிவ’ (அமராவதி போன்ற இலங்கையை) என்ற இறுதி வாக்கியம் அடுத்த சர்க்கத்தின் இலங்கை வருணனையின் தொடக்கம் போன்றது. நதிகளைக் ‘கடலின் மனைவியர்’ என்று வருணிப்பது இந்தியக் காவியத்தின் புகழ்பெற்ற மரபுக்குறிப்பு. ‘ப்ராப்தபூயிஷ்டபார:’ — ஏறக்குறைய மறுகரையை அடைந்தவன் — என்பதால் நீண்ட பயணத்தின் முடிவு நெருங்கிவிட்டது. மலயம் தென்கடற்கரையில் உள்ள மலை; அதன் உபவனங்கள் இலங்கைக்கு அருகில் உள்ளன என்பது கவியின் நிலவியல். கடலின் மனைவியரான நதிகளின் முகத்துவாரங்களைக் கண்டு அவன் கரையை உறுதிசெய்கிறான். ‘பரைரஶக்யம்’ (பிறரால் இயலாதது) என்பது — பிறரால் இயலாத செயல் அவனால் நிறைவேற்றப்பட்டது; இந்த வாக்கியமே சர்க்கத்தின் சாரம். லம்ப மலையின் சிகரத்தில் தாழை, உத்தாலகம், தென்னை — இவை தென்கரையின் தாவரங்கள். ‘வ்யதயன்ம்ருகத்விஜான்’ (விலங்குகளையும் பறவைகளையும் அஞ்சச் செய்தவாறு) என்பது — தொடக்கத்தில் மகேந்திரத்தில் நிகழ்ந்ததுபோல, அவன் இறங்கியதாலும் விலங்குகளும் பறவைகளும் அஞ்சின. இருநூற்றைந்தாம் சுலோகத்தில் ‘முகான்யபி விலோகயத்’ என்று அச்சிடப்பட்டுள்ளது. ‘ஸமீக்ஷிதாத்மா ஸமவேக்ஷிதார்த்த:’ என்பது — தன்னையும் தன் காரியத்தையும் நன்கு ஆராய்ந்து — இதனால் அவனுடைய தன்னாய்வு சுட்டப்படுகிறது. இலங்கையைக் கண்டது அமராவதியோடு ஒப்பிடப்படுகிறது; இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தின் நகர வருணனைக்கு அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது.

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಿದ್ದನು; ಇದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಆರಂಭ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಕರ್ಷಣನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನು ಕೊಂಡೊಯ್ದ ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಅವಳಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು, ಹುಡುಕಲು ಚಾರಣರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ಇತರರಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದ, ಯಾವ ಸಹಾಯಕನೂ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲದ ಅಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಆ ವಾನರನು ತಲೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತನ್ನೂ ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗೋವುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಹೋರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಧೀರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ನೀರಿನಂತೆ ತಂಪಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಅಲೆದಾಡಿದನು. ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಎದೆಯಿಂದ ಮರಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾ, ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಅವನು ಬೆಳೆದುನಿಂತ ಸಿಂಹದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲು ನೀಲಿ, ಕೆಂಪು, ಮಂಜಿಷ್ಠದ ಬಣ್ಣ, ಕಮಲದ ಬಣ್ಣ, ಬಿಳುಪು, ಕಪ್ಪು — ಹೀಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪನ್ನಗರು ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಕಥೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ. ‘ನಿಷ್ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಮ್’ (ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯೇ ಇಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಒಂಟಿ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸಹಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಭಿನ್ನತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೋರಿ, ಸಿಂಹ, ಆನೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಬಲವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಪರ್ವತದ ಧಾತುಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ದೇವಯೋನಿಗಳ ವಾಸವೂ ಮಹೇಂದ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರ್ವತವಲ್ಲ, ದೇವಭೂಮಿ. ಹನುಮಂತನ ಸಂಚಾರ ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗಿ) — ಮಹಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತ, ವ್ಯಾಕುಲವಲ್ಲ. ‘ಶತ್ರುಕರ್ಷಣಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರವು ವಾನರರ ಕಡೆಯ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಏಕಾಕಿತ್ವದ ಆರಂಭ. ‘ಚಾರಣಾಚರಿತೇ ಪಥಿ’ (ಚಾರಣರು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದರೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗ — ಚಾರಣರೆಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದೇವಗಾಯಕರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮಾರ್ಗ ದಿವ್ಯವಾದುದು. ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳ ‘ವೈದೂರ್ಯವರ್ಣೇಷು ಸಲಿಲಕಲ್ಪೇಷು’ (ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ನೀರಿನಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವುಗಳ ನೀಲಿ-ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ತಂಪನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ (ನೀಲಮಣಿಯಂತೆ), ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಂತೆ ಹಸಿರಾದ ಹುಲ್ಲು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ ಪವನನಿಗೂ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಸಕಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಪವನನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಾ, ದಕ್ಷನಾದ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬೆಳೆದನು — ಶರೀರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದನು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ಹಾರಲು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಅವನು ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಅವನು ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸಿ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತಿದನು. ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಅಂಗ; ಹನುಮಂತನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಂದೆಯಾದ ವಾಯುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ವೇಗ ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಸಾದವೇ. ‘ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದಿಶಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ದಕ್ಷನಾದ, ಕುಶಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಕಡೆಗೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರದ ಉಪಮೆ ಶರೀರವೃದ್ಧಿಯ ಕ್ರಮಿಕತೆಯನ್ನೂ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್’ (ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಉದ್ದೇಶ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಲೋಕಪಾಲಕರು, ವಾಯು ತಂದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ದೈವಸಹಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಷ್ಪ್ರಮಾಣಶರೀರಃ’ ಎಂದರೆ ಅಳತೆಯಿಲ್ಲದ ದೇಹವುಳ್ಳವನು.

ಕಪಿಯಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅಚಲವು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಅಲುಗಾಡಿತು; ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಹೂವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಉದುರಿಸಿತು. ಮರಗಳು ಉದುರಿಸಿದ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಹೂರಾಶಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಆ ಶೈಲವು ಹೂವಿನಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಉತ್ತಮ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪರ್ವತವು ಮದವೇರಿದ ಆನೆ ಮದಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿತು. ಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಮಹೇಂದ್ರವು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಕಾಡಿಗೆಯ ಬಣ್ಣದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ‘ರೀತಿ’ಗಳನ್ನು — ಧಾತುಮಿಶ್ರಿತ ಜಲಧಾರೆಗಳನ್ನು — ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿತು. ನಡುವೆ ಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ, ಹೊಗೆಯ ರೇಖೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಅದು ಮನಃಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು. ಕಪಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಪರ್ವತದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಕೃತ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಗಿದವು. ಶೈಲಪೀಡನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆ ಮಹಾನಾದವು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿತು. ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸ್ವಸ್ತಿಕಚಿಹ್ನೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗಲವಾದ ಹೆಡೆಗಳ ನಾಗಗಳು ಘೋರವಾದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚಿದವು. ಕುಪಿತವಾದ ವಿಷಪೂರಿತ ಆ ನಾಗಗಳು ಕಚ್ಚಿದ ಆ ಮಹಾಶಿಲೆಗಳು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿದು ಜ್ವಲಿಸಿದವು, ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆದವು. ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ವಿಷಹರವಾದ ಔಷಧಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳೂ ನಾಗಗಳ ವಿಷವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲಾರದೆ ಹೋದವು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬಲದ ಪ್ರಭಾವ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಪರ್ವತವೇ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಜಲಸ್ರಾವ, ಧಾತುಧಾರೆಗಳು, ಶಿಲಾಪಾತ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾದ, ನಾಗಗಳ ಕ್ರೋಧ — ಹೀಗೆ ಆರು ಬಗೆಯ ಕ್ಷೋಭೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮದವೇರಿದ ಆನೆಯ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತದ ಜಲಸ್ರಾವವನ್ನು ಸಜೀವವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಗಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿಕಚಿಹ್ನೆ ಎಂದರೆ ಸರ್ಪಗಳ ಹೆಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವ ನೀಲಿ ರೇಖೆ; ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ವಿಷಹರ ಔಷಧಿಗಳೂ ಅಸಮರ್ಥವಾದುದು ವಿಷದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ, ಅದರ ಕಾರಣವಾದ ಹನುಮಂತನ ಒತ್ತಡದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರೀತೀಃ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರವಾಹಗಳು; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಜಲಧಾರೆಗಳು’ ಎಂದಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಹೊಗೆಯ ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಭೂಕಂಪದಂತಿದೆ — ಪರ್ವತ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ನೀರು ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಬಂಡೆಗಳು ಉರುಳುತ್ತವೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಧ್ವನಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಶೈಲಿ. ಪರ್ವತದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆನಂದಸೂಚಕ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗಗಳ ವಿಷಾಗ್ನಿ ಭಯಸೂಚಕ — ಹೀಗೆ ಸೌಮ್ಯದಿಂದ ರೌದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಕ್ರಮ. ನಾಗಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಗುಹೆಗಳು ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕಡಿತದಿಂದ ಬಂಡೆಗಳೂ ಉರಿಯುತ್ತವೆ, ಒಡೆಯುತ್ತವೆ — ವಿಷಕ್ಕೂ ಅಗ್ನಿಗೂ ಐಕ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೋಭೆಯ ನಡುವೆ ಹನುಮಂತನು ತಾನು ಮಾತ್ರ ಅವಿಚಲ — ಅವನು ಕೇವಲ ಹಾರಲು ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾನಿ ತ್ವೌಷಧಜಾಲಾನಿ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾನಿ ಚೌಷಧಜಾಲಾನಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೋಭೆಯ ಕಾರಣ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಂತ ಬಲವೇ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ಉಪದ್ರವವಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಭೂತಗಳು ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಆ ಪರ್ವತದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಮದ್ಯಪಾತ್ರೆಯನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ನೆಕ್ಕುವ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮಾಂಸಗಳನ್ನೂ ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಅವರು ಹೊರಟುಹೋದರು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮತ್ತೇರಿ, ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವರು ಗಗನವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಹಾರ, ನೂಪುರ, ಕೇಯೂರ, ಬಳೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ತಮ್ಮ ಮಹಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ವಿದ್ಯಾಧರರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಅವರು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ, ಚಾರಣರ, ಸಿದ್ಧರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರು — ‘ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಈ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ವಾನರರಿಗಾಗಿಯೂ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ಸಮುದ್ರದ ಸೇರಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದ್ಯಾಧರರು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಭೋಗಮಯ ಜೀವನ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಪಾನಭೂಮಿ, ಮದ್ಯ, ಮಾಂಸಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು — ಅವರ ಪಲಾಯನವು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಭಯದ ಹಠಾತ್ತನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವರು ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರೋ ‘ವಿಸ್ಮಿತಾಃ ಸಸ್ಮಿತಾಃ’ (ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡು, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ) — ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಇದೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭೇದ. ಋಷಿಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಹನುಮಂತನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬಲ್ಲರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಭೂಕಂಪವಲ್ಲ, ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ವಾನರನ ಬಲ. ‘ರಾಮಾರ್ಥಂ ವಾನರಾರ್ಥಂ ಚ’ (ರಾಮನಿಗಾಗಿಯೂ ವಾನರರಿಗಾಗಿಯೂ) ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯ, ಮತ್ತು ಸ್ವಜಾತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ವಾನರರು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ದಂಡನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಆರ್ಷಭಾಣಿ ಚ ಚರ್ಮಾಣಿ’ ಎಂದರೆ ಗುರಾಣಿಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮಗಳು. ವಿದ್ಯಾಧರರು ನೆಲದಲ್ಲೂ ಪರ್ವತದಲ್ಲೂ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಹೋಗಬಲ್ಲರು; ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಋಷಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವರು ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಹನುಮಂತನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ದಿವ್ಯರ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪ್ರಮೇಯಮ್’ (ಅಳೆಯಲಾಗದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಅಪರಿಮಿತ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ಅಳತೆ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು. ಪಾನಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆ ವಿದ್ಯಾಧರರ ಸುಖಮಯ ಲೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಭಗ್ನವಾಯಿತು. ‘ವೀಕ್ಷಾಂಚಕ್ರುಃ’ ಎಂಬ ಆಮ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ರೂಪವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯಾಧರರು ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ನಾಟಕದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ — ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಹಾರಾಟದ ವೀಕ್ಷಕರು.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲನಾದ ಅವನು ರೋಮಗಳನ್ನು ಕೊಡವಿದನು, ನಡುಗಿದನು, ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಹಾರಲಿರುವ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದುಂಡಾದ, ರೋಮಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಾಲವನ್ನು, ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಬೀಸುವಂತೆ, ಬೀಸಿದನು. ಅತಿವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನ ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ಸುರುಳಿಯಾಗಿ ಬಾಗಿದ ಬಾಲವು ಗರುಡನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮಹಾಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದನು, ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿದನು, ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮಡಚಿದನು. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತನ್ನೂ ಸಂಕುಚಿಸಿಕೊಂಡು ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಗೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ದೂರದಿಂದಲೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಆಕಾಶವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದನು. ಕಪಿಕುಂಜರನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಊರಿ, ಹಾರಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಕೊಂಡು ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ಹಾರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ವ್ಯಾಯಾಮಕುಶಲನಾದ ಕ್ರೀಡಾಪಟು ನೆಗೆಯುವ ಮುನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಂತೆ. ರೋಮಕಂಪನ, ನಾದ, ಬಾಲ ಬೀಸುವುದು, ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದು, ಸೊಂಟ ಬಾಗಿಸುವುದು, ಕಾಲು ಮಡಚುವುದು, ಉಸಿರು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಿವಿ ಮುದುರುವುದು — ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ. ಗರುಡನ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗರುಡನು ವೇಗದ ಆದರ್ಶ; ಹನುಮಂತನೂ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಸುಪರ್ಣನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತೇಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ವೀರ್ಯಮ್’ ಎಂಬುದು ಮೂರರ ಸಂಗ್ರಹ — ಶಾರೀರಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಿಕ ಬಲವನ್ನು ಅವನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರುರೋಧ ಹೃದಯೇ ಪ್ರಾಣಾನ್’ (ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆದನು) ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಸೂಚನೆ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಕುಚ್ಯ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಕುಂಚ್ಯ’; ‘ಆಸಸಾದ ಕಪಿಃ ಕಟ್ಯಾಮ್’, ‘ಸಂಚುಕೋಚ’ ಎಂಬುವು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಓದುಗನೂ ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಲನಚಿತ್ರದ ನಿಧಾನಗತಿಯ ದೃಶ್ಯದಂತೆ ಕವಿ ಕ್ಷಣವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲದ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಅದು ವಾನರನ ಬಲದ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಪ್ರತೀಕ. ಹನುಮಂತನ ಈ ಸಿದ್ಧತೆ ಯೋಗಿಯ ಧ್ಯಾನದಂತೆ — ಶರೀರ ಸ್ಥಿರ, ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿರುದ್ಧ, ದೃಷ್ಟಿ ಗುರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ರುರೋಧ ಹೃದಯೇ ಪ್ರಾಣಾನ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವಾಯುಪುತ್ರನು ತಾನೇ ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೊಂದು ಸುಂದರ ವಿರೋಧಾಭಾಸ.

ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುವಂತೆ ನಾನು ರಾವಣನು ಆಳುವ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ವೇಗದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಆಲಯವಾದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರಮಪಟ್ಟರೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ತರುತ್ತೇನೆ. ಹೇಗಾದರೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬರುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ರಾವಣಸಹಿತವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ತರುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರೋತ್ತಮನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಯಾವ ಆಲೋಚನೆಯೂ ಮಾಡದೆ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು; ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ತನ್ನನ್ನು ಸುಪರ್ಣನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳು — ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಅಥವಾ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕೀಳುವುದು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಬಾಣದ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಮನ ಬಾಣ ಎಂದೂ ಗುರಿ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ದೂತನೂ. ‘ಅವಿಚಾರಯನ್’ (ಆಲೋಚಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಸುಪರ್ಣಮಿವ ಚಾತ್ಮಾನಂ ಮೇನೇ’ ಎಂಬ ಸಾಲು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಹಿ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಶ್ರೋತೃಗಳು ಅಂಗದ, ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಶೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವರ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಹೊಣೆಯನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವಸನವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ — ವಾಯುವಿನಂತಹ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಬಾಣ. ‘ಕೃತಶ್ರಮಃ’ ಎಂದರೆ — ಶ್ರಮಪಟ್ಟರೂ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗಲೂ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿರಲು, ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಮರಗಳು ತಮ್ಮ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮುದುರಿಕೊಂಡು ಸುತ್ತಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದವು. ಮದವೇರಿದ ಕೋಯಷ್ಟಿಭಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮರಗಳನ್ನು ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಅವನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಎದ್ದ ಮರಗಳು ದೀರ್ಘಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ತಮ್ಮ ಬಂಧುವನ್ನು ಬಂಧುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಕಪಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಅವನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹೋದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳೂ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರಗಳೂ ಸೈನಿಕರು ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಾಕಾರದ ಹನುಮಂತನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಸಾರವತ್ತಾದ ಭಾರವಾದ ಮರಗಳು ಇಂದ್ರನ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವು. ಚಿಗುರು ಮತ್ತು ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನಾ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ, ಮೇಘದಂತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಆ ಮರಗಳು ಹೂಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿ, ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಮಿತ್ರರಂತೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದವು. ಹಗುರವಾದುದರಿಂದ ಕಪಿಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿವಿಧ ಹೂಗಳು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವು; ಅದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಸಾಗರವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ನಾನಾವರ್ಣದ ಹೂರಾಶಿಯಿಂದ ವಾನರನು ಮಿಂಚುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಏಳುತ್ತಿರುವ ಮೇಘದಂತೆ ಹೊಳೆದನು. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದ ಹೂಗಳಿಂದ ನೀರು ಉದಯಿಸಿದ ರಮ್ಯವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಪರ್ಶವಿದೆ — ಮರಗಳು ಬಂಧುಗಳಂತೆ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತವೆ; ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾನವೀಯ ಭಾವದ ಆರೋಪಣೆ. ಸಾರವತ್ತಾದ ಮರಗಳ ಮುಳುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಭಯದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಮೈನಾಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಮುದ್ರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಖದ್ಯೋತೈರಿವ ಪರ್ವತಃ’ (ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಪರ್ವತ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಹೂಗಳೇ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಂತೆ. ಮಿಂಚುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನ ಆಕಾರ ಮೇಘದಂತಿದೆ. ಮರಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದೂ ಹನುಮಂತನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ‘ಸೈನ್ಯಾ ಇವ ಮಹೀಪತಿಮ್’ (ಸೈನಿಕರು ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನು ರಾಜನಂತೆ, ಮರಗಳು ಅವನ ಸೈನಿಕರಂತೆ — ಅವನ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮದವೇರಿದ ಕೋಯಷ್ಟಿಭಕ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮರಗಳೊಡನೆ ಹಾರುತ್ತವೆ, ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅವನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಹೂಗಳು ಬೀಳುವುದು ‘ಲಘುತ್ವದಿಂದ’ — ಭಾರವಾದ ಮರಗಳು ಮುಳುಗುತ್ತವೆ, ಹಗುರವಾದ ಹೂಗಳು ತೇಲುತ್ತವೆ — ಇದು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭೌತಿಕ ಅವಲೋಕನವೂ ಹೌದು. ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಆಕಾಶದ ಭ್ರಮೆ, ಹೂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಮಿಂಚುಮೇಘದ ಭ್ರಮೆ — ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕಲ್ಪನೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಾಭಿರುದಿತಾಭಿರಿವಾಂಬರಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿರಾಮಾಭಿರ್’. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಾಂಕುರಕೋರಕೈಃ’ ಎಂದರೆ — ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಹೂಗಳಿಂದ; ಮರಗಳ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳೂ ಅವನೊಡನೆ ಹಾರಿದವು.

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಾಚಿದ ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಅಲೆಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಬೆಂಕಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಪಿಂಗಳಾಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಅವನ ಹಳದಿಮಿಶ್ರಿತ ಕಂದುಬಣ್ಣದ, ದೊಡ್ಡದಾದ, ದುಂಡಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ನೆಲೆಗೊಂಡು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಮೂಗಿನಿಂದ ಅವನ ಮುಖ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನ ಬಾಗಿದ ಬಾಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚಕ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ಸುತ್ತಿದ ಬಾಲವುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಅನಿಲಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಪರಿವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕೆಂಪಾದ ಕಟಿಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾವಿ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ರಾರಾಜಿಸಿದನು. ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರಸಿಂಹನ ಕಂಕುಳುಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿದ ಗಾಳಿ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಉಲ್ಕೆ ಬಾಲದೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡ ಆ ಕಪಿ ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ, ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಬೆಳೆದ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಮೇಲೆ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನೆರಳಿನಿಂದಲೂ ಆ ಕಪಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೋಣಿಯಂತಿದ್ದನು. ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಸಮುದ್ರದ ಯಾವ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ, ಆ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಅವನ ಅಂಗಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಬಂಡೆಯಂತಹ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸಾಗರದ ಅಲೆಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಹಾರಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಇದೆ — ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳು, ಎರಡು ಬೆಂಕಿಗಳು, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು, ಸಂಧ್ಯಾಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧ್ವಜ, ಪರಿವೇಷಸೂರ್ಯ, ಕಾವಿಯ ಪರ್ವತ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆ, ಉಲ್ಕೆ, ಪಕ್ಷಿ, ಆನೆ, ದೋಣಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮಾನವೂ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ತೋಳುಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಮುಖ, ಬಾಲ, ಕಟಿಪ್ರದೇಶ, ಕಂಕುಳುಗಳು. ಈ ವರ್ಣನಾರೀತಿ ‘ನಖಶಿಖವರ್ಣನೆ’ಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಶರೀರದ್ದು. ‘ಪಿಬನ್ನಿವ’ (ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ), ‘ಪಿಪಾಸುರಿವ’ (ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಆಕಾರದ ವಿಶಾಲತೆ — ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ನುಂಗಲು ಹೊರಟಂತೆ. ಉಲ್ಕೆಯ ಉಪಮೆ ವೇಗವನ್ನೂ, ದೋಣಿಯ ಉಪಮೆ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಾಂಗೂಲಚಕ್ರೋ ಹನುಮಾನ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಾಂಗೂಲಚಕ್ರೇಣ ಮಹಾನ್’. ಈ ಎಲ್ಲ ರೂಪವರ್ಣನೆಗಳೂ ಹನುಮಂತನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ವಾನರನಲ್ಲ, ದೇವಾಂಶ. ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಬೆರಳುಗಳೇ ಐದು ಹೆಡೆಗಳು ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳಂತೆ — ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ದೃಷ್ಟಿ. ಸಂಧ್ಯಾಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮುಖ ದಿನಾಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನು ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲವು ವಿಜಯದ ಪತಾಕೆಯಂತೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆಯೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಪರಿವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದ ಬಾಲವೇ ಪರಿವೇಷ, ಬಿಳಿಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಕಿರಣಗಳು. ಕಾವಿಯ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಕೆಳಭಾಗ ಪರ್ವತದ ಧಾತುರೇಖೆಯಂತೆ. ಕಂಕುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಗರ್ಜನೆ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ — ವೇಗದ ಶ್ರವ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಉಲ್ಕೆಯ ಉಪಮೆ ಬಾಲಸಹಿತವಾದ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ವೇಗವುಳ್ಳ ಪತನದ ಚಿತ್ರ — ಬಾಲವೇ ಉಲ್ಕೆಯ ಬಾಲ. ದೋಣಿಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರವೇ ದೋಣಿ, ನೆರಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ‘ಸೋನ್ಮಾದ ಇವ’ (ಉನ್ಮತ್ತವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ಕ್ಷೋಭೆ ಉನ್ಮತ್ತನ ಚೇಷ್ಟೆಯಂತೆ. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣ — ಹಾರಾಟದ ಮಧ್ಯಭಾಗ — ವಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತರಾಂತಾದ್ ವಿನಿಃಸೃತಾ’ ಎಂದಿದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವು ‘ಮೇಲಿನ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬಾಲವುಳ್ಳ ಉಲ್ಕೆ’ ಎಂದು ‘ಉತ್ತರ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಮೇಲೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪತತ್ಪತಂಗಸಂಕಾಶಃ’ ಎಂಬುದು ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ ಉಪಮೆ, ‘ಕಕ್ಷ್ಯಯಾ ಬಧ್ಯಮಾನಯಾ’ ಎಂಬುದು ಆನೆಯ ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಯ ಹಗ್ಗದೊಡನೆ — ಹನುಮಂತನ ಸೊಂಟದ ಸುತ್ತ ಬಾಲವೇ ಹಗ್ಗದಂತೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲವೂ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಪಾಠಭೇದಗಳು ಕಡಿಮೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಕಪಿಯ ಗಾಳಿಯೂ ಮೇಘಗಳ ಗಾಳಿಯೂ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ಬಲವಾಗಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಮೊರೆಯುವ ಸಾಗರವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನಡುಗಿಸಿದವು. ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅಲೆಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹಾರಿದನು. ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಹ ಅಲೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆ ಚಿಮ್ಮಿದ, ಮೇಘಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ನೀರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ತೆಗೆದಾಗ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ, ನೀರು ಸರಿದುಹೋದುದರಿಂದ ತಿಮಿಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು, ಮೀನುಗಳು, ಆಮೆಗಳು ಬಯಲಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಗರವಾಸಿಗಳಾದ ಸರ್ಪಗಳು ಅವನನ್ನು ಸುಪರ್ಣನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದವು. ವಾನರಸಿಂಹನ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ನೆರಳು ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಅವನ ನೆರಳು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಆದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೇಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತೊಟ್ಟಿಯಂತೆ ತಗ್ಗಾಯಿತು. ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಹನುಮಂತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಕಪಿಯಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ, ಕೆಂಪಾದ, ನೀಲಿಯ, ಮಂಜಿಷ್ಠ ಬಣ್ಣದ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾ ಅವನು ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ಅಲ್ಲಿ ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಸುಡಲಿಲ್ಲ; ರಾಮಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಾಯುವು ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸಿದನು. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಸ್ತುತಿಸಿದರು, ದೇವಗಂಧರ್ವರು ಆ ವನವಾಸಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಹಾಡಿದರು. ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ವಿವಿಧ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಘಟಕಗಳೂ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರು — ಸೂರ್ಯ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಯು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹೂಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತರಂಗಾನ್ ಗಣಯನ್ನಿವ’ (ಅಲೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೀಡಾಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಅವನು ಸಹಜವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನೆರಳಿನ ಅಳತೆ ಹತ್ತು ಯೋಜನ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ; ಅದು ಮುಂದೆ ಸಿಂಹಿಕೆ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಬೀಜ. ‘ವಸ್ತ್ರಾಪಕರ್ಷಣೇನೇವ’ (ಬಟ್ಟೆ ಎಳೆದು ತೆಗೆದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅಪೂರ್ವ — ನೀರು ಸರಿದರೆ ಜಲಚರಗಳು ಬೆತ್ತಲಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ-ಹೊರಬರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸುಂದರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ 182–183ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗಿನ, ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ಎಂಬತ್ತೊಂದರವರೆಗಿನ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಈ ವಿಸ್ತಾರ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಈ ಭಾಗದ ಮೊದಲ ಅಂಶ ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು, ಎರಡನೆಯದು ಆಕಾಶದ ಮತ್ತು ಮೇಘಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು, ಮೂರನೆಯದು ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕಪಿಯ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಮೇಘದ ಗಾಳಿ — ಎರಡು ಗಾಳಿಗಳು ಸೇರಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತವೆ — ಹನುಮಂತನ ವೇಗವೇ ಒಂದು ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಾಯುವಿನಂತೆ. ‘ವಿಕಿರನ್ನಿವ ರೋದಸೀ’ (ಆಕಾಶ-ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ಅವನ ವೇಗದಿಂದ ದ್ಯುಲೋಕವೂ ಭೂಮಿಯೂ ಚದುರಿಹೋದಂತೆ. ಅಲೆಗಳು ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿವೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಭೀಷಣತೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಎಣಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ನಿರ್ಭಯತೆ — ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮೇಲೆ ಚಿಮ್ಮಿದ ನೀರು ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಶರನ್ಮೇಘದಂತೆ — ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಭೇದವೇ ಮಾಯವಾಯಿತು. ಜಲಚರಗಳನ್ನು ಬೆತ್ತಲಾದಂತೆ ಕಾಣುವುದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾದ ಉಪಮಾನ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಇದೆ. ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಗರುಡನ ಭ್ರಮೆ ಭಯದ ಸೂಚಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಗರುಡನು ಸರ್ಪಗಳ ಶತ್ರು. ನೆರಳನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ನೆರಳಿನ ಬಣ್ಣ — ಕಪ್ಪಲ್ಲ, ಬಿಳುಪು — ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ನೊರೆಯುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ದ್ರೋಣೀಕೃತ ಇವಾರ್ಣವಃ’ (ಸಮುದ್ರವು ತೊಟ್ಟಿಯಂತಾಯಿತು) — ಅವನು ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ನೀರು ಸರಿದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ತೊಟ್ಟಿಯಂತೆ ತಗ್ಗಾಯಿತು. ಮೇಘಗಳ ಬಣ್ಣಗಳು — ಬಿಳುಪು, ಕೆಂಪು, ನೀಲಿ, ಮಂಜಿಷ್ಠ — ಸಾಯಂಕಾಲದ ವರ್ಣವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಸುಡದಿರುವುದೂ ವಾಯುವು ಸೇವಿಸುವುದೂ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ದೈವದ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯು ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ, ಸೂರ್ಯ ಅವನ ಗುರು ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದವರೂ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಗತಕ್ಲಮಮ್’ — ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಅವನು ಆಯಾಸರಹಿತ. ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಿಮಿನಕ್ರಝಷಾಃ ಕೂರ್ಮಾಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ‘ನೀರು ಸರಿದುಹೋದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ’ ಜಂತುಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ದ್ರೋಣೀಕೃತ ಇವಾರ್ಣವಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಮರದ ತೊಟ್ಟಿಯಂತೆ (ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಪಾತ್ರೆಯಂತೆ) ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಂಬತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವವೃಷುಸ್ತತ್ರ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ದೇವಗಂಧರ್ವಚಾರಣಾಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವವೃಷುಃ ಪುಷ್ಪವರ್ಷಾಣಿ ದೇವಗಂಧರ್ವದಾನವಾಃ’. ಎಂಬತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಂಸಂತೋ ವನೌಕಸಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹೌಜಸಮ್’. ಹೀಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠವು ಸ್ವಲ್ಪ ಶಬ್ದಭೇದಗಳಿಂದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ.

ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹಾರುತ್ತಿರಲು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಸಾಗರನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಮಾತನಾಡುವವರೆಲ್ಲರ ನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತೇನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಗರನಿಂದ ನಾನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ಇವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸಚಿವ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಆಯಾಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು. ಕಪಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುವಂತೆ ನಾನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು; ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಸುಖಿಯಾದ ಅವನು ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಸಮುದ್ರನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದೇವರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳಾದ ಅಸುರಗಣಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಾಗಿ, ಅಗುಳಿಯಂತೆ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪರಾಕ್ರಮ ತಿಳಿದಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ಬರಲು ಬಯಸುವ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ಪಾತಾಳದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ನಿಂತಿರುವೆ. ಶೈಲನೇ, ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೂ ಬೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ನಿನಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತೇನೆ — ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮೇಲೇಳು. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ ಆದ ಈ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲ ಹನುಮಂತನು ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಸೇವಕನಾದ ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯರು, ನಿನಗಾದರೋ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರು. ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ತಪ್ಪದಂತೆ ನಮಗೆ ನೆರವಾಗು; ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಮಾಡದೆ ಉಳಿದರೆ ಅದು ಸಜ್ಜನರ ಕೋಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳು, ಈ ಕಪಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಲಿ; ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇವನು ನಮ್ಮ ಅತಿಥಿ, ಪೂಜ್ಯನು. ಚಿನ್ನದ ಮಹಾನಾಭಿಯುಳ್ಳವನೇ, ದೇವಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಸೇವಿತನೇ, ಹನುಮಂತನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಅನಂತರ ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುವನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ದಯಾಳುತ್ವವನ್ನೂ, ಮೈಥಿಲಿಯ ಪರದೇಶವಾಸವನ್ನೂ, ವಾನರೇಂದ್ರನ ಶ್ರಮವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಿ ನೀನು ಮೇಲೇಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಗರನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಭಾವ — ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ತೋಡಿದ ಸಾಗರವು ‘ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಕ್ಕೆ ಋಣಿ. ‘ಕೃತೇ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಮ್’ (ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸಾಗರನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೈನಾಕನು ಪಾತಾಳದ ಬಾಗಿಲಿನ ರಕ್ಷಕನೆಂಬುದು ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಂದ ನಿಯುಕ್ತನು. ‘ಸರ್ವವಾಚ್ಯಃ’ (ಎಲ್ಲರ ನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲೋಕನಿಂದೆಯ ಭಯವೂ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕವಾಗಿದೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ; ಸಮುದ್ರನೂ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತೊಂಬತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾಜ್ಞಾ ಮಹಾತ್ಮನಾ’, ‘ಪಾತಾಲನಿಲಯಾನಾಂ ಹಿ’ ಎಂಬ ಪಾಠದ ಕ್ರಮ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಪಾತಾಲತಲವಾಸಿನಾಮ್… ದೇವರಾಜ್ಞಾ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದಿದೆ. ಸಾಗರನ ಅಂತರಂಗದ ಚಿಂತನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನದರಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಲೋಕನಿಂದೆಗೆ ಅಂಜುವವನು, ಕೃತಜ್ಞನು, ಅತಿಥಿವತ್ಸಲನು. ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಅವನು ಹೇಳುವ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಮೈನಾಕನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ (ಪಾತಾಳದ ಬಾಗಿಲಿನ ರಕ್ಷಣೆ, ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ), ಅನಂತರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬೋಧನೆ. ‘ತವ ಪರಂ ಪೂಜ್ಯತಮಾಃ’ (ನಿನಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾಗರನು ಮೈನಾಕನಿಗೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈನಾಕನು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಗರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಅವನಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಗಳು. ‘ಕರ್ತವ್ಯಮಕೃತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸತಾಂ ಮನ್ಯುಮುದೀರಯೇತ್’ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ — ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಸಜ್ಜನರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ರಾಮನ ಕರುಣೆ, ಸೀತೆಯ ಪರದೇಶವಾಸ, ಹನುಮಂತನ ಶ್ರಮ — ಹೀಗೆ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಗ. ‘ಚಾಮೀಕರಮಹಾನಾಭ’ (ಚಿನ್ನದ ಮಹಾನಾಭಿಯುಳ್ಳವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮೈನಾಕನ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದ್ರಶ್ಛನ್ನಮಂಭಸಿ’ ಎಂದಿದೆ — ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಮೈನಾಕನನ್ನು ಸಮುದ್ರನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ’ (ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಂದೆ ನೂರ ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಗರನ ಈ ಚಿಂತನೆ ಇನ್ನೊಂದು ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಅವೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲವಣಸಮುದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೈನಾಕನು ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ಉರಿಯುವ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಸೀಳಿ ಉದಯಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಸಾಗರದ ನೀರನ್ನು ಸೀಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಸಾಗರನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ, ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪರ್ವತನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ಶಿಖರಗಳು ಚಿನ್ನದವು, ಕಿನ್ನರರಿಂದಲೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವು, ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತಿದ್ದವು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಖಡ್ಗದಂತೆ ನೀಲಿಗಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಆಕಾಶವು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಯಿತು. ಹೊಳೆಯುವ, ಮಹಾಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನೂರು ಸೂರ್ಯರಂತಾದನು. ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ನಡುವೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮೇಲೆದ್ದು ಮುಂದೆ ನಿಂತ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ‘ಇದು ವಿಘ್ನ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು, ಗಾಳಿ ಮೋಡವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವಂತೆ, ಎದೆಯಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಕಪಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನು ಆ ವಾನರನ ವೇಗವನ್ನು ಅರಿತು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಂದುನಿಂತ ಆ ಪರ್ವತನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ, ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರಕಪಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನ ಉತ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳು ಸೂರ್ಯನಂತಿವೆ. ‘ಶಸ್ತ್ರಸಂಕಾಶಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಕಾಶದ ನೀಲಿಗಪ್ಪು ಬಣ್ಣ ಖಡ್ಗದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಶಸ್ತ್ರದಂತೆ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಆಕಾಶ’ ಎಂದಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತಕ್ಷಣದ್ದು — ಅವನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎದೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಎಷ್ಟಿದೆಯೆಂದರೆ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವನು ವಿಘ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮೈನಾಕನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನ ವೇಗವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾನ್‌ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಹಾನರ ಬಲವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೂರ ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ‘ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮೈನಾಕನ ಒಳಭಾಗ ಸ್ವರ್ಣಮಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭಃ’. ಮೈನಾಕನ ಶಿಖರಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆದಿತ್ಯ’ ಶಬ್ದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಉದಯ, ನೂರು ಸೂರ್ಯರಂತೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಕಿನ್ನರರೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಅವನ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಮಹೇಂದ್ರದಂತೆ ದೇವಭೂಮಿ. ಹನುಮಂತನ ‘ವಿಘ್ನೋಽಯಮ್’ (ಇದು ವಿಘ್ನ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮ — ಅಪರಿಚಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಮೇಲೆದ್ದ ವಸ್ತು ಶತ್ರುವಾಗಿರಬಹುದು. ಅವನ ಪ್ರಹಾರವೂ ಸಂಯಮಿತ — ಅವನು ಕೇವಲ ಎದೆಯಿಂದ ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ. ಮೈನಾಕನ ‘ಜಹರ್ಷ ಚ ನನಾದ ಚ’ (ಹರ್ಷಿಸಿದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸೌಹಾರ್ದದ ಸೂಚಕ; ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧ್ವಾ ತಸ್ಯ ಹರೇರ್ವೇಗಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪೇರ್ ವೇಗಮ್’; ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ — ಮೈನಾಕನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮೋಡವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಮೋಡವನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನೇ ಮೋಡದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮೈನಾಕನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನೀನು ಈ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ. ನನ್ನ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಇಳಿದು, ಸುಖವಾಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗು. ರಾಘವನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಗರನೇ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಸಮುದ್ರವು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆ ಸಾಗರನು ರಾಮನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು — ಇದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮ. ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವನು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು; ನಿನಗಾಗಿ ಅವನು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು — “ಈ ಕಪಿ ನೂರು ಯೋಜನ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಉಳಿದ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಲಿ” ಎಂದು. ಹರಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಿಲ್ಲು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗು; ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ರುಚಿಯಾದ ಈ ಹೇರಳವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸವಿದು ವಿಶ್ರಾಂತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ಕಪಿಮುಖ್ಯನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಮಗೂ ಒಂದು ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ, ಮಹಾಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಬಂಧ. ಮಾರುತಾತ್ಮಜನೇ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಯಾವ ವಾನರರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುವ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅತಿಥಿಯೂ ಪೂಜ್ಯನು, ಇನ್ನು ನಿನ್ನಂಥವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು. ನೀನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಾರುತನ ಪುತ್ರ, ಅವನ ವೇಗಕ್ಕೇ ಸಮಾನನು. ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಮಾರುತನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಪೂಜನೀಯನು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು — ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು; ಅವು ಗರುಡರಂತೆ ವೇಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಹಾಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲು, ದೇವಗಣಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಭೂತಗಳೂ ಅವು ಬೀಳಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡರು. ಆಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಶತಕ್ರತುವು ವಜ್ರದಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆ ದೇವರಾಜನು ವಜ್ರವನ್ನೆತ್ತಿ ಕೋಪದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೂ ಬಂದನು; ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ವಸನನು — ನಿನ್ನ ತಂದೆ — ನನ್ನನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎಸೆದನು. ಈ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ, ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಗ್ರನಾಗಿ ಉಳಿದೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರುತಿಯೇ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯನು; ಇದೇ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನನಗಿರುವ ಮಹಾಗುಣದ ಸಂಬಂಧ. ಹೀಗಿರುವ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನೀನು ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಸಾಗರನಿಗೂ ನನಗೂ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಬೇಕು. ಆಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡು, ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಾನ್ಯನಾದ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡು; ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನ ಮಾತು ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಸಾಗರನಿಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ, ತನಗೆ ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ. ರೆಕ್ಕೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಥೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಮೈನಾಕನು ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದನು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮೂಲ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರ ಮಗನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಉಪಕಾರದ ಪರಂಪರೆ. ಅತಿಥಿಧರ್ಮದ ವಿವೇಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ — ‘ಪ್ರಾಕೃತೋಽಪಿ ಅತಿಥಿಃ ಪೂಜಾರ್ಹಃ’ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಅತಿಥಿಯೂ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹ). ನೂರ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾದ್’ ಎಂದು ದಕಾರಾಂತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದೇವರಾಟ್’; ಮುದ್ರಿತ ರೂಪವನ್ನೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ಧಾರಯನ್ ರೂಪಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೈನಾಕನೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದವೂ ‘ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನದೇ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು’ ಎಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತಿನ ರಚನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಆಮಂತ್ರಣ (111–112), ಅನಂತರ ಸಾಗರನ ಪ್ರೇರಣೆಯ ನಿವೇದನೆ (112–115), ಅನಂತರ ಆತಿಥ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ (116–117), ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆ (118–121), ಅನಂತರ ತನ್ನ ಕಥೆ (122–126), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ (127–129). ಹೀಗೆ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಹೃದಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ಧಾರಯನ್ ರೂಪಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದ ಪ್ರಕಾರ ಮೈನಾಕನದೇ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗೆಡ್ಡೆ-ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ವಾನರನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು, ಅದು ವನವಾಸಿಯ ಆಹಾರ. ‘ತಾತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮೈನಾಕನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಂತೆ. ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು, ಅವು ಗರುಡನಂತೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದವು, ಅವು ಬೀಳಬಹುದೆಂದು ಲೋಕಗಳು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದವು — ಈ ಕಥೆ ಅನೇಕ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರನಿಗೆ ‘ಗೋತ್ರಭಿತ್’ (ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದವನು) ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೇ ಕಥೆಯ ಫಲ. ವಾಯು ಮೈನಾಕನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ರಕ್ಷಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈನಾಕನು ಇಂದಿಗೂ ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳವನು, ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಏಕೈಕ ಪರ್ವತ. ‘ಮಹಾಗುಣಃ ಸಂಬಂಧಃ’ — ಉಪಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂಬಂಧ ರಕ್ತಸಂಬಂಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದುದು. ಮೈನಾಕನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಮಾನ್ಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನೂ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನೂ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ಎರಡು ಕಡೆಯದು — ಕೊಡುವವನೂ ಲಾಭ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದೊಡನೆ ಬಹುತೇಕ ಹೊಂದುತ್ತವೆ, ಕೇವಲ ಪದಭೇದಗಳಿವೆ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪೂಜಿತೇ ತ್ವಯಿ ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಪೂಜಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮಾರುತಃ’ (ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನೀನು ಪೂಜಿತನಾದರೆ ಮಾರುತನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ) ಎಂದಿದೆ — ಮಗನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ತಂದೆಯ ಪೂಜೆ, ಇದು ಭಾರತೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಮತೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಕಪೇ’. ‘ಅತಿಥಿಃ ಕಿಲ ಪೂಜಾರ್ಹಃ’ (ಅತಿಥಿ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹನಷ್ಟೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸಾರ; ಪರ್ವತವೂ ಗೃಹಸ್ಥನಂತೆ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾನ್ಯೋಽಸಿ ಮಮ ಮಾರುತೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾನ್ಯೋ ಹಿ ಮಮ ಮಾರುತಃ’ — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠ ವಾಯುವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆತಿಥ್ಯ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಆಯಿತು; ನಿನ್ನ ಬೇಸರವನ್ನು ಬಿಡು. ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಸಮಯ ತ್ವರೆಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ, ಹಗಲೂ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ; ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಬಾರದು ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕೈಯಿಂದ ಶೈಲವನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿ, ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಪರ್ವತನಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರನಿಂದಲೂ ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಉಚಿತವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಶೈಲವನ್ನೂ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಹುದೂರ ಬಂದು, ತಂದೆಯ ದಾರಿಯಾದ ವಾಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿ ಅವನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮೇಲ್ಮುಖ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ವಾಯುಸುತನಾದ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಗಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿವೆ — ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆ. ಅವನು ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಆಯಿತು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮನ್ಯುರೇಷೋಽಪನೀಯತಾಮ್’ (ಈ ಬೇಸರವನ್ನು ಬಿಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮೈನಾಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಎದೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದ್ದನು. ಕೈಯ ಸ್ಪರ್ಶ ಸಮ್ಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ — ಅವನು ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಚ ಮಯಾ ದತ್ತಾ’ (ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ) — ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ‘ಇದೇ ವೇಗದಿಂದ’ ಎಂದು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮಾತೂ ಕೃತಿಯೂ ಒಂದೇ ರೂಪದವು. ‘ಅಹಶ್ಚಾಪ್ಯತಿವರ್ತತೇ’ (ಹಗಲೂ ಕಳೆಯುತ್ತಿದೆ) — ದಿನ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ, ಸಂಜೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಮಯ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ‘ಆಲಭ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹನುಮಂತನ ಆ ಎರಡನೆಯ, ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ವಾಸವನು ಚಿನ್ನಮಯನೂ ಸುಂದರ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಮೈನಾಕನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಧೀಮಂತನಾದ ಶಚೀಪತಿಯು ತಾನೇ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುನಾಭನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿರಣ್ಯನಾಭನೇ, ಶೈಲೇಂದ್ರನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರು. ನೂರು ಯೋಜನ ದಾಟುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಯದ ಸನ್ನಿವೇಶವಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿರುವೆ. ಈ ಕಪಿ ದಾಶರಥಿಯಾದ ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಷ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶತಕ್ರತು ಸಂತುಷ್ಟನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಪರ್ವತೋತ್ತಮನು ಅಪಾರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು. ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಶೈಲನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆನಿಂತನು; ಹನುಮಂತನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ಆ ಭಾಗವನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಮೈನಾಕನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದ ಇಂದ್ರನೇ ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಸಹಾಯ — ರಾಮನ ಸೇವೆ ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ತದ್ ದ್ವಿತೀಯಮ್’ (ಆ ಎರಡನೆಯದು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆ — ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಆರಂಭ, ಎರಡನೆಯದು ಮೈನಾಕಪ್ರಸಂಗ, ಮೂರನೆಯದು ಮುಂದಿನ ಸುರಸಾವಿಜಯ. ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಘ್ನಗಳು — ಮೈನಾಕ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು), ಸುರಸೆ (ರಾಜಸ, ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದ್ದು), ಸಿಂಹಿಕೆ (ತಾಮಸ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ) — ಎಂಬುದು ಪಾರಂಪರಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ‘ನಿರ್ಭಯಸ್ಯ ಭಯೇ ಸತಿ’ (ಭಯವಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಭಯನಾದವನ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರ ಹನುಮಂತನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಸ್ಯೈಷ ಹಿತಾಯೈವ ಯಾತಿ ದಾಶರಥೇಃ ಕಪಿಃ’ (ಈ ಕಪಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಮೋದನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅಭಯದಾನ ಮೈನಾಕನಿಗೆ ಮಹಾಫಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಗೇ ಹೆದರಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದನು. ‘ಸಗದ್ಗದಮ್’ — ಇಂದ್ರನೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಗದ್ಗದಕಂಠನಾದನು; ಇದರಿಂದ ರಾಮಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವ ದೇವತೆಗಳ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಚನಸ್ಯ ಸುನಾಭಸ್ಯ’ ಎಂದಿದೆ — ಸುನಾಭ ಎಂಬುದು ಮೈನಾಕನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು, ಅಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ನಾಭಿಯುಳ್ಳವನು.

ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನಾಗಮಾತೆಯಾದ ಸುರಸೆಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನೆಂಬುವನು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನೀನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಅವನಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡು. ಅತಿ ಘೋರವಾದ, ಪರ್ವತದಂತಹ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರವಾದ, ಹಳದಿಗಣ್ಣಿನ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಮುಖವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲು. ನಾವು ಅವನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ — ಅವನು ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನೋ, ಅಥವಾ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವನೋ.’ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು ಸತ್ಕೃತಳಾದ ಆ ದೇವಿ ಸುರಸೆಯು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ವಿಕೃತವಾದ, ಕುರೂಪವಾದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈಶ್ವರರು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಆಹಾರವಾಗಿ ನಿಯಮಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಈ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಮಾರುತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆ, ವಿನಾಶವಲ್ಲ — ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಬಲದ ಅಳತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಸುರಸೆ ನಾಗಗಳ ತಾಯಿ, ದಕ್ಷನ ಮಗಳು; ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸೀರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಕಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಉಪಾಯೇನ ವಿಜೇಷ್ಯತಿ’ (ಉಪಾಯದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುವನು) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಉಪಾಯದಿಂದಲೇ ಅವಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನು. ನೂರ ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ಭಕ್ಷ್ಯಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ಭಕ್ಷಃ’. ನೂರ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನೂರ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುರಸೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಈಶ್ವರೈಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ’ (ಈಶ್ವರರಿಂದ ನಿಯಮಿತನು) ಎಂಬ ಪದ ದೇವತೆಗಳ ಆದೇಶವನ್ನೂ, ‘ಧಾತ್ರಾ ವರೋ ದತ್ತಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅಧಿಕಾರ. ಸುರಸೆಯ ‘ಸೂರ್ಯಸಂಕಾಶಾ’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಕ್ಷಸರೂಪ ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ. ‘ಮುಹೂರ್ತಂ ವಿಘ್ನಮ್’ — ಕೇವಲ ಕ್ಷಣಿಕ ವಿಘ್ನ, ಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲ; ಅದೇ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸ್ವರೂಪ. ನೂರ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರೇ ವಿಘ್ನವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುರಸೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಶರಥಿಯಾದ ರಾಮನೆಂಬುವನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವನ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ದೂತನಾಗಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವಳೇ, ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಥವಾ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಣಿಯಾದ ಸುರಸೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ದಾಟಿಹೋಗಬಾರದು — ಇದು ನನ್ನ ವರ.’ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಆ ನಾಗಮಾತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳು ತ್ವರೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ಮಾರುತಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ಸುರಸೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕುಪಿತನಾದನು. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಉಪಾಯ ಸಾಮ — ಅವನು ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು, ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು, ತನ್ನ ದೂತತ್ವವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಅವಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷಯವಾಸಿನಿ’ (ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅವಳು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಜೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು — ಹೀಗೆ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಮ ವಿಫಲವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವನ ಕೋಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಈ ಕ್ರಮ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು. ನೂರ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ನೂರ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಮತ್ತು ನೂರ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುರಸೆಯ ಮಾತು ಬಹುತೇಕ ಅದೇ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಶೃಣೋಮಿ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) — ಜೀವಂತನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ನಿನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನ್ಯಕಾರ್ಯವಿಷಕ್ತಸ್ಯ’ (ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವನ) — ಸೀತೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ರಾಮನು ಬೇರೆಡೆ (ಮಾಯಾಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿದ್ದನು. ‘ರಾಮಂ ಚಾಕ್ಲಿಷ್ಟಕಾರಿಣಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಯಾರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಅವನು; ಹನುಮಂತನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುರಸೆಯ ‘ನಾತಿವರ್ತೇನ್ಮಾಂ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ದಾಟಬಾರದು) ಎಂಬ ಉತ್ತರ ವರದ ನಿಯಮ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಬಾಯನ್ನು ಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸುರಸೆಯ ಎದುರು ಹತ್ತು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದವನಾದನು. ಮೇಘದಂತಿದ್ದ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಸೆಯೂ ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಐವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ಅರವತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿಸಿದಳು. ಆಗಲೇ ವೀರ ಹನುಮಂತನು ಎಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ಎಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾಗಿಸಿದಳು. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ತೊಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರವಾದನು; ಸುರಸೆ ಬಾಯನ್ನು ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ಸುರಸೆ ತೆರೆದ, ಉದ್ದವಾದ ನಾಲಗೆಯುಳ್ಳ, ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ, ನರಕದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಯನ್ನು ಕಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮೇಘದಂತೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟಾದನು. ಆ ಮಹಾಬಲನು ಆ ಬಾಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಹೊರಬಂದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿರುವಳೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನ ವರ ಸತ್ಯವಾಯಿತು.’ ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಆ ವಾನರನನ್ನು ಕಂಡು ಸುರಸಾದೇವಿ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸು.’ ಹನುಮಂತನ ಆ ಮೂರನೆಯ, ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಭೂತಗಳು ಆಗ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಆ ವಾನರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿಚಾತುರ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯ — ಬಲದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹತ್ತಾದವನು ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಸತ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಕ್ರಮ — ಹತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ನಲವತ್ತು, ಐವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ಎಪ್ಪತ್ತು, ಎಂಬತ್ತು, ತೊಂಬತ್ತು, ನೂರು — ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ‘ಅಂಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಕಃ’ (ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು) ಎಂಬ ತಿರುವು. ‘ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಿನಯಪೂರ್ಣ — ಗೆದ್ದರೂ ಅವನು ಪರೀಕ್ಷಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರಂ ರಾಹುಮುಖಾದಿವ’ (ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗ್ರಹಣಮೋಕ್ಷದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ವಿಜಯದ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರ. ಸುರಸೆಯ ನಿಜರೂಪದ ಪ್ರಕಟನೆಯೂ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ನೂರ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಅಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಶದ್ ಯೋಜನಮಾಯತಮ್’ ಎಂದು ‘ವಿಂಶತ್’ ರೂಪ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರ ಅರವತ್ತೆರಡರಿಂದ ನೂರ ಅರವತ್ತೈದರವರೆಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಉಚ್ಛ್ರಿತಮ್’ (ಎತ್ತರ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಆಯತಮ್’ (ಉದ್ದ); ನೂರ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತದೈವ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಥೈವ’. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಜನ’ ಎಂಬ ಅಳತೆ ಸಾವಿರಾರು ಮೊಳಗಳದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಲೌಕಿಕವಾದುದು. ಹನುಮಂತನ ‘ಅನಲಪ್ರಖ್ಯಃ’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೋಪವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುರಸೆಯ ಬಾಯಿ ‘ನರಕೋಪಮಮ್’ (ನರಕದಂತೆ) — ಪ್ರವೇಶ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಭಯಾನಕ, ಆದರೂ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟಾಗುವುದು ಅವನ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗೆ (ಅಣಿಮೆಗೆ) ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಅಣಿಮೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ‘ಸತ್ಯಶ್ಚಾಸೀದ್ ವರಸ್ತವ’ (ನಿನ್ನ ವರವೂ ಸತ್ಯವಾಯಿತು) — ಸುರಸೆಯ ವರವೂ ಉಳಿಯಿತು, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವೂ. ಇದು ಧರ್ಮಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಪರಿಹಾರ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಿತ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಭಿಪದ್ಯಾಥ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಭಿಪತ್ಯಾಶು’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಿಷ್ಪತ್ಯ ಚ ಮಹಾಬಲಃ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಸೆ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸು’ — ಹೀಗೆ ಪರೀಕ್ಷಕಿಯೇ ಸಹಾಯಕಿಯಾದಳು.

ಅಜೇಯವಾದ, ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಗರುಡನಂತಿದ್ದ ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಾಗಿದನು. ಆ ಆಕಾಶವು ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಕೈಶಿಕಾಚಾರ್ಯರು — ತುಂಬುರುವೇ ಮೊದಲಾದ ಸಂಗೀತಾಚಾರ್ಯರು — ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಐರಾವತವು ಅಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಹುಲಿ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ, ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಜ್ರಾಯುಧ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಕಠಿಣ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಪುಣ್ಯವಂತರಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಮಾರ್ಗ ಅದು. ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಚಿತ್ರಭಾನುವಾದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರ-ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಮಹರ್ಷಿಗಣ-ಗಂಧರ್ವ-ನಾಗ-ಯಕ್ಷರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವಿವಿಕ್ತವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ವಿಶ್ವಾವಸುವಿನಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಮಾರ್ಗ. ದೇವರಾಜನ ಆನೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಮಂಗಳಕರ ದಾರಿಯಾದ, ಜೀವಲೋಕದ ಮೇಲ್ಕಟ್ಟಿನಂತಿರುವ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ವೀರರು ಬಹಳ ಬಾರಿ ಸೇವಿಸಿದ, ವಿದ್ಯಾಧರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿಯು ಗರುತ್ಮಂತನಂತೆ ಸಾಗಿದನು. ಹನುಮಂತನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಕರಿಯ ಅಗರುವಿನ ಬಣ್ಣದ, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿಯ ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದನು. ಕಪಿಯಿಂದ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು. ಮೇಘರಾಶಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊರಬರುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಮಳೆಗಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಸಪ್ತಮೀವಿಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾಲೆಯೇ ಇದೆ — ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ನೂರ ಎಂಬತ್ತರವರೆಗೆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯಪ್ರವಾಹ. ಆಕಾಶ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ದೇವತೆಗಳ, ಪುಣ್ಯವಂತರ, ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಗಳ, ವಿದ್ಯಾಧರರ ನಿವಾಸ — ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಮಾರ್ಗ ಪವಿತ್ರವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಆದುದು. ‘ವಿತಾನೇ ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ’ (ಜೀವಲೋಕದ ಮೇಲ್ಕಟ್ಟು) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಆಕಾಶವು ಸಂಸಾರದ ಮೇಲೆ ಹರಡಿದ ಚಪ್ಪರದಂತೆ. ಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ-ಹೊರಬರುವ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಹಿಂದೆಯೂ (82) ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ — ನೂರ ಎಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ನೂರ ಎಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಕೈಶಿಕಾಚಾರ್ಯೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವಿದ್ಯೆಯ ಆಚಾರ್ಯರು ಎಂದು. ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಹನುಮಂತನ ಯಾತ್ರೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು — ಅವನು ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗ ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ, ಪುಣ್ಯವಂತರ ಮಾರ್ಗ. ‘ಕೃತಪುಣ್ಯೈರ್ಮಹಾಭಾಗೈಃ ಸ್ವರ್ಗಜಿದ್ಭಿಃ’ — ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಅವರೂ ಈ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ವಹತಾ ಹವ್ಯಮತ್ಯಂತಮ್’ — ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಯ್ಯುವ ಅಗ್ನಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾವಸು ಗಂಧರ್ವರಾಜ, ಐರಾವತ ಇಂದ್ರನ ಆನೆ — ಇವರು ಆಕಾಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿವಾಸಿಗಳು. ‘ದೇವರಾಜಗಜಾಕ್ರಾಂತೇ’ — ಇದು ಐರಾವತದ ಮಾರ್ಗವೂ ಹೌದು. ಮೇಘಗಳ ಕರಿಯ ಅಗರುವಿನ ಬಣ್ಣ (ಕಪ್ಪು), ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳುಪು — ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳ ಮೇಘಗಳು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಯದ ವೇಳೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಚಂದ್ರನು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಿಂಹಕುಂಜರಶಾರ್ದೂಲಪತಗೋರಗವಾಹನೈಃ’ ಎಂಬುದು ವಿಮಾನಗಳ ವಾಹನಗಳು — ದೇವತೆಗಳ ವಿವಿಧ ಯಾನಗಳು. ಈ ಆಕಾಶವರ್ಣನೆಯ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆ (5.001.157–165), ಆದರೆ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಾದಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಆಕಾಶವರ್ಣನೆ ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ಒಂದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಾನದಂತಿದೆ — ಸುರಸೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಹಿಕೆಯರೊಡನೆಯ ಎರಡು ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ಶಾಂತವಾದ ಅಂತರ.

ರೆಕ್ಕೆಯುಳ್ಳ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಅವನು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಿಂಹಿಕೆಯೆಂಬ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಣಿಯಾದ ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಚಿಂತಿಸಿದಳು — ‘ಇಂದು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ನಾನು ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಉಣ್ಣುತ್ತೇನೆ; ಈ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿ ಅವಳು ಅವನ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದಳು. ನೆರಳು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡಲು ವಾನರನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಎದುರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗು ತಡೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ ನಾನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹಿಡಿದೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂಟಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ಆಗ ಅಡ್ಡವಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಕಪಿಯು ಉಪ್ಪುನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರುತಿ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಕಪಿರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದ್ದ ಅದ್ಭುತದರ್ಶನದ, ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ, ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿ ಇದೇ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಮತಿವಂತನಾದ ಕಪಿ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಸಿಂಹಿಕೆಯೆಂದು ಅರಿತು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಮಹಾಕಪಿಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಶರೀರವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಪಾತಾಳದಿಂದ ಆಕಾಶದವರೆಗಿನಂತಹ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದಳು. ಮೋಡಗಳ ಸಾಲಿನಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ವಾನರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದಳು. ಆಗ ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಅವಳ ವಿಕಾರವಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಾಯನ್ನೂ, ಶರೀರದ ಅಳತೆಯನ್ನೂ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಆ ಕಪಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವಳ ವಿಕಾರವಾದ ಬಾಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಹುವಿನಿಂದ ನುಂಗಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಅವಳ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧಚಾರಣರು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಹರಿತವಾದ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಅವಳ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ, ಮನೋವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಆ ವಾನರನು ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ದೈವಬಲದಿಂದಲೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೌಶಲದಿಂದಲೂ ಅವಳನ್ನು ಕೆಡವಿ, ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಕಪಿವೀರನು ಮತ್ತೆ ವೇಗದಿಂದ ಬೆಳೆದನು. ಹನುಮಂತನು ಹೃದಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು; ಅವಳನ್ನು ಕೆಡವಲೆಂದೇ ಸ್ವಯಂಭುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಂತಿತ್ತು. ವಾನರನಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹತಳಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಆ ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಾದ ಭೂತಗಳು ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದವು — ‘ನೀನು ಇಂದು ಭಯಂಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ಮಹಾಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವೆ; ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸಾಧಿಸು. ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಧೈರ್ಯ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಕೌಶಲ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಯಾರಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಸಂಪೂಜಿತನಾದ ಆ ಪೂಜ್ಯ ಕಪಿ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗರುಡನಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ವಿಘ್ನ ತಾಮಸವಾದುದು — ಸಿಂಹಿಕೆ ಪರೀಕ್ಷಕಿಯಲ್ಲ, ಹಿಂಸಕಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಸುರಸೆಯೊಡನೆ ಅವನ ನಡತೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು — ಅವಳು ದೇವತೆಗಳು ಕಳುಹಿಸಿದವಳು, ಇವಳು ಸ್ವಾರ್ಥಿ. ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲೇ ಇವಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನೆಂದು ಹನುಮಂತನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸುಗ್ರೀವನ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನದ (ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ದಿಗ್ವರ್ಣನೆಯ) ಫಲ. ಉಪಾಯ ಮತ್ತೆ ಅದೇ — ಮೊದಲು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ಕುಗ್ಗುವುದು, ಅನಂತರ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವುದು. ‘ಧೃತಿರ್ದೃಷ್ಟಿರ್ಮತಿರ್ದಾಕ್ಷ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳ ಸೂತ್ರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಗೂ ಉಪದೇಶ — ಧೈರ್ಯ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಕೌಶಲ. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಸ್ವಯಂಭುವೈವ ಹನುಮಾನ್ ಸೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯಾ ನಿಪಾತನೇ’ ಎಂಬ ಅಂಶದೊಡನೆ) ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಹುಭಾಗ ಇಲ್ಲ. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ, ನೂರ ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂರ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳೂ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸಿಂಹಿಕೆ ರಾಹುವಿನ ತಾಯಿ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಹುವಿನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಸಾರ್ಥಕ — ಅವಳೇ ಗ್ರಹಣಕರ್ತ್ರಿ. ಅವಳ ವಿಶೇಷಶಕ್ತಿ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು — ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಮಾಯೆಯ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿ. ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ — ‘ಸಮಾಕ್ಷಿಪ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಸಹಸಾ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹಿಡಿದೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ) — ಅನಂತರ ಅನ್ವೇಷಣೆ, ಅನಂತರ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ಉಪಾಯ. ಈ ಕ್ರಮ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನ ವ್ಯವಹಾರದ ಆದರ್ಶ. ‘ಪ್ರತಿಲೋಮೇನ ವಾತೇನ ಮಹಾನೌರಿವ’ (ಎದುರುಗಾಳಿಯಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹಡಗು ಹೇಗೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಅವನು. ಪಾತಾಳದಿಂದ ಆಕಾಶದವರೆಗಿನ ಬಾಯಿ — ಕೆಳಗೆ ಪಾತಾಳ, ಮೇಲೆ ಆಕಾಶ — ಅವಳ ಬಾಯಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಶರೀರದ ಅಳತೆಯನ್ನೂ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಶತ್ರುವಿನ ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ವಜ್ರಸಂಹನನಃ’ (ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢವಾದ ಶರೀರವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಶರೀರದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕರೂ ಅವನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನುಂಗಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧಚಾರಣರು ಭಯಗೊಂಡಂತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ಮನಃಸಂಪಾತವಿಕ್ರಮಃ’ — ಅವನ ವೇಗ ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಧೃತ್ಯಾ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯೇನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ದೈವ, ಧೈರ್ಯ, ಕೌಶಲ. ಭೂತಗಳ ಸ್ತುತಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶರೂಪದ್ದು — ಧೈರ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಶ್ಲೋಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಭಾಷಿತವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ಪನ್ನಗಾಶನವತ್’ (ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವನಂತೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಗರುಡನ ಉಪಮೆ — ಸರ್ಪದಂತಿದ್ದ ಸಿಂಹಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನು ಗರುಡನಂತಾದನು. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿರಾಜ್ಞಾ ಯಥಾಖ್ಯಾತಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯದಾಖ್ಯಾತಮ್’. ನೂರ ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ತಸ್ಯಾ ವಿಕೃತೇ ವಕ್ತ್ರೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿವೃತೇ’ (ತೆರೆದ). ‘ಹೃತಹೃತ್ಸಾ’ — ಹೃದಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವಳು, ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಸತ್ತವಳು. ‘ವಿಧುರಾ’ — ವಿಹ್ವಲಳಾದ, ನಿರ್ಜೀವಳಾದ. ‘ಸ್ವಯಂಭುವೈವ ಹನುಮಾನ್ ಸೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯಾ ನಿಪಾತನೇ’ (ಅವಳನ್ನು ಕೆಡವಲೆಂದೇ ಸ್ವಯಂಭುವು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಹನುಮಂತನ ಜನ್ಮದ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ಸಿಂಹಿಕಾವಧೆ ಎಂಬ ಭಾವ.

ಬಹುಪಾಲು ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವನಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕೆಳಗಿಳಿಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಶಾಖಾಮೃಗಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಿವಿಧ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದ್ವೀಪವನ್ನೂ ಮಲಯಪರ್ವತದ ಉಪವನಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅವನು ಸಾಗರವನ್ನೂ, ಸಾಗರದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ತೀರಗಳನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಸಾಗರನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ನದಿಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ತನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಆತ್ಮವಂತನೂ ಮತಿವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು — ‘ನನ್ನ ಶರೀರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಕಂಡೇ ರಾಕ್ಷಸರು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲಗೊಳ್ಳಬಹುದು’ ಎಂದು ಆ ಮಹಾಮತಿ ಭಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ಮೋಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಂತೆ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಬಲಿಯ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಹರಿ ವಾಮನನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ, ಹನುಮಂತನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು, ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾಮೇಘದ ಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಲಂಬಗಿರಿಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಕೇದಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ, ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ಸಮುದ್ರತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಪಿಯು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದನು. ದಾನವರಿಂದಲೂ ಸರ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾತರಂಗಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಸಾಗರವನ್ನು ಬಲದಿಂದ ದಾಟಿ, ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು, ಅವನು ಆಗ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿವೇಕ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಿಶಾಲವಾದ ಶರೀರ ಶತ್ರುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀತಮೋಹ ಇವಾತ್ಮವಾನ್’ (ಮೋಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾದುದು — ಮುಕ್ತಪುರುಷನು ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ವಾಮನಾವತಾರದ ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಮತ್ತೆ ವಾಮನನಾದಂತೆ. ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು (210–213) ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ — ಉಪಜಾತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥಗಳಲ್ಲಿ — ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವು ಸರ್ಗದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನೂ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಲಂಕಾಮಮರಾವತೀಮಿವ’ (ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಲಂಕೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಲಂಕಾವರ್ಣನೆಯ ಆರಂಭದಂತಿದೆ. ನದಿಗಳನ್ನು ‘ಸಾಗರಪತ್ನಿಯರು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಕೇತ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಭೂಯಿಷ್ಠಪಾರಃ’ — ಬಹುತೇಕ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ತಲುಪಿದವನು — ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಯ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮಲಯ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತ, ಅದರ ಉಪವನಗಳು ಲಂಕೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಭೂಗೋಳ. ಸಮುದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ನದಿಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ತೀರವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರೈರಶಕ್ಯಮ್’ (ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು) — ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಸಾಧಿಸಿದನು; ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಸಾರ. ಲಂಬಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕೇದಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ, ತೆಂಗು — ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಸಸ್ಯಗಳು. ‘ವ್ಯಥಯನ್ಮೃಗದ್ವಿಜಾನ್’ (ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ) — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಅವನು ಇಳಿಯುವಾಗಲೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಭಯಗೊಂಡವು. ಇನ್ನೂರ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮುಖಾನ್ಯಪಿ ವಿಲೋಕಯತ್’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮೀಕ್ಷಿತಾತ್ಮಾ ಸಮವೇಕ್ಷಿತಾರ್ಥಃ’ — ತನ್ನನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು — ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಲಂಕೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಗರವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഹനുമാൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽ കയറിനിൽക്കുകയായിരുന്നു; ഈ സ്ഥലത്തുനിന്നുതന്നെയാണ് സുന്ദരകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നത്. പിന്നീട് ശത്രുക്കളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവനായ ഹനുമാൻ, രാവണൻ കൊണ്ടുപോയ സീത എവിടെയാണെന്ന് അന്വേഷിക്കാൻ ചാരണന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. മറ്റുള്ളവർക്കു ചെയ്യാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഒരു സഹായിയോ എതിരാളിയോ ഇല്ലാത്തതുമായ അത്തരമൊരു കർമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ വാനരൻ തലയും കഴുത്തും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, പശുക്കളുടെ നാഥനായ കാളയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ ധീരനും മഹാബലവാനുമായ അവൻ വൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും ജലംപോലെ തോന്നിക്കുന്നതുമായ പുൽത്തകിടികളിൽ സുഖമായി ചുറ്റിനടന്നു. പക്ഷികളെ പേടിപ്പിച്ചും മാറിടംകൊണ്ടു മരങ്ങളെ വീഴ്ത്തിയും ഏറെ മൃഗങ്ങളെ കൊന്നും അവൻ വളർന്നുമുറ്റിയ സിംഹത്തെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആ പർവതത്തിന്റെ താഴ്‌വാരം നീല, ചുവപ്പ്, മഞ്ചട്ടിനിറം, താമരനിറം, വെള്ള, കറുപ്പ് എന്നിങ്ങനെ സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടായ നിർമലമായ ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അവിടെ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരും ദേവതുല്യരുമായ യക്ഷന്മാരും കിന്നരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും നാഗങ്ങളും പരിവാരസമേതം എന്നും വസിച്ചിരുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമായ ആനകൾ നിറഞ്ഞ ആ പർവതതടത്തിൽ നിൽക്കുന്ന കപിശ്രേഷ്ഠൻ തടാകത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മഹാഗജത്തെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി കാണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ കഥയുടെ ലക്ഷ്യം നിർദേശിക്കുന്നു — സീതാന്വേഷണം. ‘നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വം’ (സഹായിയോ എതിരാളിയോ ഇല്ലാത്തത്) എന്ന പദത്താൽ, ഈ കർമത്തിൽ ഹനുമാൻ ഏകനാണ്, അവന് ഒരു സഹായിയുമില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ വൾഗേറ്റുമായുള്ള ഭേദം ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. കാള, സിംഹം, ആന എന്നീ ഉപമകളാൽ ഹനുമാന്റെ ബലവും ഗാംഭീര്യവും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പർവതത്തിലെ ധാതുക്കളുടെ വർണനയും ദേവയോനികളുടെ വാസവും മഹേന്ദ്രത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതൊരു സാധാരണ പർവതമല്ല, ദേവഭൂമിയാണ്. ഹനുമാന്റെ സഞ്ചാരം ‘യഥാസുഖം’ (സുഖമായി) ആണ് — മഹത്തായ കാര്യത്തിനു മുൻപുപോലും അവന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമാണ്, വ്യാകുലമല്ല. ‘ശത്രുകർഷണൻ’ (ശത്രുക്കളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന കർമത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അവൻ ശത്രുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കാനിരിക്കുന്നു. മുൻകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനം മഹേന്ദ്രം വാനരന്മാരുടെ അവസാനത്തെ ആശ്രയമായിരുന്നു; ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഏകാന്തയാത്രയുടെ ആരംഭം. ‘ചാരണാചരിതേ പഥി’ (ചാരണന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴിയിൽ) എന്നത് ആകാശമാർഗമാണ് — ചാരണന്മാർ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവഗായകരാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ മാർഗം ദിവ്യമാണ്. പുൽത്തകിടികൾക്കുള്ള ‘വൈഡൂര്യവർണേഷു സലിലകല്പേഷു’ (വൈഡൂര്യനിറമുള്ളതും ജലംപോലുള്ളതുമായ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവയുടെ നീലകലർന്ന പച്ചനിറവും കുളിർമയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘വൈഡൂര്യമണിപോലെ (ഇന്ദ്രനീലംപോലെ)യും സമുദ്രജലംപോലെയും പച്ചപ്പുള്ള പുല്ല്’ എന്നാണ് പറയുന്നത്.

അവൻ സൂര്യനെയും മഹേന്ദ്രനെയും പവനനെയും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിനെയും സർവഭൂതങ്ങളെയും കൈകൂപ്പി വണങ്ങി, യാത്രയ്ക്കു മനസ്സുറപ്പിച്ചു. കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞുനിന്ന് തന്റെ ജനകനായ പവനനെ കൈകൂപ്പി വണങ്ങിക്കൊണ്ട്, സമർഥനായ അവൻ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോകാനായി വളർന്നു — ശരീരം വലുതാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ, ചാട്ടത്തിനു നിശ്ചയിച്ചുറച്ച അവൻ രാമന്റെ അഭ്യുദയത്തിനായി, പർവദിനങ്ങളിൽ സമുദ്രം എന്നപോലെ, വളർന്നു. അളവില്ലാത്ത ശരീരമുള്ളവനായി സമുദ്രം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച അവൻ കൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും പർവതത്തെ അമർത്തി. മഹത്തായ കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ദേവതകളെ നമസ്കരിക്കുന്നത് ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; ഹനുമാൻ പ്രത്യേകിച്ചും പിതാവായ വായുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ വേഗം വായുവിന്റെ പ്രസാദംതന്നെയാണ്. ‘ദക്ഷിണോ ദക്ഷിണാം ദിശം’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ദക്ഷനായ, അതായത് സമർഥനായ ഹനുമാൻ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്ക്. പൗർണമിയിൽ സമുദ്രത്തിലെ വേലിയേറ്റത്തിന്റെ ഉപമ ശരീരവളർച്ചയുടെ ക്രമികതയും മഹത്ത്വവും കാണിക്കുന്നു. ‘രാമവൃദ്ധ്യർഥം’ (രാമന്റെ അഭ്യുദയത്തിനായി) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വളർച്ചയുടെ ഉദ്ദേശ്യം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ സ്വാർഥത്തിനല്ല, രാമനുവേണ്ടി മാത്രമാണ് വളരുന്നത്. ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടികർത്താവ്, സൂര്യനും ഇന്ദ്രനും ലോകപാലകർ, വായു പിതാവ് — എല്ലാവരെയും നമിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ദൈവസഹായം പ്രാർഥിക്കുന്നു. ‘നിഷ്പ്രമാണശരീരൻ’ — അളവറ്റ ദേഹമുള്ളവൻ.

കപിയാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ പർവതം ഒരു നിമിഷം ഇളകിയാടി; പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ള മരങ്ങളുടെ പൂക്കളെല്ലാം കൊഴിച്ചുകളഞ്ഞു. മരങ്ങൾ പൊഴിച്ച സുഗന്ധമുള്ള പുഷ്പക്കൂമ്പാരത്താൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂടപ്പെട്ട ആ ശൈലം പൂക്കൾകൊണ്ടു തീർത്തതുപോലെ ശോഭിച്ചു. ഉത്തമവീര്യനായ അവനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട ആ പർവതം, മദിച്ച ആന മദജലം എന്നപോലെ, വെള്ളം ഒഴുക്കി. ബലവാനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട മഹേന്ദ്രം സ്വർണനിറവും അഞ്ജനനിറവും വെള്ളിനിറവുമുള്ള ‘രീതികൾ’ — ധാതുക്കൾ കലർന്ന നീരുറവകൾ — പുറപ്പെടുവിച്ചു. നടുവിൽ ജ്വാലയോടുകൂടി പുകച്ചുരുളുകൾ വമിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ, അത് മനയോലകലർന്ന വലിയ പാറകൾ പുറത്തേക്കു തള്ളി. ഹരിയാൽ അമർത്തപ്പെട്ട പർവതത്താൽ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ഞെരുക്കപ്പെട്ട്, ഗുഹകളിൽ കഴിയുന്ന ജീവികൾ വികൃതസ്വരങ്ങളിൽ നിലവിളിച്ചു. ശൈലപീഡനത്താൽ ഉണ്ടായ ജീവികളുടെ ആ വലിയ നാദം ഭൂമിയെയും ദിക്കുകളെയും ഉപവനങ്ങളെയും നിറച്ചു. തെളിഞ്ഞുകാണുന്ന സ്വസ്തികചിഹ്നങ്ങളുള്ള വിശാലമായ പത്തികളോടുകൂടിയ നാഗങ്ങൾ ഭയങ്കരമായ അഗ്നി വമിച്ചുകൊണ്ട് പല്ലുകൾകൊണ്ടു പാറകളെ കടിച്ചു. കോപിച്ച വിഷമുള്ള അവയാൽ കടിക്കപ്പെട്ട ആ മഹാശിലകൾ അഗ്നിയാൽ ജ്വലിച്ചു കത്തി, ആയിരം കഷണങ്ങളായി പിളർന്നു. ആ പർവതത്തിൽ വളരുന്ന വിഷഹരങ്ങളായ ഔഷധക്കൂട്ടങ്ങൾക്കുപോലും നാഗങ്ങളുടെ വിഷം ശമിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രഭാവം പരോക്ഷമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ കാലുകൾകൊണ്ടു പർവതത്തെ അമർത്തുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, അതുകൊണ്ടുതന്നെ പർവതം മുഴുവൻ ഇളകിമറിയുന്നു. പുഷ്പവൃഷ്ടി, ജലസ്രാവം, ധാതുപ്രവാഹങ്ങൾ, ശിലാപാതം, ജീവികളുടെ നാദം, നാഗങ്ങളുടെ ക്രോധം — ഇങ്ങനെ ആറുവിധം ക്ഷോഭം ക്രമത്തിൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മദിച്ച ആനയുടെ ഉപമ പർവതത്തിന്റെ ജലസ്രാവത്തെ സജീവമാക്കുന്നു. നാഗങ്ങളുടെ സ്വസ്തികചിഹ്നം എന്നത് പാമ്പുകളുടെ പത്തിയിൽ കാണുന്ന നീലരേഖയാണ്; അതിനെക്കുറിച്ച് അച്ചടിയിൽ അടിക്കുറിപ്പും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. വിഷഹരങ്ങളായ ഔഷധങ്ങൾക്കുപോലും കഴിയാതെപോയത് വിഷത്തിന്റെ തീവ്രതയും, അതിന്റെ കാരണമായ ഹനുമാന്റെ പീഡനത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രീതീഃ’ എന്നത് പ്രവാഹങ്ങളാണ്; ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിലും ‘സ്വർണനിറവും വെള്ളിനിറവും കറുപ്പുനിറവുമുള്ള നീരുറവകൾ’ എന്നാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല — പുകച്ചുരുളുകളോടുകൂടിയ അഗ്നിയുടെ ഉപമ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ്. ഈ ദൃശ്യം ഭൂകമ്പംപോലെയാണ് — പർവതം വിറയ്ക്കുന്നു, വെള്ളം ഒഴുകുന്നു, പാറകൾ വീഴുന്നു, ജീവികൾ നിലവിളിക്കുന്നു. കവി ഹനുമാന്റെ ബലം നേരിട്ടു വർണിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ ഫലങ്ങളിലൂടെ മാത്രം; ഇതു ധ്വനിപ്രധാനമായ ശൈലിയാണ്. പർവതത്തിലെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ആരംഭത്തിൽ ആനന്ദസൂചകമാണ്, ഒടുവിൽ നാഗങ്ങളുടെ വിഷാഗ്നി ഭയസൂചകവും — ഇങ്ങനെ സൗമ്യത്തിൽനിന്നു രൗദ്രത്തിലേക്കുള്ള ക്രമം. തങ്ങളുടെ ഗുഹകൾ ഞെരുക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ടാണ് നാഗങ്ങൾ കോപിക്കുന്നത്; അവയുടെ കടിയേറ്റു പാറകൾപോലും കത്തുകയും പിളരുകയും ചെയ്യുന്നു — വിഷത്തിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ഐക്യം. ഈ ക്ഷോഭത്തിനെല്ലാം നടുവിൽ ഹനുമാൻ സ്വയം അചഞ്ചലനാണ് — അവൻ കുതിപ്പിനു മാത്രം തയ്യാറെടുക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘യാനി ത്വൗഷധജാലാനി’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യാനി ചൗഷധജാലാനി’ എന്നും. ഈ ക്ഷോഭത്തിന്റെ കാരണം ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം ബലമാണ്, പുറമേനിന്നുള്ള ഏതെങ്കിലും ഉപദ്രവമല്ല — ഇങ്ങനെ അവന്റെ ശക്തി പ്രകൃതിശക്തികളോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

‘ഭൂതങ്ങൾ ഈ മല പിളർക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി പേടിച്ച തപസ്വികളും വിദ്യാധരന്മാരും സ്ത്രീജനങ്ങളോടൊപ്പം ആ പർവതത്തിൽനിന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു പറന്നുയർന്നു. പാനശാലയിൽ വെച്ചിരുന്ന സ്വർണമദ്യപാത്രവും വിലയേറിയ പാത്രങ്ങളും സ്വർണക്കിണ്ടികളും പലതരം നക്കിത്തിന്നാനുള്ളവയും ഭക്ഷ്യങ്ങളും വിവിധ മാംസങ്ങളും കാളത്തോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പരിചകളും സ്വർണപ്പിടിയുള്ള വാളുകളും ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ പോയി. കഴുത്തിൽ മാലകൾ അണിഞ്ഞവരും മദിച്ചവരും ചുവന്ന മാലകളും കുറിക്കൂട്ടുകളും ധരിച്ചവരും ചുവന്ന കണ്ണുകളും താമരക്കണ്ണുകളും ഉള്ളവരുമായ അവർ ആകാശം പൂകി. ഹാരങ്ങളും പാദസരങ്ങളും തോൾവളകളും കൈവളകളും അണിഞ്ഞ സ്ത്രീകൾ വിസ്മയത്തോടെയും പുഞ്ചിരിയോടെയും തങ്ങളുടെ പ്രിയതമന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തിൽ നിന്നു. തങ്ങളുടെ മഹാവിദ്യ പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒന്നിച്ച് ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പർവതത്തെ നോക്കി. അപ്പോൾ അവർ നിർമലമായ ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ശുദ്ധാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും വാക്കുകൾ കേട്ടു — ‘പർവതതുല്യനും മഹാവേഗനും മാരുതപുത്രനുമായ ഈ ഹനുമാൻ വരുണാലയമായ സമുദ്രം കടക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു. രാമനുവേണ്ടിയും വാനരന്മാർക്കുവേണ്ടിയും ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൻ സമുദ്രത്തിന്റെ എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ള മറുകരയിൽ എത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ആ തപസ്വികളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിദ്യാധരന്മാർ പർവതത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അളവറ്റവനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ടു. ഇവിടെ വിദ്യാധരന്മാരുടെ ഭോഗമയമായ ജീവിതം ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പാനശാല, മദ്യം, മാംസങ്ങൾ, മാലകൾ — അവരുടെ ഓട്ടം പെട്ടെന്നുണ്ടായ ഭയം കാണിക്കുന്നു. അവർ ഉപേക്ഷിച്ച വസ്തുക്കൾ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഭയത്തിന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള വരവ് വ്യക്തമാകുന്നു — ഭോഗങ്ങൾപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ ഓടുന്നു. എന്നാൽ സ്ത്രീകൾ ‘വിസ്മിതാഃ സസ്മിതാഃ’ (വിസ്മയത്തോടെയും പുഞ്ചിരിയോടെയും) ആണ് — ഭയം വെടിഞ്ഞ് കൗതുകത്തോടെ നോക്കുന്നു; ഇതൊരു സൂക്ഷ്മമായ മനഃശാസ്ത്രഭേദമാണ്. ഋഷിമാർക്കും സിദ്ധന്മാർക്കും ഹനുമാന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിയാം; അതിനാൽ അവർ ഭയകാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഇതു ഭൂകമ്പമല്ല, രാമകാര്യത്തിനായി ഒരുങ്ങിയ വാനരന്റെ ബലമാണ്. ‘രാമാർഥം വാനരാർഥം ച’ (രാമനുവേണ്ടിയും വാനരന്മാർക്കുവേണ്ടിയും) എന്ന ഇരട്ട ഉദ്ദേശ്യം — സ്വാമിയുടെ കാര്യവും സ്വജാതിയുടെ രക്ഷയും; കാരണം സീതയെ കാണാതെ തിരിച്ചെത്തുന്ന വാനരന്മാർ സുഗ്രീവനാൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആർഷഭാണി ച ചർമാണി’ എന്നതിൽ കാളത്തോലുകൾ പരിചകളായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. വിദ്യാധരന്മാർ ഭൂമിയിലും പർവതത്തിലും വിഹരിക്കുന്നവരാണ്, ആകാശത്തിലേക്കു പോകാനും കഴിവുള്ളവർ; അവരാണ് ഹനുമാന്റെ കർമത്തിന്റെ ആദ്യസാക്ഷികൾ. ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടതിനുശേഷം മാത്രമാണ് അവർ അവനെ കാണുന്നത് — ഇങ്ങനെ കവി ഹനുമാനെ ദിവ്യരുടെ വായിലൂടെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘അപ്രമേയം’ (അളവറ്റവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ അമിതമായ ബലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ അളവ് ആർക്കും അറിയില്ല. പാനശാലയുടെ വർണന വിദ്യാധരന്മാരുടെ സുഖമയമായ ലോകം കാണിക്കുന്നു; അതു നിമിഷനേരംകൊണ്ടു ഭയത്താൽ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. ‘വീക്ഷാംചക്രുഃ’ എന്ന ആം-പ്രത്യയാന്തരൂപം അച്ചടിയിൽ ഒറ്റപ്പദമായി അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന വിദ്യാധരന്മാർ നാടകത്തിന്റെ പ്രേക്ഷകരെപ്പോലെയാണ് — അവർ ഹനുമാന്റെ കുതിപ്പിന്റെ കാണികളാണ്.

അഗ്നിതുല്യനായ അവൻ രോമങ്ങൾ കുടഞ്ഞു, വിറച്ചു, വലിയൊരു മേഘംപോലെ മഹാനാദം മുഴക്കി. കുതിക്കാനൊരുങ്ങിയ അവൻ ക്രമേണ ഉരുണ്ടതും രോമങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ വാൽ, പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ എന്നപോലെ, വീശിയെറിഞ്ഞു. അതിവേഗനായ അവന്റെ പിന്നിൽ വളഞ്ഞുനിന്ന വാൽ ഗരുഡനാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന മഹാസർപ്പംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. അവൻ വലിയ ഇരുമ്പുലക്കകൾപോലുള്ള കൈകൾ ഉറപ്പിച്ചു, അരയിൽ കുനിഞ്ഞു, കാലുകൾ ചുരുക്കി. ശ്രീമാനും വീര്യവാനുമായ അവൻ കൈകളും കഴുത്തും ചുരുക്കി തേജസ്സും സത്ത്വവും വീര്യവും തന്നിൽത്തന്നെ നിറച്ചു. മുകളിലേക്കു കണ്ണുറപ്പിച്ച്, ദൂരെനിന്നുതന്നെ വഴി നോക്കിക്കൊണ്ട്, ആകാശത്തെ വീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഹൃദയത്തിൽ പ്രാണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. കപികുഞ്ജരനും മഹാബലവാനുമായ ഹനുമാൻ കാലുകൾകൊണ്ട് ഉറച്ച നില ഉണ്ടാക്കി, കുതിക്കാനൊരുങ്ങി, ചെവികൾ ചുരുക്കി നിന്നു. ഇവിടെ കുതിപ്പിനു മുൻപുള്ള ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ ചേഷ്ടകളും സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — വ്യായാമകുശലനായ ഒരു കായികതാരം ചാട്ടത്തിനു മുൻപ് ശരീരം ഒരുക്കുന്നതുപോലെ. രോമകമ്പനം, നാദം, വാൽവീശൽ, കൈകൾ ഉറപ്പിക്കൽ, അരകുനിക്കൽ, കാൽചുരുക്കൽ, ശ്വാസനിരോധം, ചെവിചുരുക്കൽ — ഇവയെല്ലാം ക്രമത്തിൽ. ഗരുഡോപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം ഗരുഡൻ വേഗത്തിന്റെ ആദർശമാണ്, ഹനുമാനും തുടർന്ന് തന്നെ സുപർണനായി കരുതുന്നു. ‘തേജഃ സത്ത്വം വീര്യം’ എന്ന മൂന്നിന്റെ സംഗ്രഹം — ശാരീരികവും മാനസികവും ആത്മികവുമായ ബലം അവൻ ഒന്നിച്ചുചേർക്കുന്നു. ‘രുരോധ ഹൃദയേ പ്രാണാൻ’ (ഹൃദയത്തിൽ പ്രാണനെ തടഞ്ഞു) എന്നത് പ്രാണായാമത്തിന്റെ സൂചനയാണ്, ഏകാഗ്രതയുടെ പരമാവസ്ഥ. അച്ചടിയിൽ ‘നികുച്യ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നികുഞ്ച്യ’ എന്നും; ‘ആസസാദ കപിഃ കട്യാം’, ‘സംചുകോച’ എന്നിവ അച്ചടിയിൽ വ്യക്തമാണ്. ഈ വർണനയാൽ വായനക്കാരനും ആകാംക്ഷയോടെ കുതിപ്പിനായി കാത്തിരിക്കുന്നു; ചലച്ചിത്രത്തിലെ മന്ദഗതിദൃശ്യംപോലെ കവി ആ നിമിഷത്തെ നീട്ടുന്നു. വാലിന്റെ വർണന സവിശേഷമാണ് — അതു വാനരന്റെ ബലത്തിന്റെയും ഗൗരവത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. ഹനുമാന്റെ ഈ തയ്യാറെടുപ്പ് യോഗിയുടെ ധ്യാനംപോലെയാണ് — ശരീരം സ്ഥിരം, പ്രാണൻ നിരുദ്ധം, ദൃഷ്ടി ലക്ഷ്യത്തിൽ ഉറച്ചത്. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രുരോധ ഹൃദയേ പ്രാണാൻ’ — വായുപുത്രൻ സ്വയം വായുവിനെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു; ഇതൊരു മനോഹരമായ വിരോധാഭാസമാണ്.

അനന്തരം വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വാനരന്മാരോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘രാഘവൻ എയ്ത ബാണം വായുവേഗത്തിൽ പായുന്നതുപോലെ ഞാൻ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്കയിലേക്കു പോകും. ലങ്കയിൽ ജനകപുത്രിയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇതേ വേഗത്തിൽ ഞാൻ ദേവാലയമായ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും. അല്ലെങ്കിൽ, പരിശ്രമിച്ചിട്ടും സ്വർഗത്തിലും സീതയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ, രാക്ഷസരാജനായ രാവണനെ ബന്ധിച്ചു കൊണ്ടുവരും. എങ്ങനെയായാലും കാര്യം സാധിച്ച് ഞാൻ സീതയോടൊപ്പം വരും; അല്ലെങ്കിൽ രാവണനോടുകൂടി ലങ്കയെത്തന്നെ പിഴുതെടുത്തു കൊണ്ടുവരും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വാനരോത്തമനും വേഗവാനുമായ ഹനുമാൻ ഒന്നും ആലോചിക്കാതെ വേഗത്തിൽ കുതിച്ചുയർന്നു; ആ കപികുഞ്ജരൻ തന്നെ സുപർണനായി (ഗരുഡനായി) കരുതി. ഈ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു മൂന്നു വികല്പങ്ങളുണ്ട് — ലങ്കയിൽ സീതാദർശനം, സ്വർഗത്തിൽ അന്വേഷണം, രാവണനെ ബന്ധിക്കലോ ലങ്കയെ പിഴുതെടുക്കലോ. ഈ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം കാണിക്കുന്നു — കാര്യം സാധിക്കാതെ അവൻ തിരിച്ചുവരില്ല. രാമബാണത്തിന്റെ ഉപമ അർഥപൂർണമാണ് — രാമന്റെ ബാണം ഒരിക്കലും ലക്ഷ്യം തെറ്റുന്നില്ല; രാമന്റെ ദൂതനും അങ്ങനെതന്നെ. ‘അവിചാരയൻ’ (ആലോചിക്കാതെ) എന്ന പദം പൂർണമായ ആലോചനയ്ക്കുശേഷമാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് — നിശ്ചയിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ സംശയമില്ല. ‘സുപർണമിവ ചാത്മാനം മേനേ’ എന്ന വരി സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രം. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘നഹി ദ്രക്ഷ്യാമി’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വാക്കുകളുടെ ശ്രോതാക്കൾ അംഗദൻ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയ വാനരന്മാരാണ്; അവരെല്ലാം അവനിൽ പ്രതീക്ഷ അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അവരുടെ മുന്നിൽ ചെയ്യുന്ന പ്രതിജ്ഞ അവരുടെ ധൈര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു, സ്വന്തം ഉത്തരവാദിത്വം ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ശ്വസനവിക്രമഃ’ എന്നതാണ് അച്ചടിച്ച പാഠം — വായുവിനെപ്പോലെ വിക്രമമുള്ള ബാണം. ‘കൃതശ്രമഃ’ — പരിശ്രമിച്ചിട്ടും ലഭിച്ചില്ലെങ്കിൽപ്പോലും അവൻ പിന്തിരിയില്ല.

അവൻ കുതിച്ചുയർന്നപ്പോൾ അവന്റെ വേഗത്താൽ പർവതത്തിൽ വളരുന്ന മരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ കൊമ്പുകളെല്ലാം ചുരുക്കി ചുറ്റുപാടും ഉയർന്നുപൊങ്ങി. മദിച്ച കോയഷ്ടിഭകപക്ഷികളോടുകൂടിയ, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ മരങ്ങളെ തുടകളുടെ വേഗംകൊണ്ട് ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ നിർമലമായ ആകാശത്തിലൂടെ പോയി. തുടവേഗത്താൽ ഉയർന്ന മരങ്ങൾ, ദീർഘയാത്രയ്ക്കു പുറപ്പെടുന്ന ബന്ധുവിനെ ബന്ധുക്കൾ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു നിമിഷം കപിയെ പിന്തുടർന്നു. അവന്റെ തുടവേഗത്താൽ പിഴുതെറിയപ്പെട്ട സാലവൃക്ഷങ്ങളും മറ്റു മികച്ച മരങ്ങളും, സൈന്യം രാജാവിനെ എന്നപോലെ, ഹനുമാനെ പിന്തുടർന്നു. നന്നായി പൂത്ത ശിഖരങ്ങളുള്ള അനേകം മരങ്ങളാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട പർവതാകാരനായ ഹനുമാൻ അദ്ഭുതകരമായ കാഴ്ചയായി. പിന്നെ കാതലുള്ളതും ഭാരമേറിയതുമായ മരങ്ങൾ, ഇന്ദ്രനെ ഭയന്ന് പർവതങ്ങൾ വരുണാലയത്തിൽ എന്നപോലെ, ഉപ്പുകടലിൽ മുങ്ങിത്താണു. മുളകളോടും മൊട്ടുകളോടുംകൂടിയ പലവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, മേഘസദൃശനായ ആ കപി മിന്നാമിനുങ്ങുകൾ നിറഞ്ഞ പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ വേഗത്തിൽനിന്നു വിട്ടുപോന്ന ആ മരങ്ങൾ, മടങ്ങിപ്പോകുന്ന സുഹൃത്തുക്കളെപ്പോലെ, പൂക്കൾ പൊഴിച്ച് വെള്ളത്തിൽ വീണ് ചിതറി. ലഘുവായതിനാൽ കപിയുടെ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെട്ട മരങ്ങളുടെ വിചിത്രവും വിവിധവുമായ പൂക്കൾ സാഗരത്തിൽ വീണു; അതിനാൽ ആ മഹാസമുദ്രം നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. സുഗന്ധവും പലനിറവുമുള്ള പുഷ്പക്കൂട്ടത്താൽ ആ വാനരൻ മിന്നൽക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, ഉയർന്നുവരുന്ന മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകിയ പൂക്കളാൽ വെള്ളം, ഉദിച്ചുവരുന്ന മനോഹരമായ നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ആകാശംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കരുണരസത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സ്പർശമുണ്ട് — ബന്ധുക്കളെപ്പോലെ മരങ്ങൾ പ്രിയമിത്രത്തെ കുറച്ചുദൂരം അനുഗമിച്ച് മടങ്ങുന്നു; ഇതു മാനുഷികഭാവത്തെ പ്രകൃതിയിൽ ആരോപിക്കലാണ്. കാതലുള്ള മരങ്ങളുടെ മുങ്ങൽ ഇന്ദ്രഭയത്താൽ പർവതങ്ങൾ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിന്റെ ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ആ കഥ പിന്നീട് മൈനാകൻ പറയുന്നുണ്ട് — ഇങ്ങനെ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വിത്തിടുന്നു. പൂക്കളാൽ മൂടിയ സമുദ്രം നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ — ആകാശത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും സാദൃശ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണാം. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — അച്ചടിയിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘ഖദ്യോതൈരിവ പർവതഃ’ (മിന്നാമിനുങ്ങുകളാൽ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ രാത്രിയിൽ മിന്നാമിനുങ്ങുകളാൽ തിളങ്ങുന്ന പർവതം ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — പൂക്കൾ മിന്നാമിനുങ്ങുകളെപ്പോലെ. മിന്നൽക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ മേഘം എന്ന ഉപമ പിന്നീടും ആവർത്തിക്കുന്നു, കാരണം ഹനുമാന്റെ ആകാരം മേഘസദൃശമാണ്. മരങ്ങളുടെ അനുഗമനവും ഹനുമാന്റെ വേഗത്തിന്റെ തെളിവാണ് — അവന്റെ തുടകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന കാറ്റ് മരങ്ങളെ പിഴുത് ആകാശത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘സൈന്യാ ഇവ മഹീപതിം’ (സൈന്യം രാജാവിനെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ ഹനുമാൻ രാജാവിനെപ്പോലെ, മരങ്ങൾ അവന്റെ സൈനികരെപ്പോലെ — അവന്റെ പ്രഭുത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മദിച്ച കോയഷ്ടിഭകപക്ഷികളും മരങ്ങളോടൊപ്പം പറന്നുയരുന്നു; പ്രകൃതി മുഴുവൻ അവനോടൊപ്പം പോകുന്നതുപോലെ. പൂക്കളുടെ വീഴ്ച ‘ലഘുത്വേന’ (ലഘുവായതിനാൽ) ആണ് — ഭാരമുള്ള മരങ്ങൾ മുങ്ങുന്നു, ലഘുവായ പൂക്കൾ പൊങ്ങിക്കിടക്കുന്നു; ഇതൊരു സൂക്ഷ്മമായ ഭൗതികനിരീക്ഷണംകൂടിയാണ്. പൂക്കൾ മൂടിയ സമുദ്രം കണ്ട് ആകാശമെന്ന ഭ്രമം, പൂക്കളണിഞ്ഞ ഹനുമാനെ കണ്ട് മിന്നലുള്ള മേഘമെന്ന ഭ്രമം — ഇരട്ട പ്രതിബിംബകല്പന. അമ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രാമാഭിരുദിതാഭിരിവാംബരം’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അഭിരാമാഭിർ’ എന്നും. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാങ്കുരകോരകൈഃ’ — മുളകളോടും മൊട്ടുകളോടുംകൂടിയ പൂക്കളാൽ; മരങ്ങളുടെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും അവനോടൊപ്പം പറന്നുയർന്നു.

ആകാശത്തിൽ നീട്ടിപ്പിടിച്ച അവന്റെ കൈകൾ പർവതശിഖരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന അഞ്ചുതലയുള്ള രണ്ടു സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ആ മഹാകപി തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാസമുദ്രത്തെ കുടിക്കുന്നവനെപ്പോലെയും ആകാശത്തെ കുടിക്കാൻ ദാഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെയും കാണപ്പെട്ടു. വായുമാർഗത്തെ പിന്തുടരുന്ന അവന്റെ മിന്നൽപ്രഭയുള്ള കണ്ണുകൾ പർവതത്തിൽ കത്തുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. പിംഗലാക്ഷന്മാരിൽ മുഖ്യനായ അവന്റെ പിംഗലനിറമുള്ളതും വലുതും വൃത്താകൃതിയുമുള്ള കണ്ണുകൾ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ നിന്നു പ്രകാശിച്ചു. ചെമ്പുനിറമുള്ള മൂക്കിനാൽ അവന്റെ മുഖം ചെമ്പിച്ച്, സന്ധ്യ സ്പർശിച്ച സൂര്യമണ്ഡലംപോലെ ശോഭിച്ചു. കുതിച്ചുപായുന്ന വായുപുത്രന്റെ ചുരുണ്ട വാൽ ആകാശത്തിൽ ഉയർത്തിയ ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ ശോഭിച്ചു. വാൽ ചക്രാകാരമായി ചുരുട്ടിയവനും വെളുത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ളവനും മഹാപ്രാജ്ഞനുമായ അനിലപുത്രൻ ഹനുമാൻ പരിവേഷത്തോടുകൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ഏറെ ചെമ്പിച്ച പൃഷ്ഠഭാഗത്താൽ ആ മഹാകപി വലിയ കാവിമണ്ണിന്റെ സിര പിളർന്നുനിൽക്കുന്ന പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. സാഗരം കടക്കുന്ന ആ വാനരസിംഹത്തിന്റെ കക്ഷങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന കാറ്റ് മേഘംപോലെ ഗർജിച്ചു. വടക്കേ ദിക്കിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഉൽക്ക വാലോടുകൂടി ആകാശത്തിൽ വീഴുന്നതുപോലെ ആ കപികുഞ്ജരൻ കാണപ്പെട്ടു. നീണ്ടുനിവർന്ന ആ കപി പറക്കുന്ന പക്ഷിയെപ്പോലെയും, അരപ്പട്ടകൊണ്ടു ബന്ധിക്കപ്പെടുന്ന വളർന്ന ആനയെപ്പോലെയും ശോഭിച്ചു. മുകളിൽ ശരീരംകൊണ്ടും വെള്ളത്തിൽ ആഴ്ന്ന നിഴൽകൊണ്ടും ആ കപി സാഗരത്തിൽ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെടുന്ന കപ്പൽപോലെയായിരുന്നു. ആ മഹാകപി സമുദ്രത്തിന്റെ ഏതേതു ഭാഗത്തേക്കു പോയോ, ആ ആ ഭാഗം അവന്റെ അംഗവേഗത്താൽ ഉന്മത്തമായതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പർവതംപോലുള്ള ശരീരമുള്ള സാഗരത്തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളെ മാറിടംകൊണ്ട് അടിച്ചുതകർത്തുകൊണ്ട് മഹാവേഗനായ ആ മഹാകപി കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ഉപമകളുടെ ഒരു കൂമ്പാരമുണ്ട് — രണ്ടു സർപ്പങ്ങൾ, രണ്ട് അഗ്നികൾ, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ, സന്ധ്യാസൂര്യൻ, ഇന്ദ്രധ്വജം, പരിവേഷസൂര്യൻ, കാവിമണ്ണുള്ള പർവതം, മേഘഗർജനം, ഉൽക്ക, പക്ഷി, ആന, കപ്പൽ. ഓരോ ഉപമാനവും ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തിലെ ഓരോ അവയവം വർണിക്കുന്നു — കൈകൾ, കണ്ണുകൾ, മുഖം, വാൽ, പൃഷ്ഠഭാഗം, കക്ഷങ്ങൾ. ഈ വർണനരീതി ‘നഖശിഖവർണന’ (കാൽനഖംമുതൽ മുടിവരെയുള്ള വർണന)പോലെയാണ്, എന്നാൽ ചലിക്കുന്ന ശരീരത്തിന്റേത്. ‘പിബന്നിവ’ (കുടിക്കുന്നതുപോലെ), ‘പിപാസുരിവ’ (ദാഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ) എന്നീ ഉത്പ്രേക്ഷകളാൽ അവന്റെ ആകാരത്തിന്റെ വിശാലത — സമുദ്രത്തെയും ആകാശത്തെയും വിഴുങ്ങാൻ എന്നപോലെ. ഉൽക്കോപമ വേഗത്തെയും കപ്പലിന്റെ ഉപമ സ്ഥൈര്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലാംഗൂലചക്രോ ഹനുമാൻ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ലാംഗൂലചക്രേണ മഹാൻ’ എന്നും. ഈ രൂപവർണനകളെല്ലാം ഹനുമാന്റെ ദിവ്യത്വം പ്രകടമാക്കുന്നു — അവൻ വെറുമൊരു വാനരനല്ല, ദേവാംശമാണ്. അഞ്ചുതലയുള്ള സർപ്പത്തിന്റെ ഉപമയിൽ അഞ്ചു വിരലുകൾതന്നെയാണ് അഞ്ചു പത്തികൾ എന്ന ധ്വനിയുണ്ട്. ചന്ദ്രസൂര്യോപമയിൽ രണ്ടു കണ്ണുകളും രാവിന്റെയും പകലിന്റെയും അധിപതികളെപ്പോലെ — എല്ലാ കാലത്തും ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ദൃഷ്ടി. സന്ധ്യാസൂര്യോപമയിലെ ചെമ്പിച്ച മുഖം പകലിന്റെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഹനുമാൻ സന്ധ്യയ്ക്കാണ് ലങ്കയിലെത്തുക. ഇന്ദ്രധ്വജോപമയിൽ വാൽ വിജയപതാകപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നു; ഇന്ദ്രധ്വജം ഉത്സവത്തിലാണ് ഉയർത്തുന്നത്, അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ യാത്രയും ഒരു ഉത്സവംപോലെ. പരിവേഷമുള്ള സൂര്യന്റെ ഉപമയിൽ ചുരുണ്ട വാൽ പരിവേഷവും വെളുത്ത ദംഷ്ട്രകൾ രശ്മികളുമാണ്. കാവിമലയുടെ ഉപമയിൽ ചുവന്ന അധോഭാഗം പർവതത്തിലെ ധാതുരേഖപോലെ. കക്ഷങ്ങളിലെ കാറ്റിന്റെ ഗർജനം മേഘഗർജനംപോലെ — വേഗത്തിന്റെ കേൾക്കാവുന്ന തെളിവ്. ഉൽക്കോപമ വാലോടുകൂടിയ തേജസ്വിയും വേഗവാനുമായ ഒന്നിന്റെ പതനചിത്രമാണ് — വാൽതന്നെ ഉൽക്കയുടെ വാൽ. കപ്പലിന്റെ ഉപമയിൽ ശരീരം കപ്പലും നിഴൽ വെള്ളത്തിലെ അതിന്റെ പ്രതിബിംബവുമാണ്. ‘സോന്മാദ ഇവ’ (ഉന്മത്തമായതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷയാൽ സമുദ്രത്തിലെ തിരയിളക്കം ഭ്രാന്തന്റെ ചേഷ്ടപോലെ. ഇങ്ങനെ പതിനാലു ശ്ലോകങ്ങളാൽ ഒരൊറ്റ നിമിഷം — കുതിപ്പിന്റെ മധ്യഭാഗം — വിവിധ വീക്ഷണകോണുകളിൽനിന്നു ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഉത്തരാന്താദ് വിനിഃസൃതാ’ — ഹിന്ദി വിവർത്തനം ‘മുകളിലെ ദിക്കിൽനിന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട വാലുള്ള ഉൽക്ക’ എന്നു പറഞ്ഞ് ‘ഉത്തര’ എന്ന പദത്തെ ‘മുകളിൽ’ എന്ന അർഥത്തിൽ എടുക്കുന്നു. അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പതത്പതംഗസംകാശഃ’ എന്നതു പക്ഷിയോടുള്ള ഉപമയും, ‘കക്ഷ്യയാ ബധ്യമാനയാ’ എന്നത് ആനയുടെ വയറ്റിൽ കെട്ടുന്ന കയറിനോടുള്ള ഉപമയുമാണ് — ഹനുമാന്റെ അരക്കെട്ടിൽ വാൽ കയറുപോലെ. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ മിക്കവാറും എല്ലാം സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു യോജിക്കുന്നു, പാഠഭേദങ്ങൾ കുറവാണ് — അതിനാൽ ഈ ഭാഗം ഏറ്റവും പ്രാചീനമാണെന്നു തോന്നുന്നു.

കപിയുടെ കാറ്റും മേഘങ്ങളിൽനിന്നുള്ള കാറ്റും ചേർന്ന് ബലമായി പുറപ്പെട്ട് ഭയങ്കരമായി ഇരമ്പുന്ന സാഗരത്തെ ശക്തിയായി ഇളക്കിമറിച്ചു. ഉപ്പുകടലിലെ വലിയ തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളെ വലിച്ചിഴച്ചുകൊണ്ട് ആ കപിശാർദൂലൻ ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും ചിതറിക്കുന്നവനെപ്പോലെ കുതിച്ചു. മഹാസമുദ്രത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മേരുവിനും മന്ദരത്തിനും തുല്യമായ തിരമാലകളെ എണ്ണുന്നവനെപ്പോലെ ആ മഹാവേഗൻ മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു. അവന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർത്തിയെറിയപ്പെട്ട, മേഘങ്ങളോടു ചേർന്ന വെള്ളം ആകാശത്തിൽ പരന്നുകിടക്കുന്ന ശരത്കാലമേഘംപോലെ തിളങ്ങി. വസ്ത്രം നീക്കിയാൽ ദേഹികളുടെ ശരീരങ്ങൾ എന്നപോലെ, വെള്ളം നീങ്ങിയതിനാൽ തിമിംഗലങ്ങളും മുതലകളും മത്സ്യങ്ങളും ആമകളും തുറന്നുകാണപ്പെട്ടു. ആകാശത്തിലൂടെ മുന്നേറുന്ന ആ കപിശാർദൂലനെ കണ്ട് സാഗരവാസികളായ സർപ്പങ്ങൾ അവനെ സുപർണനാണെന്നു (ഗരുഡനാണെന്നു) കരുതി. ആ വാനരസിംഹത്തിന്റെ പത്തു യോജന വീതിയും മുപ്പതു യോജന നീളവുമുള്ള നിഴൽ വേഗത്തിൽ ഏറെ മനോഹരമായി. വായുപുത്രനെ പിന്തുടർന്ന് ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ വീണ അവന്റെ നിഴൽ വെളുത്ത മേഘനിരപോലെ ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും മഹാകായനുമായ ആ മഹാകപി ആലംബമില്ലാത്ത വായുമാർഗത്തിൽ ചിറകുള്ള പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. ബലവാനായ കപികുഞ്ജരൻ ഏതു വഴിയിലൂടെ വേഗത്തിൽ പോകുന്നുവോ, ആ വഴിയിൽ സമുദ്രം പെട്ടെന്ന് ഒരു തൊട്ടിപോലെ കുഴിഞ്ഞതായി. പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ വഴിയിൽ പക്ഷിരാജനെപ്പോലെ പോകുന്ന ഹനുമാൻ കാറ്റിനെപ്പോലെ മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെ വലിച്ചിഴച്ചു. കപിയാൽ വലിക്കപ്പെട്ട വെളുപ്പും ചുവപ്പും നീലയും മഞ്ചട്ടിനിറവുമുള്ള വലിയ മേഘങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു. മേഘക്കൂട്ടങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചും വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നും അവൻ മറഞ്ഞും തെളിഞ്ഞും നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. അതിവേഗം കുതിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും അവിടെ പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. കുതിക്കുന്ന വാനരേശ്വരനെ സൂര്യൻ തപിപ്പിച്ചില്ല; രാമകാര്യസിദ്ധിക്കായി വായുവും അവനെ സേവിച്ചു. ആകാശത്തിലൂടെ കുതിക്കുന്ന അവനെ ഋഷിമാർ സ്തുതിച്ചു; ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ആ വനവാസിയെ പ്രശംസിച്ചു പാടി. നാഗങ്ങളും യക്ഷന്മാരും പലവിധ രാക്ഷസന്മാരും ക്ഷീണമൊട്ടുമില്ലാത്ത ആ കപിശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട് പെട്ടെന്ന് അവനെ സ്തുതിച്ചു. ഇവിടെ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഹനുമാന്റെ സഹായികളാണ് — സൂര്യൻ തപിപ്പിക്കുന്നില്ല, വായു സേവിക്കുന്നു, ദേവന്മാർ പൂക്കൾ വർഷിക്കുന്നു. ‘തരംഗാൻ ഗണയന്നിവ’ (തിരമാലകളെ എണ്ണുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ ഹനുമാന്റെ ക്രീഡാഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹത്തായ കാര്യവും അവൻ അനായാസം ചെയ്യുന്നു. നിഴലിന്റെ പത്തു യോജന, മുപ്പതു യോജന എന്ന അളവ് അതിശയോക്തിയാണ്; അതു പിന്നീട് സിംഹിക നിഴൽ പിടിക്കുന്ന സന്ദർഭത്തിനുള്ള വിത്താണ്. ‘വസ്ത്രാപകർഷണേനേവ’ (വസ്ത്രം നീക്കിയാലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അപൂർവമാണ് — വെള്ളം നീങ്ങിയാൽ ജലജീവികൾ നഗ്നരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. മേഘങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുവരികയും ചെയ്യുന്ന ദൃശ്യത്തെ ചന്ദ്രോപമ മനോഹരമാക്കുന്നു; അതു പിന്നീട് 182–183 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു. എഴുപത്തൊന്നുമുതൽ എഴുപത്തിനാലുവരെയും എഴുപത്തെട്ടുമുതൽ എൺപത്തൊന്നുവരെയുമുള്ള പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ വിസ്താരം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രം. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം സമുദ്രത്തിന്റെ ക്ഷോഭവും രണ്ടാംഭാഗം ആകാശത്തിന്റെയും മേഘങ്ങളുടെയും ക്ഷോഭവും മൂന്നാംഭാഗം ദേവാദികളുടെ പ്രതികരണവും വർണിക്കുന്നു. കപിയുടെ കാറ്റും മേഘങ്ങളുടെ കാറ്റും — രണ്ടു വായുക്കൾ ചേർന്ന് സമുദ്രത്തെ ഇളക്കുന്നു; ഹനുമാന്റെ വേഗം സ്വയം ഒരു പ്രാകൃതികവായുപോലെ. ‘വികിരന്നിവ രോദസീ’ (ആകാശഭൂമികളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ — അവന്റെ വേഗത്താൽ ആകാശവും ഭൂമിയും ചിതറിയതുപോലെ. തിരമാലകൾ മേരുമന്ദരതുല്യമാണ് എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ഭീഷണതയും, അവയെ ‘എണ്ണുന്നതുപോലെ’ എന്നതിനാൽ ഹനുമാന്റെ നിർഭയതയും ഒരേസമയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഉയർത്തിയെറിയപ്പെട്ട വെള്ളം മേഘങ്ങളോടു ചേർന്ന് ശരന്മേഘംപോലെ — സമുദ്രവും ആകാശവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം ഇല്ലാതാകുന്നു. ജലജീവികളെ നഗ്നരെപ്പോലെ കാണുന്നത് കാവ്യത്തിൽ വിരളമായ ഉപമാനമാണ്; അതിൽ അല്പം ഹാസ്യസ്പർശവുമുണ്ട്. സർപ്പങ്ങൾക്കുണ്ടായ ഗരുഡഭ്രമം ഭയസൂചകമാണ്, കാരണം ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുവാണ്. നിഴലിനെ വെളുത്ത മേഘനിരയോട് ഉപമിക്കുന്നത്, വെള്ളത്തിൽ വീണ നിഴലിന്റെ നിറം കറുപ്പല്ല, വെളുപ്പാണ് എന്ന വിചിത്രമായ കാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ നുരയുള്ള വെള്ളത്തിൽ അങ്ങനെയാണ് കാണപ്പെടുക. ‘ദ്രോണീകൃത ഇവാർണവഃ’ (സമുദ്രം തൊട്ടിയാക്കപ്പെട്ടതുപോലെ) — വായുവേഗത്താൽ വെള്ളം നീങ്ങിമാറുന്നതിനാൽ അവന്റെ യാത്രാമാർഗത്തിൽ സമുദ്രം തൊട്ടിപോലെ താഴ്ന്നു. മേഘങ്ങളുടെ നിറങ്ങൾ — വെളുപ്പ്, ചുവപ്പ്, നീല, മഞ്ചട്ടിനിറം — സന്ധ്യാസമയത്തെ വർണവൈചിത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യൻ തപിപ്പിക്കാതിരിക്കുന്നതും വായു സേവിക്കുന്നതും രാമകാര്യത്തിനുള്ള ദൈവപിന്തുണയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാരണം വായു ഹനുമാന്റെ പിതാവും സൂര്യൻ അവന്റെ ഗുരുവുമാണ് എന്നാണ് പാരമ്പര്യം. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, നാഗങ്ങൾ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ — എല്ലാ വിഭാഗക്കാരും അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ കർമത്തിന്റെ സാർവഭൗമമായ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിഗതക്ലമം’ — ദീർഘയാത്രയിലും അവൻ ക്ഷീണമില്ലാത്തവനാണ്. എഴുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തിമിനക്രഝഷാഃ കൂർമാഃ’ എന്നുണ്ട്; ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ ‘വെള്ളം നീങ്ങിയതിനാൽ സമുദ്രത്തിനുള്ളിൽ വസിക്കുന്ന’ ജീവികൾ കാണപ്പെടുന്നു എന്നാണ്. എഴുപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദ്രോണീകൃത ഇവാർണവഃ’ എന്നതിനെ ഹിന്ദിയിൽ മരത്തൊട്ടിപോലെ (മരപ്പാത്രംപോലെ) എന്നു വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. എൺപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വവൃഷുസ്തത്ര പുഷ്പാണി ദേവഗന്ധർവചാരണാഃ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വവൃഷുഃ പുഷ്പവർഷാണി ദേവഗന്ധർവദാനവാഃ’ എന്നും. എൺപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രശംസന്തോ വനൗകസം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മഹൗജസം’ എന്നും. ഇങ്ങനെ വൾഗേറ്റ് ചെറിയ പദഭേദങ്ങളാൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാകുന്നു; എന്നാൽ അർഥം ഒന്നുതന്നെ.

പ്ലവഗശാർദൂലനായ ഹനുമാൻ കുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ മാനം കാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച സാഗരം ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു — ‘വാനരേന്ദ്രനായ ഹനുമാനെ ഞാൻ സഹായിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ സംസാരിക്കുന്നവർക്കെല്ലാം ഞാൻ നിന്ദ്യനാകും. ഇക്ഷ്വാകുനാഥനായ സഗരനാലാണ് ഞാൻ വളർത്തപ്പെട്ടത്; ഇവനാകട്ടെ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ സചിവനാണ്; അതിനാൽ ഇവൻ തളർന്നുപോകാൻ പാടില്ല. കപിക്കു വിശ്രമിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധം ഞാൻ ചെയ്യണം; എന്നിൽ വിശ്രമിച്ചു സുഖം പ്രാപിച്ച് അവൻ ബാക്കിദൂരം കടന്നുപോകും.’ ഇങ്ങനെ നല്ലൊരു തീരുമാനമെടുത്ത് സമുദ്രം വെള്ളത്തിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന, സ്വർണനാഭിയുള്ള പർവതശ്രേഷ്ഠനായ മൈനാകനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാത്മാവായ ദേവരാജൻ നിന്നെ ഇവിടെ പാതാളവാസികളായ അസുരസംഘങ്ങൾക്ക് ഒരു ഓടാമ്പൽപോലെ, തടയായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. വീര്യം അറിയപ്പെട്ടവരും വീണ്ടും ഉയർന്നുവരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ അവർക്കുവേണ്ടി നീ അളവറ്റ പാതാളത്തിന്റെ വാതിൽ അടച്ചുനിൽക്കുന്നു. ശൈലമേ, കുറുകെയും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും വളരാൻ നിനക്കു ശക്തിയുണ്ട്; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — പർവതശ്രേഷ്ഠാ, എഴുന്നേൽക്കുക. വീര്യവാനും ഭീമകർമാവുമായ ഈ കപിശാർദൂലൻ ഹനുമാൻ രാമകാര്യാർഥം ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ച് നിന്റെ മുകളിലൂടെ വരുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുകുലസേവകനായ ഇവനെ ഞാൻ സഹായിക്കണം; ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ എനിക്കു പൂജ്യരാണ്, നിനക്കോ അതിലുമേറെ പൂജ്യർ. ഞങ്ങൾക്കു സഹായം ചെയ്യുക, ഞങ്ങളുടെ കർത്തവ്യം മുടങ്ങാതിരിക്കട്ടെ; ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ചെയ്യാതെപോയാൽ അതു സജ്ജനങ്ങളുടെ കോപം ഉണർത്തും. വെള്ളത്തിൽനിന്നു മുകളിലേക്ക് ഉയരുക; ഈ കപി നിന്നിൽ നിൽക്കട്ടെ; ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഇവൻ നമ്മുടെ അതിഥിയും പൂജ്യനുമാണ്. സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മഹാനാഭിയുള്ളവനേ, ദേവഗന്ധർവന്മാർ സേവിക്കുന്നവനേ, ഹനുമാൻ നിന്നിൽ വിശ്രമിച്ചശേഷം ബാക്കിവഴി പോകും. കാകുത്സ്ഥന്റെ കരുണയും മൈഥിലിയുടെ പ്രവാസവും പ്ലവഗേന്ദ്രന്റെ ക്ഷീണവും കണക്കിലെടുത്ത് നീ ഉയർന്നുവരണം.’ ഇവിടെ സാഗരത്തിന്റെ കൃതജ്ഞതയാണ് മുഖ്യഭാവം — സഗരപുത്രന്മാർ കുഴിച്ചതിനാലാണ് സാഗരം ‘സാഗരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത്; അതിനാൽ അത് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തോടു കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യണം’ എന്ന ധർമം മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, സാഗരവും പാലിക്കുന്നു. മൈനാകൻ പാതാളദ്വാരം കാക്കുന്നവനാണ് എന്നത് അവന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനാണ് അവൻ. ‘സർവവാച്യഃ’ (എല്ലാവർക്കും നിന്ദ്യൻ) എന്ന പദത്താൽ ലോകനിന്ദയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയവും കർത്തവ്യത്തിനുള്ള പ്രേരണയാകുന്നു. അതിഥിസത്കാരം ഭാരതീയധർമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്; സമുദ്രവും അതിഥിയെ പൂജിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദേവരാജ്ഞാ മഹാത്മനാ’, ‘പാതാളനിലയാനാം ഹി’ എന്ന പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു ക്രമത്തിൽ വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘പാതാളതലവാസിനാം… ദേവരാജ്ഞാ ഗിരിശ്രേഷ്ഠ’ എന്നാണ്. സാഗരത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ചിന്ത ഇവിടെ മനുഷ്യന്റേതുപോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അതു ലോകനിന്ദയെ ഭയക്കുന്നു, കൃതജ്ഞമാണ്, അതിഥിവത്സലവുമാണ്. മൈനാകനോടുള്ള അതിന്റെ വാക്കുകൾ രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം മൈനാകന്റെ സാമർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമപ്പെടുത്തൽ (പാതാളദ്വാരരക്ഷ, മൂന്നു ദിശകളിലേക്കും വളരാനുള്ള ശക്തി), പിന്നെ കർത്തവ്യബോധനം. ‘തവ പരം പൂജ്യതമാഃ’ (നിനക്ക് അതിലുമേറെ പൂജ്യർ) എന്ന വാക്കിനാൽ സാഗരം മൈനാകനും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുമായുള്ള ബന്ധം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; മൈനാകൻ സാഗരത്തിൽ വസിക്കുന്നതിനാൽ സാഗരത്തിന്റെ ബന്ധുക്കൾ അവന്റെയും ബന്ധുക്കളാണ്. ‘കർത്തവ്യമകൃതം കാര്യം സതാം മന്യുമുദീരയേത്’ (ചെയ്യേണ്ട കാര്യം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ അതു സജ്ജനങ്ങളുടെ കോപം ഉണർത്തും) എന്ന നീതിവാക്യം എക്കാലത്തേക്കുമുള്ളതാണ് — കർത്തവ്യം ചെയ്യാതിരിക്കുന്നതു സജ്ജനങ്ങളുടെ കോപത്തിനു കാരണമാകുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — രാമന്റെ കരുണ, സീതയുടെ പ്രവാസം, ഹനുമാന്റെ ക്ഷീണം; ഇങ്ങനെ ഭാവനയുടെയും കർത്തവ്യത്തിന്റെയും സംയോഗം. ‘ചാമീകരമഹാനാഭ’ എന്ന സംബോധന മൈനാകന്റെ സ്വർണമയമായ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സമുദ്രശ്ഛന്നമംഭസി’ — വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്ന മൈനാകനെ സമുദ്രം സംബോധന ചെയ്യുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തിര്യഗൂർധ്വമധശ്ചൈവ’ എന്ന വാക്യം നൂറ്റെൺപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയുടെ വർണനയിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. സാഗരത്തിന്റെ ഈ ചിന്ത മറ്റൊരു ദിശയും കാണിക്കുന്നു — പ്രകൃതിശക്തികളും ധർമത്താൽ ബന്ധിതമാണ്, അവയും കൃതജ്ഞതയുടെ നിയമം പാലിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമായണത്തിൽ സൃഷ്ടി മുഴുവൻ രാമകാര്യത്തിൽ സഹായിയാകുന്നു.

ഉപ്പുകടലിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഉള്ളിൽ സ്വർണമുള്ളവനും വൻമരങ്ങളാലും വള്ളികളാലും മൂടപ്പെട്ടവനുമായ മൈനാകൻ വേഗത്തിൽ വെള്ളത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മികളുള്ള സൂര്യൻ മേഘം പിളർന്ന് ഉദിച്ചുയരുന്നതുപോലെ, അവൻ സാഗരജലം പിളർന്ന് ഏറെ ഉയരത്തിലായി. സാഗരത്താൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട, വെള്ളത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്ന മഹാത്മാവായ ആ പർവതം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്റെ ശിഖരങ്ങൾ കാണിച്ചു. സ്വർണമയവും കിന്നരന്മാരോടും മഹാസർപ്പങ്ങളോടും കൂടിയതും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലുള്ളതുമായ ആ ശിഖരങ്ങൾ ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. ആ പർവതത്തിന്റെ ഉയർന്നുവന്ന ജാംബൂനദസ്വർണമയമായ ശിഖരങ്ങളാൽ, വാളിന്റെ നിറംപോലെ നീലിച്ച ആകാശം സ്വർണപ്രഭയുള്ളതായി. സ്വർണമയവും തിളങ്ങുന്നതും മഹാപ്രഭയുള്ളതുമായ ശിഖരങ്ങളാൽ ആ പർവതശ്രേഷ്ഠൻ നൂറു സൂര്യന്മാർക്കു തുല്യനായി. ഉപ്പുവെള്ളത്തിന്റെ നടുവിൽ പെട്ടെന്ന് ഉയർന്നുവന്ന് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ഹനുമാൻ ‘ഇതൊരു വിഘ്നമാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു. മഹാവേഗനായ ആ മഹാകപി ഏറെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന അവനെ, കാറ്റ് മേഘത്തെ എന്നപോലെ, മാറിടംകൊണ്ട് ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി. കപിയാൽ ഇങ്ങനെ ഇടിക്കപ്പെട്ട ആ പർവതോത്തമൻ ആ ഹരിയുടെ വേഗം മനസ്സിലാക്കി സന്തോഷിച്ചു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ ആകാശത്തിൽ വന്നുനിന്ന ആ പർവതം പ്രീതനും ഹൃഷ്ടമനസ്സുമായി ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന വീരനായ കപിയോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മൈനാകന്റെ ഉയർച്ച സൂര്യോദയത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — സ്വർണശിഖരങ്ങൾ സൂര്യനെപ്പോലെ. ‘ശസ്ത്രസംകാശം’ (ആയുധംപോലുള്ള) എന്ന പദത്താൽ ആകാശത്തിന്റെ നീലകലർന്ന കറുപ്പുനിറം വാളിന്റെ നിറംപോലെ എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിലും ‘ആയുധംപോലെ നീലനിറമുള്ള ആകാശം’ എന്നാണ്. ഹനുമാന്റെ പ്രതികരണം തൽക്ഷണമാണ് — അവൻ വിഘ്നമെന്നു കരുതി മാറിടംകൊണ്ട് ഇടിക്കുന്നു; സഹായിയെപ്പോലും വിഘ്നമായി കരുതുന്നത്ര കാര്യനിഷ്ഠയാണ് അവന്റേത്. എന്നാൽ മൈനാകൻ കോപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവന്റെ വേഗം കണ്ടു സന്തോഷിക്കുന്നു — മഹാൻ മഹാന്റെ ബലത്തെ ആദരിക്കുന്നു. നൂറ്റിമൂന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘ഹിരണ്യഗർഭഃ’ എന്ന് അച്ചടിച്ച വിശേഷണം മൈനാകന്റെ ഉള്ളിലെ സ്വർണമയത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹിരണ്യനാഭഃ’ എന്നാണ്. മൈനാകന്റെ ശിഖരങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ‘ആദിത്യ’ എന്ന പദം മൂന്നുതവണ വരുന്നു — ഉദയം, നൂറു സൂര്യന്മാർക്കു തുല്യം — അതിനാൽ അവന്റെ തേജസ്സ് സൂര്യനെപ്പോലെയാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. കിന്നരന്മാരും മഹാസർപ്പങ്ങളും അവന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവനും മഹേന്ദ്രത്തെപ്പോലെ ഒരു ദേവഭൂമിയാണ്. ഹനുമാന്റെ ‘വിഘ്നോഽയം’ (ഇതു വിഘ്നമാണ്) എന്ന നിശ്ചയം ജാഗ്രതയുടെ ഫലമാണ് — അപരിചിതസ്ഥലത്ത് പെട്ടെന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന വസ്തു ശത്രുവാകാം. അവന്റെ പ്രഹരവും സംയമിതമാണ് — അവൻ മാറിടംകൊണ്ടു മാത്രം ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തുന്നു, ആയുധംകൊണ്ടല്ല. മൈനാകന്റെ ‘ജഹർഷ ച നനാദ ച’ (സന്തോഷിച്ചു, ഗർജിച്ചു) എന്ന പ്രതികരണം സൗഹാർദത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; ഹനുമാന്റെ ബലം കണ്ട് അവൻ സംതൃപ്തനാകുന്നു. ‘ബുദ്ധ്വാ തസ്യ ഹരേർവേഗം’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കപേർ വേഗം’ എന്നും; അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ഇവിടെ സൂര്യോപമയും മേഘോപമയും പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നപോലെയാണ് — മൈനാകൻ സൂര്യനെപ്പോലെ മേഘം പിളർക്കുന്നു, ഹനുമാൻ കാറ്റിനെപ്പോലെ മേഘത്തെ വീഴ്ത്തുന്നു; ആ നിമിഷം മൈനാകൻ മേഘത്തിന്റെ സ്ഥാനത്താണ്.

മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് സ്വന്തം ശിഖരത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് മൈനാകൻ പറഞ്ഞു — ‘വാനരോത്തമാ, നീ ഈ ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. എന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ ഇറങ്ങി സുഖമായി വിശ്രമിച്ചിട്ടു പോകുക. രാഘവന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ച സഗരൻ മുതലായവരാൽ സമുദ്രം വളർത്തപ്പെട്ടു; ആ സാഗരം രാമഹിതത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട നിന്നെ തിരിച്ചു പൂജിക്കുന്നു. ചെയ്ത ഉപകാരത്തിനു പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യണം — ഇതു സനാതനധർമമാണ്. പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അത് നിന്നിൽനിന്നു സമ്മാനം അർഹിക്കുന്നു; നിനക്കുവേണ്ടി അത് ഏറെ ബഹുമാനത്തോടെ എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചു — “ഈ കപി നൂറു യോജന ആകാശത്തിലൂടെ കുതിച്ചിരിക്കുന്നു; നിന്റെ ശിഖരങ്ങളിൽ വിശ്രമിച്ചിട്ട് ബാക്കി ദൂരം കടക്കട്ടെ” എന്ന്. ഹരിശാർദൂലാ, നിൽക്കൂ, എന്നിൽ വിശ്രമിച്ചിട്ടു പോകൂ; സുഗന്ധവും സ്വാദുമുള്ള ഈ ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും പഴങ്ങളും രുചിച്ച് വിശ്രമിച്ചിട്ട് നിനക്കു പോകാം. കപിമുഖ്യാ, നിന്നോടു ഞങ്ങൾക്കും ഒരു ബന്ധമുണ്ട് — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവും മഹാഗുണമുള്ളതുമായ ബന്ധം. മാരുതപുത്രാ, വേഗമുള്ള പ്ലവഗങ്ങൾ എത്രയുണ്ടോ, അവരിൽ ഏറ്റവും മുഖ്യൻ നീയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ധർമം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് സാധാരണക്കാരനായ അതിഥിപോലും പൂജ്യനാണ്; അപ്പോൾ നിന്നെപ്പോലൊരുവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ദേവശ്രേഷ്ഠനും മഹാത്മാവുമായ മാരുതന്റെ പുത്രനാണ് നീ, അവന്റെ വേഗത്തിനു തുല്യനും. നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാരുതൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ നീ എനിക്കു പൂജനീയനാണ്. ഇതിന്റെ കാരണം കേൾക്കുക — പണ്ട് കൃതയുഗത്തിൽ പർവതങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടായിരുന്നു; ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ വേഗമുള്ള അവ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പോയിരുന്നു. അവ അങ്ങനെ പറക്കുമ്പോൾ ദേവസംഘങ്ങളും ഋഷിമാരും ഭൂതങ്ങളും അവ വീഴുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ ഭയപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ കോപിച്ച സഹസ്രാക്ഷനായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) വജ്രംകൊണ്ട് ലക്ഷക്കണക്കിനു പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു. ആ ദേവരാജൻ വജ്രം ഉയർത്തി കോപത്തോടെ എന്റെ അടുത്തേക്കും വന്നു; അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശ്വസനൻ — നിന്റെ പിതാവ് — എന്നെ പെട്ടെന്നു തള്ളിമാറ്റി. ഈ ഉപ്പുവെള്ളത്തിലേക്കു തള്ളിയിടപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; ചിറകുകൾ സുരക്ഷിതമായി, ഞാൻ പൂർണനായിത്തന്നെ നിലനിന്നു. അതിനാൽ, മാരുതീ, ഞാൻ നിന്നെ മാനിക്കുന്നു; നീ എനിക്കു മാന്യനാണ്; നിന്നോടുള്ള എന്റെ ഈ ബന്ധം മഹാഗുണമുള്ളതാണ്. കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ, മഹാമതേ, സാഗരത്തിനും എനിക്കും പ്രീതിയുണ്ടാക്കാൻ നീ പ്രസന്നമനസ്സോടെ തയ്യാറാകണം. ക്ഷീണം തീർക്കുക, പൂജ സ്വീകരിക്കുക, എനിക്കു മാന്യനായ നീ എന്നെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുക; നിന്നെ കണ്ടതിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്.’ ഇവിടെ മൈനാകന്റെ വാക്കുകൾ രണ്ടുവിധം കാരണം നൽകുന്നു — സാഗരത്തിന് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുമായുള്ള ബന്ധവും തനിക്കു വായുവുമായുള്ള ബന്ധവും. ചിറകരിയലിന്റെ കഥ പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ് — ഇന്ദ്രൻ പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞു, മൈനാകൻ വായുവിനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അതാണ് അവന്റെ കൃതജ്ഞതയ്ക്കു കാരണം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ പിതാവു ചെയ്ത ഉപകാരം പുത്രനു തിരിച്ചുനൽകപ്പെടുന്നു — ഇതൊരു ഉപകാരപരമ്പരയാണ്. അതിഥിധർമത്തിന്റെ വിവേചനവും ഇവിടെയുണ്ട് — ‘സാധാരണക്കാരനായ അതിഥിപോലും പൂജാർഹനാണ്.’ നൂറ്റിപ്പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. നൂറ്റിയിരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ദേവരാദ്’ എന്ന് ദകാരാന്തമാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദേവരാട്’ എന്നും; അച്ചടിച്ച രൂപം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘മാനുഷം ധാരയൻ രൂപം’ (മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്) എന്ന വാക്കിനാൽ മൈനാകനും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണെന്നും മനുഷ്യരൂപത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഹിന്ദി വിവർത്തനവും ‘മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് തന്റെതന്നെ ശിഖരത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്’ എന്ന് അങ്ങനെതന്നെ എടുക്കുന്നു. ഈ ദീർഘമായ വാക്കുകളുടെ ഘടന ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം ക്ഷണം (111–112), പിന്നെ സാഗരത്തിന്റെ പ്രേരണയെക്കുറിച്ചുള്ള നിവേദനം (112–115), പിന്നെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ പ്രസ്താവം (116–117), പിന്നെ ഹനുമാന്റെ പ്രശംസ (118–121), പിന്നെ സ്വന്തം കഥ (122–126), ഒടുവിൽ വീണ്ടും പ്രാർഥന (127–129). ഇങ്ങനെ ക്രമേണ അവൻ ഹനുമാന്റെ ഹൃദയം കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ‘മാനുഷം ധാരയൻ രൂപം’ എന്ന പദം ഹിന്ദി വിവർത്തനമനുസരിച്ച് മൈനാകന്റെതന്നെ വിശേഷണമാണ് — അവൻ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് സ്വന്തം ശിഖരത്തിൽ നിന്നു സംസാരിക്കുന്നു. കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും പഴങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള ആതിഥ്യം വാനരന്റെ സ്വഭാവത്തിന് ഇണങ്ങുന്നതാണ്, വനവാസിയുടെ ആഹാരം. ‘താത’ എന്ന സംബോധന മൈനാകന്റെ വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഹനുമാന്റെ പിതൃവ്യനെപ്പോലെയാണ്. പർവതങ്ങൾക്കു ചിറകുകളുണ്ടായിരുന്നു, അവ ഗരുഡനെപ്പോലെ പറന്നിരുന്നു, അവയുടെ വീഴ്ചയെ ലോകങ്ങൾ ഭയന്നിരുന്നു — ഈ കഥ അനേകം പുരാണങ്ങളിൽ കാണാം; ഇന്ദ്രന്റെ ‘ഗോത്രഭിത്’ (പർവതങ്ങളെ ഭേദിച്ചവൻ) എന്ന പേര് ഈ കഥയുടെതന്നെ ഫലമാണ്. വായു മൈനാകനെ സമുദ്രത്തിലേക്കു തള്ളിയിട്ടു രക്ഷിച്ചു; അതിനാൽ മൈനാകൻ ഇന്നും ചിറകുള്ളവനാണ്, ചിറകുള്ള ഒരേയൊരു പർവതം. ‘മഹാഗുണഃ സംബന്ധഃ’ — ഉപകാരത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ബന്ധം രക്തബന്ധത്തെക്കാളും മഹത്തരമാണ്. മൈനാകൻ തന്നെത്തന്നെ ‘മാന്യൻ’ എന്നും പറയുന്നു — അവനും ബഹുമാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ സ്വീകരിക്കുന്നതോടെ അവനും ബഹുമാനിതനാകും. ഇങ്ങനെ ആതിഥ്യം ഇരുപക്ഷത്തിനും ഗുണമുള്ളതാണ് — ദാതാവിനും നേട്ടമുണ്ട്. ഈ സന്ദർഭത്തിലെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങൾക്കും സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു മിക്കവാറും സാമ്യമുണ്ട്, പദഭേദങ്ങൾ മാത്രം. നൂറ്റിയിരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പൂജിതേ ത്വയി ധർമജ്ഞേ പൂജാം പ്രാപ്നോതി മാരുതഃ’ (ധർമജ്ഞനായ നീ പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാരുതൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു) — പുത്രനെ പൂജിക്കുന്നതിലൂടെ പിതാവിനെ പൂജിക്കൽ; ഇതൊരു ഭാരതീയവീക്ഷണമാണ്. നൂറ്റിയിരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാമതേ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മഹാകപേ’ എന്നും. ‘അതിഥിഃ കില പൂജാർഹഃ’ (അതിഥി പൂജാർഹനാണല്ലോ) എന്ന വാക്യം ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്; പർവതവും ഒരു ഗൃഹസ്ഥനെപ്പോലെ അതിഥിയെ പൂജിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നൂറ്റിയിരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘മാന്യോഽസി മമ മാരുതേ’ (മാരുതീ, നീ എനിക്കു മാന്യനാണ്) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മാന്യോ ഹി മമ മാരുതഃ’ (മാരുതൻ എനിക്കു മാന്യനാണല്ലോ) എന്നും — അച്ചടിച്ച പാഠം ഹനുമാനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, സമീക്ഷിതപാഠം വായുവിനെ നിർദേശിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കപിശ്രേഷ്ഠൻ ആ പർവതോത്തമനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ പ്രീതനാണ്; ആതിഥ്യം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞതുപോലെതന്നെ; മനസ്സിലെ വിഷമം നീക്കിക്കളയുക. എന്റെ കാര്യത്തിന്റെ സമയം തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു, പകലും കടന്നുപോകുന്നു; ഇടയ്ക്കു നിൽക്കില്ല എന്നു ഞാൻ പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീര്യവാനായ ആ ഹരിപുംഗവൻ കൈകൊണ്ടു പർവതത്തെ തൊട്ട്, ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു പോയി. പർവതവും സമുദ്രവും ഏറെ ബഹുമാനത്തോടെ അവനെ നോക്കി; ഉചിതമായ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അവൻ പൂജിക്കപ്പെടുകയും അഭിനന്ദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ പർവതത്തെയും മഹാസമുദ്രത്തെയും വിട്ട് മുകളിലേക്ക് ഏറെ ദൂരം എത്തി, പിതാവിന്റെ പാതയായ വായുമാർഗം പ്രാപിച്ച് അവൻ നിർമലമായ ആകാശത്തിലൂടെ പോയി. വീണ്ടും ഉയരത്തിലേക്കുള്ള ഗതി പ്രാപിച്ച്, ആ പർവതത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, വായുപുത്രനായ കപികുഞ്ജരൻ ആലംബമില്ലാതെ പോയി. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുണ്ട് — കൃതജ്ഞത, കാര്യനിഷ്ഠ, പ്രതിജ്ഞാപാലനം. അവൻ ആതിഥ്യം നിരസിക്കുന്നില്ല, ‘ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു’ എന്നു കരുതി സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ വിശ്രമിക്കുന്നില്ല. ‘മന്യുരേഷോഽപനീയതാം’ (ഈ വിഷമം നീക്കിക്കളയുക) എന്ന പദത്താൽ, നേരത്തെ മാറിടംകൊണ്ട് ഇടിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ മൈനാകന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായ ദുഃഖം നീക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നു. കൈകൊണ്ടുള്ള സ്പർശം ബഹുമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ് — അവൻ മിത്രത്തെ തൊട്ടിട്ടു പോകുന്നു. ‘പ്രഹസന്നിവ’ (ചിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നത് അവന്റെ പ്രസന്നമായ മനസ്സിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രതിജ്ഞാ ച മയാ ദത്താ’ (ഞാൻ പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്) — മഹേന്ദ്രത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ, ‘ഇതേ വേഗത്തിൽ’ എന്നു പറഞ്ഞത്, ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വാക്കും കർമവും ഒന്നുതന്നെ. ‘അഹശ്ചാപ്യതിവർതതേ’ (പകലും കടന്നുപോകുന്നു) — പകൽ പോകുന്നു, സന്ധ്യയ്ക്കു ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കേണ്ട സമയം അടുത്തിരിക്കുന്നു. ‘ആലഭ്യ’ എന്ന പദം സ്പർശത്തിന്റെ മൃദുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഹനുമാന്റെ അതിദുഷ്കരമായ ആ രണ്ടാമത്തെ കർമം കണ്ട് എല്ലാ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും അവനെ പ്രശംസിച്ചു. അവിടെ നിന്നിരുന്ന ദേവതകൾ അവന്റെ കർമത്താൽ ഹൃഷ്ടരായി; സഹസ്രാക്ഷനായ വാസവൻ സ്വർണമയനും നല്ല നാഭിയുള്ളവനുമായ മൈനാകന്റെ കർമത്താലും ഹൃഷ്ടനായി. ധീമാനായ ശചീപതി സ്വയംതന്നെ സന്തോഷാധിക്യത്താൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പർവതശ്രേഷ്ഠനായ സുനാഭനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഹിരണ്യനാഭനായ ശൈലേന്ദ്രാ, ഞാൻ നിന്നിൽ ഏറെ സംതൃപ്തനാണ്; നിനക്കു ഞാൻ അഭയം നൽകുന്നു; സൗമ്യാ, സുഖമായി പോകുക. ഭയത്തിനു കാരണമുണ്ടായിട്ടും നിർഭയനായി നൂറു യോജന കടക്കുന്ന ഹനുമാന്റെ വിശ്രമത്തിനായി നീ വലിയൊരു സഹായമാണ് ചെയ്തത്. ഈ കപി ദശരഥപുത്രനായ രാമന്റെ ഹിതത്തിനായി മാത്രമാണ് പോകുന്നത്; കഴിവനുസരിച്ച് അവനെ സത്കരിച്ച നീ എന്നെ ഏറെ സന്തോഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ദേവതകളുടെ നാഥനായ ശതക്രതു സംതൃപ്തനായതു കണ്ട് ആ പർവതോത്തമൻ വലിയ ആഹ്ലാദം പ്രാപിച്ചു. വരം ലഭിച്ച ആ ശൈലം അപ്പോൾ അവിടെ ഉറച്ചുനിന്നു; ഹനുമാൻ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് സാഗരത്തിന്റെ ആ ഭാഗം കടന്നുപോയി. ഇവിടെ കഥയിലെ വിരോധാഭാസം മനോഹരമാണ് — പണ്ട് മൈനാകന്റെ ചിറകുകൾ അരിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അവന് അഭയം നൽകുന്നു. കാരണം രാമകാര്യത്തിലുള്ള സഹായമാണ് — രാമസേവ പഴയ വൈരത്തെപ്പോലും നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘തദ് ദ്വിതീയം’ (ആ രണ്ടാമത്തേത്) എന്ന എണ്ണൽ — ഒന്നാമത്തെ കർമം സമുദ്രലംഘനത്തിന്റെ ആരംഭം, രണ്ടാമത്തേത് മൈനാകസന്ദർഭം, മൂന്നാമത്തേത് തുടർന്നുള്ള സുരസാവിജയം. ഹനുമാന്റെ യാത്രയിൽ മൂന്നു വിഘ്നങ്ങൾ — മൈനാകൻ (സാത്ത്വികം, സ്നേഹത്തിൽനിന്നുണ്ടായത്), സുരസ (രാജസം, പരീക്ഷാരൂപം), സിംഹിക (താമസം, ഹിംസാത്മകം) — എന്നാണ് പരമ്പരാഗതമായ വ്യാഖ്യാനം. ‘നിർഭയസ്യ ഭയേ സതി’ (ഭയമുണ്ടായിട്ടും നിർഭയനായവന്) എന്ന വിരോധാലങ്കാരം ഹനുമാന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘രാമസ്യൈഷ ഹിതായൈവ യാതി ദാശരഥേഃ കപിഃ’ (ഈ കപി ദശരഥപുത്രനായ രാമന്റെ ഹിതത്തിനായിത്തന്നെ പോകുന്നു) എന്നതിൽ രാമകാര്യത്തിനുള്ള ദേവാനുമതി വ്യക്തമാണ്. ഇന്ദ്രനെ ഭയന്നുതന്നെ സമുദ്രത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന മൈനാകനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അഭയദാനം വലിയൊരു ഫലമാണ്. ‘സഗദ്ഗദം’ (ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ) — ഇന്ദ്രൻപോലും ഹർഷത്താൽ വാക്കിടറിയവനായി; അതിനാൽ രാമകാര്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വം ദേവന്മാരുടെ ഹൃദയത്തെയും സ്പർശിക്കുന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നൂറ്റിമുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാഞ്ചനസ്യ സുനാഭസ്യ’ — മൈനാകന്റെ മറ്റൊരു പേരാണ് സുനാഭൻ — സ്വർണനാഭിയുള്ളവൻ.

അനന്തരം ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും സൂര്യതുല്യയായ നാഗമാതാവ് സുരസയോടു പറഞ്ഞു — ‘ശ്രീമാനായ ഈ വായുപുത്രൻ, ഹനുമാൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ, സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ കുതിക്കുന്നു; നീ ഒരു നിമിഷം അവനു വിഘ്നമുണ്ടാക്കുക. അതിഭയങ്കരവും പർവതതുല്യവുമായ രാക്ഷസരൂപം ധരിച്ച്, ദംഷ്ട്രകളാൽ ഭീകരവും പിംഗലക്കണ്ണുകളുള്ളതും ആകാശം തൊടുന്നതുമായ വായ് ഉണ്ടാക്കി നിൽക്കുക. അവന്റെ ബലവും പരാക്രമവും ഇനിയും അറിയാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അവൻ ഉപായത്താൽ നിന്നെ ജയിക്കുമോ, അതോ വിഷാദത്തിലാകുമോ എന്ന്.’ ദേവതകളാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട്, ആദരിക്കപ്പെട്ട ആ ദേവി സുരസ സമുദ്രമധ്യത്തിൽ വികൃതവും വിരൂപവും എല്ലാവർക്കും ഭയമുളവാക്കുന്നതുമായ രാക്ഷസശരീരം ധരിച്ച്, കുതിച്ചുവരുന്ന ഹനുമാനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഈശ്വരന്മാർ നിന്നെ എന്റെ ഭക്ഷണമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ നിന്നെ ഭക്ഷിക്കും; എന്റെ ഈ വായിൽ പ്രവേശിക്കുക. പണ്ട് ധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്) എനിക്ക് ഈ വരം നൽകിയിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ വേഗത്തിൽ വലിയ വായ് പിളർന്ന് മാരുതിയുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ ഉദ്ദേശ്യം പരീക്ഷയാണ്, വിനാശമല്ല — ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിയുടെയും ബലത്തിന്റെയും അളവ് അറിയാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. സുരസ നാഗങ്ങളുടെ മാതാവും ദക്ഷന്റെ പുത്രിയുമാണ്; അവൾ രാക്ഷസീരൂപം ധരിച്ച് പരീക്ഷകയായി എത്തുന്നു. ‘ഉപായേന വിജേഷ്യതി’ (ഉപായത്താൽ ജയിക്കും) എന്ന ദേവവചനം തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ സൂചനയാണ് — ഹനുമാൻ ബലംകൊണ്ടല്ല, ഉപായംകൊണ്ടുതന്നെ അവളെ ജയിക്കും. നൂറ്റമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘മമ ഭക്ഷ്യഃ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മമ ഭക്ഷഃ’ എന്നും. നൂറ്റമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതു വൾഗേറ്റിൽ നൂറ്റമ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മിക്കവാറും അക്ഷരംപ്രതി വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — അച്ചടിയിലെ ഈ പുനരുക്തി അതുപോലെതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. സുരസയുടെ വാക്കുകളിലെ ‘ഈശ്വരൈഃ പ്രദിഷ്ടഃ’ (ഈശ്വരന്മാരാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയെയും, ‘ധാത്രാ വരോ ദത്തഃ’ (ധാതാവു വരം നൽകി) എന്നതു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രണ്ടുവിധം അധികാരം. സുരസയുടെ ‘സൂര്യസംകാശാ’ (സൂര്യതുല്യ) എന്ന വിശേഷണം അവളുടെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസരൂപം പരീക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടി മാത്രം. ‘മുഹൂർത്തം വിഘ്നം’ (ഒരു നിമിഷത്തെ വിഘ്നം) — ക്ഷണികമായ വിഘ്നം മാത്രം, സ്ഥിരമല്ല; പരീക്ഷയുടെ സ്വരൂപംതന്നെ അതാണ്. നൂറ്റിനാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകംമുതൽ ദേവന്മാരുടെ സന്ദർഭം ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ അവർ സ്വയം വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു — ഇതിനാൽ ഹനുമാന്റെ കാര്യം ദേവന്മാരും പരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

സുരസയാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ഹനുമാൻ പ്രസന്നമായ മുഖത്തോടെ പറഞ്ഞു — ‘ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ എന്നൊരാൾ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നവനും രാക്ഷസന്മാരുമായി വൈരം കെട്ടിയവനുമായ അവന്റെ യശസ്വിനിയായ ഭാര്യ സീതയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ ദൂതനായി ഞാൻ അവളുടെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു; രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവളേ, നീ രാമനെ സഹായിക്കേണ്ടവളാണ്. അല്ലെങ്കിൽ, മൈഥിലിയെയും ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനെയും കണ്ടതിനുശേഷം ഞാൻ നിന്റെ വായിൽ വരാം — ഇതു ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.’ ഹനുമാനാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന സുരസ പറഞ്ഞു — ‘ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത് — ഇതാണ് എനിക്കുള്ള വരം.’ പോകാനൊരുങ്ങുന്ന അവനെ നോക്കി, ഹനുമാന്റെ ബലം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ നാഗമാതാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വാനരോത്തമാ, ഇന്ന് എന്റെ വായിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടുതന്നെ വേണം നീ പോകാൻ; പണ്ട് ധാതാവ് എനിക്ക് ഈ വരം നൽകിയിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ വേഗത്തിൽ വലിയ വായ് പിളർന്ന് മാരുതിയുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. സുരസയാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട വാനരപുംഗവൻ കോപിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ആദ്യത്തെ ഉപായം സാമമാണ് — അവൻ രാമന്റെ കഥയും സീതാപഹരണവും തന്റെ ദൂതത്വവും അറിയിക്കുന്നു, അവളോടു സഹായം യാചിക്കുന്നു. ‘വിഷയവാസിനി’ (രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവളേ) എന്ന സംബോധന, അവൾ രാമരാജ്യത്തിലെ പ്രജയാണ്, അതിനാൽ രാജാവിനെ സഹായിക്കാൻ അവൾക്കു കടമയുണ്ട് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ ഒരു പ്രതിജ്ഞയും ചെയ്യുന്നു — കാര്യം സാധിച്ചു തിരിച്ചുവരാം എന്ന്; ഇങ്ങനെ സത്യനിഷ്ഠയാൽ അവളെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സാമം വിഫലമാകുമ്പോൾ മാത്രമാണ് അവന്റെ കോപം ഉണരുന്നത് — ഈ ക്രമം നീതിശാസ്ത്രത്തിന് അനുസൃതമാണ്. നൂറ്റമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. നൂറ്റമ്പത്തേഴും നൂറ്റമ്പത്തെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ സുരസയുടെ വാക്കുകൾ രണ്ടുതവണ മിക്കവാറും ഒരേ പദങ്ങളിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സത്യം പ്രതിശൃണോമി തേ’ (നിന്നോടു ഞാൻ സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു) — ജീവനോടെ തിരിച്ചുവന്നാൽ നിന്റെ വായിൽ പ്രവേശിക്കാം എന്ന് ഹനുമാൻ സത്യനിഷ്ഠയോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ‘അന്യകാര്യവിഷക്തസ്യ’ (മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നവന്റെ) — സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ രാമൻ മറ്റൊരിടത്ത് (മായാമൃഗത്തെ പിന്തുടരുന്നതിൽ) ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. ‘രാമം ചാക്ലിഷ്ടകാരിണം’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ സാധിക്കുന്നവൻ; സ്വാമിയുടെ സാമർഥ്യത്തിൽ ഹനുമാൻ പൂർണവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. സുരസയുടെ ‘നാതിവർതേന്മാം കശ്ചിത്’ (ആരും എന്നെ കടന്നുപോകരുത്) എന്ന മറുപടി, വരത്തിന്റെ നിയമം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നും അതിനാൽ ഹനുമാനും ഒരു ഉപായം കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ടെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

കോപിച്ച ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘എന്നെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്നത്ര വലിയ വായ് ഉണ്ടാക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ പത്തു യോജന നീളമുള്ള സുരസയുടെ മുന്നിൽ പത്തു യോജന വിസ്താരമുള്ളവനായി. മേഘതുല്യനും പത്തു യോജന നീളമുള്ളവനുമായ അവനെ കണ്ട് സുരസയും തന്റെ വായ് ഇരുപതു യോജന നീളമുള്ളതാക്കി. അപ്പോൾ കോപിച്ച ഹനുമാൻ മുപ്പതു യോജന നീളമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് നാല്പതു യോജന ഉയരമുള്ളതാക്കി. വീരനായ ഹനുമാൻ അമ്പതു യോജന ഉയരമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് അറുപതു യോജന ഉയരമുള്ളതാക്കി. അപ്പോൾത്തന്നെ വീരനായ ഹനുമാൻ എഴുപതു യോജന ഉയരമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് എൺപതു യോജന ഉയരമുള്ളതാക്കി. അഗ്നിതുല്യനായ ഹനുമാൻ തൊണ്ണൂറു യോജന ഉയരമുള്ളവനായി; സുരസ വായ് നൂറു യോജന നീളമുള്ളതാക്കി. സുരസ പിളർന്ന, നീണ്ട നാക്കുള്ളതും അതിഭയങ്കരവും നരകതുല്യവുമായ ആ വായ് കണ്ട് ബുദ്ധിമാനായ വായുപുത്രൻ മേഘംപോലെ തന്റെ ശരീരം ചുരുക്കി, ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ പെരുവിരലോളം വലുപ്പമുള്ളവനായി. മഹാബലവാനായ അവൻ ആ വായിലേക്കു ചെന്ന് പ്രവേശിച്ച് പുറത്തുകടന്ന്, ആകാശത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ശ്രീമാനായ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ദാക്ഷായണീ, ഞാൻ നിന്റെ വായിൽ പ്രവേശിച്ചു; നിനക്കു നമസ്കാരം; വൈദേഹി എവിടെയോ അവിടേക്കു ഞാൻ പോകുന്നു; നിന്റെ വരം സത്യമായിത്തീർന്നു.’ രാഹുവിന്റെ വായിൽനിന്നു മുക്തനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തന്റെ വായിൽനിന്നു മുക്തനായ ആ വാനരനെ കണ്ട് സുരസാദേവി തന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഹരിശ്രേഷ്ഠാ, സൗമ്യാ, കാര്യസിദ്ധിക്കായി സുഖമായി പോകുക; മഹാത്മാവായ രാഘവനോടു വൈദേഹിയെ ചേർക്കുക.’ ഹനുമാന്റെ അതിദുഷ്കരമായ ആ മൂന്നാമത്തെ കർമം കണ്ട് ഭൂതങ്ങൾ അപ്പോൾ ‘സാധു, സാധു’ (നന്നായി, നന്നായി) എന്ന് ആ ഹരിയെ പ്രശംസിച്ചു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധിചാതുര്യമാണ് മുഖ്യം — ബലത്തിലുള്ള മത്സരത്തിൽ വിജയം അസാധ്യമാണെന്നറിഞ്ഞ് അവൻ നേരേ വിപരീതമായ കാര്യം ചെയ്യുന്നു; വലിയവനിൽനിന്നു ചെറിയവനായി അവൻ വരത്തെ സത്യമാക്കുന്നു, തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംഖ്യകളുടെ ക്രമം — പത്ത്, ഇരുപത്, മുപ്പത്, നാല്പത്, അമ്പത്, അറുപത്, എഴുപത്, എൺപത്, തൊണ്ണൂറ്, നൂറ് — മത്സരത്തിന്റെ തീവ്രത ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ പെട്ടെന്ന് ‘അംഗുഷ്ഠമാത്രകഃ’ (പെരുവിരലോളം) എന്ന വിപര്യയം. ‘ദാക്ഷായണി നമോഽസ്തു തേ’ (ദാക്ഷായണീ, നിനക്കു നമസ്കാരം) എന്ന സംബോധന വിനയപൂർണമാണ് — വിജയിയായിട്ടും അവൻ പരീക്ഷകയെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രം രാഹുമുഖാദിവ’ (രാഹുമുഖത്തിൽനിന്നു ചന്ദ്രനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ഗ്രഹണമോക്ഷത്തിന്റെയും ഹനുമാന്റെ വിജയത്തിന്റെയും മനോഹരചിത്രമാണ്. സുരസ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതും ആശീർവദിക്കുന്നതും പരീക്ഷയുടെ വിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ നൂറ്റിയറുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അവിടെ ‘വിംശദ് യോജനമായതം’ എന്നതിൽ ‘വിംശത്’ എന്ന രൂപമാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്. നൂറ്റിയറുപത്തിരണ്ടുമുതൽ നൂറ്റിയറുപത്തഞ്ചുവരെ അച്ചടിയിൽ ‘ഉച്ഛ്രിതം’ (ഉയരമുള്ളത്) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ആയതം’ (നീളമുള്ളത്) എന്നും; നൂറ്റിയറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘തദൈവ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘തഥൈവ’ എന്നും. ഇവിടെ ‘യോജന’ എന്ന അളവ് ആയിരക്കണക്കിനു മുഴമാണ്; അതിനാൽ ഈ മത്സരം അലൗകികമാണ്. ഹനുമാന്റെ ‘അനലപ്രഖ്യഃ’ (അഗ്നിതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണം കോപത്തെയും തേജസ്സിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുരസയുടെ വായ് ‘നരകോപമം’ (നരകതുല്യം) ആണ് — അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതു മരണംപോലെ ഭയാനകമാണ്; എങ്കിലും ഹനുമാൻ നിർഭയനായി പ്രവേശിക്കുന്നു. പെരുവിരലോളമാകുന്നത് അവന്റെ യോഗസിദ്ധിയുടെ (അണിമയുടെ) തെളിവാണ് — ഇച്ഛപോലെ അവൻ മഹിമയും അണിമയും പ്രാപിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾ ‘സത്യശ്ചാസീദ് വരസ്തവ’ (നിന്റെ വരം സത്യമായി) എന്നാണ് — സുരസയുടെ വരവും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, സ്വന്തം കാര്യവും. ധർമസങ്കടത്തിന് ഇതൊരു ഉത്തമപരിഹാരമാണ് — രണ്ടു പക്ഷത്തിനും ഹിതം. ‘സോഽഭിപദ്യാഥ’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സോഽഭിപത്യാശു’ എന്നും; ‘നിഷ്പത്യ ച മഹാബലഃ’ എന്നും. മത്സരത്തിന്റെ ഒടുവിൽ സുരസ സ്വരൂപം ധരിച്ച് ആശീർവദിക്കുന്നു — ‘രാഘവേണ മഹാത്മനാ വൈദേഹീം സമാനയ’ (മഹാത്മാവായ രാഘവനോടു വൈദേഹിയെ ചേർക്കുക) — ഇങ്ങനെ പരീക്ഷകതന്നെ സഹായിയായിത്തീർന്നു.

അജയ്യമായ വരുണാലയമായ സാഗരത്തെ സമീപിച്ച്, ഗരുഡതുല്യനായ അവൻ വേഗത്തോടെ ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു പോയി. ആ ആകാശം ജലധാരകളാൽ സേവിക്കപ്പെട്ടതും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതും കൈശികാചാര്യന്മാരായ, അതായത് സംഗീതാചാര്യന്മാരായ തുംബുരു മുതലായവർ സഞ്ചരിക്കുന്നതും ഐരാവതം വിഹരിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. സിംഹം, ആന, പുലി, പക്ഷി, സർപ്പം എന്നിവ വാഹനങ്ങളായുള്ള, പറന്നുനീങ്ങുന്ന നിർമലവിമാനങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, വജ്രത്തിനും ഇടിമിന്നലിനും തുല്യമായ സ്പർശമുള്ളവരും അഗ്നിതുല്യരും പുണ്യം ചെയ്തവരും മഹാഭാഗ്യവാന്മാരും സ്വർഗം നേടിയവരുമായവർ വസിക്കുന്നതുമായിരുന്നു ആ മാർഗം. ഹവ്യം വഹിക്കുന്ന ചിത്രഭാനുവായ അഗ്നി സേവിക്കുന്നതും, ഗ്രഹങ്ങളാലും നക്ഷത്രങ്ങളാലും ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരാലും താരാഗണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, മഹർഷിഗണങ്ങളാലും ഗന്ധർവന്മാരാലും നാഗങ്ങളാലും യക്ഷന്മാരാലും നിറഞ്ഞതും, വിജനവും നിർമലവും വിശാലവും വിശ്വാവസു സേവിക്കുന്നതുമായിരുന്നു അത്. ദേവരാജന്റെ ആന ചവിട്ടിനടക്കുന്നതും, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ മംഗളമായ പാതയും, ജീവലോകത്തിന്റെ മേലാപ്പും, ബ്രഹ്മാവു നിർമിച്ചതും വിസ്തൃതവും, വീരന്മാർ പലപ്പോഴും സേവിച്ചതും, വിദ്യാധരഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായ ആ വായുമാർഗത്തിലൂടെ മാരുതി ഗരുത്മാനെപ്പോലെ പോയി. ഹനുമാൻ കാറ്റിനെപ്പോലെ കാരകിലിന്റെ നിറമുള്ളതും ചുവപ്പും മഞ്ഞയും വെളുപ്പുമുള്ളതുമായ മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെ വലിച്ചിഴച്ചു. കപിയാൽ വലിക്കപ്പെട്ട ആ വലിയ മേഘങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു. മേഘക്കൂട്ടങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചും വീണ്ടും വീണ്ടും പുറത്തുവന്നും എല്ലായിടത്തും കാണപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ വർഷകാലത്തെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ ആകാശത്തിന്റെ സപ്തമീവിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട മാലയുണ്ട് — നൂറ്റിയെഴുപത്തിനാലാം ശ്ലോകംമുതൽ നൂറ്റിയെൺപതാം ശ്ലോകംവരെ ഒരൊറ്റ വാക്യപ്രവാഹം. ആകാശം ശൂന്യമല്ല; ദേവന്മാരുടെയും പുണ്യവാന്മാരുടെയും ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളുടെയും വിദ്യാധരന്മാരുടെയും വാസസ്ഥാനമാണ് — ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ മാർഗം പവിത്രവും ദിവ്യവുമാണ്. ‘വിതാനേ ജീവലോകസ്യ’ (ജീവലോകത്തിന്റെ മേലാപ്പിൽ) എന്ന രൂപകത്താൽ ആകാശം ലോകത്തിനു മുകളിൽ വിരിച്ച ഒരു മേലാപ്പുപോലെ. മേഘങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുവരികയും ചെയ്യുന്നതിന്റെ ചന്ദ്രോപമ മുൻപും (82) പ്രയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെ വീണ്ടും വർഷകാലചന്ദ്രനുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — നൂറ്റിയെൺപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും നൂറ്റിയെൺപത്തൊന്നാം ശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘കൈശികാചാര്യൈഃ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ഹിന്ദി വിവർത്തനത്തിൽ സംഗീതവിദ്യയിലെ ആചാര്യന്മാർ എന്നാണ്. ഈ വർണനയുടെ ഉദ്ദേശ്യം ഹനുമാന്റെ യാത്രയുടെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുകയാണ് — അവൻ പോകുന്ന വഴി ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും പുണ്യവാന്മാരുടെയും വഴിയാണ്. ‘കൃതപുണ്യൈർമഹാഭാഗൈഃ സ്വർഗജിദ്ഭിഃ’ — പുണ്യകർമങ്ങളാൽ സ്വർഗം നേടിയവർ; അവരും ഈ ആകാശത്തിൽ വസിക്കുന്നു. ‘വഹതാ ഹവ്യമത്യന്തം’ — യജ്ഞങ്ങളിൽ ഹോമിച്ച ഹവിസ്സ് ദേവന്മാർക്കു വഹിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന അഗ്നിയും ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. വിശ്വാവസു ഗന്ധർവരാജനാണ്, ഐരാവതം ഇന്ദ്രന്റെ ആനയും — ഇവർ ആകാശത്തിലെ പ്രസിദ്ധരായ നിവാസികളാണ്. ‘ദേവരാജഗജാക്രാന്തേ’ — ഇത് ഐരാവതത്തിന്റെ മാർഗവുമാണ്. മേഘങ്ങളുടെ കാരകിൽനിറം (കറുപ്പ്), ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, വെളുപ്പ് — പലനിറമുള്ള മേഘങ്ങൾ സൂര്യാസ്തമയസമയത്താണ് കാണപ്പെടുന്നത്. വർഷകാലത്തെ ചന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും മറയ്ക്കപ്പെടുകയും തെളിയുകയും ചെയ്യുന്നു; ഹനുമാനും അങ്ങനെതന്നെ. നൂറ്റിയെഴുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സിംഹകുഞ്ജരശാർദൂലപതഗോരഗവാഹനൈഃ’ എന്നത് വിമാനങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളാണ് — ദേവന്മാരുടെ വിവിധ യാനങ്ങൾ. ഈ ആകാശവർണനയുടെ പല അംശങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും (5.001.157–165) ഉണ്ട്; എന്നാൽ വൾഗേറ്റിൽ ചില അധികപാദങ്ങൾ കാണാം. ഇങ്ങനെ ആകാശവർണന സർഗത്തിന്റെ നടുവിൽ ഒരു വിശ്രമസ്ഥാനംപോലെയാണ് — സുരസ, സിംഹിക എന്നീ രണ്ടു സംഘർഷങ്ങൾക്കിടയിലെ ശാന്തമായ ഇടവേള.

ചിറകുള്ള പർവതരാജനെപ്പോലെ അവൻ ആലംബമില്ലാത്ത ആകാശം പൂകി. കുതിച്ചുപോകുന്ന അവനെ കണ്ട്, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവളും വളർന്നുവലുതായവളുമായ സിംഹിക എന്ന രാക്ഷസി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇന്ന് ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം എനിക്കു വയറുനിറയും; ഈ മഹാജീവി വളരെക്കാലത്തിനുശേഷം എന്റെ വശത്തു വന്നുപെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച് അവൾ അവന്റെ നിഴൽ പിടിച്ചുവലിച്ചു. നിഴൽ പിടിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരൻ ചിന്തിച്ചു — ‘എതിർകാറ്റിനാൽ സാഗരത്തിലെ വലിയ കപ്പൽ എന്നപോലെ ഞാൻ പെട്ടെന്നു പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്റെ പരാക്രമം മുടന്തിയതുപോലെയായി.’ അപ്പോൾ കുറുകെയും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും നോക്കിയ കപി ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു മഹാജീവിയെ കണ്ടു. വികൃതമുഖമുള്ള അവളെ കണ്ട് മാരുതി ചിന്തിച്ചു — ‘കപിരാജനായ സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞിരുന്ന, അദ്ഭുതകരമായ രൂപമുള്ള, നിഴൽ പിടിക്കുന്ന, മഹാവീര്യമുള്ള ജീവി ഇതുതന്നെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ബുദ്ധിമാനായ കപി യഥാർഥത്തിൽ അവൾ സിംഹികയാണെന്നു മനസ്സിലാക്കി, വർഷകാലത്തെ മേഘംപോലെ മഹാകായനായി വളർന്നു. മഹാകപിയുടെ വളരുന്ന ശരീരം കണ്ട് അവൾ പാതാളത്തിനും ആകാശത്തിനും ഇടയിലുള്ളത്ര വലിയ വായ് തുറന്നു. മേഘനിരപോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ വാനരന്റെ നേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. അപ്പോൾ മേധാവിയായ മഹാകപി അവളുടെ വികൃതവും അതിവിശാലവുമായ മുഖവും ശരീരത്തിന്റെ അളവും മർമസ്ഥാനങ്ങളും കണ്ടു. വജ്രംപോലെ ദൃഢമായ ശരീരമുള്ള ആ കപി വീണ്ടും തന്നെ ചുരുക്കി അവളുടെ വികൃതമായ വായിലേക്കു ചാടിവീണു. പർവദിനത്തിൽ രാഹുവാൽ ഗ്രസിക്കപ്പെടുന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവളുടെ വായിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്ന അവനെ സിദ്ധചാരണന്മാർ കണ്ടു. പിന്നെ മൂർച്ചയുള്ള നഖങ്ങൾകൊണ്ട് അവളുടെ മർമങ്ങൾ കീറിമുറിച്ച്, മനോവേഗമുള്ള ആ വാനരൻ വേഗത്തിൽ പുറത്തേക്കു കുതിച്ചു. ഭാഗ്യത്താലും ധൈര്യത്താലും സാമർഥ്യത്താലും അവളെ വീഴ്ത്തി, ആത്മസംയമിയായ ആ കപിപ്രവീരൻ വീണ്ടും വേഗത്തിൽ വളർന്നു. ഹനുമാനാൽ ഹൃദയം കീറിയെടുക്കപ്പെട്ട അവൾ നിർജീവയായി വെള്ളത്തിൽ വീണു; അവളെ വീഴ്ത്താൻവേണ്ടി സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്) തന്നെ ഹനുമാനെ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ. വാനരനാൽ വേഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു വീണ ആ സിംഹികയെ കണ്ട് ആകാശചാരികളായ ഭൂതങ്ങൾ ആ പ്ലവഗോത്തമനോടു പറഞ്ഞു — ‘നീ ഇന്നു ഭയങ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തു, ഒരു മഹാജീവിയെ കൊന്നു; ചാടുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ആഗ്രഹിച്ച കാര്യം തടസ്സമില്ലാതെ സാധിക്കുക. വാനരേന്ദ്രാ, നിന്നെപ്പോലെ ധൃതി, ദൃഷ്ടി, മതി, ദാക്ഷ്യം എന്നീ നാലും ആർക്കുണ്ടോ, അവൻ കർമങ്ങളിൽ തളരുകയില്ല.’ ഉദ്ദേശ്യം സാധിച്ച അവരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട പൂജ്യനായ ആ കപി, സർപ്പഭോജിയായ ഗരുഡനെപ്പോലെ, ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു പോയി. ഇവിടെ മൂന്നാമത്തെ വിഘ്നം താമസമാണ് — സിംഹിക പരീക്ഷകയല്ല, ഹിംസകയാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാൻ അവളെ കൊല്ലുന്നു. സുരസയോടുള്ള അവന്റെ പെരുമാറ്റം വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു — അവൾ ദേവന്മാർ അയച്ചവളാണ്, ഇവൾ സ്വാർഥിനിയും. സുഗ്രീവൻ മുൻപുതന്നെ ഇവളെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞിരുന്നത് ഹനുമാൻ ഓർക്കുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിന്റെ (കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ ദിഗ്വർണനയുടെ) ഫലം. ഉപായം വീണ്ടും അതുതന്നെ — ആദ്യം വളർച്ച, പിന്നെ ചുരുക്കം, പിന്നെ ഉള്ളിൽ കടന്ന് മർമച്ഛേദം. ‘ധൃതിർദൃഷ്ടിർമതിർദാക്ഷ്യം’ എന്ന നാലു ഗുണങ്ങളുടെ സൂത്രം എല്ലാ കാര്യകർത്താക്കൾക്കുമുള്ള ഉപദേശമാണ് — ധൈര്യം, ദീർഘദൃഷ്ടി, ബുദ്ധി, കൗശലം. നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റൊൻപതാം ശ്ലോകം (‘സ്വയംഭുവൈവ ഹനുമാൻ സൃഷ്ടസ്തസ്യാ നിപാതനേ’ എന്ന അംശത്തോടുകൂടി) ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇതിന്റെ ഏറിയ പങ്കും ഇല്ല. നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറാം, ഇരുനൂറ്റിപ്പതിമൂന്നാം ശ്ലോകങ്ങളുടെ ചില അംശങ്ങളും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സിംഹിക രാഹുവിന്റെ മാതാവാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ രാഹൂപമ ഇവിടെ ഇരട്ടി അർഥവത്താണ് — അവൾതന്നെ ഗ്രസിക്കുന്നവളാണ്. നിഴൽ പിടിക്കലാണ് അവളുടെ പ്രത്യേകശക്തി — നിഴൽ പിടിച്ച് അവൾ ജീവിയെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു; ഇതു മായയുടെ ഒരു അദ്ഭുതശക്തിയാണ്. ഹനുമാന്റെ ആദ്യപ്രതികരണം ആശ്ചര്യമാണ് — ‘സമാക്ഷിപ്തോഽസ്മി സഹസാ’ (ഞാൻ പെട്ടെന്നു പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു) — പിന്നെ അന്വേഷണം, പിന്നെ തിരിച്ചറിയൽ, പിന്നെ ഉപായം. ആപത്തിൽ ബുദ്ധിമാൻ പെരുമാറേണ്ടതിന്റെ ആദർശമാണ് ഈ ക്രമം. ‘പ്രതിലോമേന വാതേന മഹാനൗരിവ’ (എതിർകാറ്റിനാൽ വലിയ കപ്പൽപോലെ) എന്ന ഉപമ — പ്രതികൂലമായ കാറ്റിനാൽ കപ്പൽ തടയപ്പെടുന്നതുപോലെ അവനും. പാതാളാംബരസംനിഭമായ വായ് — താഴെ പാതാളം, മുകളിൽ ആകാശം — അവളുടെ വായുടെ വിസ്താരം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചതുപോലെ. ഹനുമാൻ അവളുടെ ശരീരത്തിന്റെ അളവും മർമസ്ഥാനങ്ങളും മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ കാണുന്നു — യുദ്ധനീതിപ്രകാരം ശത്രുവിന്റെ ദുർബലസ്ഥാനം അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ‘വജ്രസംഹനനഃ’ (വജ്രംപോലെ ദൃഢമായ ശരീരമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഉള്ളിൽ കടന്നിട്ടും അവൻ നശിക്കുന്നില്ല. അവൻ ഗ്രസിക്കപ്പെടുന്നതു കണ്ട് സിദ്ധചാരണന്മാർ ഭയന്നതുപോലെ; എന്നാൽ നിമിഷംകൊണ്ട് അവൻ മർമങ്ങൾ മുറിച്ചു പുറത്തുവരുന്നു. ‘മനഃസമ്പാതവിക്രമഃ’ — അവന്റെ വേഗം മനോവേഗത്തിനു തുല്യമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ ധൃത്യാ ദാക്ഷിണ്യേന’ (ഭാഗ്യത്താലും ധൈര്യത്താലും സാമർഥ്യത്താലും) — മൂന്നു കാരണങ്ങൾ: ദൈവം, ധൈര്യം, കൗശലം. ഭൂതങ്ങളുടെ സ്തുതി ഇവിടെ ഉപദേശരൂപത്തിലാണ് — ധൃതി മുതലായ നാലു ഗുണങ്ങൾ ആരിലുണ്ടോ അവൻ കർമങ്ങളിൽ തളരുകയില്ല; ഈ ശ്ലോകം ലോകത്തിൽ സുഭാഷിതമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘പന്നഗാശനവത്’ (സർപ്പഭോജിയെപ്പോലെ) എന്നതിൽ ഗരുഡോപമ വീണ്ടും — നാഗസദൃശയായ സിംഹികയെ കൊന്ന് അവൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ. അച്ചടിയിൽ നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കപിരാജ്ഞാ യഥാഖ്യാതം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യദാഖ്യാതം’ എന്നും. നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സ തസ്യാ വികൃതേ വക്ത്രേ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിവൃതേ’ (തുറന്ന) എന്നും. ‘ഹൃതഹൃത്സാ’ — ഹൃദയം അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൾ, ഹൃദയം മുറിഞ്ഞു മരിച്ചവൾ. ‘വിധുരാ’ — വിഹ്വല, നിർജീവ. ‘സ്വയംഭുവൈവ ഹനുമാൻ സൃഷ്ടസ്തസ്യാ നിപാതനേ’ (അവളെ വീഴ്ത്താനായി സ്വയംഭൂതന്നെ ഹനുമാനെ സൃഷ്ടിച്ചു) എന്ന വാക്യം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമാണ് — ഹനുമാന്റെ ജന്മത്തിന്റെ ഒരു ഉദ്ദേശ്യം സിംഹികാവധമാണ് എന്ന്.

മറുകരയുടെ ഏറിയ പങ്കും പിന്നിട്ട്, എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ട്, നൂറു യോജനയുടെ അവസാനത്തിൽ അവൻ ഒരു വനനിര കണ്ടു. ചാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ശാഖാമൃഗശ്രേഷ്ഠൻ പലവിധ മരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദ്വീപും മലയപർവതത്തിലെ ഉപവനങ്ങളും കണ്ടു. അവൻ സാഗരവും സാഗരത്തിന്റെ ചതുപ്പുനിറഞ്ഞ തീരപ്രദേശങ്ങളും അവിടെ വളരുന്ന മരങ്ങളും സാഗരത്തിന്റെ പത്നിമാരായ നദികളുടെ അഴിമുഖങ്ങളും നോക്കിക്കണ്ടു. മഹാമേഘംപോലെ ആകാശത്തെ തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്നതുപോലുള്ള തന്നെത്തന്നെ നോക്കി, ആത്മസംയമിയും ബുദ്ധിമാനുമായ അവൻ ഒരു തീരുമാനമെടുത്തു — ‘എന്റെ ശരീരവളർച്ചയും വേഗവും കണ്ടാൽത്തന്നെ രാക്ഷസന്മാർക്ക് എന്നിൽ കൗതുകം ഉണരും’ എന്ന് ആ മഹാമതി കരുതി. അപ്പോൾ പർവതതുല്യമായ ആ ശരീരം ചുരുക്കി, മോഹം നീങ്ങിയ ആത്മജ്ഞാനിയെപ്പോലെ അവൻ വീണ്ടും തന്റെ സ്വാഭാവികരൂപം പ്രാപിച്ചു. ബലിയുടെ വീര്യം കവർന്ന ഹരി വാമനനായി മൂന്നടി വെച്ചശേഷം സ്വരൂപത്തിൽ നിന്നതുപോലെ, ആ രൂപം ഏറെ ചുരുക്കി ഹനുമാൻ തന്റെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നു. പലവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള അവൻ മറ്റുള്ളവർക്ക് അസാധ്യമായ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലെത്തി, സ്വരൂപം വീണ്ടെടുത്തവനും തന്നെത്തന്നെയും തന്റെ കാര്യത്തെയും നന്നായി പരിശോധിച്ചവനുമായി. അനന്തരം മഹാമേഘക്കൂട്ടംപോലുള്ള ആ മഹാത്മാവ് ലംബപർവതത്തിന്റെ സമൃദ്ധവും വിചിത്രവുമായ, കൈതയും ഉദ്ദാലകവും തെങ്ങുകളും നിറഞ്ഞ ശിഖരത്തിൽ ഇറങ്ങി. സമുദ്രതീരത്തെത്തി, പർവതശ്രേഷ്ഠന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലങ്കയെ നോക്കി, കപി (മഹാ)രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും പേടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ പർവതത്തിൽ ഇറങ്ങി. ദാനവന്മാരും സർപ്പങ്ങളും നിറഞ്ഞ, വലിയ തിരമാലകളുടെ മാലയണിഞ്ഞ സാഗരത്തെ ബലംകൊണ്ടു കടന്ന്, മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ഇറങ്ങിയ അവൻ അപ്പോൾ അമരാവതിപോലുള്ള ലങ്കയെ കണ്ടു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിവേകം വീണ്ടും കാണാം — വലിയ ശരീരം ശത്രുക്കളുടെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കും; അതിനാൽ അവൻ സാധാരണരൂപം ധരിക്കുന്നു. ‘വീതമോഹ ഇവാത്മവാൻ’ (മോഹം നീങ്ങിയ ആത്മജ്ഞാനിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ ആധ്യാത്മികമാണ് — മുക്തനായ പുരുഷൻ മോഹം വെടിഞ്ഞ് സ്വരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ വലിയ രൂപം വെടിഞ്ഞ് സ്വാഭാവികരൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. വാമനാവതാരത്തിന്റെ ഉപമയും അർഥവത്താണ് — ത്രിവിക്രമൻ മൂന്നടികൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ അളന്ന് വീണ്ടും വാമനനായതുപോലെ. അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ (210–213) ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ — ഉപജാതിയിലും വംശസ്ഥത്തിലും — രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ ഉത്കർഷവും സമാപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലങ്കാമമരാവതീമിവ’ (അമരാവതിപോലുള്ള ലങ്കയെ) എന്ന അവസാനവാക്യം അടുത്ത സർഗത്തിലെ ലങ്കാവർണനയുടെ ആരംഭംപോലെയാണ്. നദികളെ ‘സാഗരപത്നിമാർ’ എന്നു വർണിക്കുന്നത് ഭാരതീയകാവ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു സങ്കേതമാണ്. ‘പ്രാപ്തഭൂയിഷ്ഠപാരഃ’ — ഏതാണ്ട് മറുകരയിലെത്തിയവൻ — ദീർഘയാത്രയുടെ അവസാനം അടുത്തിരിക്കുന്നു. മലയം ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്തുള്ള പർവതമാണ്; അതിന്റെ ഉപവനങ്ങൾ ലങ്കയ്ക്കടുത്താണ് എന്നാണ് കവിയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രം. സമുദ്രത്തിന്റെ പത്നിമാരായ നദികളുടെ അഴിമുഖങ്ങൾ കണ്ട് അവൻ തീരം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘പരൈരശക്യം’ (മറ്റുള്ളവർക്ക് അസാധ്യം) — മറ്റുള്ളവർക്ക് അസാധ്യമായ കർമം അവൻ സാധിച്ചു; ഈ വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ സാരം. ലംബഗിരിയുടെ ശിഖരത്തിലെ കൈതയും ഉദ്ദാലകവും തെങ്ങും — ദക്ഷിണതീരത്തെ സസ്യങ്ങൾ. ‘വ്യഥയന്മൃഗദ്വിജാൻ’ (മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും പേടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്) — ആരംഭത്തിൽ മഹേന്ദ്രത്തിലെന്നപോലെ, അവന്റെ ഇറക്കത്താലും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയപ്പെടുന്നു. ഇരുനൂറ്റഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മുഖാന്യപി വിലോകയത്’ എന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമീക്ഷിതാത്മാ സമവേക്ഷിതാർഥഃ’ — തന്നെത്തന്നെയും തന്റെ കാര്യത്തെയും നന്നായി പരിശോധിച്ചവൻ; ഇതിനാൽ അവന്റെ ആത്മനിരീക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്കയുടെ ദർശനം അമരാവതിയോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിലെ നഗരവർണനയ്ക്കുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.

When the Kiṣkindhā Kāṇḍa closed, Hanumān was standing on Mount Mahendra, and it is here that the Sundara Kāṇḍa begins. Hanumān, tormentor of his enemies, now resolved to find where Rāvaṇa had taken Sītā, and to reach her by the sky-road that the Cāraṇas, the celestial singers, travel. The deed before him was one no one else could do, and one in which he would have no companion and no rival; in its very first verse the poet names the goal of the whole kāṇḍa, the search for Sītā, and makes plain that Hanumān faces it alone. As he gathered himself, the monkey lifted his head and neck and stood like a great bull, lord of the herd. Then, steady and immensely strong, he wandered at his ease over meadows green as beryl and cool as water — even on the eve of so great a task his mind was calm. He scattered the birds, brought down trees with the push of his chest and crushed many creatures as he went, splendid as a lion in its prime. The mountain's slopes were veined with clean natural minerals, blue and red, madder and lotus-coloured, white and black, and yakṣas, kinnaras, gandharvas and serpents, godlike beings who could take any shape they pleased, lived there always with their companions: Mahendra was no ordinary mountain but a land of the gods. Standing among the great elephants at its foot, the best of monkeys looked like a mighty elephant standing in a lake. Bull, lion and elephant are the poet's images for his strength and dignity, and the epithet "tormentor of his enemies" already hints at what he will do in Laṅkā. Mahendra had been the monkeys' last refuge at the end of the previous book; here Hanumān's solitary journey begins.

Before so great an undertaking he did what is always done at the start of a great work: he folded his hands in reverence to the Sun, to great Indra, to the Wind, to Brahmā the Self-born and to all beings, and only then set his mind on going. Brahmā is the creator, the Sun and Indra guard the worlds, and the Wind is his own father; bowing to them all, he was asking the help of heaven. Then he turned to the east and folded his hands once more to the Wind, his father, for it was by the Wind's grace that he had his speed; and, skilful as he was, he began to grow so that he might go to the south — the poet plays on the word, for "dakṣiṇa" means both "skilful" and "southern". As the foremost monkeys watched, having made up his mind to the leap, he swelled like the ocean swelling at the full moon, and like the tide his growth was gradual and immense. He grew, the poet says, for the furtherance of Rāma's cause: not for himself but for Rāma. His body now beyond all measure, eager to leap across the sea, he pressed down on the mountain with his hands and his feet.

Under the monkey's weight the mountain shook for a while, and every flower on its blossoming trees came down, until the whole hill, covered in that fragrant shower, looked as though it were made of flowers. Crushed by that hero of supreme strength, it streamed with water like a rutting elephant streaming with ichor. Mahendra poured out streams tinted by its minerals, golden, silvery and dark as collyrium, and let fall great rocks veined with red arsenic, like a fire with flame at its heart and lines of smoke about it. The creatures living in its caves, squeezed on every side, cried out in strange, distorted voices, and their great clamour filled the earth, the quarters and the groves. Serpents with broad hoods, plainly marked with the svastika sign, spat terrible fire and sank their fangs into the rocks, and the great rocks, bitten by those angry, venomous creatures, blazed up and split into a thousand pieces. Even the healing herbs that grew on that mountain, proof against poison though they were, could not quench the serpents' venom — a measure of how fierce the venom was, and so of how fierce the pressure that had roused it. The poet does not describe Hanumān's strength directly; he shows it through its effects. With nothing but the press of his feet the monkey sets the whole mountain in turmoil, and the turmoil comes in six stages — the rain of flowers, the streaming water, the coloured streams of minerals, the falling rocks, the cries of the creatures and the rage of the serpents — like an earthquake, in which the mountain trembles, water gushes, rocks fall and living things cry out. The scene moves from the gentle to the terrible: the shower of flowers at the start is a sign of joy, the serpents' fiery venom at the end a sign of dread, and the serpents are furious because their caves are being crushed, their bite setting even the rocks alight so that venom and fire become one. The comparison with a rutting elephant brings the streaming mountain to life. Through all this upheaval Hanumān himself does not waver; he is simply readying himself for the leap. The cause of it all is no outside calamity but his own strength, and in this way his power is set beside the powers of nature.

Thinking that some beings must be splitting the mountain, the ascetics took fright, and the vidyādharas flew up from it with their women. They fled from their drinking-places leaving everything behind: golden wine-cups, costly vessels and golden jars, dainties of every kind to lick and eat, many sorts of meat, shields of bull's hide and swords with golden hilts. Wearing garlands about their necks, drunk, decked with red garlands and red unguents, their eyes reddened and lotus-like, they rose into the sky. Their women, in necklaces, anklets, armlets and bracelets, stood in the air beside their lovers, amazed and smiling. Displaying the great magical lore that is theirs, the vidyādharas stood in the sky together with the great seers and gazed at the mountain. Then they heard the voices of the seers of purified soul, and of the Cāraṇas and Siddhas standing in the clear sky: "This is Hanumān, son of the Wind, huge as a mountain and of tremendous speed, who wants to cross the ocean, Varuṇa's home. For Rāma's sake and for the monkeys' sake he means to do a deed that is hard to do, and to reach the far shore of the ocean, which is hard to reach." Hearing the ascetics, the vidyādharas saw on the mountain that bull among monkeys, whose strength no one could measure. The poet paints the pleasure-filled life of the vidyādharas — the drinking-grounds, the wine, the meats and garlands — and lists at length all that they abandoned, so that we feel how sudden their fright was: they ran leaving even their pleasures behind, their happy world broken in a moment by fear. Their women, though, are "amazed and smiling", looking on with curiosity rather than fear, a fine touch of observation. It is the seers and Siddhas, who know Hanumān's purpose, who explain what is happening: this is no earthquake but the strength of a monkey setting out on Rāma's work. His purpose is twofold, his master's cause and the safety of his own people, for the monkeys who came back without finding Sītā would be punished by Sugrīva. The vidyādharas, who roam the earth and the mountains and can also fly, become the first witnesses of Hanumān's deed, and the poet has him introduced by the mouths of heavenly beings. Standing in the sky with their women, they are like spectators at a play, waiting to watch the leap.

Blazing like fire, he shook his hair and shuddered, and roared a great roar like a mighty thundercloud. About to spring, he lashed his tail, round, tapering and thick with hair, as the king of birds lashes a serpent, and as it whirled behind him it looked like a great snake being carried off by Garuḍa. He braced his arms, which were like great iron bars, crouched at the waist and drew in his feet; he drew in his arms and his neck, and the glorious hero gathered within himself his energy, his courage and his strength — power of body, of mind and of spirit, all brought to one point. Fixing his eyes upward, looking far ahead along his path and gazing at the sky, he held his breath in his heart; and planting his feet firmly, the mighty Hanumān, an elephant among monkeys, laid back his ears, ready to leap. Every movement of his body before the leap is described with care, as a trained athlete readies himself before a jump: the bristling of his hair, the roar, the lashing of the tail, the bracing of the arms, the bending at the waist, the drawing in of the feet, the holding of the breath, the flattening of the ears, one after another. The image of Garuḍa comes twice, because Garuḍa is the ideal of speed, and Hanumān himself will soon think of himself as that great bird. Holding his breath is the control of breath that marks the highest concentration; his readiness is like a yogī's meditation, body still, breath held, gaze fixed on the goal — and there is a pleasing paradox in the son of the Wind holding the wind within himself. His tail is singled out as the emblem of a monkey's strength and pride. By all this the poet stretches the moment out, as a film slows a scene, and the reader too waits eagerly for the leap.

Then the best of monkeys spoke to the monkeys: "As an arrow loosed by Rāma flies with the speed of the wind, so will I go to Laṅkā, which Rāvaṇa guards. If I do not see Janaka's daughter in Laṅkā, then with this same speed I will go to heaven, the home of the gods. And if, for all my toil, I do not find Sītā even in heaven, I will bind Rāvaṇa, king of the rākṣasas, and bring him back. One way or another I shall come back with my work done, bringing Sītā — or I will tear up Laṅkā itself, Rāvaṇa and all, and bring it here." With these words Hanumān, swift as he was, sprang up with tremendous speed, without a second thought, and that elephant among monkeys felt himself to be like Suparṇa, the great eagle. His vow has three branches — to see Sītā in Laṅkā, to search for her in heaven, or to bind Rāvaṇa or uproot Laṅkā — and it shows how firm his resolve was: he would not return with his task undone; even if he found nothing after all his labour, he would not turn back. The simile of Rāma's arrow is full of meaning: Rāma's arrow never misses its mark, and neither will Rāma's messenger. "Without a second thought" comes only after full thought: once the decision is made, doubt has no place. Those who heard him were Aṅgada, Jāmbavān and the other monkeys, who had all placed their hopes in him; making his vow before them strengthened their courage and bound him the more firmly to his duty.

As he sprang up, the trees growing on the mountain were caught up by his speed, gathering in all their branches, and flew up on every side. Carrying with him, in the wind of his thighs, trees full of flowers and of excited lapwings, he went on through the clear sky. For a moment the uprooted trees followed the monkey, as kinsmen follow a kinsman setting out on a long journey; the sālas and other great trees followed Hanumān as an army follows its king. Surrounded by all those trees with their flowering crowns, Hanumān, huge as a mountain, was a wonderful sight. Then the heavy trees sank into the salt sea, as long ago the mountains sank into Varuṇa's realm for fear of Indra. Covered with flowers of every kind, with shoots and buds, the monkey, like a cloud, shone like a mountain lit up by fireflies. Released from the pull of his speed, the trees let fall their flowers and dropped into the water like friends turning back. The flowers, being light, were carried on by the wind of his passage and fell on the sea, many-coloured and lovely, and the great ocean shone like a sky studded with stars. With that mass of fragrant flowers of many colours clinging to him, the monkey looked like a rising cloud adorned with flashes of lightning, and the water strewn with the flowers his speed had scattered looked like the sky with lovely stars risen in it. There is a delicate touch of pathos here: the trees, like loving relatives, go a little way with their dear friend and then turn back, human feeling lent to nature. The image of the king and his army points to Hanumān's mastery: he is the king, the trees are his soldiers. Even the birds rise with the trees, as if all of nature were going with him. The heavy trees sink and the light flowers float on — a fine observation of nature too. The sinking of the trees is compared to the mountains that fled into the sea for fear of Indra, a story Maināka will soon tell; the poet sows the seed of it here in advance. The flower-strewn sea looks like the starry sky and the flower-covered monkey like a cloud with lightning: sea and sky mirror each other again and again, a double play of reflection. The trees and flowers carried up by the wind of his thighs are themselves the measure of his speed.

His arms stretched out in the sky looked like two five-headed serpents issuing from a mountain peak — the five fingers are the five hoods. The great monkey seemed to be drinking up the great ocean with its garland of waves, and seemed to thirst to drink the sky itself, so vast was his form. As he followed the path of the wind, his eyes flashed like lightning and blazed like two fires burning on a mountain; the large, round, tawny eyes of that foremost of the tawny-eyed shone like the moon and the sun standing together, lords of night and day, a gaze awake at every hour. His face, reddened by his copper-coloured nose, shone like the disc of the sun touched by twilight — a hint that the day was ending, for he would reach Laṅkā at evening. His tail, curling as he flew, stood high in the sky like the banner of Indra, the flag raised at festivals, as if his journey were itself a festival and the tail the pennant of victory. With his tail curled in a ring and his white teeth flashing, wise Hanumān shone like the sun with its halo, the ring of the tail being the halo and the teeth its rays. With the deep red of his haunches the great monkey looked like a mountain split open by a broad vein of red ochre. As that lion among monkeys leapt over the ocean, the wind rushing through his armpits roared like a thundercloud, a sound that told of his speed. Like a meteor issuing from the north — from on high — and falling through the sky trailing its tail, so the elephant among monkeys was seen, his own tail the meteor's train. Stretched out at full length he was like a bird in flight, or like a huge elephant being bound with a girth, his tail about his waist like the girth-rope. With his body above and his shadow sunk in the water below, he was like a ship on the sea driven by the wind, the ship's hull reflected in the waves. Whatever stretch of sea he passed over seemed to go mad, tossed by the force of his body; and striking with his chest the masses of the ocean's waves, huge as mountains, the great monkey swept on with great speed. The images pile up — serpents, fires, moon and sun, twilight sun, Indra's banner, haloed sun, ochre-veined mountain, thundercloud, meteor, bird, elephant and ship — and each one pictures a single part of his body, arms, eyes, face, tail, haunches and armpits, as poets describe a figure from head to foot, but here a figure in motion. The meteor tells of his speed and the ship of his steadiness. Taken together these images show that he is no mere monkey but something divine. In fourteen verses the poet paints a single moment, the middle of the flight, from many angles.

The monkey's wind and the wind of the clouds went out together and shook the ocean violently, raising a terrible roar. Dragging the great masses of waves in the salt sea after him, the tiger among monkeys flew on as if scattering heaven and earth. Over the waves that rose in the ocean like Meru and Mandara he passed with great speed, as if he were counting them — the size of the waves shows how fearsome the sea was, and "as if counting them" shows how fearless, even playful, he was, doing a great deed as if it were easy. The water thrown up by his speed mingled with the clouds and spread across the sky like an autumn cloud, so that sea and sky could no longer be told apart. As the water was swept aside, whales, crocodiles, fish and tortoises were laid bare, like bodies whose clothes have been stripped away — an unusual image, with a touch of humour in it. Seeing that tiger among monkeys striding across the sky, the serpents of the sea took him for Suparṇa and were afraid, for Garuḍa is the serpents' enemy. His shadow, ten leagues broad and thirty long, was all the lovelier for his speed; following the son of the Wind across the salt water, it shone like a line of massed white clouds — a shadow that looked white, as a shadow may on foam-flecked water in the sun. The size of the shadow is exaggerated on purpose, for it sows the seed of the coming episode in which Siṃhikā seizes it. The great, splendid, huge-bodied monkey shone in the unsupported path of the wind like a winged mountain. Along the line of his flight the ocean was suddenly hollowed out like a trough, the water pushed aside by the force of his wind. Moving like the king of birds along the flight-path of the flocks, Hanumān dragged the masses of cloud after him as the wind does, and the great clouds, white, red, blue and madder-coloured — the many colours of evening — shone as he drew them along. Now entering the banks of cloud and now emerging, again and again, he was hidden and revealed like the moon, an image that will return later. Seeing him flying swiftly on, the gods, gandharvas and Cāraṇas rained flowers on him. The sun did not scorch him as he flew, and the Wind attended him to help Rāma's purpose to success — the Wind being his father, and the Sun, by tradition, his teacher — so that heaven itself is shown supporting Rāma's work. The seers praised him as he flew through the sky, the gods and gandharvas sang in praise of the forest-dweller, and serpents, yakṣas and rākṣasas of many kinds all praised the best of monkeys, seeing him suddenly free of all weariness: however long the journey, he did not tire. Every class of being praises him, which shows that his deed matters to the whole world. The section moves from the turmoil of the sea, to the clouds of the sky, to the response of the gods and other beings; the two winds, his and the clouds', shake the ocean together, as if his speed were itself a wind of nature. Every part of nature becomes his helper: the sun does not burn, the wind attends him, the gods rain flowers.

As Hanumān flew on, the Ocean, wishing to honour the house of Ikṣvāku, reflected: "If I do not help Hanumān, lord of monkeys, everyone who speaks will blame me. I was made great by Sagara, lord of the Ikṣvākus, and this monkey is the Ikṣvākus' minister; he must not be allowed to fail. I must arrange things so that he can rest, and once he has rested on me he will cross the rest of the way with ease." Having formed this good resolve, the Ocean spoke to Maināka, best of mountains, with his golden navel, hidden beneath the waters: "The great-souled king of the gods set you here as a bar against the hosts of asuras who dwell in Pātāla. You stand covering the gate of that immeasurable underworld, against these demons whose might is well known, lest they rise up again. You have the power, mountain, to grow sideways, upward and downward; so I urge you: rise up, best of mountains. This valiant tiger among monkeys, Hanumān of terrible deeds, is coming over you, launched into the sky on Rāma's errand. I must help this servant of the house of Ikṣvāku. The Ikṣvākus are to be honoured by me, and still more by you. Give us your help, so that our duty is not left undone; a duty left undone that ought to have been done stirs the anger of the good. Rise up out of the water and let this monkey stand on you; he is our guest, the best of leapers, and worthy of honour. You of the great golden navel, you whom gods and gandharvas frequent, let Hanumān rest on you and then go on the rest of his way. Think of Kākutstha's kindness, of Maithilī's exile, and of the toil of the lord of monkeys, and rise." The feeling at the heart of this is the Ocean's gratitude: the sea was dug out by the sons of Sagara and is called "sāgara" after him, and so is indebted to the house of Ikṣvāku. That a good deed must be repaid is a law kept not only by men but by the Ocean too, and the fear of the world's blame is also a spur to duty. The poet draws the Ocean's inner thoughts as a man's: he dreads reproach, he is grateful, and he loves a guest, for honouring a guest lies at the root of Indian dharma. Maināka's own greatness is shown by his office as guardian of the gate of Pātāla, set there by Indra. The Ocean's speech to him has two parts: first it reminds Maināka of his powers, his guarding of the gate and his ability to grow in three directions, and then it tells him his duty. In saying that the Ikṣvākus are "still more" to be honoured by him, the Ocean reminds Maināka that he too is bound to that house, for he lives in the sea, and the sea's kin are his kin. The maxim that a neglected duty stirs the anger of the good holds for all time. The closing plea gives three reasons — Rāma's compassion, Sītā's exile and Hanumān's toil — joining feeling to duty, and "golden navel" tells of Maināka's golden nature. The Ocean's reflection shows that even the forces of nature are bound by dharma and keep the law of gratitude; in the Rāmāyaṇa the whole of creation becomes a helper in Rāma's work.

Hearing the salt sea's words, golden-wombed Maināka, clothed in great trees and creepers, rose swiftly from the water. Breaking through the ocean's waters he towered up, as the sun with its blazing rays breaks through a cloud. Urged on by the Ocean, the great mountain that had lain under the waters showed its peaks in a moment — peaks of gold where kinnaras and great serpents lived, like the rising sun, seeming to scratch the sky. With those golden peaks risen, the sky, grey-blue as a sword blade, took on the lustre of gold, and the mountain with its gleaming, brilliant golden peaks shone like a hundred suns. Seeing it rise suddenly before him in the middle of the salt sea, Hanumān concluded, "This is an obstacle," and the great monkey, with all his speed, struck down that towering mountain with his chest, as the wind strikes down a cloud. Struck in this way, the best of mountains understood the monkey's speed, and rejoiced and roared. Then, standing in the sky, glad and pleased at heart, the mountain spoke to the heroic monkey. Maināka's rising is likened to sunrise, his golden peaks to suns, and the word "sun" returns again and again, establishing that his radiance is like the sun's; kinnaras and serpents live on his peaks, so he too, like Mahendra, is a land of the gods. Hanumān's response is immediate: so devoted is he to his task that he takes even a helper for an obstacle. His judgment is the fruit of caution, for in an unknown place a thing that suddenly rises up may well be an enemy; yet even his blow is restrained, struck with his chest and not with a weapon. Maināka for his part is not angry but delighted to see the monkey's force — the great honour the strength of the great — and his rejoicing and roaring are a sign of friendship. The two similes pull against each other: Maināka breaks through the cloud like the sun, but Hanumān fells him as the wind fells a cloud, so that for that moment Maināka stands in the cloud's place.

Taking human form and standing on his own summit, Maināka said: "Best of monkeys, you have done a hard thing. Come down on my peaks, rest at your ease, and then go on. The Ocean was made great by Sagara and others born in Rāghava's line, and now that you are engaged in Rāma's cause he honours you in return; for a good deed should be repaid — that is the eternal law. Wanting to repay it, he deserves some regard from you. For your sake, out of great esteem, he urged me: 'This monkey has leapt into the sky for a hundred leagues; let him rest on your ridges and then travel the rest.' So stay, tiger among monkeys; rest on me and then go on. Here are plenty of roots, bulbs and fruits, fragrant and sweet; taste them, and when you are rested you shall go. And we too, chief of monkeys, have a bond with you, one famed in the three worlds and of great worth. Of all the swift monkeys who leap, son of the Wind, I think you the very foremost. Anyone who knows dharma and seeks to follow it honours a guest, even an ordinary one; how much more one like you! For you are the son of the great-souled Wind, greatest of the gods, and his equal in speed. When you, who know dharma, are honoured, the Wind himself is honoured; so you deserve honour from me. Hear the reason. Long ago, my son, in the Kṛta age, the mountains had wings, and they flew in every direction as swift as Garuḍa. As they flew about, the hosts of gods, the seers and all beings were seized with fear that they might fall on them. Then thousand-eyed Indra of the hundred sacrifices, in his anger, cut off the mountains' wings with his thunderbolt by hundreds of thousands. The king of the gods came at me too, furious, his thunderbolt raised; and then I was suddenly swept away by the great-souled Wind, your father, and flung into this salt sea, and so my wings were kept safe and whole, protected by him. That is why I honour you, son of the Wind; you are worthy of my honour, and this is my bond with you, a bond of great worth. Now that things have come to this, wise one, you should gladly give pleasure to the Ocean and to me. Shake off your weariness, accept our hospitality, and give pleasure to me who honour you; I am delighted to see you." Maināka's speech gives two reasons: the Ocean's bond with the Ikṣvākus, and his own bond with the Wind. The story of the cutting of the wings is famous in the purāṇas — it is from this deed that Indra is called "splitter of mountains" — and Maināka, saved by the Wind, is the one mountain that still has its wings; his gratitude to the father is now repaid to the son, a chain of kindness passed on. He addresses Hanumān as "my son", with the affection of an uncle. The speech is built step by step to win Hanumān's heart: first the invitation, then the account of the Ocean's urging, then the offer of hospitality, then praise of Hanumān, then his own story, and finally the plea again. Maināka too can take any form, and speaks in human shape from his own peak; the roots and fruits he offers are a forest-dweller's food, fitting for a monkey. He sets out the law of hospitality — even an ordinary guest deserves honour — like a householder who longs to honour his guest, and the idea that to honour the son is to honour the father is a very Indian one. A bond born of a kindness, he says, is greater even than a bond of blood; and he calls himself one who honours and wishes to be honoured, so that Hanumān's acceptance would honour him too — hospitality is a gift to the giver as well.

So addressed, the best of monkeys answered the great mountain: "I am pleased; take the hospitality as given. Let there be no hard feelings. The time for my task presses and the day is passing, and I have given my word not to stop anywhere on the way." With that the bull among monkeys touched the mountain lightly with his hand and, smiling, went up into the sky and on his way. The mountain and the Ocean watched him with great regard, and he was honoured and cheered with fitting blessings. Then, rising high and far, leaving the mountain and the great sea behind, he reached his father's path, the road of the wind, and went on through the clear sky; climbing higher still and looking back at the mountain, the son of the Wind flew on without support. His answer shows three virtues — gratitude, devotion to his task and faithfulness to his word. He does not refuse the hospitality but accepts it as though received; yet he does not rest. "Let there be no hard feelings" is his attempt to soothe any hurt Maināka may feel, since he had struck him with his chest. The touch of his hand is a mark of respect — he touches a friend before he goes — and the smile shows his happy mind. The promise he speaks of is the one he made on Mahendra before the monkeys, when he said he would go "with this same speed": his word and his deed are one. The day is passing, and the time for entering Laṅkā at dusk is drawing near.

Seeing Hanumān's second deed, and a very hard one, all the gods, the Siddhas and the great seers praised him. The deities who were there rejoiced at what he had done, and thousand-eyed Indra rejoiced at the deed of golden Sunābha — Maināka, the mountain of the fair golden navel. The wise lord of Śacī himself, his voice breaking with delight, spoke to the mountain: "Golden-navelled lord of mountains, I am very pleased with you. I grant you freedom from fear; go where you please, gentle one. You have given great help to Hanumān, offering him rest as he strode fearlessly across a hundred leagues in the face of danger. This monkey is going for the good of Rāma, son of Daśaratha, and by honouring him as best you could you have pleased me greatly." Seeing Indra, lord of the gods, so pleased, the great mountain felt a flood of joy, and having received his boon he remained where he was; and in a moment Hanumān had passed beyond that stretch of the sea. There is a lovely turn in the story here: the same Indra who once sought to cut off Maināka's wings now grants him freedom from fear, and the reason is his help to Rāma's cause — service to Rāma dissolves even an old enmity. For Maināka it is a great reward, since fear of Indra was what had made him hide in the sea. Indra's own voice breaks with joy, showing how Rāma's work touches even the hearts of the gods, and his words make plain that the gods approve of it. "Fearless in the face of danger" shows Hanumān's courage. The deeds are counted: the first was the leap itself, this is the second, and the third will be the victory over Surasā. Tradition sees three kinds of obstacle on the journey — Maināka, gentle and born of affection; Surasā, a test; and Siṃhikā, dark and murderous.

Then the gods, with the gandharvas, the Siddhas and the great seers, spoke to Surasā, mother of the serpents, who shone like the sun: "This glorious son of the Wind, Hanumān by name, is leaping over the ocean. Put an obstacle in his way for a moment. Take on the form of a rākṣasī, most terrible and huge as a mountain, with fearsome fangs and tawny eyes, and make your mouth reach up to the sky. We want to know his strength and to learn more of his prowess: will he overcome you by some device, or will he lose heart?" So asked and honoured by the deities, the goddess Surasā took on in the middle of the ocean the body of a rākṣasī, misshapen, hideous and terrifying to all, and blocking the way of the flying Hanumān she said: "The lords of heaven have given you to me as my food, bull among monkeys. I shall eat you; come into my mouth. This boon was granted me long ago by the Creator." And with that she quickly opened her enormous mouth and stood before the son of the Wind. The gods mean to test him, not to destroy him; they want to measure his wisdom and his strength. Surasā, the daughter of Dakṣa and mother of the serpents, comes as an examiner in a rākṣasī's shape; her brightness like the sun shows that she is divine, and her terrible form is only for the test. The obstacle is to last only "a moment", as a test should. Her claim rests on two authorities, the command of the gods and the boon of Brahmā. And the gods' question, "will he overcome you by some device?", foretells what is to come: Hanumān will win not by strength but by his wits. From here the gods themselves create an obstacle, so that his task is tested by heaven too.

Hanumān answered her with a cheerful face: "Rāma, son of Daśaratha, came into the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and his wife Vaidehī. While he was busy elsewhere — he had gone after the magic deer — his glorious wife Sītā was carried off by Rāvaṇa, for Rāma had made enemies of the rākṣasas. At Rāma's command I am going to her as his messenger. You live in his realm; you ought to help Rāma. Or else, once I have seen Maithilī and Rāma, whose deeds are done without effort, I will come back to your mouth; I give you my true promise." But Surasā, who could take any form she pleased, replied: "No one may pass me by; that is my boon." Watching him move on, and wanting to test Hanumān's strength, the serpents' mother spoke again: "Best of monkeys, today you must enter my mouth before you go; the Creator granted me this boon long ago." And once more she quickly opened her huge mouth and stood before the son of the Wind. At this the bull among monkeys grew angry. His first resort was conciliation: he told her Rāma's story, the theft of Sītā and his own mission as messenger, and asked her help. Calling her one who "lives in his realm" reminded her that she was Rāma's subject and owed her king her aid. He even made her a promise in all sincerity, that if he returned alive he would enter her mouth, hoping to win her over by his truthfulness. The epithet he gives Rāma, one whose deeds succeed without effort, shows his complete trust in his master. Only when conciliation failed did his anger rise — the order the science of statecraft prescribes. Surasā's reply, that no one may pass her by, meant that the terms of her boon could not be broken, so Hanumān too would have to find some device.

In his anger Hanumān said, "Then make your mouth big enough to hold me," and against Surasā's mouth, stretched ten leagues wide, he made himself ten leagues broad. Seeing him like a cloud, ten leagues in size, Surasā opened her mouth to twenty leagues. Then Hanumān in his fury grew to thirty leagues, and Surasā made her mouth forty leagues high; the hero grew to fifty, and she to sixty; he to seventy, she to eighty; and Hanumān, blazing like fire, grew to ninety leagues, while Surasā opened her mouth to a hundred. Then, seeing that gaping mouth, with its long tongue, most dreadful, like hell itself, the wise son of the Wind drew in his body as a cloud draws in, and in that very moment became no bigger than a thumb. The mighty one darted into her mouth, flew out again, and standing in the sky said: "I have entered your mouth, daughter of Dakṣa; I bow to you. Now I shall go where Vaidehī is. Your boon has come true." Seeing the monkey freed from her mouth like the moon from the mouth of Rāhu, the goddess Surasā, in her own form, said to him: "Go at your ease, best of monkeys, gentle one, and accomplish your purpose; bring Vaidehī and the great-souled Rāghava together." Seeing that third deed of Hanumān, so hard to do, all beings then praised the monkey, crying "Well done! Well done!" What stands out here is his cleverness. Knowing that a contest of size could not be won, he did the opposite: by making himself small instead of great, he kept her boon true and saved himself as well. The numbers climb in steps — ten, twenty, thirty, forty and so on up to a hundred — heightening the contest at each stage, and then comes the sudden reversal, "the size of a thumb". A league is thousands of cubits, so this is a contest beyond the world's measure. "Blazing like fire" speaks of his anger and his splendour. Her mouth is "like hell", and to enter it was like entering death, yet he went in without fear. Shrinking to the size of a thumb is proof of his yogic power to become as small or as large as he wished. His words, "your boon has come true", show a perfect way out of a dilemma, one that serves both sides: her boon is kept, and so is his mission. Victorious as he is, he bows to his examiner with humility. The image of the moon released from Rāhu is a lovely picture of an eclipse ending and of his triumph. At the end Surasā takes her own form and blesses him — "bring Vaidehī together with the great-souled Rāghava" — so that the examiner herself becomes his helper.

Having come out over the unassailable ocean, Varuṇa's home, he went up into the sky and sped on like Garuḍa, along that path of the wind: a sky served by streams of rain and frequented by birds, where the masters of music, Tumburu and the rest, pass to and fro, and Airāvata, Indra's elephant, walks; a sky adorned with shining aerial cars flying about, drawn by lions, elephants, tigers, birds and serpents — the many vehicles of the gods; a sky graced by the blessed who have won heaven by their good deeds, bright as fires and with a touch like the thunderbolt; attended by bright-flamed Fire, who carries the offerings of the sacrifice to the gods, and adorned with planets, constellations, moon, sun and hosts of stars; crowded with great seers, gandharvas, serpents and yakṣas; secluded, spotless and all-embracing, the haunt of Viśvāvasu, king of the gandharvas; trodden by the elephant of the king of the gods; the auspicious road of the moon and the sun; the canopy spread over the world of the living, fashioned and stretched out by Brahmā; much travelled by heroes and thronged with vidyādharas. Along that road the son of the Wind flew like Garutmān. Like the wind, Hanumān drew after him masses of cloud, dark as black aloe-wood, red, yellow and white, and drawn along by the monkey the great clouds shone. Entering the cloud-banks and coming out again and again, seen now here and now there, Hanumān shone like the moon in the rainy season, hidden and revealed by turns. The poet hangs a long garland of descriptions on the sky, one sentence running across many verses, to show that the sky is not empty but the dwelling of gods, of the righteous, of planets and stars and vidyādharas; so the road Hanumān travels is holy and divine, the road of gods, seers and the virtuous. The sky is pictured as a canopy stretched over the world. The clouds of many colours are the clouds of sunset, and the image of the moon going in and out of cloud, used earlier, returns here tied to the moon of the rains. This description of the sky is a quiet interval in the middle of the sarga, a pause between the two struggles with Surasā and Siṃhikā.

He travelled through the unsupported sky like a winged king of mountains. Seeing him flying, a rākṣasī named Siṃhikā, huge and able to take any form she pleased, thought to herself: "Today, after a long time, I shall eat my fill. This great creature has come into my power at last." So thinking, she seized his shadow. With his shadow seized, the monkey thought, "I have suddenly been held back, my strength crippled, like a great ship at sea held by a contrary wind." Looking sideways, up and down, he saw a huge creature risen from the salt sea, and seeing her hideous face, the son of the Wind reflected: "Beyond doubt this is the creature of wondrous aspect and great might, the seizer of shadows, of whom the king of the monkeys told me." Knowing her by her true nature to be Siṃhikā, the wise monkey grew huge, like a rain-cloud in the monsoon. When she saw the great monkey's body growing, she opened her mouth as wide as the space between the underworld and the sky, and roaring like a bank of thunderclouds she rushed at him. The clever monkey then took in her enormous, hideous mouth, the size of her body and the places where she could be killed. Then, making himself small again, the monkey, hard as the thunderbolt, dropped into her gaping mouth. The Siddhas and Cāraṇas watched him sinking into her mouth like the full moon being swallowed by Rāhu at the change of the moon. Then with his sharp nails he tore through her vital parts and shot out again, swift as thought. Having brought her down by good fortune, by steadiness and by skill, the self-possessed hero grew great again at speed. With her heart torn out by Hanumān, she fell lifeless into the water — as though the Self-born had made Hanumān for the very purpose of destroying her. Seeing Siṃhikā so quickly slain and fallen, the beings who move through the sky said to the best of leapers: "You have done a terrible deed today; you have killed a mighty creature. Go and accomplish what you set out to do, unharmed. Lord of monkeys, whoever has these four, as you have — firmness, vision, wisdom and skill — never falters in any undertaking." Honoured by them, for their purpose too was fulfilled, the monkey, worthy of all honour, went up into the sky and flew on like Garuḍa, the eater of serpents. This third obstacle is the dark one: Siṃhikā is no examiner but a killer, and so Hanumān kills her, whereas Surasā, sent by the gods, he had treated differently, since this one acted only for herself. He remembers that Sugrīva had warned him of her — the fruit of Sugrīva's knowledge of the earth, shown in his description of the quarters in the Kiṣkindhā Kāṇḍa. Her special power is to seize a creature's shadow and so hold it fast, a wonderful kind of sorcery, and the huge shadow described earlier now becomes her means. Siṃhikā is known in the purāṇas as the mother of Rāhu, so the image of Rāhu devouring the moon has a double point: she herself is a swallower. His response is a model of how a wise man meets a crisis: first surprise, then looking about, then recognising her, then a plan. Her mouth reaches from the underworld below to the sky above. Like a good warrior he first studies his enemy's size and weak points, and his body hard as the thunderbolt lets him go inside her without harm; the Siddhas seem to fear for him as he is swallowed, but in a moment he cuts through her vitals and emerges. His means are again cunning — first he grows, then he shrinks, then he goes inside and strikes at her vitals — and his success is laid to fortune, firmness and skill. The praise of the sky-beings is itself a teaching: firmness, foresight, understanding and skill are the four qualities every doer needs, and the verse is known everywhere as a proverb. Having killed Siṃhikā, a creature like a serpent, he flies on like Garuḍa, the serpent-eater.

Having nearly reached the far shore, looking all around him, he saw at the end of the hundred leagues a line of forest. Still in flight, the best of the branch-deer saw an island adorned with many kinds of trees, and the groves of Mount Malaya, the mountain on the southern shore near Laṅkā. He took in the ocean, its marshy shores and the trees that grew on them, and the mouths of the rivers, who are the ocean's wives, and by these he knew he was near the coast. Seeing himself like a great cloud, as if blocking the sky, the wise and self-possessed one made up his mind, thinking: "The moment the rākṣasas see the size of my body and my speed, they will be curious about me." So he drew in his body, huge as a mountain, and returned to his natural form, like a man who has shaken off delusion and stands in his true self. Having shrunk that form, Hanumān stood in his natural state, like Hari who, having taken Bali's power by his three strides, became himself again. He who could take many lovely forms, having reached the far shore of the ocean that no one else could reach, took on his proper shape and reflected carefully on himself and on his purpose. Then the great-souled one, like a great peak of cloud, came down on a rich and many-coloured peak of Mount Lamba, with its ketaka, uddālaka and coconut trees. Having reached the shore and seen Laṅkā standing on the summit of that great mountain, the monkey let go of his great form and came down on the mountain, frightening the beasts and birds, just as he had on Mahendra at the start. Having crossed by his strength that ocean full of dānavas and serpents, garlanded with great waves, and landed on the shore of the great sea, he looked out and saw Laṅkā, like Amarāvatī, the city of the gods. His good sense shows itself again: a huge body would draw the enemy's eyes, so he takes an ordinary shape. The simile of the man freed from delusion is a spiritual one — as the liberated soul casts off delusion and rests in its own nature, so Hanumān casts off his great form and rests in his natural one — and the comparison with Vāmana, who strode across the worlds in three steps and became a dwarf once more, is just as apt. The rivers as the sea's wives is a well-known figure of Indian poetry. That he reached a shore "no one else could reach" sums up the whole sarga. The last four verses, set in longer metres, mark the sarga's climax and close, and its final words, Laṅkā "like Amarāvatī", open the way to the description of the city in the next sarga.