- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जृम्भ्’ धातोः शानच्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कर्तरि शानच्)
किष्किन्धाकाण्डम् — सप्तषष्टितमः सर्गः
हनूमतो बलोद्रेकः महेन्द्राधिरोहणं च
वानराणां हर्षः, हनूमतः शरीरवर्धनम्, आत्मसामर्थ्यगर्जनम्, वैदेहीदर्शनप्रतिज्ञा, जाम्बवतः आशीर्वादः, महेन्द्रपर्वतारोहणम्, मनसा लङ्कागमनम्
शतयोजनं क्रमितुं जृम्भमाणं वेगेन आपूर्यमाणं च हनूमन्तं दृष्ट्वा वानराः शोकं त्यक्त्वा प्रहृष्टाः विस्मिताः च अभवन्, त्रिविक्रमं नारायणम् इव तं वीक्षन्ते स्म। संस्तूयमानः सः लाङ्गूलं समाविध्य व्यवर्धत, गिरिगह्वरे विजृम्भमाणः सिंहः इव। वृद्धान् अभिवाद्य सः अवदत् — ‘वायोः औरसः पुत्रः अहं प्लवने तत्समः; मेरुं परिगन्तुम्, सागरम् आप्लावयितुम्, वैनतेयं परितः गन्तुम्, अनस्तमितम् आदित्यं प्रापयितुं च शक्नोमि; पर्वतान् चूर्णयिष्यामि, सागरान् शोषयिष्यामि; सुपर्णराजं मारुतं च विहाय मां कोऽपि अनुगन्तुं न शक्नोति; विद्युत् इव निपतिष्यामि; अहं वैदेहीं द्रक्ष्यामि, प्रमोदध्वम्; अयुतं योजनानि गमिष्यामि; अमृतम् अपि आनेतुं लङ्काम् अपि उत्क्षेप्तुं शक्नोमि’ इति। तत् श्रुत्वा परिसंहृष्टः जाम्बवान् आशीर्वादं दत्त्वा ‘यावदागमनं तव वयम् एकपादेन स्थास्यामः’ इति अवदत्। ततः हनूमान् ‘मम वेगं महेन्द्रशिखराणि एव धारयिष्यन्ति’ इति उक्त्वा महेन्द्रपर्वतम् आरुरोह; तस्य पादाभ्यां पीडितः पर्वतः ररास, सलिलोत्पीडान् मुमोच, गन्धर्वैः विद्याधरैः ऋषिभिः च त्यक्तः सन् सार्थहीनः अध्वगः इव सीदन् आसीत्। अन्ते सः मनः समाधाय मनसा लङ्कां जगाम।
१शतयोजनक्रमणाय जृम्भमाणं हनूमन्तं दृष्ट्वा वानराणां हर्षः
१तं दृष्ट्वा जृम्भमाणं ते क्रमितुं शतयोजनम्।
वेगेनापूर्यमाणं च सहसा वानरोत्तमम्॥
२सहसा शोकमुत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः।
विनेदुस्तुष्टुवुश्चापि हनूमन्तं महाबलम्॥
३प्रहृष्टा विस्मिताश्चापि ते वीक्षन्ते समन्ततः।
त्रिविक्रमं कृतोत्साहं नारायणमिव प्रजाः॥
शतयोजनं क्रमितुं जृम्भमाणं वेगेन च सहसा परिपूर्यमाणं तं वानरोत्तमं हनूमन्तं दृष्ट्वा ते वानराः सहसा शोकम् उत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः अभवन्। विनेदुः, महाबलं हनूमन्तं तुष्टुवुश्च। प्रहृष्टाः विस्मिताः च सन्तः ते समन्ततः तं वीक्षन्ते स्म — यथा प्रजाः कृतोत्साहं त्रिविक्रमं नारायणं वामनरूपेण वर्धमानम् अपश्यन्, तथा एव। विषादात् हर्षं प्रति एषा सेनायाः परिवृत्तिः सर्गस्य प्रथमम् एव चित्रम्; वामनोपमया च कविः अग्रिमस्य महतः कर्मणः सूचनां ददाति। ये पूर्वस्मिन् सर्गे विषादेन मग्नाः आसन्, ते एव अधुना गर्जन्तः स्तुवन्तः च दृश्यन्ते; एतावती परिवृत्तिः एकस्य वीरस्य उत्थानेन एव सम्भवति। ‘सहसा शोकम् उत्सृज्य’ इति पदेन शोकस्य आकस्मिकः त्यागः सूचितः। एते त्रयः श्लोकाः मुद्रितसंस्करणे एव विद्यन्ते, समीक्षितसंस्करणे तेषां प्रतिरूपं न लभ्यते।
When the monkeys saw Hanumān, best of monkeys, stretching himself to cross a hundred yojanas and suddenly swelling with power, they threw off their grief in an instant and, filled with delight, roared aloud and praised the mighty Hanumān. Joyful and amazed, they gazed at him from every side, as creatures once gazed at Nārāyaṇa growing from his dwarf form, eager to take his three strides. The army's turn from despair to joy is the sarga's first picture, and the image of the dwarf hints at the great deed to come. Those who were sunk in grief in the last sarga are now roaring and praising, a change made possible by the rising of one hero, and "in an instant" shows how suddenly their grief fell away.
२हनूमतः शरीरवर्धनं लाङ्गूलसमाविधानं च
४संस्तूयमानो हनुमान्व्यवर्धत महाबलः।
समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाद्बलमुपेयिवान्॥
५तस्य संस्तूयमानस्य वृद्धैर्वानरपुङ्गवैः।
तेजसाऽऽपूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम्॥
६यथा विजृम्भते सिंहो विवृते गिरिगह्वरे।
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा सम्प्रति जृम्भते॥
संस्तूयमानः महाबलः हनूमान् उत्तरोत्तरं व्यवर्धत; लाङ्गूलं च समाविध्य हर्षात् आत्मनः बलम् उपेयिवान्, स्वसामर्थ्यं स्मृतवान् इत्यर्थः। वृद्धैः वानरपुङ्गवैः संस्तूयमानस्य तेजसा आपूर्यमाणस्य च तस्य रूपम् अनुत्तमम् आसीत्। यथा गिरिगह्वरे विवृते विस्तीर्णे सिंहः विजृम्भते, तथा एव मारुतस्य औरसः पुत्रः सम्प्रति जृम्भते स्म। स्तुतिः बलस्य स्मारिका, स्मरणं च वर्धनस्य हेतुः — एषा क्रमपरम्परा अत्र स्पष्टा। लाङ्गूलस्य समाविधानं वानरस्य उत्साहस्य स्वाभाविकं चिह्नम्। ‘बलम् उपेयिवान्’ इति पदस्य द्वौ अर्थौ सम्भवतः — बलं प्राप्तवान् इति, बलं स्मृतवान् इति च; उभयम् अपि अत्र युज्यते, यतः बलं तस्मिन् सदा आसीत्, केवलं विस्मृतम् आसीत्। सिंहोपमा च विशिष्टा — सिंहः जृम्भमाणः एव भयङ्करः भवति, न तु गर्जन् एव।
Praised in this way, mighty Hanumān grew larger and larger; lashing his tail in his joy, he came into his strength — that is, he remembered his own power. Lashing the tail is a monkey's natural sign of zeal. The phrase can mean both that he gained strength and that he recalled it, and both fit, since the strength had always been in him and only been forgotten. Praised by the elder monkeys and filled with energy, he took on a form beyond compare. As a lion stretches in a wide, open mountain cave, so the true-born son of the Wind now stretched himself; a lion is most fearsome not when it roars but when it stretches. The sequence is clear: praise reminds him of his strength, and the remembering makes him grow.
३दीप्तं मुखम्, वृद्धान् अभिवाद्य वायुमाहात्म्यकथनम्
७अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः।
अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः॥
८हरीणामुत्थितो मध्यात्सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
अभिवाद्य हरीन्वृद्धान्हनूमानिदमब्रवीत्॥
९आरुजन्पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः॥
१०तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः।
मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवनेनास्मि तत्समः॥
जृम्भमाणस्य धीमतः तस्य मुखम् अम्बरीषोपमं दीप्तम्, विधूमः पावकः इव, अशोभत। ततः सम्प्रहृष्टतनूरुहः सन् सः हरीणां मध्यात् उत्थितः, वृद्धान् हरीन् अभिवाद्य च इदम् अब्रवीत्। ‘हुताशनस्य सखा अनिलः पर्वताग्राणि आरुजन् वहति; सः वायुः बलवान् अप्रमेयः आकाशगोचरः च। तस्य शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः अहम् औरसः पुत्रः; प्लवनेन तत्समः अस्मि’ इति। आत्मश्लाघा इयं न, अपितु पितुः माहात्म्यम् आश्रित्य आत्मनः सामर्थ्यनिवेदनम्; वृद्धानाम् अभिवादनेन विनयः अपि रक्षितः। अम्बरीषः नाम भर्जनपात्रम्; तद्वत् तस्य मुखं दीप्तम्, धूमरहितः अग्निः इव निर्मलं च आसीत्। रोमाञ्चः उत्साहस्य बाह्यं चिह्नम्। वायोः त्रीणि विशेषणानि — अग्निसखः, अप्रमेयः, आकाशगोचरः — त्रिभिः लोकैः सह तस्य सम्बन्धं सूचयन्ति; पुत्रः अपि तादृशः एव इति ध्वनिः। ‘प्लवनेनास्मि तत्समः’ इति वाक्ये विनयः अपि अस्ति — पितुः समः, न तु अधिकः इति सः वदति। वृद्धानां प्रथमम् अभिवादनं कृत्वा एव सः वक्तुम् आरभते, तेन तस्य शीलं प्रकाशते।
As he stretched, the wise monkey's face shone like a glowing brazier, bright as smokeless fire. Then, every hair on his body bristling — the outward sign of his zeal — he rose from among the monkeys, saluted the elders, and spoke. His greeting to the elders before speaking shows his good character. "The Wind, friend of Fire, blows shattering the peaks of mountains; powerful, immeasurable, he ranges the sky. I am the true-born son of that swift-moving, swift-coursing great one, and in leaping I am his equal." The three descriptions of the Wind — friend of Fire, immeasurable, ranging the sky — link him to the three worlds and imply the son is the same. This is not self-praise but a statement of his power grounded in his father's greatness, and there is modesty in it too: he says he is his father's equal, not greater.
४मेरुपरिक्रमा, सागराप्लावनम्, वैनतेयानुगमनम्
११उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम्।
मेरुं गिरिमसङ्गेन परिगन्तुं सहस्रशः॥
१२बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे।
समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम्॥
१३ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः।
समुत्थितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः॥
१४पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम्।
वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः॥
‘अम्बरम् आलिखन्तम् इव विस्तीर्णं मेरुं गिरिम् असङ्गेन सहस्रशः परिगन्तुम् उत्सहे। बाहुवेगेन प्रणुन्नेन क्षुब्धेन सागरेण सपर्वतनदीह्रदं लोकं समाप्लावयितुं शक्नोमि। मम ऊरुजङ्घयोः वेगेन वरुणालयः समुद्रः समुत्थितः भविष्यति, तत्र स्थिताः महाग्राहाः च समुत्थिताः भविष्यन्ति। आकाशे पतन्तं पक्षिसेवितं पन्नगाशनं वैनतेयम् अपि सहस्रशः परिगन्तुं शक्तः अस्मि’ इति हनूमान् अवदत्। मेरुः सागरः गरुडः च — एतानि त्रीणि जगति महत्त्वस्य प्रतीकानि; तेषाम् उल्लङ्घनेन कविः हनूमतः सामर्थ्यस्य अपरिमेयतां दर्शयति। ‘असङ्गेन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — मध्ये कुत्रापि विश्रामं विना सहस्रवारं परिक्रमणम् इत्यर्थः। ग्राहाणां समुत्थानं नाम समुद्रस्य तलात् अपि क्षोभः; ऊर्वोः जङ्घयोः च वेगमात्रेण एतावान् क्षोभः इति अतिशयेन बलं वर्णितम्। वैनतेयः गरुडः पन्नगाशनः इति सर्पभक्षकः; पक्षिभिः सेवितः, आकाशे पतन् च। तम् अपि सहस्रवारं परितः गन्तुं शक्तिः इति उक्त्वा हनूमान् पक्षिराजात् अपि न न्यूनः इति स्वयम् एव सूचयति।
"I could circle vast Mount Meru, which seems to scrape the sky, a thousand times without stopping. With the ocean churned up by the force of my arms I could flood the world with its mountains, rivers and lakes. The rush of my thighs and legs will make Varuṇa's ocean rise, and its great sea-monsters will be flung up with it. I could circle even Garuḍa, the eater of serpents, attended by birds as he flies across the sky, a thousand times." Meru, the ocean and Garuḍa are the world's three symbols of greatness, and by surpassing them the poet shows Hanumān's power to be beyond measure. "Without stopping" means circling a thousand times with no rest in between. Stirring up the sea-monsters means disturbing the ocean to its very floor, and all from the mere rush of his legs. By claiming he could circle even Garuḍa a thousand times, Hanumān himself suggests he is no less than the king of birds.
५सूर्यं प्रति गमनम्, भूमिम् अस्पृष्ट्वा प्रत्यागमनम्
१५उदयात्प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्।
अनस्तमितमादित्यमहं गन्तुं समुत्सहे॥
१६ततो भूमिमसंस्पृष्ट्वा पुनरागन्तुमुत्सहे।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः॥
१७उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान्।
सागराञ्छोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम्॥
१८पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि प्लवमानः प्लवङ्गमः।
हरिष्याम्युरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम्॥
‘उदयात् प्रस्थितं ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् आदित्यम् अनस्तमितम् एव गन्तुं समुत्सहे। ततः भूमिम् असंस्पृष्ट्वा एव महता भीमेन प्रवेगेन पुनः आगन्तुम् उत्सहे, हे प्लवगर्षभाः। सर्वान् आकाशगोचरान् अतिक्रान्तुम् उत्सहे; सागरान् शोषयिष्यामि, मेदिनीं दारयिष्यामि। प्लवमानः प्लवङ्गमः अहं पर्वतान् चूर्णयिष्यामि; महार्णवं प्लवमानः ऊरुवेगेन हरिष्यामि’ इति। अत्र उक्तिषु अतिशयोक्तिः इव भासते, किंतु वस्तुतः एषा आत्मविश्वासस्य पुनःप्राप्तिः एव — यः पूर्वं तूष्णीम् आसीत् सः अधुना त्रैलोक्यम् अपि अल्पं मन्यते। बाल्ये यत् कर्म अकृतम् — सूर्यं प्रति गमनम् — तत् एव अधुना पुनः सङ्कल्प्यते; तेन जाम्बवतः कथायाः फलं दृश्यते। ‘भूमिम् असंस्पृष्ट्वा’ इति पदेन मध्ये विश्रामाभावः स्पष्टीकृतः, यत् समुद्रलङ्घनस्य कृते एव आवश्यकम्। ‘सागरान् शोषयिष्यामि’ इति बहुवचनेन एकः एव समुद्रः न, अपितु सर्वे सागराः उद्दिष्टाः। ‘मेदिनीं दारयिष्यामि’ इति च भूमेः विदारणम्; एतैः वचनैः श्रोतॄणां हृदये विश्वासः जायते।
"I can reach the blazing sun with his garland of rays after he has set out from the mountain of sunrise and before he sets, and then, bulls among the monkeys, I can come back with a mighty, terrible rush without touching the ground." What he tried as a child — going to the sun — he now resolves on again, and so Jāmbavān's story bears fruit; "without touching the ground" makes clear there will be no rest on the way, which is just what crossing the ocean requires. "I can overtake everything that travels through the sky. I will dry up the oceans and split the earth. Leaping monkey that I am, I will grind the mountains to dust as I leap, and as I leap the great ocean I will sweep it along by the rush of my thighs." It sounds like exaggeration, but in truth it is regained self-confidence: the one who sat silent before now thinks even the three worlds small. He speaks of drying up not one ocean but all of them, and these words plant trust in his listeners' hearts.
६पुष्पाणाम् अनुगमनम्, सर्वभूतानां दर्शनम्, पर्वतकम्पनम्
१९लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः।
अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा॥
२०भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे।
चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च॥
२१द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः।
महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवङ्गमाः॥
२२दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम्।
विधमिष्यामि जीमूतान्कम्पयिष्यामि पर्वतान्।
सागरं शोषयिष्यामि प्वलमानः समाहितः॥
‘लतानां विविधं पुष्पं पादपानां च सर्वशः पुष्पम् अद्य विहायसा प्लवमानं माम् अनुयास्यति। आकाशे मम पन्थाः स्वातेः पन्थाः इव पुष्पनक्षत्रचित्रः भविष्यति। घोरम् आकाशं चरन्तम्, उत्पतिष्यन्तं निपतन्तं च मां सर्वभूतानि वानराश्च द्रक्ष्यन्ति। हे प्लवङ्गमाः, महामेरुप्रतीकाशं मां यूयं द्रक्ष्यध्वम् — दिवम् आवृत्य गच्छन्तम्, अम्बरं ग्रसमानम् इव। जीमूतान् विधमिष्यामि, पर्वतान् कम्पयिष्यामि, समाहितः सन् प्लवमानः सागरं शोषयिष्यामि’ इति। द्वाविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धश्लोकैः निबद्धः, षट्पादः। स्वातिनक्षत्रस्य मार्गः इव पुष्पचित्रः पन्थाः — एषा उपमा आकाशे पुष्पवृष्टेः शोभां दर्शयति। ‘द्रक्ष्यध्वम्’ इति लोटा सः वानरान् साक्षिणः करोति। मेरुप्रतीकाशम् इति रूपस्य विस्तारः, अम्बरं ग्रसमानम् इति च गतेः वेगः। ‘जीमूतान् विधमिष्यामि’ इति मेघानां विक्षेपः; वायुपुत्रस्य कृते तत् स्वाभाविकम् एव कर्म। षट्पादत्वं देवनागरीसङ्ख्याङ्केन एव निश्चितम्, न हिन्दीखण्डाङ्केन। ‘समाहितः’ इति पदेन एकाग्रता सूचिता — बलमात्रेण न, अपितु चित्तैकाग्र्येण एव कार्यं सिध्यति।
"Today the flowers of the creepers and of every tree will follow me as I fly through the air, and my path across the sky will be bright with flowers like the path of the star Svāti" — an image of the beauty of flowers raining through the sky. "As I travel the dreadful sky, as I rise and as I come down, all creatures and all the monkeys will see me. You will see me, monkeys, as huge as great Meru, filling the heavens as I go, as if swallowing the sky" — Meru for the size of his form, the swallowed sky for the speed of his going; and with "you will see" he makes the monkeys his witnesses. "I will scatter the clouds and shake the mountains, and, with my mind fixed on it, I will dry up the ocean as I leap." Scattering clouds is a natural act for the Wind's son; and "with my mind fixed" shows that the deed is done not by strength alone but by concentration.
७‘मां कोऽपि अनुगन्तुं न शक्नोति’ इति गर्जनम्, वैदेहीदर्शनप्रतिज्ञा
२३वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा।
ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम्।
न तद्भूतं प्रपश्यामि यन्मां प्लुतमनुव्रजेत्॥
२४निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनमम्बरम्।
सहसा निपतिष्यामि घनाद्विद्युदिवोत्थिता॥
२५भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम्।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन्विक्रमानिव॥
२६बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवङ्गमाः॥
‘समुद्रलङ्घने शक्तिः वैनतेयस्य वा मम वा मारुतस्य वा एव; सुपर्णराजं मारुतं वा महाबलं विहाय अन्यत् किमपि भूतं न पश्यामि यत् प्लुतं मां अनुव्रजेत्’ इति। ‘निमेषान्तरमात्रेण निरालम्बनम् अम्बरं घनात् उत्थिता विद्युत् इव सहसा निपतिष्यामि। सागरं प्लवमानस्य मम रूपं तादृशं भविष्यति यादृशं त्रीन् विक्रमान् प्रक्रममाणस्य विष्णोः आसीत्। बुद्ध्या अहम् एवं प्रपश्यामि, मनसः चेष्टा अपि तथैव; अहं वैदेहीं द्रक्ष्यामि — हे प्लवङ्गमाः, प्रमोदध्वम्’ इति। त्रयोविंशः अपि श्लोकः षट्पादः एव। अन्ते गर्जनं प्रतिज्ञायां परिणतम्। ‘विद्युत् इव’ इति उपमया वेगस्य आकस्मिकता सूचिता; ‘विष्णोः प्रक्रममाणस्य’ इति उपमया च रूपस्य महत्त्वम्। अन्ते ‘अहं वैदेहीं द्रक्ष्यामि’ इति निश्चयवचनं सर्वस्य गर्जनस्य सारः — एतत् एव वानराणां कृते वास्तविकम् आश्वासनम्। ‘निरालम्बनम् अम्बरम्’ इति पदेन आकाशे आधारस्य अभावः सूचितः, तथापि तत्र गतिः अप्रतिहता। ‘प्रमोदध्वम्’ इति लोटा सः वानराणां शोकं निवारयति।
"Only Garuḍa, or I, or the Wind has the power to leap the ocean. Apart from the king of birds and the mighty Wind, I see no creature that could follow me once I have sprung. In the blink of an eye I will shoot across the unsupported sky, like lightning leaping from a cloud." The lightning shows the suddenness of his speed, and "unsupported" shows that though the sky offers nothing to rest on, his going will be unchecked. "As I leap the ocean my form will be like Viṣṇu's when he took his three strides," an image of the greatness of his form. "So I see it in my mind, and my heart moves the same way: I will find Vaidehī. Rejoice, monkeys!" At the end, his roaring turns into a vow. "I will find Vaidehī" is the essence of all his roaring and the real comfort for the monkeys, and with "rejoice" he drives away their grief.
८वायुगरुडसमवेगः, अयुतयोजनगमनम्, लङ्कोत्क्षेपणसङ्कल्पः
२७मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे।
अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः॥
२८वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः।
विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये॥
२९लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः।
तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितप्रभम्॥
‘वेगे अहं मारुतस्य समः, जवे गरुडस्य समः; अयुतं योजनानि गमिष्यामि इति मम मतिः। सवज्रस्य वासवस्य स्वयम्भुवः ब्रह्मणः वा हस्तात् सहसा विक्रम्य अमृतम् अपि इह आनेतुं शक्नोमि। लङ्काम् अपि समुत्क्षिप्य आनेतुं गच्छेयम् इति मम मतिः’ इति। एवं गर्जन्तम् अमितप्रभं तं वानरश्रेष्ठं सर्वे अपश्यन्। अयुतम् इति दशसहस्रम्; शतयोजनमात्रं तु तस्य कृते अल्पम् इति भावः। लङ्कोत्क्षेपणस्य उक्तिः अग्रे सुन्दरकाण्डे यत् भविष्यति तस्य पूर्वसूचना इव। अमृतहरणस्य लङ्कोत्क्षेपणस्य च उक्ती न केवलं बलप्रदर्शनम्, अपितु सुग्रीवाज्ञायाः सिद्धौ सन्देहः न अस्ति इति दृढतायाः निवेदनम्। ‘अमितप्रभम्’ इति विशेषणेन तस्य तेजसः अपरिमितता सूचिता; वानराः तं गर्जन्तं पश्यन्तः एव स्तब्धाः जाताः।
"In speed I am the Wind's equal, in swiftness Garuḍa's; I think I could go ten thousand yojanas" — so a mere hundred is small for him. "I could leap up and snatch the nectar from the hand of Indra with his thunderbolt, or of self-born Brahmā, and bring it here. I could even pluck up Laṅkā and carry it off — that is my resolve." His talk of lifting Laṅkā seems a foreshadowing of what will happen in the Sundara Kāṇḍa. These claims about seizing the nectar and uprooting Laṅkā are not mere display of strength but a declaration of firm certainty that Sugrīva's command will be fulfilled. All of them watched that best of monkeys roaring like this, his splendour boundless, and stood spellbound.
९वानराणां विस्मयः, जाम्बवतः प्रीतिः आशीर्वादश्च
३०प्रहृष्टा हरयस्तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः।
तच्चास्य वचनं श्रुत्वा ज्ञातीनां शोकनाशनम्॥
३१उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान्प्लवगेश्वरः।
वीर केसरिणः पुत्र वेगवन्मारुतात्मज॥
३२ज्ञातीनां विपुलः शोकस्त्वया तात प्रणाशितः।
तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः॥
३३मङ्गलान्यर्थसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः।
ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च॥
३४गुरूणां च प्रसादेन सम्प्लव त्वं महार्णवम्।
स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव॥
प्रहृष्टाः विस्मिताः च हरयः तत्र समुदैक्षन्त। ज्ञातीनां शोकनाशनं तस्य तत् वचनं श्रुत्वा परिसंहृष्टः प्लवगेश्वरः जाम्बवान् उवाच — ‘हे वीर, केसरिणः पुत्र, वेगवन् मारुतात्मज, हे तात, ज्ञातीनां विपुलः शोकः त्वया प्रणाशितः। तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः सन्ति; ते समाहिताः सन्तः कार्यसिद्ध्यर्थं मङ्गलानि करिष्यन्ति। ऋषीणां प्रसादेन, कपिवृद्धानां मतेन, गुरूणां च प्रसादेन त्वं महार्णवं सम्प्लव। यावत् तव आगमनं तावत् वयम् एकपादेन स्थास्यामः’ इति। एकपादेन स्थानं नाम तपश्चर्यायाः सङ्कल्पः, येन सर्वेषां चिन्ता प्रकटिता। अत्र जाम्बवतः वचनं स्तुतिः आशीर्वादः प्रतिज्ञा च — त्रीणि एकत्र। ‘ज्ञातीनां शोकः त्वया प्रणाशितः’ इति वचनेन पूर्वसर्गस्य विषादः समाप्तः इति घोषितम्। ऋषयः कपिवृद्धाः गुरवः च — त्रयाणाम् अनुग्रहः प्रार्थितः, येन कार्यं दैवानुकूलं भवेत्। मङ्गलकृत्यानि प्रस्थानात् पूर्वं कर्तव्यानि इति शास्त्रीयः आचारः अपि अत्र सूचितः। ‘यावदागमनं तव’ इति पदेन प्रतीक्षायाः अवधिः अपि निर्दिष्टः। ‘कल्याणरुचयः’ इति पदेन कपिमुख्यानां शुभेच्छा सूचिता; ते सर्वे समाहिताः सन्तः स्वस्तिवाचनादीनि कुर्वन्ति।
The monkeys gazed at him, delighted and amazed. Hearing his words, which wiped away the grief of his kinsmen, Jāmbavān, lord of the monkeys, overjoyed, said: "Hero, son of Kesarī, swift son of the Wind, dear child, you have destroyed the great grief of your kinsmen." With this he declared that the despair of the last sarga was over. "The chief monkeys gathered here wish you well, and with their minds fixed on it they will perform the auspicious rites for the success of the task" — rites the scriptures require before setting out. "By the grace of the sages, with the consent of the monkey elders and the blessing of your teachers, cross the great ocean." He asks for the favour of these three so that the task will have heaven on its side. "Until you come back, we will stand on one foot" — a vow of austerity that shows everyone's anxiety, and names how long they would wait. Jāmbavān's speech is praise, blessing and pledge all at once.
१०‘मम वेगं कोऽपि न धारयेत्’ इति उक्त्वा महेन्द्रारोहणम्
३५त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवनानि वनौकसाम्।
ततश्च हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः॥
३६कोऽपि लोके न मे वेगं प्लवने धारयिष्यति।
एतानीह नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः॥
३७शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च।
येषु वेगं गमिष्यामि महेन्द्रशिखरेष्वहम्॥
३८नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्यन्दशोभिषु।
एतानि मम वेगं हि शिखराणि महान्ति च॥
३९प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम्।
ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः।
आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः॥
‘सर्वेषां वनौकसां जीवनानि त्वद्गतानि’ इति उक्त्वा जाम्बवान् विरराम। ततः हरिशार्दूलः तान् वनौकसः उवाच — ‘लोके कोऽपि मम प्लवनवेगं धारयितुं न शक्नोति। शिलासंकटशालिनः अस्य नगस्य महेन्द्रस्य एतानि शिखराणि एव स्थिराणि महान्ति च, येषु वेगं निधाय अहं गमिष्यामि। नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्यन्दशोभिषु एतेषु महत्सु शिखरेषु एव मम वेगं धारयितुं सामर्थ्यम् अस्ति; इतः शतं योजनानि प्लवतः मम भारं तानि एव सहिष्यन्ते’ इति। ततः मारुतप्रख्यः अरिमर्दनः सः हरिः मारुतात्मजः नगश्रेष्ठं महेन्द्रम् आरुरोह। एकोनचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धश्लोकैः निबद्धः। महेन्द्रशिखराणाम् एव वेगधारणसामर्थ्यम् इति उक्त्या हनूमान् स्वस्य भारस्य गुरुतां सूचयति; मृदुभूमिः तं धारयितुं न शक्ता इति भावः। ‘नानाद्रुमविकीर्णेषु धातुनिष्यन्दशोभिषु’ इति शिखराणां शोभावर्णनम् अपि तत्र एव निबद्धम्। आरोहणम् एव कर्मणः आरम्भः। ‘अरिमर्दनः’ ‘मारुतप्रख्यः’ इति विशेषणाभ्यां कविः आरोहणक्षणे एव तस्य भाविनं पराक्रमं सूचयति। ‘शिलासंकटशालिनः’ इति पदेन पर्वतस्य शिलाबाहुल्यं दृढता च द्योतिते; तादृशः एव पर्वतः तस्य पादप्रहारं सोढुं क्षमः।
"The lives of all these forest-dwellers depend on you," Jāmbavān said, and fell silent. Then that tiger among monkeys said to the forest-dwellers: "No one in the world can bear the force of my leap. Only these peaks of Mount Mahendra, dense with rock, are firm and vast enough. It is on these great peaks of Mahendra, covered with every kind of tree and bright with streams of ore, that I will plant my thrust and go. Only they have the strength to bear my force; they will hold me as I leap a hundred yojanas from here." By saying that only Mahendra's peaks could bear his thrust, Hanumān shows how great his weight is: softer ground could not hold him, and only a mountain so thick with rock could withstand the stamp of his feet. Then that monkey, the Wind's son, like the Wind himself, crusher of enemies, climbed Mahendra, best of mountains; the two epithets hint, at the very moment of climbing, at the valour to come. The climb itself is the beginning of the deed.
११महेन्द्रपर्वतस्य वर्णनम्, हनूमतः विचरणम्
४०वृतं नानाविधैः पुष्पैर्मृगसेवितशाद्वलम्।
लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम्॥
४१सिंहशार्दूलसहितं मत्तमातङ्गसेवितम्।
मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम्॥
४२महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः॥
४३पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना।
ररास सिंहाभिहतो महान्मत्त इव द्विपः॥
सः पर्वतः नानाविधैः पुष्पैः वृतः, मृगसेवितशाद्वलः, लताकुसुमसम्बाधः, नित्यपुष्पफलद्रुमः च आसीत्। सिंहशार्दूलसहितः, मत्तमातङ्गसेवितः, मत्तद्विजगणोद्घुष्टः, सलिलोत्पीडसंकुलः च। महद्भिः शृङ्गैः उच्छ्रितं तं महेन्द्रं सः महाबलः महेन्द्रसमविक्रमः हरिश्रेष्ठः विचचार। महात्मना तेन पादाभ्यां पीडितः सः महाशैलः, सिंहेन अभिहतः मत्तः द्विपः इव, ररास। पर्वतस्य सौन्दर्यवर्णनम् अनन्तरं तस्य आर्तनादः — एतेन विरोधेन कविः हनूमतः भारस्य महत्त्वम् एव सूचयति। पुष्पाणि, शाद्वलम्, लताः, नित्यफलद्रुमाः, सिंहाः, शार्दूलाः, मत्तगजाः, पक्षिगणाः, जलप्रवाहाः — एतैः सर्वैः पर्वतस्य समृद्धिः वर्णिता। तादृशः अपि सः पर्वतः हनूमतः पादाभ्यां पीडितः सन् आर्तनादं करोति। सिंहाभिहतस्य मत्तगजस्य उपमा अत्र सार्थिका, यतः पर्वतः अपि महान् बलवान् च, तथापि अधिकतरेण अभिभूतः। ‘महेन्द्रसमविक्रमः’ इति पदे श्लेषः इव — पर्वतस्य नाम अपि महेन्द्रः, देवराजस्य अपि; उभयोः अपि समः सः इति।
The mountain was covered with flowers of every kind; its turf was grazed by deer, it was thick with flowering creepers, and its trees were always in flower and fruit. Lions and tigers lived there and rutting elephants roamed it; it rang with flocks of intoxicated birds and was full of rushing streams. So the poet describes the mountain's richness. That mighty monkey, best of his kind, equal in valour to great Indra — Mahendra, a name the mountain shares, so that he matches both — roamed over Mahendra with its lofty peaks. Pressed by the feet of that great one, the huge mountain cried out like a great rutting elephant struck by a lion. Its beauty is described and then its cry of pain, and by this contrast the poet shows how immense Hanumān's weight was; the simile fits, for the mountain too was great and mighty, and yet overpowered by something mightier.
१२पर्वतस्य क्षोभः, मृगमातङ्गद्रुमाणां कम्पः
४४मुमोच सलिलोत्पीडान्विप्रकीर्णशिलोच्चयः।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः॥
४५नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः।
उत्पतद्भिर्विहंगैश्च विद्याधरगणैरपि॥
४६त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः।
शैलशृङ्गशिलोत्पातस्तदाभूत्स महागिरिः॥
सः महाशैलः विप्रकीर्णशिलोच्चयः सन् सलिलोत्पीडान् मुमोच; तत्र स्थिताः मृगाः मातङ्गाः च वित्रस्ताः, महाद्रुमाः च प्रकम्पिताः। पानसंसर्गेण कर्कशैः नानागन्धर्वमिथुनैः, उत्पतद्भिः विहंगैः, विद्याधरगणैः च त्यज्यमानमहासानुः, संनिलीनमहोरगः, शैलशृङ्गेभ्यः पतितशिलः च सः महागिरिः तदा अभवत्। स्वर्गीयाः जनाः अपि तस्य शिखराणि त्यक्त्वा गच्छन्ति इति वर्णनेन कम्पस्य तीव्रता प्रकटिता। शिलानां विकिरणम्, जलस्रोतसां निर्गमः, मृगाणां त्रासः, वृक्षाणां कम्पः — एतानि चत्वारि क्षोभस्य चिह्नानि। गन्धर्वाः विद्याधराः पक्षिणः च सानूनि त्यजन्ति; सर्पाः तु बिलेषु निलीयन्ते — भयस्य द्वौ प्रकारौ, पलायनं निलयनं च। ‘सलिलोत्पीडान् मुमोच’ इति जलधाराणां सहसा निर्गमनम्, यत् पर्वतस्य अन्तःक्षोभस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्।
The great mountain poured out torrents of water as its boulders scattered; its deer and elephants were terrified, and its great trees shook. Scattered rocks, gushing streams, frightened beasts and trembling trees are four signs of the upheaval, and the sudden bursting of the streams is direct proof of the mountain's inner turmoil. Its great tablelands were deserted by pairs of gandharvas, made rough by drinking, by birds flying up and by hosts of vidyādharas; its great serpents hid themselves away, and boulders came crashing down from its crags. Even heavenly beings abandoned its peaks, which shows how violent the quaking was. Gandharvas, vidyādharas and birds fled the heights while the serpents burrowed into their holes — two kinds of fear, flight and hiding.
१३सर्पाणां पताकाकारः, ऋषित्यागः, मनसा लङ्कागमनम्
४७निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः॥
४८ऋषिभिस्त्राससम्भ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः।
सीदन्महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः॥
४९स वेगवान्वेगसमाहितात्मा हरिप्रवीरः परवीरहन्ता।
मनः समाधाय महानुभावो जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी॥
अर्धनिःसृतैः निःश्वसद्भिः भुजगैः उपलक्षितः सः धरणीधरः तदा सपताकः इव अभात् — सर्पाणां फणाः पताकाः इव दृश्यन्ते स्म। त्रासेन सम्भ्रान्तैः ऋषिभिः त्यज्यमानः सः शिलोच्चयः महति कान्तारे सार्थहीनः अध्वगः इव सीदन् आसीत्। सः वेगवान् वेगसमाहितात्मा परवीरहन्ता महानुभावः मनस्वी हरिप्रवीरः मनः समाधाय मनसा लङ्कां जगाम। एवं किष्किन्धाकाण्डं समाप्यते, सुन्दरकाण्डस्य च द्वारम् उद्घाटितं भवति। सार्थहीनः अध्वगः इति उपमा पर्वतस्य एकाकित्वं दैन्यं च दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः; मुद्रिते सः चतसृषु पङ्क्तिषु पादशः विभक्तः, अत्र तु द्वयोः एव पङ्क्त्योः निहितः। ‘मनसा लङ्कां जगाम’ इति पदेन शरीरात् पूर्वं मनः एव गतम् इति सूच्यते। अनेन श्लोकेन काण्डस्य समाप्तिः सूचिता; तदनन्तरं मुद्रितग्रन्थे ‘॥ किष्किन्धाकाण्डं सम्पूर्णम्॥’ इति लिखितम्।
With the serpents half out of their holes and hissing, their hoods like flags, the mountain looked at that moment as if it were hung with banners. Abandoned by sages confused with terror, that mass of rock sank down like a lone traveller left behind by his caravan in a vast wilderness, an image of the mountain's loneliness and misery. Then that swift monkey, his whole being gathered for the leap, chief of monkey heroes, slayer of enemy champions, great-souled and resolute, composed his mind and went to Laṅkā in thought. "Went to Laṅkā in thought" means that his mind went ahead of his body. This closing verse, in a longer metre, brings the Kiṣkindhā Kāṇḍa to its end, and the door of the Sundara Kāṇḍa opens.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- आ + पूर्यमाणम् → आपूर्यमाणम्; ‘वेगेन + आपूर्यमाणम्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पॄ’ धातोः कर्मणि शानच्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘तुष्टुवुः + च’ इत्यत्र विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वसन्धिः) — तुष्टुवुश्च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्तु’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्रि + विक्रमम् → त्रिविक्रमम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रयः विक्रमाः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आ + विध्य → समाविध्य — मकारस्य आकारे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘व्यध्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘आ’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- उप + एयिवान् → उपेयिवान् — गुणसन्धिः (अ + ए = ए); ‘बलम् + उपेयिवान्’ इत्यत्र मकारस्य संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इण्’ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गिरि + गह्वरे → गिरिगह्वरे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरेः गह्वरम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अम्बरीष + उपमम् → अम्बरीषोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अम्बरीषस्य उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तनू + रुहः → तनूरुहः — सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + प्र इति उपसर्गद्वयम्
- समासः
- सम्प्रहृष्टाः तनूरुहाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + रुजन् → आरुजन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुज्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि शतृ)
- सन्धिः
- हुत + अशनः → हुताशनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हुतम् अश्नाति इति हुताशनः, तस्य सखा — उपपदतत्पुरुषगर्भितः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘वायुः + आकाशगोचरः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफः (रुत्वम्) — वायुराकाशगोचरः
- समासः
- आकाशः गोचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + सङ्गेन → असङ्गेन — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- सङ्गः न विद्यते यस्मिन् तत्, तेन — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- प्र + नुन्नेन → प्रणुन्नेन — णत्वसन्धिः (रेफपरत्वात् नकारस्य णकारः)
- समासः
- बाह्वोः वेगेन प्रणुन्नः, तेन — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सागरेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सह + पर्वत → सपर्वत — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः बहुव्रीहौ
- समासः
- पर्वतैः नदीभिः ह्रदैः च सहितम् — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भितः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लोकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘मम + ऊरु’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ) — ममोरु
- समासः
- ऊर्वोः जङ्घयोः च वेगः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भितः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पन्नग + अशनम् → पन्नगाशनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पन्नगाः अशनं यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अस्तमितम् → अनस्तमितम् — नञ्समासे स्वरपरत्वात् ‘अन्’ आदेशः
- समासः
- न अस्तमितः, तम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आदित्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + सम् + स्पृष्ट्वा → असंस्पृष्ट्वा — नञ्समासे ‘अ’, मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्पृश्’ धातोः क्त्वान्तम्, नञ्पूर्वकम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शुष्’ धातोः णिजन्तात् लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विहायस्’ इति आकाशवाचकः शब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ग्रस्’ धातोः शानच्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + पर्ण → सुपर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुपर्णानां राजा, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + व्रजेत् → अनुव्रजेत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘व्रज्’ धातोः विधिलिङ्, ‘अनु’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + आलम्बनम् → निरालम्बनम् — रुत्वसन्धिः (स् → र्)
- समासः
- निर्गतम् आलम्बनं यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अम्बरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + क्रममाणस्य → प्रक्रममाणस्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः शानच्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + मोदध्वम् → प्रमोदध्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मुद्’ धातोः लोट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — सङ्ख्यावाचकः शब्दः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्वयम् + भुवः → स्वयम्भुवः — मकारस्य भकारे परसवर्णाभावेन रक्षणम्
- समासः
- स्वयं भवति इति स्वयम्भूः, तस्य — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उत् + क्षिप्य → समुत्क्षिप्य — मकारस्य उकारे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सम् + उत् + ऐक्षन्त → समुदैक्षन्त — ‘उत्’ इत्यस्य दकारः, ततः वृद्धिसन्धिः (अ + ऐ = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्, ‘सम्’ ‘उत्’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- परि + सम् + हृष्टः → परिसंहृष्टः — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः निष्ठा, ‘परि’ ‘सम्’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मारुत + आत्मज → मारुतात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मारुतस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कल्याण + रुचयः → कल्याणरुचयः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कल्याणे रुचिः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कपि + वृद्ध → कपिवृद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कपिवृद्धानां मतम्, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वन + ओकसाम् → वनौकसाम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते, तेषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + कट → संकट — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- शिलाभिः संकटेन शालते इति, तस्य — उपपदतत्पुरुषगर्भितः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘नगस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नि + स्यन्द → निष्यन्द — षत्वसन्धिः (इकारपरत्वात् सकारस्य षकारः)
- समासः
- धातूनां निष्यन्दैः शोभन्ते इति, तेषु — उपपदतत्पुरुषगर्भितः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
- समासः
- मृगैः सेवितं शाद्वलं यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भितः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नगश्रेष्ठम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सलिल + उत्पीड → सलिलोत्पीड — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सलिलस्य उत्पीडैः संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रा’ (शब्दे) धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- शिला + उच्चयः → शिलोच्चयः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- विप्रकीर्णः शिलोच्चयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + सर्ग → संसर्ग — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- पानस्य संसर्गेण कर्कशाः, तैः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- महा + उरग → महोरग — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- संनिलीनाः महोरगाः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + सृतैः → निःसृतैः — विसर्गसन्धिः
- समासः
- अर्धेन निःसृताः, तैः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘भुजगैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सह + अर्थ → सार्थ — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घः
- समासः
- सार्थेन हीनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- समाहित + आत्मा → समाहितात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वेगे समाहितः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्