॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ६६

किष्किन्धाकाण्डम् — षट्षष्टितमः सर्गः

जाम्बवता हनूमतः प्रबोधनं जन्मकथा च

विषण्णा वानरवाहिनी, गरुडेन तुलना, अञ्जनायाः वृत्तान्तः, सूर्यग्रहणप्रयत्नः, वज्रपातः, देववरदानानि, ‘विजृम्भस्व’ इति प्रेरणा

अनेकशतसहस्रां विषण्णां वानरवाहिनीं दृष्ट्वा जाम्बवान् एकान्ते तूष्णीम् उपविष्टं हनूमन्तं सम्बोध्य ‘त्वं सुग्रीवस्य रामलक्ष्मणयोश्च समः, गरुडस्य पक्षबलम् इव तव बाहुबलम्, तर्हि किमर्थम् आत्मानं न सज्जयसि’ इति अपृच्छत्। ततः सः तस्य जन्मकथाम् अकथयत् — पुञ्जिकस्थला नाम अप्सराः शापात् अञ्जना नाम वानरी जाता, केसरिणः पत्नी अभवत्; पर्वताग्रे स्थितायाः तस्याः वस्त्रं मारुतेन अपहृतम्, कामविष्टः सः मनसा एव तां परिष्वज्य वीर्यवन्तं पुत्रं वरम् अददात्; सा गुहायां हनूमन्तं प्रजज्ञे। बाल्ये सूर्यं फलं मत्वा ग्रहीतुम् उत्प्लुतस्य तस्य इन्द्रवज्रेण वामः हनुः भग्नः, ततः ‘हनुमान्’ इति नाम। वायोः कोपेन त्रैलोक्यं स्तब्धम्; ब्रह्मा अशस्त्रवध्यतां, इन्द्रः च स्वच्छन्दमरणं वरम् अददाताम्। अन्ते जाम्बवान् आत्मनः क्षीणतां निवेद्य ‘विजृम्भस्व, महार्णवं लङ्घयस्व’ इति प्रेरितवान्; हनूमांश्च आत्मनः महत् रूपं चकार।

१विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा जाम्बवतः हनूमत्सम्बोधनम्

१अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम्।
जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत्॥

२वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर।
तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन्किं न जल्पसि॥

३हनूमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि।
रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च॥

अनेकशतसहस्रसंख्यां विषण्णां वानरवाहिनीं समीक्ष्य ऋक्षराजः जाम्बवान् हनूमन्तं प्रति एवम् अब्रवीत्। ‘हे वीर, त्वं वानरलोकस्य वीरः, सर्वशास्त्रविदां च वरः; किमर्थं तूष्णीम् एकान्तम् आश्रित्य किमपि न जल्पसि ?’ इति सः पृष्टवान्। ‘हे हनूमन्, तेजसा बलेन च त्वं वानरराजस्य सुग्रीवस्य समः असि, रामलक्ष्मणयोः अपि तुल्यः’ इति च अवदत्। सैन्यस्य विषादः, नायकस्य मौनं, वृद्धस्य च प्रबोधनम् — एतैः त्रिभिः सर्गस्य आरम्भः कृतः। जाम्बवान् जानाति यत् हनूमान् स्वबलं विस्मृतवान्, अतः स्मारणम् एव अत्र मुख्यम् उपायः। शतसहस्रसंख्या अपि सेना यदा निरुत्साहा भवति तदा सा निष्फला एव; अतः प्रथमं नायकस्य चेतनां जागरयितुं जाम्बवान् प्रवृत्तः। ‘किं न जल्पसि’ इति प्रश्नः तु मृदुः उपालम्भः, येन हनूमतः मौनं भिद्यते। सुग्रीवेण रामलक्ष्मणाभ्यां च तुलनया तस्य स्थानम् उच्चैः स्थापितम्।

Seeing the monkey army, many hundreds of thousands strong, sunk in despondency, Jāmbavān, king of the bears, spoke to Hanumān. "Hero," he said, "you are the champion of the monkey world and foremost among those who know every branch of learning. Why do you sit apart, silent, saying nothing? Hanumān, in energy and strength you are the equal of Sugrīva, king of the monkeys, and of Rāma and Lakṣmaṇa too." The sarga opens with three things: the army's despondency, the hero's silence and the elder's rousing. Jāmbavān knew that Hanumān had forgotten his own strength, so reminding him was the chief remedy. An army of hundreds of thousands is useless once it loses heart, so Jāmbavān set out first to awaken its champion. "Why do you say nothing?" is a gentle reproach meant to break Hanumān's silence, and comparing him with Sugrīva, Rāma and Lakṣmaṇa sets him high.

२गरुडेन सह तुलना, आत्मविस्मृतेः निवारणम्

४अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः।
गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम्॥

५बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः।
भुजङ्गानुद्धरन्पक्षी महाबाहुर्महाबलः॥

६पक्षयोर्यद्बलं तस्य भुजवीर्यबलं तव।
विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते॥

७बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव।
विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न सज्जसे॥

‘अरिष्टनेमेः कश्यपस्य पुत्रः विनतानन्दनः महाबलः गरुत्मान् सर्वपक्षिणाम् उत्तमः इति विख्यातः। सागरे भुजङ्गान् उद्धरन् सः महाबाहुः महाबलः पक्षी मया बहुशः दृष्टः। तस्य पक्षयोः यावद् बलं तावद् एव तव बाह्वोः बलम्; विक्रमेण वेगेन च त्वं तस्मात् न न्यूनः’ इति जाम्बवान् उक्तवान्। ‘हे हरिपुङ्गव, बलं बुद्धिः तेजः सत्त्वं च — एतत् सर्वं त्वयि सर्वभूतेषु विशिष्टम् अस्ति; तर्हि किमर्थं त्वम् आत्मानं समुद्रलङ्घनाय न सज्जयसि ?’ इति च अपृच्छत्। आत्मविस्मृतिः एव अत्र एकः दोषः; तस्य निवारणाय पूर्ववृत्तान्तकथनम् उपक्रान्तम्। गरुडः पक्षिराजः, हनूमांश्च वायुपुत्रः — उभौ अपि आकाशगामिनौ महाबलौ। अनया उपमया जाम्बवान् दर्शयति यत् समुद्रलङ्घनं हनूमतः कृते असाध्यं न। बलं बुद्धिः तेजः सत्त्वम् इति चत्वारः गुणाः यत्र एकत्र मिलन्ति तत्र असम्भवम् इति किमपि न अवशिष्यते। ‘किमात्मानं न सज्जसे’ इति प्रश्नः सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः इति वक्तुं शक्यते।

"Garuḍa, son of Ariṣṭanemi Kaśyapa, Vinatā's child, is famous as the mightiest and best of all birds. Many times I have seen that mighty bird, long-armed and powerful, snatching serpents out of the ocean. Whatever strength is in his wings is in your arms; in valour and speed you are in no way less than he. Bull among monkeys, strength, intelligence, energy and courage are all yours beyond all other beings — why then do you not ready yourself to leap the ocean?" His only fault was forgetting himself, and to cure it Jāmbavān began to tell him his past. Garuḍa, king of birds, and Hanumān, son of the Wind, both travel the sky and both are mighty, and by the comparison Jāmbavān shows that leaping the sea is not beyond him. Where strength, intelligence, energy and courage come together, nothing impossible remains. "Why do you not ready yourself?" can be called the centre of the sarga.

३अञ्जनायाः जन्मकथा, शापवशात् कपित्वम्

८अप्सराऽप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला।
अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः॥

९विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि।
अभिशापादभूत्तात कपित्वे कामरूपिणी॥

१०दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।
मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी॥

११विचित्रमाल्याभरणा कदाचित्क्षौमधारिणी।
अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे॥

‘अप्सरसां श्रेष्ठा पुञ्जिकस्थला इति विख्याता अप्सराः आसीत्, सा एव अञ्जना इति प्रसिद्धा वानरराजस्य केसरिणः पत्नी जाता। त्रिषु लोकेषु विख्याता सा भुवि रूपेण अप्रतिमा आसीत्; अभिशापात् तु कपित्वे कामरूपिणी अभवत्। महात्मनः वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य सा दुहिता आसीत्। एकदा सा मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी, विचित्रैः माल्यैः आभरणैः च भूषिता, क्षौमवस्त्रधारिणी सती प्रावृट्कालस्य मेघसदृशे पर्वतशिखरे अचरत्’ इति। कपियोनौ जातापि सा इच्छया मानुषरूपं धर्तुं शक्ता आसीत्, एतत् एव तस्याः वरदानम् आसीत्। अप्सरसः अवतरणम्, शापः, कपियोनौ जन्म, वानरेन्द्रस्य दुहितृत्वम्, केसरिणा सह विवाहः — एतैः सोपानैः कविः हनूमतः मातुः दिव्यं मूलं स्थापयति। पर्वतशिखरं मेघसदृशं श्यामम्, तस्य उपरि च शुभ्रवस्त्रा सुन्दरी — एतत् चित्रम् अग्रिमवृत्तान्तस्य पृष्ठभूमिः। ‘कामरूपिणी’ इति विशेषणं द्विः प्रयुक्तम्, तेन इच्छानुसारं रूपधारणम् एव तस्याः प्रधानं लक्षणम् इति ज्ञायते।

"There was an apsaras named Puñjikasthalā, the finest of the apsarases, who became known as Añjanā, wife of Kesarī, lord of the monkeys. Famous in the three worlds and unmatched on earth for beauty, she was born through a curse as a monkey who could take any form she wished. She was the daughter of great Kuñjara, lord of the monkeys. Once, taking human form, radiant with youth and beauty, adorned with lovely garlands and ornaments and dressed in fine linen, she was wandering on a mountain peak dark as a rain-cloud." Though born a monkey, she could take human form at will, and that was her gift; the epithet "able to change her form" is used twice, marking it as her chief trait. An apsaras come down, a curse, birth as a monkey, daughter of a monkey lord, married to Kesarī — by these steps the poet establishes the divine origin of Hanumān's mother. The dark mountain peak and the lovely woman in her bright garment upon it set the scene for what follows.

४वायोः वस्त्रापहरणं कामवशता च

१२तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम्।
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपाहरच्छनैः॥

१३स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम्॥

१४तां बलादायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम्।
दृष्ट्वैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः॥

१५स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः।
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम्॥

‘तस्याः विशालाक्ष्याः शुभं वस्त्रं पीतवर्णम् आसीत्, तस्य दशा तु रक्ता आसीत्। पर्वतस्य अग्रे स्थितायाः तस्याः तत् वस्त्रं मारुतः शनैः अपाहरत्। ततः सः तस्याः सुसंहतौ वृत्तौ ऊरू, पीनौ सहितौ स्तनौ, सुजातं चारु आननं च ददर्श। विशालनितम्बाम् आयतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीं शुभसर्वाङ्गीं तां बलात् दृष्ट्वा एव पवनः काममोहितः अभवत्। ततः सः मारुतः पीनाभ्यां दीर्घाभ्यां भुजाभ्यां ताम् अनिन्दितां पर्यष्वजत; मन्मथाविष्टसर्वाङ्गः सन् गतात्मा जातः’ इति जाम्बवान् कथयति। वायुः अमूर्तः अपि मूर्तवत् आलिङ्गति इति काव्यस्य रीतिः। वस्त्रापहरणं न दौरात्म्यम्, अपितु वायोः स्वाभाविकी चेष्टा; तस्याः एव परिणामः दर्शनं, दर्शनस्य च परिणामः कामः। ‘गतात्मा’ इति पदेन कविः वायोः आत्मविस्मृतिं सूचयति। एतत् वर्णनं न श्रृङ्गारमात्रम्, अपितु दिव्यजन्मनः कारणकथनम्। पीतं वस्त्रं रक्तदशं च — वर्णयोः विरोधेन कविः दृश्यस्य स्पष्टतां वर्धयति।

"That large-eyed lady's lovely garment was yellow with a red border. As she stood on the mountain top, the Wind gently lifted it away. Then he saw her rounded thighs, her full breasts and her beautiful face. Seeing her so — full-hipped, slender-waisted, glorious, lovely in every limb — the Wind was overcome with desire. He embraced the blameless lady with his long, strong arms, and with every limb possessed by love he lost himself entirely." The yellow garment with its red border — the contrast of colours sharpens the picture. The Wind lifting the garment was no wickedness but a wind's natural motion; from it came seeing, and from seeing, desire, and "lost himself" conveys the Wind's self-forgetting. That the formless wind embraces her as if he had a body is a poet's licence. This description is not there for sensuality alone; it tells the cause of a divine birth.

५अञ्जनायाः प्रतिवचनम्, वायोः वरदानं जन्म च

१६सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत्।
एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति॥

१७अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत।
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते मनसो भयम्॥

१८मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनि।
वीर्यवान्बुद्धिसम्पन्नस्तव पुत्रो भविष्यति॥

१९महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः।
लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति मया समः॥

२०एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे।
गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभ॥

‘सा तु तत्र एव सम्भ्रान्ता सुव्रता सती वाक्यम् अब्रवीत् — ‘इदं मम एकपत्नीव्रतं कः नाशयितुम् इच्छति ?’ इति। अञ्जनायाः वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत — ‘हे सुश्रोणि, अहं त्वां न हिंसामि; हे सुभगे, ते मनसः भयं मा भूत्। हे यशस्विनि, मनसा एव त्वां परिष्वज्य अहं गतः; तेन तव वीर्यवान् बुद्धिसम्पन्नः पुत्रः भविष्यति। सः महासत्त्वः महातेजाः महाबलपराक्रमः लङ्घने प्लवने च मया समः भविष्यति’ इति। एवम् उक्ता सा जननी तुष्टा अभवत्; हे महाकपे, हे महाबाहो, हे प्लवगर्षभ, ततः सा गुहायां त्वां प्रजज्ञे’ इति जाम्बवान् अवदत्। व्रतरक्षा च वरप्राप्तिः च उभे अपि अत्र सिद्धे। अत्र अञ्जनायाः शीलं मुख्यम् — सा भीता न, किंतु व्रतभङ्गात् एव भीता। वायुः अपि तस्याः शीलं रक्षन् ‘मनसा एव’ इति वदति; तेन पुत्रजन्म मानसिकसङ्कल्पात् एव सिद्धम्, शरीरसंसर्गात् न। पुत्रस्य गुणाः च पूर्वम् एव प्रतिज्ञाताः — महासत्त्वः महातेजाः, लङ्घने पितुः समः। ‘गुहायाम्’ इति पदेन जन्मस्थानम् अपि निर्दिष्टम्, यत् वानरजातेः स्वाभाविकं निवासस्थानम्।

"Startled, that lady true to her vows cried out: 'Who is it that wants to break my vow of faithfulness to one husband?' Hearing Añjanā, the Wind answered: 'Lovely lady, I am doing you no harm; blessed one, have no fear. It is only in my mind, glorious one, that I have embraced you and come to you, and from this you will bear a son, valiant and wise. He will have great courage, great energy, great strength and valour, and in leaping and flying he will be my equal.' At these words your mother was content, great monkey, and then, mighty-armed bull among leapers, she bore you in a cave." Añjanā's virtue is central here: she was not afraid for herself, only of breaking her vow. The Wind too protected her virtue by saying "only in my mind", so the son was born of his mental resolve, not of bodily union; her vow was kept and the boon was won. The son's qualities were promised in advance — great courage and energy, his father's equal in leaping — and the cave, the natural home of monkeys, is named as his birthplace.

६बाल्ये सूर्याभिमुखं प्लवनम्, इन्द्रवज्रपातः

२१अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने।
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युत्पतो दिवम्॥

२२शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं गतस्ततः॥

२३त्वामप्युपगतं तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन तेजसा॥

२४तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत।
ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्तितम्॥

‘बाल्ये महावने अभ्युत्थितं सूर्यं दृष्ट्वा ‘इदं फलम्’ इति मत्वा त्वं तं ग्रहीतुम् इच्छन् उत्प्लुत्य दिवम् अभ्युत्पतितः। हे महाकपे, त्रीणि योजनशतानि गत्वा तस्य सूर्यस्य तेजसा निर्धूतः अपि त्वं विषादं न गतवान्। हे महाकपे, अन्तरिक्षे तूर्णम् उपगतं त्वां दृष्ट्वा कोपाविष्टेन इन्द्रेण तेजसा युक्तं वज्रं क्षिप्तम्। तदा शैलाग्रशिखरे पतितस्य ते वामः हनुः अभज्यत; ततः एव ते ‘हनुमान्’ इति नामधेयं कीर्तितम्’ इति। बालस्य निर्भयता, सूर्यतेजसः असहिष्णुता, इन्द्रस्य कोपः, नाम्नः च निर्वचनम् — एतत् सर्वम् एकत्र कथितम्। ‘फलम्’ इति बुद्धिः बालस्य निष्कपटताम् एव दर्शयति; योजनशतत्रयम् उत्प्लुत्य सूर्यस्य समीपं गन्तुं शक्तिः तु जन्मत एव सिद्धा। इन्द्रस्य वज्रम् अपि तं न हन्ति, केवलं हनुम् एव भनक्ति — अतः नाम अपि तस्य पराजयस्य न, अपितु अजेयतायाः एव चिह्नम्। वज्रपातेन अपि विषादः न जातः इति बालस्य सहजं धैर्यम् अत्र प्रकटितम्।

"As a child, seeing the sun rising over the great forest, you thought it was a fruit and wanted to grab it, so you sprang up and leapt into the sky. You went three hundred yojanas, great monkey, and though you were scorched by the sun's heat you did not lose heart. When you had quickly reached the sun in the sky, Indra, in a rage, hurled his blazing thunderbolt at you. You fell on a mountain peak and your left jaw — your hanu — was broken, and from that you have been called Hanumān." The fearlessness of a child, the unbearable blaze of the sun, Indra's anger and the meaning of his name are all told together. Taking the sun for a fruit shows a child's innocence, while the power to leap three hundred yojanas towards the sun was his from birth. Even Indra's thunderbolt did not kill him but only broke his jaw, so his very name marks not a defeat but his invincibility; and that even the thunderbolt did not dishearten him shows a courage he was born with.

७वायोः कोपः, ब्रह्मणः इन्द्रस्य च वरदानम्

२५ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम्।
त्रैलोक्यं भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः॥

२६सम्भ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति।
प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः॥

२७प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ।
अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम॥

२८वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम्॥

‘ततः त्वां निहतं दृष्ट्वा गन्धवहः वायुः स्वयं भृशं संक्रुद्धः सन् त्रैलोक्ये न ववौ; प्रभञ्जनः स्तब्धः अभवत्। त्रैलोक्ये क्षुभिते सति सर्वे सुराः सम्भ्रान्ताः जाताः, भुवनेश्वराः च संक्रुद्धं मारुतं प्रसादयन्ति स्म। पवने प्रसादिते सति ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ — ‘हे तात, हे सत्यविक्रम, समरे त्वम् अशस्त्रवध्यः भविष्यसि’ इति। वज्रस्य निपातेन अपि त्वां विरुजम् अक्षतं समीक्ष्य प्रीतात्मा सहस्रनेत्रः इन्द्रः अपि ते उत्तमं वरं ददौ’ इति। पुत्रस्नेहजः वायोः कोपः त्रिलोकीं स्तम्भयति, तेन एव च हनूमतः अमोघं बलं सिद्ध्यति। वायोः निवृत्तौ प्राणिनां श्वासः एव निरुध्यते, अतः त्रैलोक्यं क्षुभितम्। देवानां प्रसादनम् एव उपायः जातः। ब्रह्मणः इन्द्रस्य च वरौ मिलित्वा हनूमतः शरीरम् अवध्यं कुर्वाते; एतेन अग्रे लङ्कायां यत् किमपि आपतिष्यति तत् सर्वं सोढुं सः समर्थः इति सूचितम्। ‘प्रभञ्जनः न ववौ’ इति वाक्यं वायोः मौनस्य भयङ्करतां दर्शयति।

"When he saw you struck down, the Wind, bearer of fragrance, was furious and stopped blowing anywhere in the three worlds." When the wind stops, the breath of every creature stops, and so the three worlds were thrown into turmoil; the Wind's silence was terrible. "All the gods were dismayed, and the lords of the worlds set about appeasing the angry Wind. When he had been appeased, Brahmā gave you a boon: 'Dear child, truly valiant one, no weapon shall kill you in battle.' And seeing you unhurt even by the blow of the thunderbolt, the thousand-eyed Indra was pleased and also gave you an excellent boon." The Wind's anger, born of love for his son, froze the three worlds, and through it Hanumān's unfailing strength was secured. The boons of Brahmā and Indra together make his body proof against death, a hint that he will be able to endure whatever befalls him later in Laṅkā.

८स्वच्छन्दमरणवरः, त्वं वायुसुतः अस्माकं शरणम्

२९स्वच्छन्दतश्च मरणं तव स्यादिति वै प्रभो।
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः॥

३०मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।
त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः॥

३१वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम्।
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः कपिराज इवापरः॥

‘‘तव मरणं स्वच्छन्दतः एव भवेत्’ इति हे प्रभो सः वरः दत्तः। सः एव त्वं केसरिणः क्षेत्रजः पुत्रः, भीमविक्रमः; मारुतस्य तु औरसः पुत्रः, तेजसा अपि तत्समः। हे वत्स, त्वं वायुसुतः, प्लवने अपि तत्समः एव। वयम् अद्य गतप्राणाः इव जाताः; साम्प्रतं भवान् एव अस्मासु अवशिष्टः आश्रयः। दाक्ष्येण विक्रमेण च सम्पन्नः त्वम् अपरः पक्षिराजः इव विभासि’ इति जाम्बवान् उक्तवान्। क्षेत्रजत्वम् औरसत्वं च उभयम् अपि उक्त्वा कविः हनूमतः द्विविधं पितृसम्बन्धं स्पष्टयति। ‘गतप्राणाः’ इति अतिशयः न — सीतादर्शनं विना किष्किन्धां गन्तुं न शक्यम्, तत्र च मृत्युः निश्चितः; अतः वानराणां जीवनम् अधुना हनूमति एव अवस्थितम्। पक्षिराजोपमा पुनः स्मारिता, येन प्लवनसामर्थ्यम् एव प्रधानम् इति स्पष्टं भवति।

"'You shall die only when you yourself choose,' my lord — that was the boon. So you are the son of Kesarī by his wife, and of terrible valour, but the true-born son of the Wind and his equal in energy. You are the Wind's son, dear child, and his equal in leaping too." By naming both Kesarī, in whose marriage he was born, and the Wind, who begot him, the poet makes clear his double fatherhood. "Today we are as good as dead; you alone are left to us as our refuge. With your skill and valour you shine like a second king of birds." "As good as dead" is no exaggeration: without finding Sītā they could not go back to Kiṣkindhā, and there death was certain, so the monkeys' lives now rested on Hanumān alone. The comparison with the king of birds returns, making it plain that leaping is what matters.

९जाम्बवतः आत्मवृत्तान्तः — त्रिविक्रमकाले परिक्रमा

३२त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम्॥

३३तथा चौषधयोऽस्माभिः संचिता देवशासनात्।
निर्मथ्यममृतं याभिस्तदानीं नो महद्बलम्॥

३४स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः।
साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः॥

‘हे तात, त्रिविक्रमकाले मया सशैलवनकानना इयं पृथिवी त्रिःसप्तकृत्वः प्रदक्षिणं परिक्रान्ता। तथा च देवशासनात् अस्माभिः ताः ओषधयः संचिताः याभिः अमृतं निर्मथ्य निष्पादितम्; तदानीं नः महत् बलम् आसीत्। सः एव अहम् इदानीं वृद्धः परिहीनपराक्रमः जातः। साम्प्रतं तु अस्माकं कालः एषः यत् भवान् एव सर्वगुणान्वितः वर्तते’ इति। आत्मनः गौरवं कथयित्वा अपि सः तत् सर्वम् अतीतम् इति स्वीकरोति, वर्तमानस्य भारं च हनूमति एव न्यस्यति। एकविंशतिवारं पृथिवीपरिक्रमा, अमृतार्थम् ओषधिसंचयः — एतौ द्वौ वृत्तान्तौ जाम्बवतः अतिप्राचीनतां प्रमाणयतः। तथापि सः न गर्वं करोति; ‘साम्प्रतं कालः अस्माकम्’ इति वदन् सः स्वस्य युगस्य समाप्तिं हनूमतः युगस्य च आरम्भं स्वीकरोति।

"Dear child, at the time of Viṣṇu's three strides I circled this earth, with its mountains, woods and forests, twenty-one times in reverence. And at the gods' command we gathered the herbs that were churned to produce the nectar; in those days we had great strength. Now I am old and my strength is gone. This is our hour, and you are the one who has every quality." Having told of his own glory, he admits it all belongs to the past and lays the burden of the present on Hanumān. Circling the earth twenty-one times and gathering herbs for the nectar prove Jāmbavān's great antiquity, yet he does not boast; in saying "this is our hour" he accepts that his age is over and Hanumān's has begun.

१०‘विजृम्भस्व’ इति प्रेरणा, हनूमतः रूपवर्धनम्

३५तद्विजृम्भस्व विक्रान्त प्लवतामुत्तमो ह्यसि।
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामा हि सर्वा वानरवाहिनी॥

३६उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम्।
परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव॥

३७विषण्णा हरयः सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे।
विक्रमस्व महावेग विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव॥

३८ततः कपीनामृषभेण चोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः।
प्रहर्षयंस्तां हरिवीरवाहिनीं चकार रूपं महदात्मनस्तदा॥

‘हे विक्रान्त, तद् विजृम्भस्व; प्लवतां त्वम् एव उत्तमः असि। इयं सर्वा वानरवाहिनी तव वीर्यं द्रष्टुकामा वर्तते। हे हरिशार्दूल, उत्तिष्ठ, महार्णवं लङ्घयस्व; हे हनुमन्, सर्वभूतानां या गतिः तस्याः अपि परा तव गतिः। सर्वे हरयः विषण्णाः सन्ति, त्वं किम् उपेक्षसे ? हे महावेग, यथा विष्णुः त्रीन् विक्रमान् अक्रमत् तथा त्वम् अपि विक्रमस्व’ इति। ततः कपीनाम् ऋषभेण जाम्बवता चोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः तां हरिवीरवाहिनीं प्रहर्षयन् तदा आत्मनः महत् रूपं चकार। सर्गस्य अन्ते विषादः हर्षेण प्रतिष्ठापितः। ‘विजृम्भस्व’ इति धातुः अङ्गानां विस्तारम्, सिंहस्य जृम्भणम् इव, सूचयति। विष्णोः त्रिविक्रमोपमा अत्र पुनः आगता — या पूर्वं जाम्बवता स्वस्मिन् प्रयुक्ता, सा अधुना हनूमति निधीयते। रूपवर्धनम् एव तस्य उत्तरम्, वचनं न — कर्मणा एव सः प्रत्युत्तरं ददाति।

"So stretch yourself out, valiant one; you are the best of leapers. This whole monkey army longs to see your might. Rise, tiger among monkeys, and leap the great ocean; Hanumān, your speed surpasses that of every creature. All the monkeys are despondent — why do you hold back? Mighty in speed, stride out as Viṣṇu strode his three strides." "Stretch yourself" suggests the spreading of limbs, like a lion stretching; and the image of Viṣṇu's three strides returns — once applied by Jāmbavān to himself, it is now laid on Hanumān. Then, urged on by Jāmbavān, that bull among monkeys, the son of the Wind, whose speed was famous, made his body vast, delighting that army of monkey heroes. His answer was not words but the growing of his form: he replied with action. At the sarga's end despondency has given way to joy.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४० पदानि
अनेकशतसाहस्रीम् ६६.१ अनेकलक्षसंख्याम्
सन्धिः
न + एक → अनेक — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः स्वरपरत्वात्
समासः
अनेकानि शतसहस्राणि यस्यां सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘हरिवाहिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुदीक्ष्य ६६.१ सम्यक् दृष्ट्वा, अवलोक्य
सन्धिः
सम् + उत् + ईक्ष्य → समुदीक्ष्य — ‘उत्’ इत्यस्य तकारे ईकारसंयोगात् ‘उदी’
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति द्वौ उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सर्वशास्त्रविदाम् ६६.२ सर्वशास्त्रज्ञानां मध्ये
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः
सर्वाणि शास्त्राणि विदन्ति इति सर्वशास्त्रविदः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषगर्भितः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
जल्पसि ६६.२ वदसि, भाषसे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘जल्प्’ धातोः लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
वैनतेयः ६६.४ विनतायाः पुत्रः, गरुडः
सन्धिः
विनता + ढक् → वैनतेय — आदिवृद्धिः, सन्धिकार्यं पृथक् नास्ति
समासः
समासः नास्ति — मातृनाम्नः अपत्यार्थकतद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गरुत्मान् ६६.४ महापक्षयुक्तः, गरुडः
सन्धिः
गरुत्मान् + इव → गरुत्मानिव — सन्धौ नकारस्य लोपः न, पदसंयोगमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘गरुत्’ (पक्ष) इत्यस्मात् मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भुजङ्गान् ६६.५ सर्पान्
सन्धिः
भुजम् + गान् → भुजङ्गान् — मकारस्य ङकारे परसवर्णसन्धिः
समासः
भुजेन कुटिलगत्या गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अपहीयते ६६.६ न्यूनः भवति, हीयते
सन्धिः
‘तेन + अपहीयते’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); शब्दान्तरे अप + हीयते
समासः
समासः नास्ति — ‘हा’ धातोः कर्मणि लट्, ‘अप’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हरिपुङ्गव ६६.७ हे वानरश्रेष्ठ
सन्धिः
हरि + पुङ्गव → हरिपुङ्गव — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरीणां पुङ्गवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
सज्जसे ६६.७ सज्जः भवसि, उद्युक्तः भवसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सञ्ज्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
अप्सराः ६६.८ देवाङ्गना
सन्धिः
अप् + सरस् → अप्सरस् — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनसंयोगः; ‘अप्सरा + अप्सरसाम्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अप्सु सरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुञ्जिकस्थला ६६.८ अञ्जनायाः पूर्वजन्मनि अप्सरोनाम
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — रूढसंज्ञा
समासः
समासः नास्ति — संज्ञाशब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कामरूपिणी ६६.९ इच्छानुसारं रूपधारिणी
सन्धिः
काम + रूपिणी → कामरूपिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामतः रूपं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, इनिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वानरेन्द्रस्य ६६.१० वानरराजस्य
सन्धिः
वानर + इन्द्रस्य → वानरेन्द्रस्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
वानराणाम् इन्द्रः, तस्य — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
प्रावृडम्बुदसंनिभे ६६.११ वर्षाकालस्य मेघसदृशे (श्यामे)
सन्धिः
प्रावृष् + अम्बुद → प्रावृडम्बुद — जश्त्वसन्धिः (ष् → ड्)
समासः
प्रावृषः अम्बुदः इव संनिभम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘पर्वतस्याग्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
विशालाक्ष्याः ६६.१२ विस्तीर्णनयनायाः
सन्धिः
विशाल + अक्षि → विशालाक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विशाले अक्षिणी यस्याः सा, तस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सुसंहतौ ६६.१३ परस्परं सुसंलग्नौ
सन्धिः
सु + सम् + हतौ → सुसंहतौ — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः निष्ठा, ‘सु’ ‘सम्’ उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
आयतश्रोणीम् ६६.१४ विस्तीर्णनितम्बाम्
सन्धिः
‘बलात् + आयत’ इत्यत्र तकारस्य दकारः (जश्त्वसन्धिः); शब्दान्तरे आयत + श्रोणी
समासः
आयता श्रोणी यस्याः सा, ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गः ६६.१५ कामेन व्याप्तसर्वशरीरः
सन्धिः
मन्मथ + आविष्ट → मन्मथाविष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मन्मथेन आविष्टानि सर्वाणि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एकपत्नीव्रतम् ६६.१६ पातिव्रत्यम्
सन्धिः
एक + पत्नी → एकपत्नी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
एकस्य पत्नी इति एकपत्नी, तस्याः व्रतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिष्वज्य ६६.१८ आलिङ्ग्य
सन्धिः
परि + स्वज्य → परिष्वज्य — षत्वसन्धिः (इकारपरत्वात् सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
जिघृक्षुः ६६.२१ ग्रहीतुम् इच्छुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — सन्नन्तात् उप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उत्प्लुत्य ६६.२१ ऊर्ध्वम् उत्प्लुत्य, कूर्दित्वा
सन्धिः
उत् + प्लुत्य → उत्प्लुत्य — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनसंयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘उत्’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
निर्धूतः ६६.२२ अभिभूतः, तप्तः
सन्धिः
निस् + धूतः → निर्धूतः — रुत्वसन्धिः (स् → र्)
समासः
समासः नास्ति — ‘धू’ धातोः निष्ठा, ‘निस्’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कोपाविष्टेन ६६.२३ क्रोधाभिभूतेन
सन्धिः
कोप + आविष्टेन → कोपाविष्टेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कोपेन आविष्टः, तेन — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘इन्द्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
गन्धवहः ६६.२५ गन्धवाहकः, वायुः
सन्धिः
गन्ध + वहः → गन्धवहः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गन्धं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भुवनेश्वराः ६६.२६ लोकपालाः
सन्धिः
भुवन + ईश्वराः → भुवनेश्वराः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
भुवनानाम् ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अशस्त्रवध्यताम् ६६.२७ शस्त्रैः अवध्यत्वम्
सन्धिः
न + शस्त्रवध्य → अशस्त्रवध्य — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः
शस्त्रैः वध्यः न इति अशस्त्रवध्यः, तस्य भावः — नञ्तत्पुरुषः, तल्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विरुजम् ६६.२८ अक्षतम्, पीडारहितम्
सन्धिः
वि + रुजम् → विरुजम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगता रुक् (पीडा) यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षेत्रजः ६६.२९ पत्न्यां जातः पुत्रः (यस्य पिता अन्यः)
सन्धिः
क्षेत्र + जः → क्षेत्रजः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षेत्रे जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
औरसः ६६.३० स्वकीयात् उरसः जातः, साक्षात् पुत्रः
सन्धिः
उरस् + अण् → औरस — आदिवृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः ६६.३१ चातुर्येण पराक्रमेण च युक्तः
सन्धिः
दाक्ष्य + विक्रम → सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + पन्नः → सम्पन्नः, मकारस्य परसवर्णः
समासः
दाक्ष्येण विक्रमेण च सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः (इतरेतरद्वन्द्वगर्भितः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
त्रिःसप्तकृत्वः ६६.३२ एकविंशतिवारम्
सन्धिः
त्रिस् + सप्तकृत्वः → त्रिःसप्तकृत्वः — विसर्गसन्धिः
समासः
त्रिः सप्तवारान् — अव्ययसमासः, ‘कृत्वसुच्’ प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
निर्मथ्य ६६.३३ मथित्वा, निष्कास्य
सन्धिः
निस् + मथ्य → निर्मथ्य — रुत्वसन्धिः (स् → र्)
समासः
समासः नास्ति — ‘मन्थ्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
परिहीनपराक्रमः ६६.३४ क्षीणपराक्रमः
सन्धिः
परि + हीन → परिहीन; सन्धिकार्यं पृथक् नास्ति
समासः
परिहीनः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वगुणान्वितः ६६.३४ समस्तगुणयुक्तः
सन्धिः
गुण + अन्वितः → गुणान्वितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सर्वैः गुणैः अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विजृम्भस्व ६६.३५ अङ्गानि विस्तारय, वर्धस्व
सन्धिः
वि + जृम्भस्व → विजृम्भस्व — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘जृम्भ्’ धातोः लोट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
द्रष्टुकामा ६६.३५ द्रष्टुम् इच्छन्ती
सन्धिः
द्रष्टुम् + कामा → द्रष्टुकामा — मकारलोपः (तुमुन्नन्ते कामशब्दयोगे)
समासः
द्रष्टुं कामः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महार्णवम् ६६.३६ महासमुद्रम्
सन्धिः
महा + अर्णवम् → महार्णवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
महान् अर्णवः, तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पवनात्मजः ६६.३८ वायुपुत्रः, हनूमान्
सन्धिः
पवन + आत्मजः → पवनात्मजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पवनस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्