वानरर्षभाः
६५.१
वानरश्रेष्ठाः
- सन्धिः
- वानर + ऋषभाः → वानरर्षभाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- वानराणाम् ऋषभाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः
वानराणां प्लवनशक्तिकथनं जाम्बवतः प्रबोधश्च
वानराणां क्रमेण आत्मशक्तिनिवेदनम्, जाम्बवतः पूर्ववृत्तान्तः, अङ्गदस्य शतयोजनप्रतिज्ञा, स्वामिनः प्रेष्यत्वनिषेधः, हनूमतः संचोदनम्
अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा वानरर्षभाः समुद्रलङ्घने स्वं स्वम् उत्साहं यथाक्रमम् अकथयन्। गजः दश, गवाक्षः विंशतिम्, शरभः त्रिंशतम्, ऋषभः चत्वारिंशतम्, गन्धमादनः पञ्चाशतम्, मैन्दः षष्टिम्, द्विविदः सप्ततिम्, सुषेणः अशीतिं योजनानि प्रतिजज्ञे। ततः वृद्धतमः जाम्बवान् ‘वयं वयसः पारं प्राप्ताः, तथापि इदं कार्यम् उपेक्षितुं न शक्यम्’ इति उक्त्वा नवतियोजनानि प्रतिजज्ञे, वैरोचनयज्ञे त्रिविक्रमस्य प्रदक्षिणां च स्मरति स्म। अङ्गदः शतयोजनगमनं प्रतिजज्ञे, किंतु निवर्तने शक्तिविषये संशयम् अवदत्। जाम्बवान् ‘स्वामी प्रेष्यः न भवति, कार्यस्य मूलं रक्षणीयम्’ इति युक्त्या तं न्यवारयत्। अङ्गदः प्रायोपवेशनशङ्कां सुग्रीवभयं च प्राकाशयत्। अन्ते जाम्बवान् एकान्ते सुखोपविष्टं हनूमन्तं संचोदयामास।
१अङ्गदवचनं श्रुत्वा वानराणां क्रमेण आत्मशक्तिकथनम्
१अथाङ्गदवचः श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः।
स्वं स्वं गतौ समुत्साहमूचुस्तत्र यथाक्रमम्॥
२गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा॥
३आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम्।
गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम्॥
अङ्गदस्य पूर्वोक्तं वचनं श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः समुद्रलङ्घनविषये स्वस्य स्वस्य उत्साहं सामर्थ्यं च यथाक्रमम्, आत्मनि यावत् विद्यते तावत् एव, निवेदयितुम् आरभन्त। गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः सुषेणः जाम्बवान् च — एते नव तत्र सभायां प्रधानाः वीराः आसन्, येषां वचनम् इतरे वानराः प्रमाणम् इव अमन्यन्त। तेषु प्रथमं गजः आबभाषे — ‘अहं दशयोजनपर्यन्तम् एकेन प्लवेन गन्तुं शक्नोमि’ इति। तदनन्तरं गवाक्षः ‘अहं विंशतिं योजनानि गमिष्यामि’ इति प्रतिजज्ञे। एवं क्रमेण एकैकः वानरः आत्मनः प्लवनमर्यादां स्पष्टं कथयितुं प्रवृत्तः; कोऽपि अतिशयोक्तिं न अकरोत्, प्रत्येकः यथार्थम् एव स्वबलम् अवोचत्। अङ्गदेन पृष्टः प्रश्नः सरलः आसीत् — ‘कः शतयोजनं लङ्घयितुं शक्नोति’ इति; उत्तरं तु सर्वेषां परीक्षाम् इव अभवत्।
Hearing Aṅgada's words, all those bulls among the monkeys began one after another to state their zeal and their strength for leaping the ocean, claiming exactly as much as they had and no more. Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda, Dvivida, Suṣeṇa and Jāmbavān were the chief heroes in that assembly, whose words the other monkeys took almost as authority. Gaja spoke first: "I can go ten yojanas in a single leap." Then Gavākṣa declared, "I shall go twenty yojanas." So, one by one, each monkey began to state the limits of his leap plainly; no one exaggerated, but each gave the true measure of his strength. Aṅgada's question had been simple — who can leap a hundred yojanas? — but the answer became a kind of test for them all.
२शरभ-ऋषभ-गन्धमादन-मैन्द-द्विविद-सुषेणानां प्रतिज्ञाः
४शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह।
त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः॥
५ऋषभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह।
चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां न संशयः॥
६वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः।
योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः॥
७मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह।
योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे॥
८ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत।
गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम्॥
९सुषेणस्तु महातेजाः सत्त्ववान्कपिसत्तमः।
अशीतिं प्रतिजानेऽहं योजनानां पराक्रमे॥
अनन्तरं तत्र शरभनामा वानरः तान् वानरान् उवाच — ‘हे प्लवङ्गमाः, अहं त्रिंशतं योजनानि एकेन प्लवेन गमिष्यामि’ इति। ततः ऋषभः तान् एव सम्बोध्य ‘चत्वारिंशद् योजनानि गमिष्यामि, अत्र संशयः नास्ति’ इति अवदत्। तदनन्तरं महातेजाः गन्धमादनः वानरान् अब्रवीत् — ‘पञ्चाशद् योजनानि गन्तुं शक्नोमि, संशयः न कार्यः’ इति। मैन्दः अपि तत्र वानरान् उक्तवान् — ‘परं षष्टिं योजनानि प्लवितुम् उत्सहे, ततः अधिकं न’ इति। ततः महातेजाः द्विविदः प्रत्यभाषत — ‘सप्ततिं योजनानि गमिष्यामि, अत्र संदेहः नास्ति’ इति। अन्ते सत्त्ववान् महातेजाः कपिसत्तमः सुषेणः निवेदितवान् — ‘अशीतिं योजनानि गन्तुं स्वपराक्रमे प्रतिजाने’ इति। एवं दशभ्यः आरभ्य दशोत्तरक्रमेण वर्धमाना एषा प्रतिज्ञापरम्परा एकतः वानराणां महद् बलं ख्यापयति, अन्यतः च शतयोजनविस्तृतस्य समुद्रस्य दुस्तरतां सूचयति। शतयोजनम् अद्यापि केनचिद् न स्पृष्टम्। अत्र वक्तॄणां क्रमः अपि ध्यातव्यः — दशभिः आरभ्य दशोत्तरं वर्धमानाः सङ्ख्याः क्रमशः बलवत्तराणां वानराणां मुखात् निर्गच्छन्ति, अतः सभायाः उत्कण्ठा अपि क्रमेण वर्धते। प्रत्येकः च ‘न संशयः’ ‘न संदेहः’ इति पदेन आत्मनः प्रतिज्ञायाः दृढतां स्पष्टयति, न तु व्यर्थां श्लाघां करोति। सुषेणस्य ‘प्रतिजाने’ इति पदं विशिष्टम् — अन्ये ‘गमिष्यामि’ इति भविष्यत्कालेन वदन्ति, सः तु प्रतिज्ञारूपेण वदति, तेन तस्य वचनस्य गुरुता अधिका।
Then the monkey Śarabha said to the others: "Monkeys, I shall cover thirty yojanas in one leap." Ṛṣabha spoke next: "I shall go forty yojanas, no doubt about it." Then mighty Gandhamādana said: "I can go fifty yojanas; have no doubt of it." Mainda said: "I have the strength to leap sixty yojanas at most, no more." Then mighty Dvivida answered: "I shall go seventy yojanas, there's no doubt of that." Last, Suṣeṇa, mighty and steadfast, best of monkeys, declared: "I pledge on my prowess to go eighty yojanas." This series of claims, rising ten by ten from ten, shows the monkeys' great strength on the one hand and, on the other, how hard the hundred-yojana ocean is to cross: no one had yet reached a hundred. Note the order of speakers too: the numbers rise ten at a time from the mouths of ever stronger monkeys, and the suspense in the assembly rises with them. Each backs his claim with "no doubt", making his word firm without idle boasting; and Suṣeṇa's "I pledge" stands out, for the others speak simply in the future tense, while he makes a vow, which gives his words more weight.
४जाम्बवतः पूर्ववृत्तान्तः — वैरोचनयज्ञे त्रिविक्रमप्रदक्षिणा
१४तांश्च सर्वान्हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवानिदमब्रवीत्।
न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः॥
१५मया वैरोचने यज्ञे प्रभविष्णुः सनातनः।
प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमम्॥
१६स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः।
यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परम्॥
१७सम्प्रत्येतावदेवाद्य शक्यं मे गमने स्वतः।
नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति॥
ततः सः तान् सर्वान् हरिश्रेष्ठान् पुनः इदम् अब्रवीत् — ‘गमने मम पराक्रमः एतावान् एव न आसीत्, पूर्वं ततः बहु अधिकः आसीत्’ इति। ‘विरोचनपुत्रस्य बलेः यज्ञे सनातनः प्रभविष्णुः भगवान् विष्णुः यदा त्रीन् लोकान् क्रममाणः त्रिविक्रमरूपेण अवर्धत, तदा मया सः परितः प्रदक्षिणीकृतः’ इति सः पुरातनं वृत्तान्तं स्मारितवान्। ‘सः एव अहम् इदानीं वृद्धः सन् प्लवने मन्दविक्रमः जातः; यौवने तु परैः अप्रतिमं महत् बलं मयि आसीत्। सम्प्रति गमने एतावतीम् एव शक्तिं तर्कयामि, किंतु एतावता अस्य कार्यस्य संसिद्धिः न भविष्यति’ इति सः स्पष्टम् अकथयत्। आत्मश्लाघां परित्यज्य वृद्धः वीरः स्वमर्यादाम् एव सत्यं निवेदितवान्, तत् एव तस्य महत्त्वम्। वामनावतारकाले विष्णोः विराड्रूपस्य परिक्रमा नाम अचिन्त्यं कर्म; तत् स्मृत्वा वानराः अवगच्छन्ति यत् जाम्बवतः पूर्वं बलं कीदृशम् आसीत्। किंतु तेन स्मरणेन सः न गर्वं करोति, अपितु वर्तमानस्य कार्यस्य गुरुतां दर्शयति।
Then he spoke further to all those fine monkeys: "My power of movement was not always so small; once it was far greater." And he recalled an ancient event: "At the sacrifice of Bali, son of Virocana, when the eternal, all-powerful Lord Viṣṇu grew in his form of the Three Strides and strode across the three worlds, I walked all the way round him in reverence. That same I am now old and slow in leaping, but in my youth I had great strength that no one could match. For now, this much is all I reckon I can do, and with only this much the task will not be accomplished." Casting aside self-praise, the old hero stated the truth about his limits, and in that lies his greatness. Circling Viṣṇu's cosmic form in the age of the dwarf incarnation was an unimaginable feat, and remembering it the monkeys understood what Jāmbavān's strength had once been; yet he recalled it not in pride but to show the weight of the present task.
५अङ्गदस्य शतयोजनप्रतिज्ञा, जाम्बवतः प्रत्युत्तरम्
१८अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा।
अनुमान्य तदा प्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिः॥
१९अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत्।
निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम्॥
२०तमुवाच हरिश्रेष्ठो जाम्बवान्वाक्यकोविदः।
ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम॥
ततः महाप्राज्ञः युवराजः अङ्गदः महाकपिं जाम्बवन्तम् अनुमान्य तस्य वयोज्येष्ठतां च आदृत्य उदारार्थम् उत्तरं वचनम् अब्रवीत् — ‘अहम् एतद् महत् शतयोजनप्रमाणम् अन्तरं गमिष्यामि; किंतु तत्र गत्वा निवर्तने मे शक्तिः स्यात् न वा इति निश्चितं न जाने’ इति। एवं सः कार्यसिद्धेः अर्धम् एव प्रतिजज्ञे, न सम्पूर्णम्। तं वाक्यकोविदः हरिश्रेष्ठः जाम्बवान् उवाच — ‘हे हर्यृक्षसत्तम, तव गमनशक्तिः अस्माभिः सम्यक् ज्ञायते एव, तस्यां कस्यचिद् अपि संशयः नास्ति’ इति। जाम्बवतः एतत् वचनं स्तुतिरूपं भासते, किंतु तस्य अभिप्रायः अन्यः — शक्तिः अस्ति, तथापि प्रेषणम् अनुचितम् इति सः अग्रे वक्ष्यति।
Then the wise crown prince Aṅgada, honouring the great monkey Jāmbavān and respecting his seniority, gave a noble reply: "I will cross this great gap of a hundred yojanas, but whether I shall have the strength to come back again, I cannot be sure." So he pledged only half the task, not all of it. Jāmbavān, best of monkeys and skilled in speech, said to him: "Best of monkeys and bears, we all know your power of travel well; nobody doubts it." These words sound like praise, but he meant something else: Aṅgada had the strength, yet sending him would be wrong, as he now went on to say.
६स्वामी प्रेष्यः न भवति इति जाम्बवतः युक्तिः
२१कामं शतसहस्रं वा नह्येष विधिरुच्यते।
योजनानां भवाञ्छक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम्॥
२२नहि प्रेषयिता तात स्वामी प्रेष्यः कथंचन।
भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम॥
२३भवान्कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः।
स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप॥
२४अपि वै तस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिंदम।
तस्मात्कलत्रवत्तात प्रतिपाल्यः सदा भवान्॥
२५मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः।
मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः सर्वे फलोदयाः॥
२६तद्भवानस्य कार्यस्य साधनं सत्यविक्रम।
बुद्धिविक्रमसम्पन्नो हेतुरत्र परंतप॥
२७गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम।
भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने॥
‘कामं त्वं शतसहस्रं योजनानि गन्तुं पुनः प्रतिनिवर्तितुं च शक्तः असि, तथापि एषः विधिः न उच्यते’ इति जाम्बवान् आह। ‘हे तात, हे प्लवगसत्तम, यः प्रेषयिता स्वामी भवति सः कथंचिद् अपि प्रेष्यः न भवति; भवता एव अयं सर्वः जनः प्रेषणीयः, न तु भवान् केनचिद् अपि। भवान् अस्माकं कलत्रस्थानीयः, स्वामिभावे च व्यवस्थितः; यथा गृहिणी सर्वैः रक्षणीया तथा स्वामी सैन्यस्य रक्षणीयः — हे परंतप, एषा एव लोकस्य गतिः प्रसिद्धा। हे अरिंदम, अपि च अस्य कार्यस्य भवान् एव मूलम्; तस्मात् कलत्रवत् सदा प्रतिपाल्यः। अर्थस्य मूलं संरक्षणीयम् इति कार्यविदां नयः; मूले हि सति एव गुणाः सर्वे फलोदयाः सिध्यन्ति, मूलनाशे तु सर्वं नश्यति। हे सत्यविक्रम, तस्मात् अस्य कार्यस्य साधनं भवान् एव, बुद्धिविक्रमसम्पन्नः च अत्र हेतुः। हे कपिसत्तम, त्वम् एव नः गुरुः गुरुपुत्रश्च — वालिपुत्रत्वात् गुरुपुत्रः, युवराजत्वात् च गुरुः; भवन्तम् आश्रित्य एव वयम् अर्थसाधने समर्थाः’ इति। अत्र जाम्बवान् राजनीतेः त्रीन् हेतून् उपन्यस्यति — प्रथमं स्वामिप्रेष्ययोः भेदः, द्वितीयं मूलरक्षणस्य नयः, तृतीयं च गुरुत्वसम्बन्धः। त्रिभिः अपि एकः एव निष्कर्षः — युवराजः स्वयं न गन्तव्यः, किंतु अन्यं प्रेषयितुं समर्थः। ‘कलत्रम्’ इति उपमानं कठोरं न, अपितु रक्षणीयत्वस्य एव द्योतकम्; यथा कुटुम्बे गृहिणी सर्वेषां जीवनस्य केन्द्रम्, तथा सेनायां स्वामी। अतः तस्य प्राणसंशये सर्वेषाम् एव प्राणसंशयः भवति।
"Granted you could go a hundred thousand yojanas and come back again — still, that is not the proper course," Jāmbavān said. "My dear boy, best of monkeys, a master who sends others is never himself the one to be sent. All these people are yours to send; you are not to be sent by anyone. You are to us like a wife, and you stand in the place of master. As a wife is guarded by everyone, so a master must be guarded by his army; that, scorcher of enemies, is the known way of the world. And, subduer of foes, you are the very root of this enterprise, so you must always be protected like a wife. Those who understand affairs hold that the root of an enterprise must be protected, for only while the root survives do all good things bear fruit; destroy the root and all is lost. So, true hero, you are the means of this task, and with your wisdom and valour you are its cause. Best of monkeys, you are both our teacher and our teacher's son" — the teacher's son as Vālī's son, the teacher as crown prince — "and it is by relying on you that we can achieve our purpose." Jāmbavān offers three arguments from statecraft — the difference between master and servant, the rule of protecting the root, and the bond of reverence — and all three lead to one conclusion: the crown prince must not go himself, but has the power to send another. The comparison to a wife is not harsh; it simply conveys how much he must be protected: as the mistress of a household is the centre of the family's life, so is the master in an army, and if his life is in danger, everyone's is.
७अङ्गदस्य प्रायोपवेशनशङ्का, सुग्रीवभयम्
२८उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः।
प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः॥
२९यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुङ्गवः।
पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम्॥
३०नह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः।
तत्रापि गत्वा प्राणानां न पश्ये परिरक्षणम्॥
३१स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः।
अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत्॥
३२तत्तथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः।
तद्भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति॥
एवम् उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं प्रति महाकपिः वालिसूनुः अङ्गदः उत्तरं वाक्यं प्रत्युवाच — ‘यदि अहं न गमिष्यामि, अन्यः कोऽपि वानरपुङ्गवः च न गमिष्यति, तर्हि पुनः अस्माभिः प्रायोपवेशनम् एव कर्तव्यं भविष्यति। तस्य धीमतः हरिपतेः सुग्रीवस्य संदेशम् अकृत्वा किष्किन्धां प्रति गत्वा अपि प्राणानां परिरक्षणं न पश्यामि। सः हरिः ईश्वरः प्रसादे कोपे च अत्यर्थं समर्थः — प्रसन्नः सन् सर्वं ददाति, कुपितः सन् प्राणान् अपि हरति; तस्य संदेशम् अतीत्य निवर्तने विनाशः एव भवेत्। अतः यथा अस्य कार्यस्य अन्यथा गतिः न भवति तथा भवान् एव दृष्टार्थः अनुभवी च सन् संचिन्तयितुम् अर्हति’ इति। एवम् अङ्गदः स्वस्य असामर्थ्यं न, अपितु स्वामिनः आज्ञाभङ्गजं भयम् एव प्राकाशयत्; निर्णयभारं च वृद्धस्य स्कन्धे न्यस्तवान्। यदि कार्यं न सिध्येत्, तर्हि किष्किन्धायां मृत्युः निश्चितः; अतः अत्र एव अनशनेन मरणं श्रेयः इति तस्य तर्कः। सः न कातरः, किंतु स्थितेः सत्यं दर्शयति। ‘हरिः ईश्वरः’ इति पदद्वयेन सुग्रीवस्य द्वैविध्यं सूचितम् — सः वानराणां स्वामी, किंतु ईश्वरवत् दण्डधरः अपि।
To the wise Jāmbavān who had said this, the great monkey Aṅgada, Vālī's son, replied: "If I do not go, and no other great monkey goes, then we will have to sit down again and fast to death. For if we go back to Kiṣkindhā without carrying out wise Sugrīva's order, I see no way to save our lives. That lord of the monkeys is overwhelmingly powerful both in his favour and in his anger — pleased, he gives everything; angry, he takes even life — and to go back having disobeyed him would mean ruin. So, since there is no other course in this matter, you who have seen so much should consider what is to be done." Aṅgada revealed not his own inability but his fear of breaking his master's command, and laid the burden of decision on the elder's shoulders. His reasoning was that if the task failed, death in Kiṣkindhā was certain, so it was better to die here by fasting; he was not cowardly, only showing the truth of their situation. Calling Sugrīva "lord" hints at his two sides: the monkeys' master, yet one who wields punishment like a god.
८जाम्बवतः आश्वासनम्, हनूमतः संचोदनाय गमनम्
३३सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः।
जाम्बवानुत्तमं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम्॥
३४तस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित्परिहास्यते।
एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति॥
३५ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठमेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम्।
सञ्चोदयामास हरिप्रवीरो हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव॥
अङ्गदेन एवं प्रत्युक्तः सः वीरः प्लवगर्षभः जाम्बवान् तदा अङ्गदं प्रति इदम् उत्तमं वाक्यं प्रोवाच — ‘हे वीर, तव अस्य कार्यस्य किंचिद् अपि न परिहास्यते, न्यूनता न भविष्यति; एषः अहं तम् एव पुरुषं संचोदयामि यः इदं कार्यं निश्चयेन साधयिष्यति’ इति। ततः सः हरिप्रवीरः जाम्बवान् प्लवतां वरिष्ठं प्रतीतपराक्रमं हरिप्रवीरं हनूमन्तम् एव, यः एकान्तम् आश्रित्य तूष्णीं सुखोपविष्टः आसीत्, संचोदयामास। एवं सर्गस्य अन्ते कविः महतः कार्यस्य वास्तविकं कर्तारं प्रति सर्वेषां दृष्टिं नयति। ‘एषः अहं संचोदयामि’ इति वचने आशायाः पुनरुत्थानम् अस्ति; सर्वे वानराः कं प्रति सः गच्छति इति कौतूहलेन पश्यन्ति।
Answered thus by Aṅgada, the heroic Jāmbavān, bull among monkeys, spoke these excellent words: "Hero, nothing of this task of yours will fall short. Here I am, about to rouse the very one who will surely accomplish it." Then that great hero Jāmbavān roused Hanumān, the best of leapers, whose valour was known to all, who was sitting apart by himself, quiet and at ease. So at the sarga's end the poet turns everyone's eyes towards the true doer of the great deed. In "here I am, rousing him" hope rises again, and all the monkeys watch eagerly to see to whom he goes.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३५ पदानि
समुत्साहम्
६५.१
उत्साहम्, सामर्थ्यम्
- सन्धिः
- सम् + उत्साहम् → समुत्साहम् — मकारस्य परसवर्णाभावेन सरलं सन्धिकार्यम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत्साह’ इति शब्दः ‘सम्’ उपसर्गपूर्वकः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
यथाक्रमम्
६५.१
क्रमानुसारम्, एकैकशः
- सन्धिः
- यथा + क्रमम् → यथाक्रमम् — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
- समासः
- क्रमम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
आबभाषे
६५.३
अभाषत, उक्तवान्
- सन्धिः
- आ + बभाषे → आबभाषे — दीर्घस्य अनुवृत्तिः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भाष्’ धातोः लिट्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
प्लवेयम्
६५.३
प्लवितुं शक्नुयाम्, लङ्घयेयम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — प्लु + लिङ्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (‘प्लु’ धातुः)
प्लवङ्गमाः
६५.४
हे वानराः (प्लुत्य गच्छन्तः)
- सन्धिः
- प्लवम् + गमाः → प्लवङ्गमाः — मकारस्य ङकारे परसवर्णसन्धिः
- समासः
- प्लवेन गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, बहुवचनम्
ऋषभः
६५.५
ऋषभनामा वानरः (गोश्रेष्ठवाचकः शब्दः अत्र संज्ञा)
- सन्धिः
- ‘ऋषभः + वानरः’ इत्यत्र विसर्गस्य उकारे ओकारादेशः — ऋषभो वानरः
- समासः
- समासः नास्ति — रूढशब्दः, वानरनाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्लवितुम्
६५.७
छलनाय, लङ्घयितुम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — प्लु + तुमुन्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
प्रत्यभाषत
६५.८
प्रत्युत्तरम् अवदत्
- सन्धिः
- प्रति + अभाषत → प्रत्यभाषत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भाष्’ धातोः लङ्, ‘प्रति’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कपिसत्तमः
६५.९
वानरेषु श्रेष्ठतमः
- सन्धिः
- कपि + सत्तमः → कपिसत्तमः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कपिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
वृद्धतमः
६५.१०
सर्वेभ्यः अधिकवयस्कः
- सन्धिः
- वृद्ध + तमप् → वृद्धतमः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — तमप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
गतिपराक्रमः
६५.११
गमनविषयकं सामर्थ्यम्
- सन्धिः
- गति + पराक्रमः → गतिपराक्रमः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतौ पराक्रमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उपेक्षितुम्
६५.१२
अवगणयितुम्, त्यक्तुम्
- सन्धिः
- उप + ईक्षितुम् → उपेक्षितुम् — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः तुमुन्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
कृतनिश्चयौ
६५.१२
दृढसङ्कल्पौ
- सन्धिः
- कृत + निश्चयौ → कृतनिश्चयौ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः निश्चयः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
निबोधत
६५.१३
शृणुत, जानीत
- सन्धिः
- नि + बोधत → निबोधत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बुध्’ धातोः लोट्, ‘नि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
हरिश्रेष्ठ
६५.१४
वानरश्रेष्ठान्
- सन्धिः
- हरि + श्रेष्ठ → हरिश्रेष्ठ — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘हरिश्रेष्ठान् + जाम्बवान्’ इत्यत्र श्चुत्वसन्धिः (न् + ज् = ञ् + ज्)
- समासः
- हरिषु श्रेष्ठः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘हरिश्रेष्ठान्’ इति रूपम्)
वैरोचने
६५.१५
विरोचनपुत्रस्य बलेः (यज्ञे)
- सन्धिः
- विरोचन + अण् → वैरोचन — वृद्ध्यादेशः, सन्धिः न
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थकतद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘यज्ञे’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रभविष्णुः
६५.१५
सर्वसमर्थः, प्रभुत्वशीलः (विष्णुः)
- सन्धिः
- प्र + भविष्णुः → प्रभविष्णुः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भू’ धातोः इष्णुच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रदक्षिणीकृतः
६५.१५
प्रदक्षिणीकृतवान् अहम् इत्यर्थः; परितः परिक्रान्तः
- सन्धिः
- प्रदक्षिणी + कृतः → प्रदक्षिणीकृतः — च्विप्रत्यये इकारस्य दीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — च्व्यन्तपूर्वकं कृभ्वस्तियोगे निष्पन्नम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि निष्ठा)
मन्दविक्रमः
६५.१६
क्षीणपराक्रमः
- सन्धिः
- मन्द + विक्रमः → मन्दविक्रमः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्दः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
संसिद्धिः
६५.१७
सम्यक् सिद्धिः, कार्यनिष्पत्तिः
- सन्धिः
- सम् + सिद्धिः → संसिद्धिः — अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उदारार्थम्
६५.१८
महार्थम्, औदार्ययुक्तम्
- सन्धिः
- उदार + अर्थम् → उदारार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- उदारः अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘उत्तरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हर्यृक्षसत्तम
६५.२०
हे वानराणां भल्लूकानां च श्रेष्ठ
- सन्धिः
- हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
- समासः
- हरीणाम् ऋक्षाणां च सत्तमः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
प्रतिनिवर्तितुम्
६५.२१
पुनः आगन्तुम्
- सन्धिः
- प्रति + निवर्तितुम् → प्रतिनिवर्तितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः तुमुन्, ‘प्रति’ ‘नि’ इति द्वौ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
प्रेषयिता
६५.२२
प्रेषकः, आज्ञापयिता
- सन्धिः
- प्र + एषयिता → प्रेषयिता — गुणसन्धिः (अ + ए = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः णिजन्तात् तृच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कलत्रम्
६५.२३
भार्या; अत्र रक्षणीयं वस्तु इति लाक्षणिकः अर्थः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्)
अरिंदम
६५.२४
हे शत्रुदमन
- सन्धिः
- अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
फलोदयाः
६५.२५
फलप्राप्तियुक्ताः
- सन्धिः
- फल + उदयाः → फलोदयाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- फलानाम् उदयः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘गुणाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रायोपवेशनम्
६५.२९
मरणपर्यन्तम् अनशनव्रतम्
- सन्धिः
- प्राय + उपवेशनम् → प्रायोपवेशनम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- प्रायेण उपवेशनम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
परिरक्षणम्
६५.३०
सम्यक् रक्षणम्, त्राणोपायः
- सन्धिः
- परि + रक्षणम् → परिरक्षणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
दृष्टार्थः
६५.३२
अनुभवसिद्धज्ञानः, विदितवस्तुतत्त्वः
- सन्धिः
- दृष्ट + अर्थः → दृष्टार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दृष्टः अर्थः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्लवगर्षभः
६५.३३
वानरश्रेष्ठः
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभः → प्लवगर्षभः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगानाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
परिहास्यते
६५.३४
हीयते, न्यूनं भविष्यति
- सन्धिः
- परि + हास्यते → परिहास्यते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हा’ धातोः कर्मणि लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुखोपविष्टम्
६५.३५
सुखेन उपविष्टम्, निश्चिन्तम् आसीनम्
- सन्धिः
- सुख + उपविष्टम् → सुखोपविष्टम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सुखेन उपविष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
हरिप्रवीरः
६५.३५
वानरवीरश्रेष्ठः
- सन्धिः
- हरि + प्रवीरः → हरिप्रवीरः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरीणां प्रवीरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्