अनेकशतसहस्रसंख्यां विषण्णां वानरवाहिनीं समीक्ष्य ऋक्षराजः जाम्बवान् हनूमन्तं प्रति एवम् अब्रवीत्। ‘हे वीर, त्वं वानरलोकस्य वीरः, सर्वशास्त्रविदां च वरः; किमर्थं तूष्णीम् एकान्तम् आश्रित्य किमपि न जल्पसि ?’ इति सः पृष्टवान्। ‘हे हनूमन्, तेजसा बलेन च त्वं वानरराजस्य सुग्रीवस्य समः असि, रामलक्ष्मणयोः अपि तुल्यः’ इति च अवदत्। सैन्यस्य विषादः, नायकस्य मौनं, वृद्धस्य च प्रबोधनम् — एतैः त्रिभिः सर्गस्य आरम्भः कृतः। जाम्बवान् जानाति यत् हनूमान् स्वबलं विस्मृतवान्, अतः स्मारणम् एव अत्र मुख्यम् उपायः। शतसहस्रसंख्या अपि सेना यदा निरुत्साहा भवति तदा सा निष्फला एव; अतः प्रथमं नायकस्य चेतनां जागरयितुं जाम्बवान् प्रवृत्तः। ‘किं न जल्पसि’ इति प्रश्नः तु मृदुः उपालम्भः, येन हनूमतः मौनं भिद्यते। सुग्रीवेण रामलक्ष्मणाभ्यां च तुलनया तस्य स्थानम् उच्चैः स्थापितम्।

‘अरिष्टनेमेः कश्यपस्य पुत्रः विनतानन्दनः महाबलः गरुत्मान् सर्वपक्षिणाम् उत्तमः इति विख्यातः। सागरे भुजङ्गान् उद्धरन् सः महाबाहुः महाबलः पक्षी मया बहुशः दृष्टः। तस्य पक्षयोः यावद् बलं तावद् एव तव बाह्वोः बलम्; विक्रमेण वेगेन च त्वं तस्मात् न न्यूनः’ इति जाम्बवान् उक्तवान्। ‘हे हरिपुङ्गव, बलं बुद्धिः तेजः सत्त्वं च — एतत् सर्वं त्वयि सर्वभूतेषु विशिष्टम् अस्ति; तर्हि किमर्थं त्वम् आत्मानं समुद्रलङ्घनाय न सज्जयसि ?’ इति च अपृच्छत्। आत्मविस्मृतिः एव अत्र एकः दोषः; तस्य निवारणाय पूर्ववृत्तान्तकथनम् उपक्रान्तम्। गरुडः पक्षिराजः, हनूमांश्च वायुपुत्रः — उभौ अपि आकाशगामिनौ महाबलौ। अनया उपमया जाम्बवान् दर्शयति यत् समुद्रलङ्घनं हनूमतः कृते असाध्यं न। बलं बुद्धिः तेजः सत्त्वम् इति चत्वारः गुणाः यत्र एकत्र मिलन्ति तत्र असम्भवम् इति किमपि न अवशिष्यते। ‘किमात्मानं न सज्जसे’ इति प्रश्नः सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः इति वक्तुं शक्यते।

‘अप्सरसां श्रेष्ठा पुञ्जिकस्थला इति विख्याता अप्सराः आसीत्, सा एव अञ्जना इति प्रसिद्धा वानरराजस्य केसरिणः पत्नी जाता। त्रिषु लोकेषु विख्याता सा भुवि रूपेण अप्रतिमा आसीत्; अभिशापात् तु कपित्वे कामरूपिणी अभवत्। महात्मनः वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य सा दुहिता आसीत्। एकदा सा मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी, विचित्रैः माल्यैः आभरणैः च भूषिता, क्षौमवस्त्रधारिणी सती प्रावृट्कालस्य मेघसदृशे पर्वतशिखरे अचरत्’ इति। कपियोनौ जातापि सा इच्छया मानुषरूपं धर्तुं शक्ता आसीत्, एतत् एव तस्याः वरदानम् आसीत्। अप्सरसः अवतरणम्, शापः, कपियोनौ जन्म, वानरेन्द्रस्य दुहितृत्वम्, केसरिणा सह विवाहः — एतैः सोपानैः कविः हनूमतः मातुः दिव्यं मूलं स्थापयति। पर्वतशिखरं मेघसदृशं श्यामम्, तस्य उपरि च शुभ्रवस्त्रा सुन्दरी — एतत् चित्रम् अग्रिमवृत्तान्तस्य पृष्ठभूमिः। ‘कामरूपिणी’ इति विशेषणं द्विः प्रयुक्तम्, तेन इच्छानुसारं रूपधारणम् एव तस्याः प्रधानं लक्षणम् इति ज्ञायते।

‘तस्याः विशालाक्ष्याः शुभं वस्त्रं पीतवर्णम् आसीत्, तस्य दशा तु रक्ता आसीत्। पर्वतस्य अग्रे स्थितायाः तस्याः तत् वस्त्रं मारुतः शनैः अपाहरत्। ततः सः तस्याः सुसंहतौ वृत्तौ ऊरू, पीनौ सहितौ स्तनौ, सुजातं चारु आननं च ददर्श। विशालनितम्बाम् आयतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीं शुभसर्वाङ्गीं तां बलात् दृष्ट्वा एव पवनः काममोहितः अभवत्। ततः सः मारुतः पीनाभ्यां दीर्घाभ्यां भुजाभ्यां ताम् अनिन्दितां पर्यष्वजत; मन्मथाविष्टसर्वाङ्गः सन् गतात्मा जातः’ इति जाम्बवान् कथयति। वायुः अमूर्तः अपि मूर्तवत् आलिङ्गति इति काव्यस्य रीतिः। वस्त्रापहरणं न दौरात्म्यम्, अपितु वायोः स्वाभाविकी चेष्टा; तस्याः एव परिणामः दर्शनं, दर्शनस्य च परिणामः कामः। ‘गतात्मा’ इति पदेन कविः वायोः आत्मविस्मृतिं सूचयति। एतत् वर्णनं न श्रृङ्गारमात्रम्, अपितु दिव्यजन्मनः कारणकथनम्। पीतं वस्त्रं रक्तदशं च — वर्णयोः विरोधेन कविः दृश्यस्य स्पष्टतां वर्धयति।

‘सा तु तत्र एव सम्भ्रान्ता सुव्रता सती वाक्यम् अब्रवीत् — ‘इदं मम एकपत्नीव्रतं कः नाशयितुम् इच्छति ?’ इति। अञ्जनायाः वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत — ‘हे सुश्रोणि, अहं त्वां न हिंसामि; हे सुभगे, ते मनसः भयं मा भूत्। हे यशस्विनि, मनसा एव त्वां परिष्वज्य अहं गतः; तेन तव वीर्यवान् बुद्धिसम्पन्नः पुत्रः भविष्यति। सः महासत्त्वः महातेजाः महाबलपराक्रमः लङ्घने प्लवने च मया समः भविष्यति’ इति। एवम् उक्ता सा जननी तुष्टा अभवत्; हे महाकपे, हे महाबाहो, हे प्लवगर्षभ, ततः सा गुहायां त्वां प्रजज्ञे’ इति जाम्बवान् अवदत्। व्रतरक्षा च वरप्राप्तिः च उभे अपि अत्र सिद्धे। अत्र अञ्जनायाः शीलं मुख्यम् — सा भीता न, किंतु व्रतभङ्गात् एव भीता। वायुः अपि तस्याः शीलं रक्षन् ‘मनसा एव’ इति वदति; तेन पुत्रजन्म मानसिकसङ्कल्पात् एव सिद्धम्, शरीरसंसर्गात् न। पुत्रस्य गुणाः च पूर्वम् एव प्रतिज्ञाताः — महासत्त्वः महातेजाः, लङ्घने पितुः समः। ‘गुहायाम्’ इति पदेन जन्मस्थानम् अपि निर्दिष्टम्, यत् वानरजातेः स्वाभाविकं निवासस्थानम्।

‘बाल्ये महावने अभ्युत्थितं सूर्यं दृष्ट्वा ‘इदं फलम्’ इति मत्वा त्वं तं ग्रहीतुम् इच्छन् उत्प्लुत्य दिवम् अभ्युत्पतितः। हे महाकपे, त्रीणि योजनशतानि गत्वा तस्य सूर्यस्य तेजसा निर्धूतः अपि त्वं विषादं न गतवान्। हे महाकपे, अन्तरिक्षे तूर्णम् उपगतं त्वां दृष्ट्वा कोपाविष्टेन इन्द्रेण तेजसा युक्तं वज्रं क्षिप्तम्। तदा शैलाग्रशिखरे पतितस्य ते वामः हनुः अभज्यत; ततः एव ते ‘हनुमान्’ इति नामधेयं कीर्तितम्’ इति। बालस्य निर्भयता, सूर्यतेजसः असहिष्णुता, इन्द्रस्य कोपः, नाम्नः च निर्वचनम् — एतत् सर्वम् एकत्र कथितम्। ‘फलम्’ इति बुद्धिः बालस्य निष्कपटताम् एव दर्शयति; योजनशतत्रयम् उत्प्लुत्य सूर्यस्य समीपं गन्तुं शक्तिः तु जन्मत एव सिद्धा। इन्द्रस्य वज्रम् अपि तं न हन्ति, केवलं हनुम् एव भनक्ति — अतः नाम अपि तस्य पराजयस्य न, अपितु अजेयतायाः एव चिह्नम्। वज्रपातेन अपि विषादः न जातः इति बालस्य सहजं धैर्यम् अत्र प्रकटितम्।

‘ततः त्वां निहतं दृष्ट्वा गन्धवहः वायुः स्वयं भृशं संक्रुद्धः सन् त्रैलोक्ये न ववौ; प्रभञ्जनः स्तब्धः अभवत्। त्रैलोक्ये क्षुभिते सति सर्वे सुराः सम्भ्रान्ताः जाताः, भुवनेश्वराः च संक्रुद्धं मारुतं प्रसादयन्ति स्म। पवने प्रसादिते सति ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ — ‘हे तात, हे सत्यविक्रम, समरे त्वम् अशस्त्रवध्यः भविष्यसि’ इति। वज्रस्य निपातेन अपि त्वां विरुजम् अक्षतं समीक्ष्य प्रीतात्मा सहस्रनेत्रः इन्द्रः अपि ते उत्तमं वरं ददौ’ इति। पुत्रस्नेहजः वायोः कोपः त्रिलोकीं स्तम्भयति, तेन एव च हनूमतः अमोघं बलं सिद्ध्यति। वायोः निवृत्तौ प्राणिनां श्वासः एव निरुध्यते, अतः त्रैलोक्यं क्षुभितम्। देवानां प्रसादनम् एव उपायः जातः। ब्रह्मणः इन्द्रस्य च वरौ मिलित्वा हनूमतः शरीरम् अवध्यं कुर्वाते; एतेन अग्रे लङ्कायां यत् किमपि आपतिष्यति तत् सर्वं सोढुं सः समर्थः इति सूचितम्। ‘प्रभञ्जनः न ववौ’ इति वाक्यं वायोः मौनस्य भयङ्करतां दर्शयति।

‘‘तव मरणं स्वच्छन्दतः एव भवेत्’ इति हे प्रभो सः वरः दत्तः। सः एव त्वं केसरिणः क्षेत्रजः पुत्रः, भीमविक्रमः; मारुतस्य तु औरसः पुत्रः, तेजसा अपि तत्समः। हे वत्स, त्वं वायुसुतः, प्लवने अपि तत्समः एव। वयम् अद्य गतप्राणाः इव जाताः; साम्प्रतं भवान् एव अस्मासु अवशिष्टः आश्रयः। दाक्ष्येण विक्रमेण च सम्पन्नः त्वम् अपरः पक्षिराजः इव विभासि’ इति जाम्बवान् उक्तवान्। क्षेत्रजत्वम् औरसत्वं च उभयम् अपि उक्त्वा कविः हनूमतः द्विविधं पितृसम्बन्धं स्पष्टयति। ‘गतप्राणाः’ इति अतिशयः न — सीतादर्शनं विना किष्किन्धां गन्तुं न शक्यम्, तत्र च मृत्युः निश्चितः; अतः वानराणां जीवनम् अधुना हनूमति एव अवस्थितम्। पक्षिराजोपमा पुनः स्मारिता, येन प्लवनसामर्थ्यम् एव प्रधानम् इति स्पष्टं भवति।

‘हे तात, त्रिविक्रमकाले मया सशैलवनकानना इयं पृथिवी त्रिःसप्तकृत्वः प्रदक्षिणं परिक्रान्ता। तथा च देवशासनात् अस्माभिः ताः ओषधयः संचिताः याभिः अमृतं निर्मथ्य निष्पादितम्; तदानीं नः महत् बलम् आसीत्। सः एव अहम् इदानीं वृद्धः परिहीनपराक्रमः जातः। साम्प्रतं तु अस्माकं कालः एषः यत् भवान् एव सर्वगुणान्वितः वर्तते’ इति। आत्मनः गौरवं कथयित्वा अपि सः तत् सर्वम् अतीतम् इति स्वीकरोति, वर्तमानस्य भारं च हनूमति एव न्यस्यति। एकविंशतिवारं पृथिवीपरिक्रमा, अमृतार्थम् ओषधिसंचयः — एतौ द्वौ वृत्तान्तौ जाम्बवतः अतिप्राचीनतां प्रमाणयतः। तथापि सः न गर्वं करोति; ‘साम्प्रतं कालः अस्माकम्’ इति वदन् सः स्वस्य युगस्य समाप्तिं हनूमतः युगस्य च आरम्भं स्वीकरोति।

‘हे विक्रान्त, तद् विजृम्भस्व; प्लवतां त्वम् एव उत्तमः असि। इयं सर्वा वानरवाहिनी तव वीर्यं द्रष्टुकामा वर्तते। हे हरिशार्दूल, उत्तिष्ठ, महार्णवं लङ्घयस्व; हे हनुमन्, सर्वभूतानां या गतिः तस्याः अपि परा तव गतिः। सर्वे हरयः विषण्णाः सन्ति, त्वं किम् उपेक्षसे ? हे महावेग, यथा विष्णुः त्रीन् विक्रमान् अक्रमत् तथा त्वम् अपि विक्रमस्व’ इति। ततः कपीनाम् ऋषभेण जाम्बवता चोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः तां हरिवीरवाहिनीं प्रहर्षयन् तदा आत्मनः महत् रूपं चकार। सर्गस्य अन्ते विषादः हर्षेण प्रतिष्ठापितः। ‘विजृम्भस्व’ इति धातुः अङ्गानां विस्तारम्, सिंहस्य जृम्भणम् इव, सूचयति। विष्णोः त्रिविक्रमोपमा अत्र पुनः आगता — या पूर्वं जाम्बवता स्वस्मिन् प्रयुक्ता, सा अधुना हनूमति निधीयते। रूपवर्धनम् एव तस्य उत्तरम्, वचनं न — कर्मणा एव सः प्रत्युत्तरं ददाति।

అనేక లక్షల సంఖ్యలో ఉన్న, విషాదంలో మునిగిన వానరసేనను చూసి ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు. ‘వీరుడా, నీవు వానరలోకానికి వీరుడవు, సర్వశాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడవు; ఎందుకు ఏకాంతాన్ని ఆశ్రయించి మౌనంగా ఏమీ మాట్లాడటం లేదు?’ అని అతడు అడిగాడు. ‘హనుమా, తేజస్సులోనూ బలంలోనూ నీవు వానరరాజు సుగ్రీవునితో సమానుడవు, రామలక్ష్మణులకు కూడా తుల్యుడవు’ అని కూడా అన్నాడు. సైన్యం విషాదం, నాయకుని మౌనం, వృద్ధుని ప్రబోధం — ఈ మూడింటితో సర్గారంభం జరిగింది. హనుమంతుడు తన బలాన్ని మరచిపోయాడని జాంబవంతునికి తెలుసు, కాబట్టి గుర్తుచేయడమే ఇక్కడ ముఖ్యమైన ఉపాయం. లక్షల సంఖ్యలో ఉన్న సేన అయినా నిరుత్సాహంగా ఉంటే నిష్ఫలమే; కాబట్టి మొదట నాయకుని చైతన్యాన్ని మేల్కొలపడానికి జాంబవంతుడు పూనుకున్నాడు. ‘కిం న జల్పసి’ (ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు) అనే ప్రశ్న మృదువైన ఉపాలంభం, దానితో హనుమంతుని మౌనం భగ్నమవుతుంది. సుగ్రీవునితోనూ రామలక్ష్మణులతోనూ పోల్చడంతో అతని స్థానం ఉన్నతంగా నిలుపబడింది.

‘అరిష్టనేమి అయిన కశ్యపుని కుమారుడు, వినత పుత్రుడు, మహాబలుడు అయిన గరుత్మంతుడు పక్షులన్నిటిలో ఉత్తముడని ప్రసిద్ధుడు. సముద్రంలో సర్పాలను పైకి లాగుతున్న ఆ మహాబాహువు, మహాబలుడు అయిన పక్షిని నేను ఎన్నోసార్లు చూశాను. అతని రెక్కలలో ఎంత బలం ఉందో నీ బాహువులలో అంత బలం ఉంది; పరాక్రమంలోనూ వేగంలోనూ నీవు అతనికి తక్కువ కాదు’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, సత్త్వం — ఇవన్నీ నీలో సర్వప్రాణులలోకెల్లా విశిష్టంగా ఉన్నాయి; అలాంటప్పుడు సముద్రలంఘనానికి నిన్ను నీవు ఎందుకు సిద్ధపరచుకోవడం లేదు?’ అని కూడా అడిగాడు. ఆత్మవిస్మృతియే ఇక్కడ ఒకే దోషం; దాన్ని తొలగించడానికే పూర్వవృత్తాంత కథనం మొదలైంది. గరుడుడు పక్షిరాజు, హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడు — ఇద్దరూ ఆకాశగాములు, మహాబలులు. ఈ ఉపమానంతో సముద్రలంఘనం హనుమంతునికి అసాధ్యం కాదని జాంబవంతుడు చూపుతున్నాడు. బలం, బుద్ధి, తేజస్సు, సత్త్వం అనే నాలుగు గుణాలు ఒకచోట కలిసినచోట అసాధ్యం అనేదేదీ మిగలదు. ‘కిమాత్మానం న సజ్జసే’ (నిన్ను నీవు ఎందుకు సిద్ధపరచుకోవడం లేదు) అనే ప్రశ్నే సర్గకు కేంద్రబిందువని చెప్పవచ్చు.

‘అప్సరసలలో శ్రేష్ఠురాలైన పుంజికస్థల అని ప్రసిద్ధమైన ఒక అప్సరస ఉండేది; ఆమెయే అంజన అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలై వానరరాజు కేసరికి భార్య అయింది. మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధురాలైన ఆమె భూమిమీద రూపంలో సాటిలేనిది; శాపం వల్ల కపిరూపంలో పుట్టి, కోరిన రూపం ధరించగలదిగా ఉండేది. ఆమె మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు కుంజరుని కుమార్తె. ఒకసారి ఆమె మనుష్యశరీరం ధరించి, రూపయౌవనాలతో శోభిస్తూ, రంగురంగుల పూలమాలలతో ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని, పట్టువస్త్రం ధరించి, వర్షాకాలపు మేఘం వంటి పర్వతశిఖరంపై సంచరించింది.’ కపిజాతిలో పుట్టినా ఆమె ఇచ్ఛానుసారం మనుష్యరూపం ధరించగలిగేది, అదే ఆమెకు వరదానం. అప్సరస అవతరణ, శాపం, కపిజాతిలో జన్మ, వానరేంద్రుని కుమార్తె కావడం, కేసరితో వివాహం — ఈ మెట్లతో కవి హనుమంతుని తల్లి యొక్క దివ్యమూలాన్ని స్థాపిస్తాడు. పర్వతశిఖరం మేఘం వంటి నలుపు, దానిపై తెల్లని వస్త్రం ధరించిన సుందరి — ఈ చిత్రం తరువాతి వృత్తాంతానికి నేపథ్యం. ‘కామరూపిణీ’ (కోరిన రూపం ధరించగలది) అనే విశేషణం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది, దానివల్ల ఇచ్ఛానుసారం రూపం ధరించడమే ఆమె ప్రధానలక్షణమని తెలుస్తుంది.

‘విశాలనేత్రి అయిన ఆమె శుభవస్త్రం పసుపురంగుది, దాని అంచు ఎర్రనిది. పర్వతాగ్రంపై నిలిచిన ఆమె ఆ వస్త్రాన్ని మారుతుడు మెల్లగా తొలగించాడు. అప్పుడు అతడు ఆమె బాగా కలిసిన గుండ్రని తొడలనూ, బలిసిన, కలిసి ఉన్న స్తనాలనూ, చక్కగా రూపొందిన అందమైన ముఖాన్నీ చూశాడు. విశాలమైన పిరుదులు, విశాలమైన కటి, సన్నని నడుము గల, యశస్విని, అన్ని అవయవాలూ శుభంగా ఉన్న ఆమెను బలవంతంగా చూసినంతనే పవనుడు కామమోహితుడయ్యాడు. అప్పుడు ఆ మారుతుడు బలిసిన, పొడవాటి బాహువులతో దోషరహితురాలైన ఆమెను కౌగిలించుకున్నాడు; మన్మథుడు అవయవాలన్నిటిలోనూ ఆవహించగా అతడు ఆత్మవిస్మృతుడయ్యాడు’ అని జాంబవంతుడు చెబుతున్నాడు. వాయువు రూపం లేనివాడైనా రూపం గలవాని వలె కౌగిలిస్తాడు అనేది కావ్యరీతి. వస్త్రాన్ని తొలగించడం దౌర్జన్యం కాదు, వాయువు యొక్క స్వాభావిక చేష్ట; దాని పరిణామం దర్శనం, దర్శనపు పరిణామం కామం. ‘గతాత్మా’ (ఆత్మవిస్మృతుడయ్యాడు) అనే పదంతో కవి వాయువు ఆత్మవిస్మృతిని సూచిస్తాడు. ఈ వర్ణన కేవలం శృంగారం కాదు, దివ్యజన్మకు కారణకథనం. పసుపు వస్త్రం, ఎర్రని అంచు — రంగుల విరోధంతో కవి దృశ్యపు స్పష్టతను పెంచుతాడు.

‘సువ్రత అయిన ఆమె అక్కడే కలవరపడి ఇలా అన్నది — “నా ఈ ఏకపతీవ్రతాన్ని నాశనం చేయాలనుకుంటున్నది ఎవరు?” అంజన మాట విని మారుతుడు బదులిచ్చాడు — “సుందరీ, నేను నిన్ను హింసించడం లేదు; సుభగా, నీ మనసులో భయం వద్దు. యశస్వినీ, మనసుతోనే నిన్ను కౌగిలించుకొని నేను వెళ్ళాను; దానివల్ల నీకు వీర్యవంతుడు, బుద్ధిసంపన్నుడు అయిన కుమారుడు పుడతాడు. ఆ మహాసత్త్వుడు, మహాతేజస్వి, మహాబలపరాక్రముడు దాటడంలోనూ దూకడంలోనూ నాతో సమానుడవుతాడు.” ఇలా చెప్పగా ఆ తల్లి సంతోషించింది; మహాకపీ, మహాబాహూ, వానరశ్రేష్ఠా, తరువాత ఆమె ఒక గుహలో నిన్ను కన్నది’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. వ్రతరక్షణా వరప్రాప్తీ రెండూ ఇక్కడ సిద్ధించాయి. ఇక్కడ అంజన శీలమే ముఖ్యం — ఆమె భయపడలేదు, కేవలం వ్రతభంగానికే భయపడింది. వాయువు కూడా ఆమె శీలాన్ని కాపాడుతూ ‘మనసుతోనే’ అని అంటాడు; దానివల్ల పుత్రజన్మ మానసిక సంకల్పంతోనే సిద్ధించింది, శరీరసంసర్గంతో కాదు. కుమారుని గుణాలు కూడా ముందే ప్రతిజ్ఞ చేయబడ్డాయి — మహాసత్త్వుడు, మహాతేజస్వి, దాటడంలో తండ్రితో సమానుడు. ‘గుహాయామ్’ (గుహలో) అనే పదంతో జన్మస్థలం కూడా నిర్దేశించబడింది, అది వానరజాతికి సహజమైన నివాసస్థలం.

‘బాల్యంలో మహారణ్యంలో ఉదయిస్తున్న సూర్యుని చూసి “ఇది పండు” అని భావించి, దాన్ని పట్టుకోవాలనే కోరికతో నీవు గంతువేసి ఆకాశానికి ఎగిరావు. మహాకపీ, మూడువందల యోజనాలు వెళ్ళి ఆ సూర్యుని తేజస్సుతో తోసివేయబడినా నీవు విషాదం పొందలేదు. మహాకపీ, అంతరిక్షంలో వేగంగా వస్తున్న నిన్ను చూసి కోపావిష్టుడైన ఇంద్రుడు తేజస్సుతో కూడిన వజ్రాన్ని విసిరాడు. అప్పుడు పర్వతాగ్రశిఖరంపై పడిన నీ ఎడమ దవడ (హనువు) విరిగింది; అందువల్లనే నీకు “హనుమాన్” అనే పేరు ప్రసిద్ధమైంది.’ బాలుని నిర్భయత్వం, సూర్యతేజస్సును సహించలేకపోవడం, ఇంద్రుని కోపం, పేరు యొక్క వ్యుత్పత్తి — ఇవన్నీ ఒకచోట చెప్పబడ్డాయి. ‘పండు’ అనే బుద్ధి బాలుని నిష్కపటత్వాన్నే చూపుతుంది; మూడువందల యోజనాలు ఎగిరి సూర్యుని సమీపానికి వెళ్ళే శక్తి మాత్రం పుట్టుకతోనే సిద్ధించింది. ఇంద్రుని వజ్రం కూడా అతనిని చంపలేదు, కేవలం దవడను మాత్రమే విరిచింది — కాబట్టి అతని పేరు కూడా పరాజయానికి కాదు, అజేయత్వానికే గుర్తు. వజ్రపాతంతో కూడా విషాదం కలగలేదనడంతో బాలుని సహజధైర్యం ఇక్కడ ప్రకటమైంది.

‘అప్పుడు నీవు దెబ్బతిని ఉండటం చూసి గంధవాహుడైన వాయువు స్వయంగా తీవ్రంగా కోపించి మూడు లోకాలలోనూ వీచడం మానేశాడు; ప్రభంజనుడు స్తంభించిపోయాడు. మూడు లోకాలూ క్షోభించగా దేవతలందరూ కలవరపడ్డారు, భువనేశ్వరులు కోపించిన మారుతుని ప్రసన్నుని చేయసాగారు. పవనుడు ప్రసన్నుడయ్యాక బ్రహ్మ నీకు వరం ఇచ్చాడు — “నాయనా, సత్యపరాక్రమా, యుద్ధంలో నీవు ఏ శస్త్రంతోనూ చంపబడనివాడవవుతావు.” వజ్రం పడినా నీవు బాధలేకుండా, గాయం లేకుండా ఉండటం చూసి ప్రసన్నమనస్కుడైన సహస్రాక్షుడు ఇంద్రుడు కూడా నీకు ఉత్తమమైన వరం ఇచ్చాడు.’ పుత్రస్నేహం వల్ల పుట్టిన వాయువు కోపం మూడు లోకాలనూ స్తంభింపజేస్తుంది, దానివల్లనే హనుమంతుని అమోఘబలం సిద్ధిస్తుంది. వాయువు ఆగిపోతే ప్రాణుల శ్వాసే ఆగిపోతుంది, కాబట్టి మూడు లోకాలూ క్షోభించాయి. దేవతలు ప్రసన్నం చేసుకోవడమే ఉపాయమైంది. బ్రహ్మ, ఇంద్రుల వరాలు రెండూ కలిసి హనుమంతుని శరీరాన్ని అవధ్యంగా చేస్తాయి; దీనితో ముందు లంకలో ఏది ఎదురైనా అదంతా అతడు సహించగల సమర్థుడని సూచించబడింది. ‘ప్రభంజనుడు వీచలేదు’ అనే వాక్యం వాయువు మౌనంలోని భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది.

‘ప్రభూ, “నీ మరణం నీ ఇచ్ఛతోనే జరుగుతుంది” అనే వరం ఇవ్వబడింది. ఆ నీవే కేసరికి క్షేత్రజుడైన కుమారుడవు, భయంకరమైన పరాక్రమం గలవాడవు; మారుతునికి ఔరసపుత్రుడవు, తేజస్సులో కూడా అతనితో సమానుడవు. నాయనా, నీవు వాయుపుత్రుడవు, గంతువేయడంలో కూడా అతనితో సమానుడవే. మేము ఈనాడు ప్రాణాలు పోయినవారిలా అయ్యాం; ఇప్పుడు మాలో మిగిలిన ఆశ్రయం నీవే. దక్షతతోనూ పరాక్రమంతోనూ సంపన్నుడవైన నీవు మరొక పక్షిరాజు వలె ప్రకాశిస్తున్నావు’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. క్షేత్రజత్వమూ ఔరసత్వమూ రెండూ చెప్పి కవి హనుమంతునికి ఉన్న రెండు విధాల పితృసంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు. ‘గతప్రాణాః’ (ప్రాణాలు పోయినవారు) అనేది అతిశయోక్తి కాదు — సీతను చూడకుండా కిష్కింధకు వెళ్ళలేరు, అక్కడ మరణం నిశ్చితం; కాబట్టి వానరుల జీవితం ఇప్పుడు హనుమంతునిలోనే నిలిచి ఉంది. పక్షిరాజు ఉపమానం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది, దానివల్ల గంతువేసే సామర్థ్యమే ప్రధానమని స్పష్టమవుతుంది.

‘నాయనా, త్రివిక్రమావతార సమయంలో పర్వతాలూ వనాలూ అడవులతో కూడిన ఈ భూమిని నేను ఇరవై ఒక్కసార్లు ప్రదక్షిణంగా చుట్టివచ్చాను. అలాగే దేవతల ఆజ్ఞతో మేము ఆ ఓషధులను సేకరించాం, వాటితో మథించి అమృతం ఉత్పత్తి చేయబడింది; అప్పుడు మాకు గొప్ప బలం ఉండేది. ఆ నేనే ఇప్పుడు వృద్ధుడనై పరాక్రమం క్షీణించినవాడనయ్యాను. ఇప్పుడు మా కాలం ఇలా ఉంది, సర్వగుణసంపన్నుడవైన నీవే ఉన్నావు.’ తన గొప్పతనాన్ని చెప్పుకున్నా అదంతా గతించినదని అతడు అంగీకరిస్తాడు, వర్తమానపు భారాన్ని హనుమంతునిపైనే ఉంచుతాడు. ఇరవై ఒక్కసార్లు భూప్రదక్షిణ, అమృతం కోసం ఓషధిసేకరణ — ఈ రెండు వృత్తాంతాలూ జాంబవంతుని అతిప్రాచీనత్వాన్ని నిరూపిస్తాయి. అయినా అతడు గర్వపడడు; ‘సాంప్రతం కాలః అస్మాకమ్’ (ఇప్పుడు మా కాలం ఇలా ఉంది) అని చెబుతూ అతడు తన యుగం ముగిసిందనీ హనుమంతుని యుగం మొదలైందనీ అంగీకరిస్తాడు.

‘పరాక్రమశాలీ, కాబట్టి విజృంభించు; దూకేవారిలో నీవే ఉత్తముడవు. ఈ వానరసేనంతా నీ పరాక్రమాన్ని చూడాలని కోరుకుంటోంది. వానరశార్దూలా, లే, మహాసముద్రాన్ని దాటు; హనుమా, సర్వప్రాణుల గమనం కంటె కూడా నీ గమనం గొప్పది. వానరులందరూ విషాదంలో ఉన్నారు, నీవు ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? మహావేగశాలీ, విష్ణువు మూడు అడుగులు వేసినట్లు నీవు కూడా పరాక్రమించు.’ అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతునిచేత ప్రేరేపించబడి, తన వేగాన్ని గుర్తించిన పవనాత్మజుడైన కపి ఆ వానరవీరసేనను సంతోషపెడుతూ అప్పుడు తన మహత్తరమైన రూపాన్ని ధరించాడు. సర్గ చివర విషాదం స్థానంలో ఆనందం నిలుపబడింది. ‘విజృంభస్వ’ (విజృంభించు) అనే ధాతువు సింహం ఒళ్ళు విరుచుకున్నట్లు అవయవాల విస్తారాన్ని సూచిస్తుంది. విష్ణువు త్రివిక్రమ ఉపమానం ఇక్కడ మళ్ళీ వచ్చింది — ఇంతకుముందు జాంబవంతుడు తనకు వాడినదాన్ని ఇప్పుడు హనుమంతునిలో ఉంచుతున్నాడు. రూపాన్ని పెంచడమే అతని సమాధానం, మాట కాదు — కర్మతోనే అతడు ప్రతివచనం ఇస్తాడు.

பல நூறாயிரக்கணக்கில் இருந்த, மனம் தளர்ந்த வானரப் படையைக் கண்டு, கரடிகளின் அரசன் ஜாம்பவான் அனுமனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘வீரனே, நீ வானர உலகின் வீரன், எல்லா சாஸ்திரங்களையும் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவன்; ஏன் தனியிடத்தைச் சார்ந்து அமைதியாக எதுவும் பேசாமல் இருக்கிறாய்?’ என்று கேட்டான். ‘அனுமனே, ஒளியிலும் வலிமையிலும் நீ வானர அரசன் சுக்ரீவனுக்கு நிகரானவன், ராம லக்ஷ்மணருக்கும் சமமானவன்’ என்றும் சொன்னான். படையின் மனத்தளர்ச்சி, தலைவனின் மௌனம், முதியவனின் விழிப்பூட்டல் — இம்மூன்றாலும் சர்க்கம் தொடங்குகிறது. அனுமன் தன் வலிமையை மறந்துவிட்டான் என்று ஜாம்பவான் அறிவான்; ஆகவே நினைவூட்டுவதே இங்கே முக்கிய உபாயம். நூறாயிரக்கணக்கான படையும் ஊக்கமிழந்தால் பயனற்றதே; ஆகவே முதலில் தலைவனின் உணர்வை எழுப்ப ஜாம்பவான் முனைகிறான். ‘ஏன் பேசவில்லை?’ என்ற கேள்வி மென்மையான கடிந்துரை; அதனால் அனுமனின் மௌனம் உடைகிறது. சுக்ரீவனோடும் ராம லக்ஷ்மணரோடும் ஒப்பிட்டதால் அவனுடைய இடம் உயர்த்தி நிறுவப்பட்டது.

‘அரிஷ்டநேமி என்ற கச்யபரின் மகனும், வினதையின் மைந்தனும், பெருவலிமை உடையவனுமான கருடன் எல்லாப் பறவைகளிலும் சிறந்தவன் என்று புகழ்பெற்றவன். கடலில் பாம்புகளைத் தூக்கியெடுக்கும் பெருங்கைகளும் பெருவலிமையும் உடைய அந்தப் பறவையை நான் பலமுறை கண்டிருக்கிறேன். அவனுடைய சிறகுகளில் எவ்வளவு வலிமை உள்ளதோ அவ்வளவே உன் கைகளிலும் உள்ளது; வீரத்திலும் வேகத்திலும் நீ அவனுக்குக் குறைந்தவன் அல்ல’ என்றான் ஜாம்பவான். ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, வலிமை, அறிவு, ஒளி, உள்ள உறுதி — இவை அனைத்தும் உன்னிடம் எல்லா உயிர்களையும்விடச் சிறப்பாக உள்ளன; பிறகு ஏன் கடலைத் தாண்ட உன்னை ஆயத்தப்படுத்திக்கொள்ளவில்லை?’ என்றும் கேட்டான். தன்னை மறந்திருப்பதே இங்கே ஒரே குற்றம்; அதைப் போக்கப் பழைய வரலாற்றைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான். கருடன் பறவைகளின் அரசன், அனுமன் வாயுவின் மைந்தன் — இருவருமே வானில் செல்பவர்கள், பெருவலிமை உடையவர்கள். இந்த உவமையால் ஜாம்பவான் கடலைத் தாண்டுவது அனுமனுக்கு இயலாதது அல்ல என்று காட்டுகிறான். வலிமை, அறிவு, ஒளி, உள்ள உறுதி என்ற நான்கு குணங்களும் ஒன்றுசேரும் இடத்தில் இயலாதது என்று எதுவும் எஞ்சுவதில்லை. ‘ஏன் உன்னை ஆயத்தப்படுத்திக்கொள்ளவில்லை?’ என்ற கேள்வியே சர்க்கத்தின் மையப்புள்ளி என்று சொல்லலாம்.

‘அப்சரஸ்களில் சிறந்தவளான புஞ்ஜிகஸ்தலை என்று புகழ்பெற்ற ஓர் அப்சரஸ் இருந்தாள்; அவளே அஞ்சனை என்று புகழ்பெற்று, வானர அரசன் கேசரியின் மனைவியானாள். மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற அவள் பூமியில் அழகில் இணையற்றவளாக இருந்தாள்; சாபத்தால் வானரப் பிறவி எடுத்தாலும் விரும்பிய உருவம் எடுப்பவளாக இருந்தாள். அவள் மகாத்மாவான வானரத் தலைவன் குஞ்ஜரனின் மகள். ஒருநாள் அவள் மனித உருவம் எடுத்து, அழகும் இளமையும் பொலிய, வண்ண மாலைகளாலும் அணிகலன்களாலும் அலங்கரித்துக்கொண்டு, பட்டாடை உடுத்தி, மழைக்கால மேகம் போன்ற ஒரு மலைச்சிகரத்தில் உலவிக்கொண்டிருந்தாள்.’ வானரப் பிறவியில் பிறந்தும் விருப்பப்படி மனித உருவம் எடுக்க அவளால் முடிந்தது; அதுவே அவளுக்குக் கிடைத்த வரம். அப்சரஸ் இறங்கி வந்தது, சாபம், வானரப் பிறவியில் பிறப்பு, வானரத் தலைவனின் மகளானது, கேசரியோடு மணம் — இந்தப் படிகளால் கவி அனுமனின் தாயின் தெய்விகமான மூலத்தை நிறுவுகிறார். மலைச்சிகரம் மேகம் போலக் கருமையானது; அதன் மேல் வெண்ணிற ஆடை அணிந்த அழகி — இந்தச் சித்திரமே அடுத்த நிகழ்ச்சிக்குப் பின்னணி. ‘காமரூபிணீ’ (விரும்பிய உருவம் எடுப்பவள்) என்ற அடைமொழி இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது; ஆகவே விருப்பப்படி உருவம் தரிப்பதே அவளுடைய முதன்மையான அடையாளம் என்று அறியப்படுகிறது.

‘நீள்விழியாளான அவளுடைய அழகிய ஆடை மஞ்சள் நிறம், அதன் கரை சிவப்பு. மலையுச்சியில் நின்றிருந்த அவளுடைய அந்த ஆடையைக் காற்று மெல்ல விலக்கியது. பிறகு அவன் அவளுடைய நன்கு திரண்ட உருண்ட தொடைகளையும், பருத்து நெருங்கிய மார்பகங்களையும், அழகாக அமைந்த இனிய முகத்தையும் கண்டான். அகன்ற இடையும் நீண்ட இடுப்பும் மெல்லிய இடையும் உடைய, புகழ்மிக்க, எல்லா உறுப்புகளும் அழகான அவளைக் கண்ட அளவிலேயே வாயுதேவன் காமத்தால் மயங்கினான். பிறகு அந்த மாருதன் பருத்து நீண்ட தன் கைகளால் குறையற்ற அவளைத் தழுவிக்கொண்டான்; உடல் முழுவதும் மன்மதனால் ஆட்கொள்ளப்பட்டுத் தன்னிலை இழந்தான்’ என்று ஜாம்பவான் சொல்கிறான். உருவமற்ற காற்றும் உருவம் உள்ளவனைப் போலத் தழுவுவது காவியத்தின் மரபு. ஆடையை விலக்கியது தீய எண்ணத்தால் அல்ல, காற்றின் இயல்பான செயல்; அதன் விளைவு காணுதல், காணுதலின் விளைவு காமம். ‘கதாத்மா’ (தன்னிலை இழந்தவன்) என்ற சொல்லால் கவி வாயுவின் தன்மறதியைச் சுட்டுகிறார். இந்த வர்ணனை வெறும் சிருங்காரம் அல்ல; தெய்விகப் பிறப்புக்கான காரணத்தைச் சொல்வது. மஞ்சள் ஆடை, சிவப்புக் கரை — நிற முரணால் கவி காட்சியின் தெளிவைக் கூட்டுகிறார்.

‘அவளோ அங்கேயே கலங்கி, நல்ல விரதமுடைய கற்புடையவளாய்ச் சொன்னாள்: “ஒருவனையே கணவனாகக் கொண்ட என் இந்த விரதத்தை அழிக்க விரும்புபவன் யார்?” அஞ்சனையின் சொல்லைக் கேட்டு மாருதன் பதில் சொன்னான்: “அழகிய இடையுடையவளே, நான் உனக்குத் தீங்கு செய்யவில்லை; பேறுடையவளே, உன் மனத்தில் அச்சம் வேண்டாம். புகழ்மிக்கவளே, மனத்தால் மட்டுமே உன்னைத் தழுவிவிட்டு நான் சென்றேன்; அதனால் உனக்கு வீரியமும் அறிவும் நிறைந்த ஒரு மகன் பிறப்பான். பேருள்ளமும் பேரொளியும் பெருவலிமையும் வீரமும் உடைய அவன் தாண்டுவதிலும் தாவுவதிலும் எனக்கு நிகராக இருப்பான்.” இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட உன் தாய் மனநிறைவு அடைந்தாள்; பெரும் வானரனே, பெருங்கைகளுடையவனே, வானரச் சிறந்தோனே, பிறகு அவள் ஒரு குகையில் உன்னைப் பெற்றெடுத்தாள்’ என்றான் ஜாம்பவான். விரதமும் காக்கப்பட்டது, வரமும் கிடைத்தது — இரண்டுமே இங்கே நிறைவேறின. இங்கே அஞ்சனையின் ஒழுக்கமே முதன்மையானது — அவள் அச்சப்படவில்லை, விரதம் உடைவதற்கு மட்டுமே அஞ்சினாள். வாயுவும் அவளுடைய ஒழுக்கத்தைக் காத்து ‘மனத்தால் மட்டுமே’ என்கிறான்; ஆகவே மகனின் பிறப்பு மனத்தின் சங்கல்பத்தாலேயே நிகழ்ந்தது, உடல் சேர்க்கையால் அல்ல. மகனின் குணங்களும் முன்பே உறுதியளிக்கப்பட்டன — பேருள்ளம், பேரொளி, தாண்டுவதில் தந்தைக்கு நிகர். ‘குகையில்’ என்ற சொல்லால் பிறந்த இடமும் குறிப்பிடப்பட்டது; அது வானர இனத்தின் இயல்பான வாழிடம்.

‘குழந்தைப் பருவத்தில் பெருங்காட்டில் உதித்த சூரியனைக் கண்டு, “இது ஒரு பழம்” என்று எண்ணி, அதைப் பிடிக்க விரும்பி நீ துள்ளி வானில் பறந்தாய். பெரும் வானரனே, முந்நூறு யோஜனை சென்று, அந்தச் சூரியனின் ஒளியால் தாக்கப்பட்டபோதும் நீ மனம் தளரவில்லை. பெரும் வானரனே, வானவெளியில் விரைந்து வந்த உன்னைக் கண்டு, கோபம் கொண்ட இந்திரன் ஒளி நிறைந்த வஜ்ராயுதத்தை வீசினான். அப்போது மலையுச்சியில் விழுந்த உன் இடது தாடை (ஹனு) முறிந்தது; அதனாலேயே உனக்கு ‘ஹனுமான்’ என்ற பெயர் வழங்கியது.’ குழந்தையின் அச்சமின்மை, சூரிய ஒளியின் தாங்க முடியாமை, இந்திரனின் கோபம், பெயரின் சொற்பிறப்பு — இவை அனைத்தும் ஒன்றாகச் சொல்லப்பட்டன. ‘பழம்’ என்ற எண்ணம் குழந்தையின் கள்ளமின்மையையே காட்டுகிறது; முந்நூறு யோஜனை துள்ளிச் சூரியனின் அருகே செல்லும் ஆற்றலோ பிறப்பிலேயே அமைந்தது. இந்திரனின் வஜ்ராயுதமும் அவனைக் கொல்லவில்லை, தாடையை மட்டுமே முறித்தது — ஆகவே அவனுடைய பெயரும் அவன் தோல்வியின் அடையாளம் அல்ல, வெல்லப்பட முடியாமையின் அடையாளமே. வஜ்ராயுதம் விழுந்தும் மனத்தளர்ச்சி ஏற்படவில்லை என்பதில் குழந்தையின் இயல்பான துணிவு இங்கே வெளிப்படுகிறது.

‘பிறகு நீ அடிபட்டதைக் கண்டு, மணம் சுமக்கும் வாயு தானே மிகவும் கோபம் கொண்டு மூவுலகிலும் வீசவில்லை; அழிக்கும் காற்று (பிரபஞ்சனன்) அசையாமல் நின்றது. மூவுலகமும் கலங்கியபோது தேவர்கள் அனைவரும் பதறினர்; உலகங்களின் தலைவர்கள் கோபம் கொண்ட மாருதனை மகிழ்விக்க முயன்றனர். வாயு மகிழ்விக்கப்பட்டபோது பிரம்மன் உனக்கு வரம் தந்தான் — “அன்பனே, சத்தியமே வீரமாகக் கொண்டவனே, போரில் நீ எந்த ஆயுதத்தாலும் கொல்லப்படமாட்டாய்” என்று. வஜ்ராயுதம் விழுந்தும் நீ நோயின்றி, காயமின்றி இருப்பதைக் கண்டு மனம் மகிழ்ந்த ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரனும் உனக்குச் சிறந்த வரத்தை அளித்தான்.’ மகன்மேல் கொண்ட பாசத்தால் பிறந்த வாயுவின் கோபம் மூவுலகையும் அசையாமல் நிறுத்துகிறது; அதனாலேயே அனுமனின் வீண்போகாத வலிமையும் நிறுவப்படுகிறது. வாயு நின்றுவிட்டால் உயிர்களின் மூச்சே நின்றுவிடுகிறது; ஆகவே மூவுலகமும் கலங்கியது. தேவர்கள் வாயுவை மகிழ்விப்பதே உபாயமாயிற்று. பிரம்மனின் வரமும் இந்திரனின் வரமும் சேர்ந்து அனுமனின் உடலைக் கொல்லப்பட முடியாததாக்குகின்றன; இதனால், முன்னே இலங்கையில் என்ன நேர்ந்தாலும் அதையெல்லாம் தாங்க அவன் வல்லவன் என்று சுட்டப்பட்டது. ‘பிரபஞ்சனன் வீசவில்லை’ என்ற வாக்கியம் வாயுவின் மௌனத்தின் பயங்கரத்தைக் காட்டுகிறது.

‘“உன் மரணம் உன் விருப்பப்படியே நிகழும்” என்று, தலைவனே, அந்த வரம் அளிக்கப்பட்டது. அதே நீ கேசரியின் க்ஷேத்திரஜ மகன் (அவன் மனைவியிடம் பிறந்தவன்), பயங்கர வீரமுடையவன்; மாருதனின் ஔரஸ மகனோ (அவனுக்கே பிறந்தவன்), ஒளியிலும் அவனுக்கு நிகரானவன். குழந்தாய், நீ வாயுவின் மைந்தன், தாவுவதிலும் அவனுக்கு நிகரானவனே. நாங்கள் இன்று உயிரற்றவர்கள் போல ஆகிவிட்டோம்; இப்போது எங்களுக்கு எஞ்சியிருக்கும் புகலிடம் நீயே. திறமையிலும் வீரத்திலும் நிறைந்த நீ இன்னொரு பறவை அரசனைப் போல ஒளிர்கிறாய்’ என்றான் ஜாம்பவான். க்ஷேத்திரஜன், ஔரஸன் என்ற இரண்டையும் சொல்லிக் கவி அனுமனின் இருவகைத் தந்தை உறவைத் தெளிவாக்குகிறார். ‘உயிரற்றவர்கள்’ என்பது மிகைப்படுத்தல் அல்ல — சீதையைக் காணாமல் கிஷ்கிந்தைக்குச் செல்ல முடியாது, அங்கே சாவு உறுதி; ஆகவே வானரர்களின் வாழ்வு இப்போது அனுமனிடமே நிலைகொண்டுள்ளது. பறவை அரசன் உவமை மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் தாவும் ஆற்றலே முதன்மையானது என்பது தெளிவாகிறது.

‘அன்பனே, திரிவிக்கிரமன் காலத்தில் மலைகளோடும் வனங்களோடும் காடுகளோடும் கூடிய இந்தப் பூமியை நான் இருபத்தொரு முறை வலம் வந்தேன். அதுபோலவே தேவர்களின் ஆணைப்படி, அமுதத்தைக் கடைந்து உண்டாக்குவதற்கான மூலிகைகளை நாங்கள் சேகரித்தோம்; அப்போது எங்களுக்குப் பெருவலிமை இருந்தது. அதே நான் இப்போது முதியவனாகி வீரம் குன்றியவனாகிவிட்டேன். இப்போதோ எல்லாக் குணங்களும் நிறைந்தவனாக நீயே இருப்பதால் இது உன் காலம்’ என்றான். தன் பெருமையைச் சொன்ன பின்னும் அவன் அவை அனைத்தும் கடந்தவை என்று ஒப்புக்கொள்கிறான்; நிகழ்காலத்தின் சுமையை அனுமனிடமே ஒப்படைக்கிறான். இருபத்தொரு முறை பூமியை வலம் வந்தது, அமுதத்துக்காக மூலிகைகளைச் சேகரித்தது — இந்த இரண்டு நிகழ்ச்சிகளும் ஜாம்பவானின் மிகப் பழமையை நிரூபிக்கின்றன. ஆயினும் அவன் செருக்குக் கொள்ளவில்லை; ‘இப்போது காலம் (உன்னுடையது)’ என்று சொல்லி, தன் யுகம் முடிந்ததையும் அனுமனின் யுகம் தொடங்குவதையும் ஏற்றுக்கொள்கிறான்.

‘வீரனே, ஆகவே விரிந்து எழு; தாவுபவர்களில் நீயே சிறந்தவன். இந்த வானரப் படை முழுவதும் உன் வீரத்தைக் காண விரும்புகிறது. வானரர்களில் புலி போன்றவனே, எழு, பெருங்கடலைத் தாண்டு; அனுமனே, எல்லா உயிர்களின் வேகத்துக்கும் அப்பாற்பட்டது உன் வேகம். வானரர்கள் அனைவரும் மனம் தளர்ந்திருக்கிறார்கள், நீ ஏன் புறக்கணிக்கிறாய்? பெருவேகம் உடையவனே, விஷ்ணு மூன்று அடிகளை எடுத்து வைத்ததுபோல நீயும் அடியெடுத்து வை.’ பிறகு வானரர்களில் சிறந்த ஜாம்பவானால் தூண்டப்பட்ட, புகழ்பெற்ற வேகமுடைய வாயுமைந்தனான வானரன், அந்த வானர வீரப் படையை மகிழ்வித்தபடி அப்போது தன் பேருருவைக் கொண்டான். சர்க்கத்தின் இறுதியில் மனத்தளர்ச்சியின் இடத்தில் மகிழ்ச்சி நிலைநாட்டப்பட்டது. ‘விஜ்ரும்பஸ்வ’ (விரிந்து எழு) என்ற வினைவேர், சிங்கம் சோம்பல் முறிப்பதுபோல உறுப்புகள் விரிவதைச் சுட்டுகிறது. விஷ்ணுவின் திரிவிக்கிரம உவமை இங்கே மீண்டும் வருகிறது — முன்பு ஜாம்பவான் தன்னைப் பற்றிப் பயன்படுத்தியது இப்போது அனுமனிடம் வைக்கப்படுகிறது. உருவைப் பெருக்கியதே அவனுடைய பதில், சொல் அல்ல — செயலாலேயே அவன் பதில் தருகிறான்.

ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯ, ವಿಷಣ್ಣವಾದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ವೀರನೇ, ನೀನು ವಾನರಲೋಕದ ವೀರ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಏಕೆ ಮೌನವಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ‘ಹನುಮಂತನೇ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನೀನು ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಮಾನ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ ಸರಿಸಮಾನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಸೈನ್ಯದ ವಿಷಾದ, ನಾಯಕನ ಮೌನ, ವೃದ್ಧನ ಪ್ರಬೋಧನೆ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೆನಪಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಉಪಾಯ. ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೇನೆಯಾದರೂ ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಂಡಾಗ ನಿಷ್ಫಲವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ನಾಯಕನ ಚೇತನವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಜಾಂಬವಂತನು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿಂ ನ ಜಲ್ಪಸಿ’ (ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಮೌನ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆಯೂ ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉನ್ನತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯಾದ ಕಶ್ಯಪನ ಮಗನೂ ವಿನತೆಯ ಆನಂದನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಗರುತ್ಮಂತನು ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನು. ಸಾಗರದಿಂದ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು, ಮಹಾಬಲ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಲವಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಬಲ ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ವೇಗದಲ್ಲೂ ನೀನು ಅವನಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ತೇಜಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸಮುದ್ರಲಂಘನಕ್ಕೆ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದೂ ಕೇಳಿದನು. ಆತ್ಮವಿಸ್ಮೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ದೋಷ; ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಕಥನ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಗರುಡನು ಪಕ್ಷಿರಾಜ, ಹನುಮಂತನು ವಾಯುಪುತ್ರ — ಇಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶಗಾಮಿಗಳು, ಮಹಾಬಲರು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ತೇಜಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದು ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಿಮಾತ್ಮಾನಂ ನ ಸಜ್ಜಸೇ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಎನ್ನಬಹುದು.

‘ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲೆ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತಳಾದ ಒಬ್ಬ ಅಪ್ಸರೆಯಿದ್ದಳು; ಅವಳೇ ಅಂಜನೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ವಾನರರಾಜ ಕೇಸರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದಳು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ ಅವಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಶಾಪದಿಂದಾಗಿ ಕಪಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿಯಾದಳು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಕುಂಜರನ ಮಗಳು ಅವಳು. ಒಮ್ಮೆ ಅವಳು ಮಾನವದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ರೂಪಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.’ ಕಪಿಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಇದೇ ಅವಳಿಗಿದ್ದ ವರದಾನ. ಅಪ್ಸರೆಯ ಅವತರಣ, ಶಾಪ, ಕಪಿಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನನ, ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮಗಳಾದುದು, ಕೇಸರಿಯೊಡನೆ ವಿವಾಹ — ಈ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ತಾಯಿಯ ದಿವ್ಯಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಪರ್ವತಶಿಖರ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಸುಂದರಿ — ಈ ಚಿತ್ರವೇ ಮುಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣೀ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಣಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪಧಾರಣೆಯೇ ಅವಳ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅವಳ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ಅಂಚು ಮಾತ್ರ ಕೆಂಪಾಗಿತ್ತು. ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವಳ ಆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಾರುತನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಸರಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಅವಳ ಒತ್ತಾದ ದುಂಡನೆಯ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ, ತುಂಬಿದ ಒತ್ತಾದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ, ಸುಂದರವಾದ ಚೆಲುವಾದ ಮುಖವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ವಿಶಾಲನಿತಂಬೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಟಿಯುಳ್ಳವಳೂ ತೆಳುನಡುವಿನವಳೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯೂ ಆದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಪವನನು ಬಲವಾಗಿ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಆ ಮಾರುತನು ತುಂಬಿದ ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಮನ್ಮಥಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಮರೆತನು’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಯುವು ಅಮೂರ್ತನಾದರೂ ಮೂರ್ತನಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿ. ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸರಿಸಿದುದು ದೌರ್ಜನ್ಯವಲ್ಲ, ವಾಯುವಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ದರ್ಶನ, ದರ್ಶನದ ಪರಿಣಾಮ ಕಾಮ. ‘ಗತಾತ್ಮಾ’ (ತನ್ನನ್ನು ಮರೆತವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ವಾಯುವಿನ ಆತ್ಮವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೃಂಗಾರವಲ್ಲ, ದಿವ್ಯಜನ್ಮದ ಕಾರಣಕಥನ. ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ, ಕೆಂಪು ಅಂಚು — ಬಣ್ಣಗಳ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕವಿಯು ದೃಶ್ಯದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಸುವ್ರತೆಯಾದ ಅವಳಾದರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು “ನನ್ನ ಈ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಯಾರು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ?” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಅಂಜನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರುತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಸುಂದರಿ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿರದಿರಲಿ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯೇ, ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ; ಅದರಿಂದ ನಿನಗೆ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ಮಗನು ಹುಟ್ಟುವನು. ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಲಂಘನದಲ್ಲೂ ಹಾರುವುದರಲ್ಲೂ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾಗುವನು.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ತಾಯಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದಳು; ಓ ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅನಂತರ ಅವಳು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತಳು’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ವ್ರತರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಜನೆಯ ಶೀಲವೇ ಮುಖ್ಯ — ಅವಳು ಹೆದರಿದುದು ಬೇರಾವುದಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲ, ವ್ರತಭಂಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ. ವಾಯುವೂ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ‘ಮನಸಾ ಏವ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಪುತ್ರಜನ್ಮ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಶರೀರಸಂಸರ್ಗದಿಂದಲ್ಲ. ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಮಹಾಸತ್ತ್ವ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಲಂಘನದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ. ‘ಗುಹಾಯಾಮ್’ (ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದು ವಾನರಜಾತಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ.

‘ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು “ಇದೊಂದು ಹಣ್ಣು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಯಸಿ ನೀನು ನೆಗೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದೆ. ಓ ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಮುನ್ನೂರು ಯೋಜನ ಹೋಗಿ ಆ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಳಲಿದರೂ ನೀನು ವಿಷಾದಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಓ ಮಹಾಕಪಿಯೇ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ಇಂದ್ರನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಜ್ರವನ್ನು ಎಸೆದನು. ಆಗ ಪರ್ವತಶಿಖರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಎಡದವಡೆ (ಹನು) ಮುರಿಯಿತು; ಅಂದಿನಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ “ಹನುಮಾನ್” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.’ ಬಾಲಕನ ನಿರ್ಭಯತೆ, ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಸಹನೀಯತೆ, ಇಂದ್ರನ ಕೋಪ, ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಫಲಮ್’ (ಹಣ್ಣು) ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬಾಲಕನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುನ್ನೂರು ಯೋಜನ ನೆಗೆದು ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಶಕ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವೂ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ದವಡೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರೂ ಸೋಲಿನ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ, ಅಜೇಯತೆಯದೇ ಚಿಹ್ನೆ. ವಜ್ರಪಾತದಿಂದಲೂ ವಿಷಾದವುಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಲಕನ ಸಹಜ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

‘ಅನಂತರ ನೀನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಗಂಧವಾಹನಾದ ವಾಯುವು ಸ್ವತಃ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಭಂಜನನು ಸ್ತಬ್ಧನಾದನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು; ಭುವನೇಶ್ವರರು ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಾರುತನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರು. ಪವನನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿನಗೆ “ಮಗೂ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದವನಾಗುವೆ” ಎಂದು ವರವನ್ನಿತ್ತನು. ವಜ್ರದ ಹೊಡೆತದಿಂದಲೂ ನೋವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನೂ ನಿನಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ವರವನ್ನಿತ್ತನು.’ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಾಯುವಿನ ಕೋಪ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸ್ತಂಭಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನ ಅಮೋಘಬಲ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯು ನಿಂತರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಸಿರೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದೇ ಉಪಾಯವಾಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ವರಗಳು ಸೇರಿ ಹನುಮಂತನ ಶರೀರವನ್ನು ಅವಧ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಮುಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಏನೇ ಎದುರಾದರೂ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲು ಅವನು ಸಮರ್ಥನು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಭಂಜನಃ ನ ವವೌ’ (ಪ್ರಭಂಜನನು ಬೀಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಾಯುವಿನ ಮೌನದ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘“ನಿನ್ನ ಮರಣ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಆಗಲಿ” — ಪ್ರಭುವೇ, ಹೀಗೆ ಆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಅಂತಹ ನೀನು ಕೇಸರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ ಪುತ್ರ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ; ಆದರೆ ಮಾರುತನ ಔರಸಪುತ್ರ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ. ಮಗೂ, ನೀನು ವಾಯುಪುತ್ರ, ಹಾರುವುದರಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನೇ. ನಾವು ಇಂದು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವರಂತಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಆಶ್ರಯ ನೀನೊಬ್ಬನೇ. ದಕ್ಷತೆಯಿಂದಲೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪಕ್ಷಿರಾಜನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಕ್ಷೇತ್ರಜತ್ವ (ಕೇಸರಿಯ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದುದರಿಂದ ಅವನ ಮಗ) ಮತ್ತು ಔರಸತ್ವ (ವಾಯುವಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗ) ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪಿತೃಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಪ್ರಾಣಾಃ’ (ಪ್ರಾಣ ಹೋದವರು) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ — ಸೀತಾದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಲಾಗದು, ಹೋದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಜೀವನ ಈಗ ಹನುಮಂತನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಹಾರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮಗೂ, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮಥಿಸಿ ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಯಿತೋ ಆ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದೆವು; ಆಗ ನಮಗೆ ಮಹಾಬಲವಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಾನೇ ಈಗ ಮುದುಕನಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗಿದೆ — ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುವವನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ.’ ತನ್ನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಯೂ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕಳೆದುಹೋದುದೆಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವರ್ತಮಾನದ ಭಾರವನ್ನು ಹನುಮಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಭೂಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಓಷಧಿಸಂಗ್ರಹ — ಈ ಎರಡು ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಜಾಂಬವಂತನ ಅತಿಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಸಾಂಪ್ರತಂ ಕಾಲಃ ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ (ಈಗ ನಮ್ಮ ಕಾಲ ಹೀಗಿದೆ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ತನ್ನ ಯುಗದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಯುಗದ ಆರಂಭವನ್ನೂ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಳೆದು ನಿಲ್ಲು; ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಉತ್ತಮನು. ಈ ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸೇನೆ ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ. ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಏಳು, ಮಹಾಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸು; ಹನುಮಂತನೇ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿಗಿಂತಲೂ ನಿನ್ನ ಗತಿ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳೂ ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನೀನೇಕೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯೇ, ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟಂತೆ ನೀನೂ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡು.’ ಅನಂತರ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿತನಾದ, ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಪವನಪುತ್ರ ಕಪಿಯು ಆ ವಾನರವೀರರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ತನ್ನ ಮಹಾರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತು. ‘ವಿಜೃಂಭಸ್ವ’ (ಬೆಳೆದು ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಧಾತು ಸಿಂಹದ ಮೈಮುರಿಯುವಿಕೆಯಂತೆ ಅಂಗಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಜಾಂಬವಂತನು ತನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಈಗ ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೂಪವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದುದೇ ಅವನ ಉತ್ತರ, ಮಾತಲ್ಲ — ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

അനേകം ലക്ഷങ്ങളോളം വരുന്ന വാനരസേന വിഷാദിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഋക്ഷരാജനായ ജാംബവാൻ ഹനുമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘വീരാ, നീ വാനരലോകത്തിലെ വീരനാണ്, സർവശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്; എന്തിനാണ് നീ ഒറ്റയ്ക്കു മാറിയിരുന്ന് ഒന്നും മിണ്ടാതിരിക്കുന്നത്?’ എന്ന് അവൻ ചോദിച്ചു. ‘ഹനുമാനേ, തേജസ്സിലും ബലത്തിലും നീ വാനരരാജനായ സുഗ്രീവനു തുല്യനാണ്; രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കും സമനാണ്’ എന്നും പറഞ്ഞു. സൈന്യത്തിന്റെ വിഷാദം, നായകന്റെ മൗനം, വൃദ്ധന്റെ പ്രബോധനം — ഈ മൂന്നുകൊണ്ടാണ് സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഹനുമാൻ സ്വബലം മറന്നിരിക്കുകയാണെന്നു ജാംബവാന് അറിയാം; അതിനാൽ ഓർമിപ്പിക്കലാണ് ഇവിടെ മുഖ്യമായ ഉപായം. ലക്ഷക്കണക്കിനു വരുന്ന സേനയും ഉത്സാഹം നശിച്ചാൽ നിഷ്ഫലംതന്നെ; അതിനാൽ ആദ്യം നായകന്റെ ചേതന ഉണർത്താൻ ജാംബവാൻ തുനിയുന്നു. ‘എന്താണു മിണ്ടാത്തത്’ എന്ന ചോദ്യം മൃദുവായ ഒരു ശകാരമാണ്; അതുവഴി ഹനുമാന്റെ മൗനം ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവനോടും രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടുമുള്ള താരതമ്യത്താൽ അവന്റെ സ്ഥാനം ഉയർത്തി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘അരിഷ്ടനേമിയായ കശ്യപന്റെ പുത്രനും വിനതയുടെ നന്ദനനും മഹാബലനുമായ ഗരുഡൻ സകലപക്ഷികളിലും ഉത്തമൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്. സമുദ്രത്തിൽനിന്നു സർപ്പങ്ങളെ കൊത്തിയെടുക്കുന്ന ആ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ പക്ഷിയെ ഞാൻ പലതവണ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അവന്റെ ചിറകുകൾക്ക് എത്ര ബലമുണ്ടോ അത്രതന്നെ ബലം നിന്റെ കൈകൾക്കുമുണ്ട്; വിക്രമത്തിലും വേഗത്തിലും നീ അവനെക്കാൾ ഒട്ടും കുറഞ്ഞവനല്ല’ എന്നു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ബലം, ബുദ്ധി, തേജസ്സ്, സത്ത്വം — ഇവയെല്ലാം നിന്നിൽ സകലജീവികളിലുമുള്ളതിനെക്കാൾ വിശിഷ്ടമായുണ്ട്; പിന്നെ എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ സമുദ്രലംഘനത്തിനു സ്വയം ഒരുങ്ങാത്തത്?’ എന്നും ചോദിച്ചു. ആത്മവിസ്മൃതി മാത്രമാണ് ഇവിടെ ഒരേയൊരു ദോഷം; അതു നീക്കാനാണ് പൂർവവൃത്താന്തം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നത്. ഗരുഡൻ പക്ഷിരാജൻ, ഹനുമാൻ വായുപുത്രൻ — ഇരുവരും ആകാശഗാമികളും മഹാബലന്മാരുമാണ്. ഈ ഉപമയാൽ സമുദ്രലംഘനം ഹനുമാന് അസാധ്യമല്ലെന്നു ജാംബവാൻ കാണിക്കുന്നു. ബലം, ബുദ്ധി, തേജസ്സ്, സത്ത്വം എന്ന നാലു ഗുണങ്ങൾ ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേരുന്നിടത്ത് അസാധ്യമെന്ന് ഒന്നും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ‘കിമാത്മാനം ന സജ്ജസേ’ (എന്തുകൊണ്ടു നീ സ്വയം ഒരുങ്ങുന്നില്ല) എന്ന ചോദ്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു എന്നു പറയാം.

‘അപ്സരസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ പുഞ്ജികസ്ഥല എന്നു പ്രസിദ്ധയായ ഒരു അപ്സരസ്സുണ്ടായിരുന്നു; അവൾതന്നെ അഞ്ജന എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി വാനരരാജനായ കേസരിയുടെ പത്നിയായി. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധയായ അവൾ ഭൂമിയിൽ രൂപത്തിൽ അതുല്യയായിരുന്നു; ശാപംമൂലം അവൾ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള വാനരിയായി ജനിച്ചു. മഹാത്മാവായ വാനരേന്ദ്രൻ കുഞ്ജരന്റെ മകളായിരുന്നു അവൾ. ഒരിക്കൽ അവൾ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്, രൂപയൗവനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച്, വിചിത്രമായ മാലകളാലും ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച്, പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, വർഷകാലമേഘംപോലെയുള്ള ഒരു പർവതശിഖരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുകയായിരുന്നു.’ വാനരയോനിയിൽ ജനിച്ചിട്ടും ഇച്ഛപോലെ മനുഷ്യരൂപം ധരിക്കാൻ അവൾക്കു കഴിഞ്ഞിരുന്നു; അതായിരുന്നു അവൾക്കു ലഭിച്ച വരം. അപ്സരസ്സിന്റെ അവതരണം, ശാപം, വാനരയോനിയിലെ ജന്മം, വാനരേന്ദ്രന്റെ പുത്രിയാകൽ, കേസരിയുമായുള്ള വിവാഹം — ഈ പടവുകളിലൂടെ കവി ഹനുമാന്റെ അമ്മയുടെ ദിവ്യമായ മൂലം സ്ഥാപിക്കുന്നു. മേഘംപോലെ കറുത്ത പർവതശിഖരം, അതിനു മുകളിൽ വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച സുന്ദരി — ഈ ചിത്രമാണ് തുടർന്നുള്ള വൃത്താന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം. ‘കാമരൂപിണി’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇച്ഛപോലെ രൂപം ധരിക്കലാണ് അവളുടെ പ്രധാന ലക്ഷണം എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു.

‘വിശാലാക്ഷിയായ അവളുടെ മനോഹരമായ വസ്ത്രം മഞ്ഞനിറമുള്ളതായിരുന്നു; അതിന്റെ കര ചുവന്നതും. പർവതാഗ്രത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവളുടെ ആ വസ്ത്രം വായു മെല്ലെ അപഹരിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ അവളുടെ ഒതുക്കമുള്ളതും ഉരുണ്ടതുമായ തുടകളും തിങ്ങിയ മാറിടവും ചേലൊത്ത സുന്ദരമായ മുഖവും കണ്ടു. വിശാലമായ നിതംബവും നീണ്ട അരക്കെട്ടും നേർത്ത മധ്യവും ഉള്ള, യശസ്വിനിയും സർവാംഗസുന്ദരിയുമായ അവളെ ബലമായി കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ പവനൻ കാമമോഹിതനായി. പിന്നെ ആ മാരുതൻ തന്റെ തടിച്ചു നീണ്ട കൈകളാൽ അനിന്ദിതയായ അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; സർവാംഗവും മന്മഥാവിഷ്ടനായി അവൻ സ്വയം മറന്നവനായി’ എന്നു ജാംബവാൻ പറയുന്നു. വായു അമൂർത്തനാണെങ്കിലും മൂർത്തനെപ്പോലെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു എന്നതു കാവ്യത്തിന്റെ രീതിയാണ്. വസ്ത്രാപഹരണം ദുഷ്ടതയല്ല, വായുവിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ചേഷ്ടയാണ്; അതിന്റെ ഫലം ദർശനം, ദർശനത്തിന്റെ ഫലം കാമം. ‘ഗതാത്മാ’ (സ്വയം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ കവി വായുവിന്റെ ആത്മവിസ്മൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വർണന ശൃംഗാരം മാത്രമല്ല, ദിവ്യജന്മത്തിന്റെ കാരണം പറയലാണ്. മഞ്ഞ വസ്ത്രവും ചുവന്ന കരയും — നിറങ്ങളുടെ വൈരുധ്യത്താൽ കവി ദൃശ്യത്തിന്റെ വ്യക്തത വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘സുവ്രതയായ അവൾ അവിടെവച്ചുതന്നെ പരിഭ്രമിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ഈ ഏകപത്നീവ്രതം നശിപ്പിക്കാൻ ആരാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ അഞ്ജനയുടെ വാക്കു കേട്ട് മാരുതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സുശ്രോണീ, ഞാൻ നിന്നെ ഉപദ്രവിക്കുന്നില്ല; സുഭഗേ, നിന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം വേണ്ട. യശസ്വിനീ, മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞാൻ നിന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്തു പോയത്; അതിനാൽ നിനക്കു വീര്യവാനും ബുദ്ധിമാനുമായ ഒരു പുത്രനുണ്ടാകും. മഹാസത്ത്വനും മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലപരാക്രമിയുമായ അവൻ കടക്കുന്നതിലും ചാടുന്നതിലും എനിക്കു തുല്യനായിരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട നിന്റെ അമ്മ സന്തുഷ്ടയായി; മഹാകപേ, മഹാബാഹോ, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, പിന്നീട് അവൾ ഒരു ഗുഹയിൽ നിന്നെ പ്രസവിച്ചു’ എന്നു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. വ്രതരക്ഷയും വരപ്രാപ്തിയും രണ്ടും ഇവിടെ സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇവിടെ അഞ്ജനയുടെ ശീലമാണു മുഖ്യം — അവൾ ഭയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നിനെയുമല്ല, വ്രതഭംഗത്തെ മാത്രമാണ്. വായുവും അവളുടെ ശീലം രക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ‘മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രം’ എന്നു പറയുന്നു; അതിനാൽ പുത്രജന്മം മാനസികസങ്കല്പത്താൽത്തന്നെ സിദ്ധിച്ചു, ശരീരസംസർഗത്താലല്ല. പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളും മുൻകൂട്ടി വാഗ്ദാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — മഹാസത്ത്വൻ, മഹാതേജസ്വി, ചാട്ടത്തിൽ പിതാവിനു തുല്യൻ. ‘ഗുഹയിൽ’ എന്ന പദത്താൽ ജന്മസ്ഥലവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അതു വാനരജാതിയുടെ സ്വാഭാവികമായ വാസസ്ഥാനമാണല്ലോ.

‘ബാല്യത്തിൽ മഹാവനത്തിൽ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ കണ്ട് ‘ഇതൊരു പഴമാണ്’ എന്നു കരുതി അതിനെ പിടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് നീ ചാടി ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. മഹാകപേ, മുന്നൂറു യോജന ചെന്ന് ആ സൂര്യന്റെ തേജസ്സാൽ തട്ടിത്തെറിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നീ വിഷാദിച്ചില്ല. മഹാകപേ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ വേഗത്തിൽ അടുത്തെത്തിയ നിന്നെ കണ്ട് കോപാവിഷ്ടനായ ഇന്ദ്രൻ തേജസ്സുറ്റ വജ്രം എറിഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഒരു പർവതാഗ്രശിഖരത്തിൽ വീണ നിന്റെ ഇടത്തെ ഹനു (താടിയെല്ല്) ഒടിഞ്ഞു; അതുമുതലാണ് നിനക്ക് ‘ഹനുമാൻ’ എന്ന പേരു പ്രസിദ്ധമായത്.’ ബാലന്റെ നിർഭയത, സൂര്യതേജസ്സിന്റെ അസഹ്യത, ഇന്ദ്രന്റെ കോപം, പേരിന്റെ നിരുക്തി — ഇതെല്ലാം ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ‘പഴം’ എന്ന ബുദ്ധി ബാലന്റെ നിഷ്കപടതയെത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു; മുന്നൂറു യോജന ചാടി സൂര്യന്റെ സമീപം ചെല്ലാനുള്ള ശക്തിയാകട്ടെ ജന്മനാതന്നെ സിദ്ധമായിരുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രവും അവനെ കൊല്ലുന്നില്ല, താടിയെല്ല് മാത്രമേ ഒടിക്കുന്നുള്ളൂ — അതിനാൽ ആ പേരും അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെയല്ല, അജയ്യതയുടെതന്നെ അടയാളമാണ്. വജ്രപാതമേറ്റിട്ടും വിഷാദമുണ്ടായില്ല എന്നതിൽ ബാലന്റെ സഹജമായ ധൈര്യം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു.

‘അപ്പോൾ നീ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ഗന്ധവാഹനായ വായു സ്വയം അത്യധികം ക്രുദ്ധനായി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വീശാതായി; പ്രഭഞ്ജനൻ നിശ്ചലനായി. മൂന്നു ലോകങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചപ്പോൾ ദേവന്മാരെല്ലാം പരിഭ്രാന്തരായി; ലോകപാലന്മാർ ക്രുദ്ധനായ മാരുതനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. പവനൻ പ്രസാദിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് നിനക്കു വരം നൽകി — ‘കുഞ്ഞേ, സത്യവിക്രമാ, യുദ്ധത്തിൽ ഒരു ശസ്ത്രംകൊണ്ടും നീ വധിക്കപ്പെടുകയില്ല.’ വജ്രം വീണിട്ടും നീ വേദനയില്ലാതെ, മുറിവേൽക്കാതെ ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട് പ്രീതനായ സഹസ്രനേത്രനായ ഇന്ദ്രനും നിനക്ക് ഉത്തമമായ വരം നൽകി.’ പുത്രസ്നേഹത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വായുവിന്റെ കോപം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴിതന്നെ ഹനുമാന്റെ അമോഘമായ ബലം സിദ്ധിക്കുന്നു. വായു നിലച്ചാൽ ജീവികളുടെ ശ്വാസംതന്നെ നിലയ്ക്കുന്നു; അതിനാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചു. ദേവന്മാർ പ്രസാദിപ്പിക്കുകമാത്രമായിരുന്നു ഉപായം. ബ്രഹ്മാവിന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും വരങ്ങൾ ഒന്നുചേർന്ന് ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തെ അവധ്യമാക്കുന്നു; ഇതുവഴി മുന്നോട്ടു ലങ്കയിൽ എന്തു വന്നുപെട്ടാലും അതെല്ലാം സഹിക്കാൻ അവൻ സമർഥനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രഭഞ്ജനൻ വീശിയില്ല’ എന്ന വാക്യം വായുവിന്റെ മൗനത്തിന്റെ ഭയാനകത കാണിക്കുന്നു.

‘‘നിന്റെ മരണം നിന്റെ ഇച്ഛപോലെ മാത്രമേ സംഭവിക്കൂ’ എന്ന വരമാണ്, പ്രഭോ, അവൻ നൽകിയത്. ആ നീതന്നെ കേസരിയുടെ ക്ഷേത്രജനായ പുത്രനാണ്, ഭീമവിക്രമനാണ്; മാരുതന്റെയോ ഔരസപുത്രനാണ്, തേജസ്സിലും അവനു തുല്യൻ. കുഞ്ഞേ, നീ വായുപുത്രനാണ്, ചാട്ടത്തിലും അവനു തുല്യൻതന്നെ. ഞങ്ങൾ ഇന്നു പ്രാണൻ പോയവരെപ്പോലെയായിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു ശേഷിക്കുന്ന ആശ്രയം അങ്ങുമാത്രമാണ്. സാമർഥ്യവും വിക്രമവും നിറഞ്ഞ നീ മറ്റൊരു പക്ഷിരാജനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു’ എന്നു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. ക്ഷേത്രജത്വവും ഔരസത്വവും രണ്ടും പറഞ്ഞ് കവി ഹനുമാന്റെ രണ്ടുവിധമായ പിതൃബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘പ്രാണൻ പോയവർ’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല — സീതയെ കാണാതെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകാനാവില്ല, അവിടെ മരണം ഉറപ്പുമാണ്; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ ജീവൻ ഇപ്പോൾ ഹനുമാനിൽ മാത്രമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. പക്ഷിരാജോപമ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ചാട്ടത്തിനുള്ള സാമർഥ്യമാണു പ്രധാനം എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

‘കുഞ്ഞേ, ത്രിവിക്രമന്റെ കാലത്ത് പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളും ഉൾപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിയെ ഞാൻ ഇരുപത്തൊന്നു തവണ പ്രദക്ഷിണം വച്ചിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്, ഏതുകൊണ്ടു കടഞ്ഞ് അമൃതം ഉണ്ടാക്കിയോ ആ ഔഷധികൾ ഞങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു; അന്നു ഞങ്ങൾക്കു മഹത്തായ ബലമുണ്ടായിരുന്നു. ആ ഞാൻതന്നെ ഇപ്പോൾ വൃദ്ധനായി, പരാക്രമം ക്ഷയിച്ചവനായി. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കുള്ള ഈ കാലത്ത് സർവഗുണസമ്പന്നനായി അങ്ങുമാത്രമാണുള്ളത്.’ തന്റെ ഗൗരവം പറഞ്ഞിട്ടും അതെല്ലാം കഴിഞ്ഞുപോയതാണെന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു; വർത്തമാനത്തിന്റെ ഭാരം ഹനുമാനിൽത്തന്നെ ഏല്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നു തവണ ഭൂപ്രദക്ഷിണം, അമൃതത്തിനായുള്ള ഔഷധിശേഖരണം — ഈ രണ്ടു വൃത്താന്തങ്ങൾ ജാംബവാന്റെ അതിപ്രാചീനത തെളിയിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഗർവിക്കുന്നില്ല; ‘ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ കാലം ഇതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ യുഗത്തിന്റെ അവസാനവും ഹനുമാന്റെ യുഗത്തിന്റെ ആരംഭവും അംഗീകരിക്കുന്നു.

‘വിക്രാന്താ, അതിനാൽ വളരുക; ചാടുന്നവരിൽ നീതന്നെയാണ് ഉത്തമൻ. ഈ വാനരസേനയെല്ലാം നിന്റെ വീര്യം കാണാൻ കൊതിച്ചു നിൽക്കുന്നു. വാനരശാർദൂലാ, എഴുന്നേൽക്കുക, മഹാസമുദ്രം കടക്കുക; ഹനുമാനേ, സകലജീവികളുടെയും ഗതിയെക്കാൾ ഉയർന്നതാണ് നിന്റെ ഗതി. വാനരന്മാരെല്ലാം വിഷാദിച്ചിരിക്കുന്നു; നീ എന്തിന് ഉപേക്ഷ കാണിക്കുന്നു? മഹാവേഗാ, വിഷ്ണു മൂന്നടികൾ വച്ചതുപോലെ നീയും കാൽവച്ചു കുതിക്കുക.’ അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാനാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, തന്റെ വേഗത്തിൽ വിശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത പവനപുത്രനായ കപി ആ വാനരവീരസേനയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അപ്പോൾ തന്റെ മഹത്തായ രൂപം ധരിച്ചു. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വിഷാദത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു ഹർഷം പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിജൃംഭസ്വ’ എന്ന ധാതു സിംഹം കോട്ടുവായിട്ടു മൂരിനിവരുന്നതുപോലെ അംഗങ്ങളുടെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമോപമ ഇവിടെ വീണ്ടും വരുന്നു — മുമ്പു ജാംബവാൻ തന്നെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചത് ഇപ്പോൾ ഹനുമാനിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. രൂപം വളർത്തലാണ് അവന്റെ മറുപടി, വാക്കല്ല — കർമംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ മറുപടി നൽകുന്നു.

Seeing the monkey army, many hundreds of thousands strong, sunk in despondency, Jāmbavān, king of the bears, spoke to Hanumān. "Hero," he said, "you are the champion of the monkey world and foremost among those who know every branch of learning. Why do you sit apart, silent, saying nothing? Hanumān, in energy and strength you are the equal of Sugrīva, king of the monkeys, and of Rāma and Lakṣmaṇa too." The sarga opens with three things: the army's despondency, the hero's silence and the elder's rousing. Jāmbavān knew that Hanumān had forgotten his own strength, so reminding him was the chief remedy. An army of hundreds of thousands is useless once it loses heart, so Jāmbavān set out first to awaken its champion. "Why do you say nothing?" is a gentle reproach meant to break Hanumān's silence, and comparing him with Sugrīva, Rāma and Lakṣmaṇa sets him high.

"Garuḍa, son of Ariṣṭanemi Kaśyapa, Vinatā's child, is famous as the mightiest and best of all birds. Many times I have seen that mighty bird, long-armed and powerful, snatching serpents out of the ocean. Whatever strength is in his wings is in your arms; in valour and speed you are in no way less than he. Bull among monkeys, strength, intelligence, energy and courage are all yours beyond all other beings — why then do you not ready yourself to leap the ocean?" His only fault was forgetting himself, and to cure it Jāmbavān began to tell him his past. Garuḍa, king of birds, and Hanumān, son of the Wind, both travel the sky and both are mighty, and by the comparison Jāmbavān shows that leaping the sea is not beyond him. Where strength, intelligence, energy and courage come together, nothing impossible remains. "Why do you not ready yourself?" can be called the centre of the sarga.

"There was an apsaras named Puñjikasthalā, the finest of the apsarases, who became known as Añjanā, wife of Kesarī, lord of the monkeys. Famous in the three worlds and unmatched on earth for beauty, she was born through a curse as a monkey who could take any form she wished. She was the daughter of great Kuñjara, lord of the monkeys. Once, taking human form, radiant with youth and beauty, adorned with lovely garlands and ornaments and dressed in fine linen, she was wandering on a mountain peak dark as a rain-cloud." Though born a monkey, she could take human form at will, and that was her gift; the epithet "able to change her form" is used twice, marking it as her chief trait. An apsaras come down, a curse, birth as a monkey, daughter of a monkey lord, married to Kesarī — by these steps the poet establishes the divine origin of Hanumān's mother. The dark mountain peak and the lovely woman in her bright garment upon it set the scene for what follows.

"That large-eyed lady's lovely garment was yellow with a red border. As she stood on the mountain top, the Wind gently lifted it away. Then he saw her rounded thighs, her full breasts and her beautiful face. Seeing her so — full-hipped, slender-waisted, glorious, lovely in every limb — the Wind was overcome with desire. He embraced the blameless lady with his long, strong arms, and with every limb possessed by love he lost himself entirely." The yellow garment with its red border — the contrast of colours sharpens the picture. The Wind lifting the garment was no wickedness but a wind's natural motion; from it came seeing, and from seeing, desire, and "lost himself" conveys the Wind's self-forgetting. That the formless wind embraces her as if he had a body is a poet's licence. This description is not there for sensuality alone; it tells the cause of a divine birth.

"Startled, that lady true to her vows cried out: 'Who is it that wants to break my vow of faithfulness to one husband?' Hearing Añjanā, the Wind answered: 'Lovely lady, I am doing you no harm; blessed one, have no fear. It is only in my mind, glorious one, that I have embraced you and come to you, and from this you will bear a son, valiant and wise. He will have great courage, great energy, great strength and valour, and in leaping and flying he will be my equal.' At these words your mother was content, great monkey, and then, mighty-armed bull among leapers, she bore you in a cave." Añjanā's virtue is central here: she was not afraid for herself, only of breaking her vow. The Wind too protected her virtue by saying "only in my mind", so the son was born of his mental resolve, not of bodily union; her vow was kept and the boon was won. The son's qualities were promised in advance — great courage and energy, his father's equal in leaping — and the cave, the natural home of monkeys, is named as his birthplace.

"As a child, seeing the sun rising over the great forest, you thought it was a fruit and wanted to grab it, so you sprang up and leapt into the sky. You went three hundred yojanas, great monkey, and though you were scorched by the sun's heat you did not lose heart. When you had quickly reached the sun in the sky, Indra, in a rage, hurled his blazing thunderbolt at you. You fell on a mountain peak and your left jaw — your hanu — was broken, and from that you have been called Hanumān." The fearlessness of a child, the unbearable blaze of the sun, Indra's anger and the meaning of his name are all told together. Taking the sun for a fruit shows a child's innocence, while the power to leap three hundred yojanas towards the sun was his from birth. Even Indra's thunderbolt did not kill him but only broke his jaw, so his very name marks not a defeat but his invincibility; and that even the thunderbolt did not dishearten him shows a courage he was born with.

"When he saw you struck down, the Wind, bearer of fragrance, was furious and stopped blowing anywhere in the three worlds." When the wind stops, the breath of every creature stops, and so the three worlds were thrown into turmoil; the Wind's silence was terrible. "All the gods were dismayed, and the lords of the worlds set about appeasing the angry Wind. When he had been appeased, Brahmā gave you a boon: 'Dear child, truly valiant one, no weapon shall kill you in battle.' And seeing you unhurt even by the blow of the thunderbolt, the thousand-eyed Indra was pleased and also gave you an excellent boon." The Wind's anger, born of love for his son, froze the three worlds, and through it Hanumān's unfailing strength was secured. The boons of Brahmā and Indra together make his body proof against death, a hint that he will be able to endure whatever befalls him later in Laṅkā.

"'You shall die only when you yourself choose,' my lord — that was the boon. So you are the son of Kesarī by his wife, and of terrible valour, but the true-born son of the Wind and his equal in energy. You are the Wind's son, dear child, and his equal in leaping too." By naming both Kesarī, in whose marriage he was born, and the Wind, who begot him, the poet makes clear his double fatherhood. "Today we are as good as dead; you alone are left to us as our refuge. With your skill and valour you shine like a second king of birds." "As good as dead" is no exaggeration: without finding Sītā they could not go back to Kiṣkindhā, and there death was certain, so the monkeys' lives now rested on Hanumān alone. The comparison with the king of birds returns, making it plain that leaping is what matters.

"Dear child, at the time of Viṣṇu's three strides I circled this earth, with its mountains, woods and forests, twenty-one times in reverence. And at the gods' command we gathered the herbs that were churned to produce the nectar; in those days we had great strength. Now I am old and my strength is gone. This is our hour, and you are the one who has every quality." Having told of his own glory, he admits it all belongs to the past and lays the burden of the present on Hanumān. Circling the earth twenty-one times and gathering herbs for the nectar prove Jāmbavān's great antiquity, yet he does not boast; in saying "this is our hour" he accepts that his age is over and Hanumān's has begun.

"So stretch yourself out, valiant one; you are the best of leapers. This whole monkey army longs to see your might. Rise, tiger among monkeys, and leap the great ocean; Hanumān, your speed surpasses that of every creature. All the monkeys are despondent — why do you hold back? Mighty in speed, stride out as Viṣṇu strode his three strides." "Stretch yourself" suggests the spreading of limbs, like a lion stretching; and the image of Viṣṇu's three strides returns — once applied by Jāmbavān to himself, it is now laid on Hanumān. Then, urged on by Jāmbavān, that bull among monkeys, the son of the Wind, whose speed was famous, made his body vast, delighting that army of monkey heroes. His answer was not words but the growing of his form: he replied with action. At the sarga's end despondency has given way to joy.