अङ्गदस्य पूर्वोक्तं वचनं श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः समुद्रलङ्घनविषये स्वस्य स्वस्य उत्साहं सामर्थ्यं च यथाक्रमम्, आत्मनि यावत् विद्यते तावत् एव, निवेदयितुम् आरभन्त। गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः सुषेणः जाम्बवान् च — एते नव तत्र सभायां प्रधानाः वीराः आसन्, येषां वचनम् इतरे वानराः प्रमाणम् इव अमन्यन्त। तेषु प्रथमं गजः आबभाषे — ‘अहं दशयोजनपर्यन्तम् एकेन प्लवेन गन्तुं शक्नोमि’ इति। तदनन्तरं गवाक्षः ‘अहं विंशतिं योजनानि गमिष्यामि’ इति प्रतिजज्ञे। एवं क्रमेण एकैकः वानरः आत्मनः प्लवनमर्यादां स्पष्टं कथयितुं प्रवृत्तः; कोऽपि अतिशयोक्तिं न अकरोत्, प्रत्येकः यथार्थम् एव स्वबलम् अवोचत्। अङ्गदेन पृष्टः प्रश्नः सरलः आसीत् — ‘कः शतयोजनं लङ्घयितुं शक्नोति’ इति; उत्तरं तु सर्वेषां परीक्षाम् इव अभवत्।

अनन्तरं तत्र शरभनामा वानरः तान् वानरान् उवाच — ‘हे प्लवङ्गमाः, अहं त्रिंशतं योजनानि एकेन प्लवेन गमिष्यामि’ इति। ततः ऋषभः तान् एव सम्बोध्य ‘चत्वारिंशद् योजनानि गमिष्यामि, अत्र संशयः नास्ति’ इति अवदत्। तदनन्तरं महातेजाः गन्धमादनः वानरान् अब्रवीत् — ‘पञ्चाशद् योजनानि गन्तुं शक्नोमि, संशयः न कार्यः’ इति। मैन्दः अपि तत्र वानरान् उक्तवान् — ‘परं षष्टिं योजनानि प्लवितुम् उत्सहे, ततः अधिकं न’ इति। ततः महातेजाः द्विविदः प्रत्यभाषत — ‘सप्ततिं योजनानि गमिष्यामि, अत्र संदेहः नास्ति’ इति। अन्ते सत्त्ववान् महातेजाः कपिसत्तमः सुषेणः निवेदितवान् — ‘अशीतिं योजनानि गन्तुं स्वपराक्रमे प्रतिजाने’ इति। एवं दशभ्यः आरभ्य दशोत्तरक्रमेण वर्धमाना एषा प्रतिज्ञापरम्परा एकतः वानराणां महद् बलं ख्यापयति, अन्यतः च शतयोजनविस्तृतस्य समुद्रस्य दुस्तरतां सूचयति। शतयोजनम् अद्यापि केनचिद् न स्पृष्टम्। अत्र वक्तॄणां क्रमः अपि ध्यातव्यः — दशभिः आरभ्य दशोत्तरं वर्धमानाः सङ्ख्याः क्रमशः बलवत्तराणां वानराणां मुखात् निर्गच्छन्ति, अतः सभायाः उत्कण्ठा अपि क्रमेण वर्धते। प्रत्येकः च ‘न संशयः’ ‘न संदेहः’ इति पदेन आत्मनः प्रतिज्ञायाः दृढतां स्पष्टयति, न तु व्यर्थां श्लाघां करोति। सुषेणस्य ‘प्रतिजाने’ इति पदं विशिष्टम् — अन्ये ‘गमिष्यामि’ इति भविष्यत्कालेन वदन्ति, सः तु प्रतिज्ञारूपेण वदति, तेन तस्य वचनस्य गुरुता अधिका।

तत्र कथयतां तेषां सर्वेषां वचनं श्रुत्वा तान् सर्वान् अनुमान्य सम्मान्य च तेषु वयसा वृद्धतमः ऋक्षराजः जाम्बवान् प्रत्यभाषत। ‘पूर्वम् अस्माकम् अपि कश्चिद् गतिपराक्रमः आसीत्, किंतु वयम् इदानीं वयसः पारं प्राप्ताः स्मः’ इति सः विनयेन अवदत् — वार्धक्यं न लज्जा, किंतु सत्यम् एव वक्तव्यम् इति तस्य भावः। ‘तथापि एवं गते सति इदं कार्यम् उपेक्षितुं न शक्यम्; यदर्थं कपिराजः सुग्रीवः रामश्च उभौ कृतनिश्चयौ वर्तेते, तत् कार्यं कथं त्यज्येत’ इति। ‘अतः सम्प्रति अस्माकं या गतिः अवशिष्टा ताम् आकर्णयत — नवतिं योजनानि निःसंशयं गमिष्यामि’ इति सः प्रतिजज्ञे। एतावता समुद्रस्य पारं दशयोजनमात्रम् अवशिष्टम् इति सर्वे अवगच्छन्। वृद्धस्य वचने द्वे वस्तुनी सन्ति — आत्मनः क्षीणतायाः निष्कपटं स्वीकारः, कार्यस्य च अपरिहार्यतायाः स्मरणम्। एतेन सभायां शिथिलता न वर्धते, अपितु दायित्वबोधः जागर्ति।

ततः सः तान् सर्वान् हरिश्रेष्ठान् पुनः इदम् अब्रवीत् — ‘गमने मम पराक्रमः एतावान् एव न आसीत्, पूर्वं ततः बहु अधिकः आसीत्’ इति। ‘विरोचनपुत्रस्य बलेः यज्ञे सनातनः प्रभविष्णुः भगवान् विष्णुः यदा त्रीन् लोकान् क्रममाणः त्रिविक्रमरूपेण अवर्धत, तदा मया सः परितः प्रदक्षिणीकृतः’ इति सः पुरातनं वृत्तान्तं स्मारितवान्। ‘सः एव अहम् इदानीं वृद्धः सन् प्लवने मन्दविक्रमः जातः; यौवने तु परैः अप्रतिमं महत् बलं मयि आसीत्। सम्प्रति गमने एतावतीम् एव शक्तिं तर्कयामि, किंतु एतावता अस्य कार्यस्य संसिद्धिः न भविष्यति’ इति सः स्पष्टम् अकथयत्। आत्मश्लाघां परित्यज्य वृद्धः वीरः स्वमर्यादाम् एव सत्यं निवेदितवान्, तत् एव तस्य महत्त्वम्। वामनावतारकाले विष्णोः विराड्रूपस्य परिक्रमा नाम अचिन्त्यं कर्म; तत् स्मृत्वा वानराः अवगच्छन्ति यत् जाम्बवतः पूर्वं बलं कीदृशम् आसीत्। किंतु तेन स्मरणेन सः न गर्वं करोति, अपितु वर्तमानस्य कार्यस्य गुरुतां दर्शयति।

ततः महाप्राज्ञः युवराजः अङ्गदः महाकपिं जाम्बवन्तम् अनुमान्य तस्य वयोज्येष्ठतां च आदृत्य उदारार्थम् उत्तरं वचनम् अब्रवीत् — ‘अहम् एतद् महत् शतयोजनप्रमाणम् अन्तरं गमिष्यामि; किंतु तत्र गत्वा निवर्तने मे शक्तिः स्यात् न वा इति निश्चितं न जाने’ इति। एवं सः कार्यसिद्धेः अर्धम् एव प्रतिजज्ञे, न सम्पूर्णम्। तं वाक्यकोविदः हरिश्रेष्ठः जाम्बवान् उवाच — ‘हे हर्यृक्षसत्तम, तव गमनशक्तिः अस्माभिः सम्यक् ज्ञायते एव, तस्यां कस्यचिद् अपि संशयः नास्ति’ इति। जाम्बवतः एतत् वचनं स्तुतिरूपं भासते, किंतु तस्य अभिप्रायः अन्यः — शक्तिः अस्ति, तथापि प्रेषणम् अनुचितम् इति सः अग्रे वक्ष्यति।

‘कामं त्वं शतसहस्रं योजनानि गन्तुं पुनः प्रतिनिवर्तितुं च शक्तः असि, तथापि एषः विधिः न उच्यते’ इति जाम्बवान् आह। ‘हे तात, हे प्लवगसत्तम, यः प्रेषयिता स्वामी भवति सः कथंचिद् अपि प्रेष्यः न भवति; भवता एव अयं सर्वः जनः प्रेषणीयः, न तु भवान् केनचिद् अपि। भवान् अस्माकं कलत्रस्थानीयः, स्वामिभावे च व्यवस्थितः; यथा गृहिणी सर्वैः रक्षणीया तथा स्वामी सैन्यस्य रक्षणीयः — हे परंतप, एषा एव लोकस्य गतिः प्रसिद्धा। हे अरिंदम, अपि च अस्य कार्यस्य भवान् एव मूलम्; तस्मात् कलत्रवत् सदा प्रतिपाल्यः। अर्थस्य मूलं संरक्षणीयम् इति कार्यविदां नयः; मूले हि सति एव गुणाः सर्वे फलोदयाः सिध्यन्ति, मूलनाशे तु सर्वं नश्यति। हे सत्यविक्रम, तस्मात् अस्य कार्यस्य साधनं भवान् एव, बुद्धिविक्रमसम्पन्नः च अत्र हेतुः। हे कपिसत्तम, त्वम् एव नः गुरुः गुरुपुत्रश्च — वालिपुत्रत्वात् गुरुपुत्रः, युवराजत्वात् च गुरुः; भवन्तम् आश्रित्य एव वयम् अर्थसाधने समर्थाः’ इति। अत्र जाम्बवान् राजनीतेः त्रीन् हेतून् उपन्यस्यति — प्रथमं स्वामिप्रेष्ययोः भेदः, द्वितीयं मूलरक्षणस्य नयः, तृतीयं च गुरुत्वसम्बन्धः। त्रिभिः अपि एकः एव निष्कर्षः — युवराजः स्वयं न गन्तव्यः, किंतु अन्यं प्रेषयितुं समर्थः। ‘कलत्रम्’ इति उपमानं कठोरं न, अपितु रक्षणीयत्वस्य एव द्योतकम्; यथा कुटुम्बे गृहिणी सर्वेषां जीवनस्य केन्द्रम्, तथा सेनायां स्वामी। अतः तस्य प्राणसंशये सर्वेषाम् एव प्राणसंशयः भवति।

एवम् उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं प्रति महाकपिः वालिसूनुः अङ्गदः उत्तरं वाक्यं प्रत्युवाच — ‘यदि अहं न गमिष्यामि, अन्यः कोऽपि वानरपुङ्गवः च न गमिष्यति, तर्हि पुनः अस्माभिः प्रायोपवेशनम् एव कर्तव्यं भविष्यति। तस्य धीमतः हरिपतेः सुग्रीवस्य संदेशम् अकृत्वा किष्किन्धां प्रति गत्वा अपि प्राणानां परिरक्षणं न पश्यामि। सः हरिः ईश्वरः प्रसादे कोपे च अत्यर्थं समर्थः — प्रसन्नः सन् सर्वं ददाति, कुपितः सन् प्राणान् अपि हरति; तस्य संदेशम् अतीत्य निवर्तने विनाशः एव भवेत्। अतः यथा अस्य कार्यस्य अन्यथा गतिः न भवति तथा भवान् एव दृष्टार्थः अनुभवी च सन् संचिन्तयितुम् अर्हति’ इति। एवम् अङ्गदः स्वस्य असामर्थ्यं न, अपितु स्वामिनः आज्ञाभङ्गजं भयम् एव प्राकाशयत्; निर्णयभारं च वृद्धस्य स्कन्धे न्यस्तवान्। यदि कार्यं न सिध्येत्, तर्हि किष्किन्धायां मृत्युः निश्चितः; अतः अत्र एव अनशनेन मरणं श्रेयः इति तस्य तर्कः। सः न कातरः, किंतु स्थितेः सत्यं दर्शयति। ‘हरिः ईश्वरः’ इति पदद्वयेन सुग्रीवस्य द्वैविध्यं सूचितम् — सः वानराणां स्वामी, किंतु ईश्वरवत् दण्डधरः अपि।

अङ्गदेन एवं प्रत्युक्तः सः वीरः प्लवगर्षभः जाम्बवान् तदा अङ्गदं प्रति इदम् उत्तमं वाक्यं प्रोवाच — ‘हे वीर, तव अस्य कार्यस्य किंचिद् अपि न परिहास्यते, न्यूनता न भविष्यति; एषः अहं तम् एव पुरुषं संचोदयामि यः इदं कार्यं निश्चयेन साधयिष्यति’ इति। ततः सः हरिप्रवीरः जाम्बवान् प्लवतां वरिष्ठं प्रतीतपराक्रमं हरिप्रवीरं हनूमन्तम् एव, यः एकान्तम् आश्रित्य तूष्णीं सुखोपविष्टः आसीत्, संचोदयामास। एवं सर्गस्य अन्ते कविः महतः कार्यस्य वास्तविकं कर्तारं प्रति सर्वेषां दृष्टिं नयति। ‘एषः अहं संचोदयामि’ इति वचने आशायाः पुनरुत्थानम् अस्ति; सर्वे वानराः कं प्रति सः गच्छति इति कौतूहलेन पश्यन्ति।

అంగదుడు ఇంతకుముందు చెప్పిన మాట విని ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ సముద్రలంఘనం విషయంలో తమతమ ఉత్సాహాన్నీ సామర్థ్యాన్నీ వరుసగా, తమలో ఎంత ఉందో అంతే, నివేదించడం మొదలుపెట్టారు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, సుషేణుడు, జాంబవంతుడు — ఈ తొమ్మిదిమంది ఆ సభలో ప్రధాన వీరులు, వీరి మాటను ఇతర వానరులు ప్రమాణం వలె భావించేవారు. వారిలో మొదట గజుడు అన్నాడు — ‘నేను ఒక్క గంతులో పది యోజనాల వరకూ వెళ్ళగలను.’ ఆ తరువాత గవాక్షుడు ‘నేను ఇరవై యోజనాలు వెళతాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఇలా క్రమంగా ఒక్కొక్క వానరుడూ తన లంఘనమర్యాదను స్పష్టంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు; ఎవరూ అతిశయోక్తి చేయలేదు, ప్రతి ఒక్కరూ యథార్థంగానే తమ బలాన్ని చెప్పారు. అంగదుడు అడిగిన ప్రశ్న సరళమైనది — ‘వంద యోజనాలు ఎవరు దాటగలరు?’ అని; సమాధానం మాత్రం అందరికీ పరీక్ష వలె అయింది.

ఆ తరువాత అక్కడ శరభుడు అనే వానరుడు ఆ వానరులతో అన్నాడు — ‘వానరులారా, నేను ఒక్క గంతులో ముప్పై యోజనాలు వెళతాను.’ తరువాత ఋషభుడు వారినే సంబోధించి ‘నలభై యోజనాలు వెళతాను, ఇందులో సందేహం లేదు’ అన్నాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్వి గంధమాదనుడు వానరులతో అన్నాడు — ‘యాభై యోజనాలు వెళ్ళగలను, సందేహించవద్దు.’ మైందుడు కూడా అక్కడ వానరులతో అన్నాడు — ‘అరవై యోజనాల వరకూ దూకగలను, అంతకంటె ఎక్కువ కాదు.’ ఆ తరువాత మహాతేజస్వి ద్వివిదుడు బదులిచ్చాడు — ‘డెబ్బై యోజనాలు వెళతాను, ఇందులో సందేహం లేదు.’ చివరికి సత్త్వవంతుడు, మహాతేజస్వి, కపిశ్రేష్ఠుడు సుషేణుడు నివేదించాడు — ‘ఎనభై యోజనాలు వెళ్ళగలనని నా పరాక్రమంపై ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను.’ ఇలా పదితో మొదలై పదిపది చొప్పున పెరిగే ఈ ప్రతిజ్ఞాపరంపర ఒకవైపు వానరుల మహాబలాన్ని ప్రకటిస్తుంది, మరోవైపు వంద యోజనాల విశాలమైన సముద్రాన్ని దాటడం ఎంత కష్టమో సూచిస్తుంది. వంద యోజనాలను ఇంకా ఎవరూ తాకలేదు. ఇక్కడ వక్తల క్రమం కూడా గమనించదగినది — పదితో మొదలై పదిపది చొప్పున పెరిగే సంఖ్యలు క్రమంగా మరింత బలవంతులైన వానరుల నోటినుండి వస్తాయి, కాబట్టి సభలోని ఉత్కంఠ కూడా క్రమంగా పెరుగుతుంది. ప్రతి ఒక్కరూ ‘న సంశయః’, ‘న సందేహః’ (సందేహం లేదు) అనే పదాలతో తమ ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తారు, వ్యర్థమైన ఆత్మశ్లాఘ చేయరు. సుషేణుని ‘ప్రతిజానే’ (ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను) అనే పదం విశిష్టమైనది — ఇతరులు ‘గమిష్యామి’ (వెళతాను) అని భవిష్యత్కాలంలో చెబుతారు, అతడు మాత్రం ప్రతిజ్ఞారూపంలో చెబుతాడు, దానివల్ల అతని మాటకు బరువు ఎక్కువ.

అక్కడ చెబుతున్న వారందరి మాటలనూ విని, వారందరినీ ఆదరించి గౌరవించి, వారిలో వయస్సులో అందరికంటె పెద్దవాడైన ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు బదులిచ్చాడు. ‘పూర్వం మాకు కూడా కొంత గమనపరాక్రమం ఉండేది, కానీ ఇప్పుడు మేము వయస్సు అవతలి ఒడ్డుకు చేరుకున్నాం’ అని అతడు వినయంగా అన్నాడు — వార్ధక్యం సిగ్గుపడవలసినది కాదు, సత్యమే చెప్పాలి అని అతని భావం. ‘అయినా ఇలాంటి స్థితిలో ఈ కార్యాన్ని ఉపేక్షించడం సాధ్యం కాదు; కపిరాజు సుగ్రీవుడూ రాముడూ ఇద్దరూ ఏ కార్యం కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నారో, ఆ కార్యాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టగలం?’ ‘కాబట్టి ఇప్పుడు మాకు మిగిలిన గమనశక్తిని వినండి — తొంభై యోజనాలు నిస్సందేహంగా వెళతాను’ అని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. దీనితో సముద్రపు ఆవలితీరానికి పది యోజనాలు మాత్రమే మిగిలాయని అందరూ గ్రహించారు. వృద్ధుని మాటలో రెండు విషయాలు ఉన్నాయి — తన క్షీణతను నిష్కపటంగా అంగీకరించడం, కార్యం అనివార్యమని గుర్తుచేయడం. దీనితో సభలో సడలింపు పెరగదు, బాధ్యతాబోధ మేల్కొంటుంది.

తరువాత అతడు ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘గమనంలో నా పరాక్రమం ఇంతమాత్రమే కాదు, పూర్వం దీనికంటె చాలా ఎక్కువగా ఉండేది.’ ‘విరోచనుని కుమారుడైన బలి యజ్ఞంలో సనాతనుడు, సర్వసమర్థుడు అయిన భగవంతుడు విష్ణువు మూడు లోకాలనూ ఆక్రమిస్తూ త్రివిక్రమరూపంలో పెరిగినప్పుడు, నేను అతనికి చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేశాను’ అని అతడు పురాతన వృత్తాంతాన్ని గుర్తుచేశాడు. ‘ఆ నేనే ఇప్పుడు వృద్ధుడనై గంతువేయడంలో మందపరాక్రముడనయ్యాను; యౌవనంలో మాత్రం ఇతరులకు సాటిలేని మహాబలం నాలో ఉండేది. ఇప్పుడు గమనంలో ఇంతశక్తి మాత్రమే ఉందని అంచనా వేస్తున్నాను, కానీ ఇంతతో ఈ కార్యం సిద్ధించదు’ అని అతడు స్పష్టంగా చెప్పాడు. ఆత్మశ్లాఘను విడిచి ఆ వృద్ధవీరుడు తన పరిమితినే సత్యంగా నివేదించాడు, అదే అతని గొప్పతనం. వామనావతారసమయంలో విష్ణువు విరాడ్రూపానికి ప్రదక్షిణ చేయడం ఊహకందని కార్యం; దాన్ని తలచుకొని జాంబవంతుని పూర్వబలం ఎలాంటిదో వానరులు గ్రహిస్తారు. కానీ ఆ స్మరణతో అతడు గర్వపడడు, ప్రస్తుత కార్యపు గురుత్వాన్ని చూపుతాడు.

అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన యువరాజు అంగదుడు మహాకపి జాంబవంతుని గౌరవించి, అతని వయోజ్యేష్ఠత్వాన్ని ఆదరించి, ఉదారమైన అర్థం గల ప్రతివచనం పలికాడు — ‘నేను ఈ వంద యోజనాల గొప్ప దూరాన్ని దాటుతాను; కానీ అక్కడికి వెళ్ళి తిరిగిరావడానికి నాకు శక్తి ఉంటుందో లేదో నిశ్చయంగా తెలియదు.’ ఇలా అతడు కార్యసిద్ధిలో సగానికే ప్రతిజ్ఞ చేశాడు, పూర్తిగా కాదు. మాటల నేర్పరి, వానరశ్రేష్ఠుడు జాంబవంతుడు అతనితో అన్నాడు — ‘వానరఋక్షశ్రేష్ఠా, నీ గమనశక్తి మాకు బాగా తెలిసినదే, దానిలో ఎవరికీ ఏ సందేహమూ లేదు.’ జాంబవంతుని ఈ మాట స్తుతిరూపంగా కనిపిస్తుంది, కానీ అతని అభిప్రాయం వేరు — శక్తి ఉంది, అయినా పంపడం తగదని అతడు ముందు చెప్పబోతాడు.

‘నీవు లక్ష యోజనాలు వెళ్ళి మళ్ళీ తిరిగిరాగల సమర్థుడవే కావచ్చు, అయినా ఇది విధానం అని చెప్పబడదు’ అని జాంబవంతుడు అన్నాడు. ‘నాయనా, వానరశ్రేష్ఠా, పంపేవాడైన ప్రభువు ఎట్టిపరిస్థితిలోనూ పంపబడేవాడు కాడు; ఈ జనమంతా నీచేత పంపబడవలసినవారే, నీవు ఎవరిచేతా కాదు. నీవు మాకు గృహిణి వంటివాడవు, ప్రభువుస్థానంలో నిలిచినవాడవు; గృహిణిని అందరూ కాపాడవలసినట్లు ప్రభువును సైన్యమంతా కాపాడవలసింది — శత్రుతాపనా, ఇదే లోకంలో ప్రసిద్ధమైన పద్ధతి. శత్రుదమనా, అంతేకాక ఈ కార్యానికి నీవే మూలం; కాబట్టి గృహిణి వలె ఎల్లప్పుడూ కాపాడబడవలసినవాడవు. ప్రయోజనానికి మూలమైనదాన్ని కాపాడాలనేది కార్యజ్ఞుల నీతి; మూలం ఉన్నప్పుడే గుణాలన్నీ ఫలోదయం గలవై సిద్ధిస్తాయి, మూలం నశిస్తే అంతా నశిస్తుంది. సత్యపరాక్రమా, కాబట్టి ఈ కార్యానికి సాధనం నీవే, బుద్ధిపరాక్రమసంపన్నుడవైన నీవే ఇక్కడ కారణం. కపిశ్రేష్ఠా, నీవే మాకు గురువువూ గురుపుత్రుడవూ — వాలికుమారుడవు కాబట్టి గురుపుత్రుడవు, యువరాజువు కాబట్టి గురువువు; నిన్ను ఆశ్రయించుకొనే మేము ప్రయోజనాన్ని సాధించగలం.’ ఇక్కడ జాంబవంతుడు రాజనీతికి సంబంధించిన మూడు కారణాలను ఉపన్యసిస్తాడు — మొదటిది ప్రభువుకూ దూతకూ ఉన్న భేదం, రెండవది మూలాన్ని కాపాడే నీతి, మూడవది గురుత్వసంబంధం. మూడింటికీ ఒకే నిష్కర్షం — యువరాజు స్వయంగా వెళ్ళకూడదు, కానీ మరొకరిని పంపగల సమర్థుడు. ‘కలత్రమ్’ (గృహిణి) అనే ఉపమానం కఠినమైనది కాదు, కాపాడవలసినదనే భావాన్నే ద్యోతకం చేస్తుంది; కుటుంబంలో గృహిణి అందరి జీవితానికీ కేంద్రమైనట్లు సేనలో ప్రభువు. కాబట్టి అతని ప్రాణానికి సంశయం కలిగితే అందరి ప్రాణాలకూ సంశయమే.

ఇలా మాట్లాడిన మహాప్రాజ్ఞుడైన జాంబవంతునికి మహాకపి, వాలికుమారుడు అంగదుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నేను వెళ్ళకపోతే, మరే వానరశ్రేష్ఠుడూ వెళ్ళకపోతే, మనం మళ్ళీ ప్రాయోపవేశమే చేయవలసి ఉంటుంది. ధీమంతుడైన వానరపతి సుగ్రీవుని సందేశాన్ని నెరవేర్చకుండా కిష్కింధకు వెళ్ళినా ప్రాణాలు దక్కే దారి నాకు కనిపించడం లేదు. ఆ వానరప్రభువు అనుగ్రహంలోనూ కోపంలోనూ మిక్కిలి సమర్థుడు — ప్రసన్నుడైతే అన్నీ ఇస్తాడు, కోపిస్తే ప్రాణాలు కూడా తీస్తాడు; అతని సందేశాన్ని అతిక్రమించి తిరిగివెళితే వినాశమే. కాబట్టి ఈ కార్యానికి వేరే గతి పట్టకుండా ఉండేలా, అంతా చూసిన అనుభవజ్ఞుడవైన నీవే ఆలోచించాలి.’ ఇలా అంగదుడు తన అసమర్థతను కాదు, ప్రభువు ఆజ్ఞను అతిక్రమించడం వల్ల కలిగే భయాన్నే ప్రకటించాడు; నిర్ణయభారాన్ని వృద్ధుని భుజాలపై ఉంచాడు. కార్యం సిద్ధించకపోతే కిష్కింధలో మరణం తప్పదు; కాబట్టి ఇక్కడే అనశనంతో మరణించడం మేలు అని అతని తర్కం. అతడు పిరికివాడు కాదు, పరిస్థితిలోని సత్యాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘హరిః ఈశ్వరః’ (వానరుడు, ప్రభువు) అనే రెండు పదాలతో సుగ్రీవుని ద్వివిధత్వం సూచించబడింది — అతడు వానరుల యజమాని, కానీ ఈశ్వరుని వలె దండధారి కూడా.

అంగదుడు ఇలా బదులివ్వగా, ఆ వీరుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు జాంబవంతుడు అప్పుడు అంగదునితో ఈ ఉత్తమమైన మాట అన్నాడు — ‘వీరుడా, నీ ఈ కార్యంలో ఏ లోపమూ రాదు, ఏ కొరతా ఉండదు; ఈ కార్యాన్ని నిశ్చయంగా సాధించే ఆ పురుషుని ఇదిగో నేను ప్రేరేపిస్తున్నాను.’ అప్పుడు ఆ వానరవీరుడు జాంబవంతుడు, ఏకాంతంగా మౌనంగా సుఖంగా కూర్చొని ఉన్న, దూకేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, పరాక్రమం ప్రసిద్ధమైన వానరవీరుడు హనుమంతునినే ప్రేరేపించాడు. ఇలా సర్గ చివర కవి మహాకార్యపు నిజమైన కర్త వైపు అందరి దృష్టినీ మళ్ళిస్తాడు. ‘ఇదిగో నేను ప్రేరేపిస్తున్నాను’ అనే మాటలో ఆశ మళ్ళీ చిగురిస్తుంది; అతడు ఎవరి దగ్గరికి వెళుతున్నాడా అని వానరులందరూ కుతూహలంతో చూస్తున్నారు.

அங்கதன் முன்பு சொன்ன சொல்லைக் கேட்டு, அந்த வானரச் சிறந்தோர் அனைவரும் கடலைத் தாண்டுவது பற்றித் தத்தம் ஊக்கத்தையும் ஆற்றலையும் வரிசையாக, தம்மிடம் எவ்வளவு இருக்கிறதோ அவ்வளவே, தெரிவிக்கத் தொடங்கினர். கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சரபன், கந்தமாதனன், மைந்தன், த்விவிதன், சுஷேணன், ஜாம்பவான் — இந்த ஒன்பது பேரும் அந்த அவையில் முதன்மையான வீரர்கள்; அவர்களுடைய சொல்லை மற்ற வானரர்கள் சான்றுபோலக் கருதினர். அவர்களில் முதலில் கஜன் சொன்னான்: ‘நான் ஒரே தாவலில் பத்து யோஜனை வரை செல்ல முடியும்.’ அதன்பின் கவாக்ஷன், ‘நான் இருபது யோஜனை செல்வேன்’ என்று உறுதியளித்தான். இவ்வாறு வரிசையாக ஒவ்வொரு வானரனும் தன் தாவலின் எல்லையைத் தெளிவாகச் சொல்ல முன்வந்தான்; யாரும் மிகைப்படுத்தவில்லை, ஒவ்வொருவரும் தம் வலிமையை உள்ளபடியே சொன்னார்கள். அங்கதன் கேட்ட கேள்வி எளிமையானது — ‘நூறு யோஜனையைத் தாண்டக்கூடியவன் யார்?’ என்பது; ஆனால் அதற்கான பதில் அனைவருக்கும் ஒரு சோதனை போல ஆயிற்று.

அதன்பின் அங்கே சரபன் என்ற வானரன் அந்த வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘வானரர்களே, நான் ஒரே தாவலில் முப்பது யோஜனை செல்வேன்.’ பிறகு ரிஷபன் அவர்களையே விளித்து, ‘நாற்பது யோஜனை செல்வேன், இதில் ஐயமில்லை’ என்றான். அதன்பின் பேரொளி வாய்ந்த கந்தமாதனன் வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘ஐம்பது யோஜனை செல்ல முடியும், ஐயப்பட வேண்டாம்.’ மைந்தனும் அங்கே வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘அறுபது யோஜனை வரை தாவ முடியும், அதற்கு மேல் இல்லை.’ பிறகு பேரொளி வாய்ந்த த்விவிதன் சொன்னான்: ‘எழுபது யோஜனை செல்வேன், இதில் சந்தேகமில்லை.’ இறுதியாக வலிமையும் பேரொளியும் உடைய வானரச் சிறந்தோனான சுஷேணன் தெரிவித்தான்: ‘என் வீரத்தைக் கொண்டு எண்பது யோஜனை செல்வதாக உறுதியளிக்கிறேன்.’ இவ்வாறு பத்தில் தொடங்கிப் பத்துப் பத்தாக உயரும் இந்த உறுதிமொழித் தொடர், ஒருபுறம் வானரர்களின் பெரும் வலிமையைப் பறைசாற்றுகிறது; மறுபுறம் நூறு யோஜனை அகலமுள்ள கடலைக் கடப்பதன் கடினத்தைச் சுட்டுகிறது. நூறு யோஜனையை இதுவரை யாரும் தொடவில்லை. இங்கே பேசுவோரின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — பத்தில் தொடங்கிப் பத்துப் பத்தாக உயரும் எண்கள் வரிசையாக மேன்மேலும் வலிமையுள்ள வானரர்களின் வாயிலிருந்து வருகின்றன; ஆகவே அவையின் ஆவலும் படிப்படியாக உயர்கிறது. ஒவ்வொருவரும் ‘ஐயமில்லை’, ‘சந்தேகமில்லை’ என்ற சொல்லால் தம் உறுதிமொழியின் உறுதியைத் தெளிவாக்குகிறார்கள், வீண் தற்புகழ்ச்சி செய்வதில்லை. சுஷேணனின் ‘ப்ரதிஜானே’ (உறுதியளிக்கிறேன்) என்ற சொல் தனிச்சிறப்புடையது — மற்றவர்கள் ‘செல்வேன்’ என்று எதிர்காலத்தில் பேசுகிறார்கள்; அவனோ சபதமாகப் பேசுகிறான்; ஆகவே அவன் சொல்லுக்குக் கனம் அதிகம்.

அங்கே பேசிக்கொண்டிருந்த அவர்கள் அனைவரின் சொற்களையும் கேட்டு, அவர்கள் அனைவரையும் மதித்துப் போற்றி, அவர்களில் வயதில் மிக மூத்தவனான கரடிகளின் அரசன் ஜாம்பவான் பதில் சொன்னான். ‘முன்பு எங்களுக்கும் சிறிது வேகமும் வீரமும் இருந்தது; ஆனால் இப்போது நாங்கள் வயதின் எல்லையை அடைந்துவிட்டோம்’ என்று அவன் பணிவோடு சொன்னான் — முதுமை வெட்கம் அல்ல, ஆனால் உண்மையையே சொல்ல வேண்டும் என்பது அவனுடைய கருத்து. ‘ஆயினும் இந்நிலையில் இந்தக் காரியத்தைப் புறக்கணிக்க முடியாது; வானர அரசன் சுக்ரீவனும் ராமனும் இருவரும் எதற்காக உறுதியான முடிவு கொண்டிருக்கிறார்களோ அந்தக் காரியத்தை எப்படிக் கைவிட முடியும்?’ ‘ஆகவே இப்போது எங்களுக்கு எஞ்சியிருக்கும் வேகத்தைக் கேளுங்கள் — தொண்ணூறு யோஜனை ஐயமின்றிச் செல்வேன்’ என்று அவன் உறுதியளித்தான். இதனால் கடலைக் கடக்க இன்னும் பத்து யோஜனை மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது என்று அனைவரும் உணர்ந்தனர். முதியவனின் சொல்லில் இரண்டு விஷயங்கள் உள்ளன — தன் தளர்ச்சியை வஞ்சனையின்றி ஒப்புக்கொள்வது, காரியம் தவிர்க்க முடியாதது என்பதை நினைவூட்டுவது. இதனால் அவையில் தளர்ச்சி வளரவில்லை; பொறுப்புணர்வே விழித்தெழுகிறது.

பிறகு அவன் அந்த வானரச் சிறந்தோர் அனைவரிடமும் மீண்டும் சொன்னான்: ‘செல்வதில் என் வீரம் இவ்வளவு மட்டுமே இருக்கவில்லை; முன்பு இதைவிட மிக அதிகமாக இருந்தது.’ ‘விரோசனனின் மைந்தனான பலியின் வேள்வியில், என்றும் உள்ளவனும் எங்கும் வியாபிப்பவனுமான பகவான் விஷ்ணு மூவுலகங்களையும் அளந்தபடி திரிவிக்கிரமனாக வளர்ந்தபோது, நான் அவனைச் சுற்றி வலம் வந்தேன்’ என்று அவன் பழைய நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டினான். ‘அதே நான் இப்போது முதியவனாகி, தாவுவதில் வீரம் குன்றியவனாகிவிட்டேன்; இளமையில் என்னிடம் பிறரால் ஒப்பிட முடியாத பெரும் வலிமை இருந்தது. இப்போது செல்வதில் இவ்வளவு ஆற்றலையே மதிப்பிடுகிறேன்; ஆனால் இவ்வளவால் இந்தக் காரியம் நிறைவேறாது’ என்று அவன் தெளிவாகச் சொன்னான். தற்புகழ்ச்சியைக் கைவிட்டு, முதிய வீரன் தன் எல்லையையே உண்மையாகத் தெரிவித்தான்; அதுவே அவனுடைய பெருமை. வாமன அவதாரத்தின்போது விஷ்ணுவின் விசுவரூபத்தை வலம் வந்தது சிந்தனைக்கும் எட்டாத செயல்; அதை நினைத்து வானரர்கள் ஜாம்பவானின் முந்தைய வலிமை எத்தகையது என்று உணர்கிறார்கள். ஆனால் அந்த நினைவால் அவன் செருக்குக் கொள்ளவில்லை; தற்போதைய காரியத்தின் கனத்தையே காட்டுகிறான்.

பிறகு பேரறிவாளனான இளவரசன் அங்கதன், பெரும் வானரனான ஜாம்பவானை மதித்து, அவனுடைய வயதின் மூப்பையும் போற்றி, பெருந்தன்மையான பொருள் கொண்ட பதிலைச் சொன்னான்: ‘நான் இந்த நூறு யோஜனை அளவுள்ள பெரும் தூரத்தைக் கடந்து செல்வேன்; ஆனால் அங்கே சென்ற பின் திரும்பி வர எனக்கு ஆற்றல் இருக்குமா இருக்காதா என்பதை உறுதியாக அறியேன்.’ இவ்வாறு அவன் காரியத்தின் பாதியை மட்டுமே உறுதியளித்தான், முழுவதையும் அல்ல. சொல்வல்லவனும் வானரச் சிறந்தோனுமான ஜாம்பவான் அவனிடம் சொன்னான்: ‘வானரர்களிலும் கரடிகளிலும் சிறந்தவனே, உன் செல்லும் ஆற்றல் எங்களுக்கு நன்றாகவே தெரியும்; அதில் யாருக்கும் சிறிதும் ஐயமில்லை.’ ஜாம்பவானின் இந்தச் சொல் புகழ்ச்சி போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அதன் கருத்து வேறு — ஆற்றல் உள்ளது, ஆயினும் அனுப்புவது முறையல்ல என்று அவன் அடுத்துச் சொல்லப்போகிறான்.

‘நீ விரும்பினால் நூறாயிரம் யோஜனை சென்று மீண்டும் திரும்பி வரவும் வல்லவன்தான்; ஆயினும் இது முறையாகச் சொல்லப்படவில்லை’ என்றான் ஜாம்பவான். ‘அன்பனே, வானரர்களில் சிறந்தவனே, அனுப்பும் தலைவன் எந்த வகையிலும் ஏவலாளனாக மாட்டான்; உன்னாலேயே இந்த மக்கள் அனைவரும் அனுப்பப்பட வேண்டியவர்கள், நீ யாராலும் அல்ல. நீ எங்களுக்கு இல்லத்தரசி போன்றவன், தலைவன் என்ற நிலையில் நிலைபெற்றவன்; இல்லத்தரசியை அனைவரும் காப்பதுபோலத் தலைவனைப் படை காக்க வேண்டும் — பகைவரை வாட்டுபவனே, இதுவே உலகின் புகழ்பெற்ற வழக்கு. பகைவரை அடக்குபவனே, மேலும் இந்தக் காரியத்துக்கு நீயே வேர்; ஆகவே இல்லத்தரசியைப் போல எப்போதும் காக்கப்பட வேண்டியவன். காரியத்தின் வேரைக் காக்க வேண்டும் என்பது காரியம் அறிந்தோரின் நீதி; வேர் இருக்கும்போதுதான் எல்லாக் குணங்களும் பலனைத் தருகின்றன; வேர் அழிந்தால் எல்லாம் அழியும். சத்தியமே வீரமாகக் கொண்டவனே, ஆகவே இந்தக் காரியத்தைச் சாதிப்பவன் நீயே; அறிவும் வீரமும் நிறைந்த நீயே இங்கே காரணம். வானரச் சிறந்தோனே, நீயே எங்கள் குருவும் குருவின் மைந்தனும் — வாலியின் மகன் என்பதால் குருவின் மைந்தன், இளவரசன் என்பதால் குரு; உன்னைச் சார்ந்தே நாங்கள் காரியத்தைச் சாதிக்க வல்லவர்களாகிறோம்.’ இங்கே ஜாம்பவான் அரசியல் நீதியின் மூன்று காரணங்களை முன்வைக்கிறான் — முதலாவது தலைவனுக்கும் ஏவலாளனுக்கும் உள்ள வேறுபாடு, இரண்டாவது வேரைக் காக்கும் நீதி, மூன்றாவது குரு என்ற உறவு. மூன்றிலிருந்தும் ஒரே முடிவு — இளவரசன் தானே செல்லக்கூடாது, ஆனால் வேறொருவனை அனுப்ப வல்லவன். ‘இல்லத்தரசி’ என்ற உவமை கடுமையானது அல்ல, காக்கப்பட வேண்டிய தன்மையையே வெளிப்படுத்துகிறது; குடும்பத்தில் இல்லத்தரசி அனைவரின் வாழ்க்கைக்கும் மையமாக இருப்பதுபோலப் படையில் தலைவன். ஆகவே அவனுடைய உயிருக்கு ஆபத்து என்றால் அனைவரின் உயிருக்கும் ஆபத்தே.

இவ்வாறு சொன்ன பேரறிவாளனான ஜாம்பவானுக்கு, பெரும் வானரனும் வாலியின் மைந்தனுமான அங்கதன் பதில் சொன்னான்: ‘நான் போகவில்லை என்றால், வேறு எந்த வானரச் சிறந்தோனும் போகவில்லை என்றால், மீண்டும் நாம் உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடவே வேண்டியிருக்கும். அறிவாளியான வானர அரசன் சுக்ரீவனின் ஆணையை நிறைவேற்றாமல் கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்றாலும் உயிரைக் காத்துக்கொள்ள வழி காணவில்லை. அந்த வானரத் தலைவன் அருள்வதிலும் கோபிப்பதிலும் மிக வல்லவன் — மகிழ்ந்தால் எல்லாம் தருவான், கோபித்தால் உயிரையும் பறிப்பான்; அவனுடைய ஆணையை மீறித் திரும்பினால் அழிவே நேரும். ஆகவே இந்தக் காரியத்துக்கு வேறு கதி நேராதபடி, உலகம் கண்டவனும் அனுபவமுள்ளவனுமான நீயே சிந்திக்க வேண்டும்.’ இவ்வாறு அங்கதன் தன் இயலாமையை அல்ல, தலைவனின் ஆணையை மீறுவதால் வரும் அச்சத்தையே வெளிப்படுத்தினான்; முடிவெடுக்கும் சுமையை முதியவனின் தோளில் வைத்தான். காரியம் நிறைவேறாவிடில் கிஷ்கிந்தையில் சாவு உறுதி; ஆகவே இங்கேயே உண்ணாநோன்பால் சாவது மேல் என்பது அவனுடைய தர்க்கம். அவன் கோழையல்ல; நிலைமையின் உண்மையைக் காட்டுகிறான். ‘ஹரிஃ ஈச்வரஃ’ (வானரன், தலைவன்) என்ற இரண்டு சொற்களால் சுக்ரீவனின் இரட்டைத் தன்மை சுட்டப்பட்டது — அவன் வானரர்களின் தலைவன், ஆனால் இறைவனைப் போலத் தண்டனை அளிப்பவனும் கூட.

அங்கதன் இவ்வாறு பதில் சொன்னதும், வீரனும் வானரச் சிறந்தோனுமான ஜாம்பவான் அப்போது அங்கதனிடம் இந்தச் சிறந்த சொற்களைச் சொன்னான்: ‘வீரனே, உன்னுடைய இந்தக் காரியத்தில் சிறிதும் குறை ஏற்படாது; இந்தக் காரியத்தை உறுதியாகச் சாதிக்கப்போகும் அந்த ஆண்மகனையே இதோ நான் தூண்டுகிறேன்.’ பிறகு வானர வீரனான ஜாம்பவான், தாவுபவர்களில் மிகச் சிறந்தவனும் வீரம் புகழ்பெற்றவனுமான வானர வீரன் அனுமனையே — ஒரு தனியிடத்தைச் சார்ந்து அமைதியாக, சுகமாக அமர்ந்திருந்த அவனையே — தூண்டினான். இவ்வாறு சர்க்கத்தின் இறுதியில் கவி அனைவரின் பார்வையையும் இந்தப் பெரும் காரியத்தின் உண்மையான செய்பவனை நோக்கித் திருப்புகிறார். ‘இதோ நான் தூண்டுகிறேன்’ என்ற சொல்லில் நம்பிக்கை மீண்டும் எழுகிறது; அவன் யாரை நோக்கிச் செல்கிறான் என்று எல்லா வானரர்களும் ஆவலோடு பார்க்கிறார்கள்.

ಅಂಗದನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ, ನಿವೇದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ — ಈ ಒಂಬತ್ತು ಮಂದಿ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರಾಗಿದ್ದರು; ಇತರ ವಾನರರು ಇವರ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಗಜನು ‘ನಾನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ಬಳಿಕ ಗವಾಕ್ಷನು ‘ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ವಾನರನೂ ತನ್ನ ಹಾರುವ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು; ಯಾರೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದನು. ಅಂಗದನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳವಾಗಿತ್ತು — ‘ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಯಾರು ದಾಟಬಲ್ಲರು?’; ಆದರೆ ಉತ್ತರವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತಾಯಿತು.

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಶರಭನೆಂಬ ವಾನರನು ಆ ವಾನರರಿಗೆ ‘ಓ ವಾನರರೇ, ನಾನು ಒಂದೇ ನೆಗೆತದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದನು. ಆಮೇಲೆ ಋಷಭನು ಅವರನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ‘ನಲವತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು. ಅದರ ಬಳಿಕ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಗಂಧಮಾದನನು ವಾನರರಿಗೆ ‘ಐವತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ, ಸಂಶಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು. ಮೈಂದನೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ‘ಅರವತ್ತು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ಹಾರಲು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ದ್ವಿವಿದನು ‘ಎಪ್ಪತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ‘ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎಂಬತ್ತು ಯೋಜನ ಹೋಗುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಹತ್ತರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತುಹತ್ತರಂತೆ ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳ ಸರಣಿ ಒಂದೆಡೆ ವಾನರರ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಮುದ್ರದ ದುಸ್ತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೂರು ಯೋಜನವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹತ್ತರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತುಹತ್ತರಂತೆ ಏರುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಭೆಯ ಕುತೂಹಲವೂ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ‘ನ ಸಂಶಯಃ’ (ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ), ‘ನ ಸಂದೇಹಃ’ (ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆಯೇ ಹೊರತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಷೇಣನ ‘ಪ್ರತಿಜಾನೇ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಇತರರು ‘ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಹೋಗುವೆನು) ಎಂದು ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವನಾದರೋ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗುರುತ್ವ ಹೆಚ್ಚು.

ಅಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮನ್ನಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯನಾದ ಋಕ್ಷರಾಜ ಜಾಂಬವಂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಹಿಂದೆ ನಮಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಗತಿಪರಾಕ್ರಮವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ನಾವು ವಯಸ್ಸಿನ ಕೊನೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ನಾಚಿಕೆಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ‘ಆದರೂ ಹೀಗಿರುವಾಗ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗದು; ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಮನೂ ಇಬ್ಬರೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಾದೀತು?’ ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ — ತೊಂಬತ್ತು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ನಿಃಸಂಶಯವಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು’ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡ ತಲುಪಲು ಇನ್ನು ಹತ್ತೇ ಯೋಜನ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಅರಿತರು. ವೃದ್ಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ತನ್ನ ಕ್ಷೀಣತೆಯ ನಿಷ್ಕಪಟ ಸ್ವೀಕಾರ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ. ಇದರಿಂದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಅರಿವು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.’ ‘ವಿರೋಚನನ ಮಗನಾದ ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನೂ ಸರ್ವಸಮರ್ಥನೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮರೂಪದಿಂದ ಬೆಳೆದಾಗ, ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಸುತ್ತಲೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿದನು. ‘ಅಂತಹ ನಾನೇ ಈಗ ಮುದುಕನಾಗಿ ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಮಂದಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಯೌವನದಲ್ಲಾದರೋ ಇತರರಿಗೆ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಮಹಾಬಲ ನನ್ನಲ್ಲಿತ್ತು. ಈಗ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೃದ್ಧವೀರನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ಸತ್ಯವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಅದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ. ವಾಮನಾವತಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿರಾಡ್ರೂಪಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ ಕಾರ್ಯ; ಅದನ್ನು ನೆನೆದು ಜಾಂಬವಂತನ ಹಿಂದಿನ ಬಲ ಎಂಥದಿತ್ತು ಎಂದು ವಾನರರು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಈಗಿನ ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಮಹಾಕಪಿಯಾದ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ, ಅವನ ವಯೋಜ್ಯೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಆದರಿಸಿ, ಉದಾರಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೂರು ಯೋಜನ ಪ್ರಮಾಣದ ಈ ಮಹಾ ಅಂತರವನ್ನು ನಾನು ದಾಟುವೆನು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿರುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು, ಪೂರ್ಣಕ್ಕಲ್ಲ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾಂಬವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಕಪಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಸಂಚಾರಶಕ್ತಿ ನಮಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಜಾಂಬವಂತನ ಈ ಮಾತು ಸ್ತುತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಬೇರೆ — ಶಕ್ತಿಯಿದೆ, ಆದರೂ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿದ್ದಾನೆ.

‘ನೀನು ಬೇಕಾದರೆ ಲಕ್ಷ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಲೂ ಶಕ್ತನಾಗಿರುವೆ, ಆದರೂ ಇದು ವಿಧಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಪ್ಪಾ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಳುಹಿಸುವವನಾದ ಸ್ವಾಮಿಯು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುವವನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಜನರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನೇ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು, ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಕಳುಹಿಸಬಾರದು. ನೀನು ನಮಗೆ ಗೃಹಿಣಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವೆ, ಸ್ವಾಮಿಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವೆ; ಗೃಹಿಣಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದಂತೆ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಸೈನ್ಯವು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು — ಓ ಪರಂತಪನೇ, ಇದೇ ಲೋಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಓ ಅರಿಂದಮನೇ, ಮೇಲಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗೃಹಿಣಿಯಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಕಾರ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕಾರ್ಯಜ್ಞರ ನೀತಿ; ಮೂಲವಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಫಲಕಾರಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ, ಮೂಲ ನಾಶವಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಓ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಧನ ನೀನೇ, ಬುದ್ಧಿಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ. ಓ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನೇ ನಮಗೆ ಗುರುವೂ ಗುರುಪುತ್ರನೂ — ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದುದರಿಂದ ಗುರುಪುತ್ರ, ಯುವರಾಜನಾದುದರಿಂದ ಗುರು; ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ನಾವು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ದೂತರ ನಡುವಿನ ಭೇದ, ಎರಡನೆಯದು ಮೂಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನೀತಿ, ಮೂರನೆಯದು ಗುರುತ್ವದ ಸಂಬಂಧ. ಮೂರರಿಂದಲೂ ಒಂದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಯುವರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಬಾರದು, ಆದರೆ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ‘ಕಲತ್ರಮ್’ (ಗೃಹಿಣಿ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನ ಕಠೋರವಾದುದಲ್ಲ, ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಅದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಗೃಹಿಣಿ ಎಲ್ಲರ ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರುವಂತೆ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ ಬಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೂ ಅಪಾಯ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಅಂಗದನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ, ನಾವು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಆ ಕಪಿಪ್ರಭುವು ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲೂ ಕೋಪದಲ್ಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥನು — ಪ್ರಸನ್ನನಾದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಕುಪಿತನಾದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ವಿನಾಶವೇ ಖಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಡದಂತೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡ ಅನುಭವಿಯಾದ ನೀನೇ ಆಲೋಚಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞಾಭಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು; ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರವನ್ನು ವೃದ್ಧನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸದಿದ್ದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅನಶನದಿಂದ ಮರಣ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ಅವನು ಹೇಡಿಯಲ್ಲ, ಸ್ಥಿತಿಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹರಿಃ ಈಶ್ವರಃ’ (ಕಪಿ, ಪ್ರಭು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದ್ವಿಮುಖತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ವಾನರರ ಸ್ವಾಮಿ, ಆದರೆ ಈಶ್ವರನಂತೆ ದಂಡಧಾರಿಯೂ ಹೌದು.

ಅಂಗದನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲು, ವೀರನೂ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಜಾಂಬವಂತನು ಆಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೊರತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಧಿಸುವ ಆ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಇದೋ ನಾನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಕಪಿವೀರನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಹಾರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕಪಿವೀರ ಹನುಮಂತನನ್ನೇ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತೃವಿನ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಷಃ ಅಹಂ ಸಂಚೋದಯಾಮಿ’ (ಇದೋ ನಾನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯ ಪುನರುತ್ಥಾನವಿದೆ; ಅವನು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

അംഗദൻ മുമ്പു പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം സമുദ്രലംഘനത്തെക്കുറിച്ചു തങ്ങളുടെ ഉത്സാഹവും സാമർഥ്യവും ക്രമമായി, തങ്ങളിൽ എത്രയുണ്ടോ അത്രമാത്രം, അറിയിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, സുഷേണൻ, ജാംബവാൻ — ഈ ഒമ്പതുപേരായിരുന്നു ആ സഭയിലെ പ്രധാനവീരന്മാർ; അവരുടെ വാക്കിനെ മറ്റു വാനരന്മാർ പ്രമാണംപോലെ കരുതിയിരുന്നു. അവരിൽ ആദ്യം ഗജൻ പറഞ്ഞു — ‘ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ പത്തു യോജനവരെ പോകാൻ എനിക്കു കഴിയും.’ അതിനുശേഷം ഗവാക്ഷൻ ‘ഞാൻ ഇരുപതു യോജന പോകും’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ഓരോ വാനരനും തന്റെ ചാട്ടത്തിന്റെ പരിധി വ്യക്തമായി പറയാൻ തുടങ്ങി; ആരും അതിശയോക്തി പറഞ്ഞില്ല, ഓരോരുത്തരും യഥാർഥമായ സ്വബലംതന്നെ പറഞ്ഞു. അംഗദൻ ചോദിച്ച ചോദ്യം ലളിതമായിരുന്നു — ‘ആർക്കാണ് നൂറു യോജന കടക്കാൻ കഴിയുക?’; ഉത്തരമാകട്ടെ എല്ലാവരുടെയും ഒരു പരീക്ഷപോലെയായി.

പിന്നീട് അവിടെ ശരഭൻ എന്ന വാനരൻ ആ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘പ്ലവംഗമന്മാരേ, ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ ഞാൻ മുപ്പതു യോജന പോകും.’ പിന്നെ ഋഷഭൻ അവരെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്ത് ‘ഞാൻ നാൽപ്പതു യോജന പോകും, ഇതിൽ സംശയമില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞു. അതിനുശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ ഗന്ധമാദനൻ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘അമ്പതു യോജന പോകാൻ എനിക്കു കഴിയും, സംശയിക്കേണ്ട.’ മൈന്ദനും അവിടെ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘പരമാവധി അറുപതു യോജന ചാടാൻ ഞാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നു, അതിൽ കൂടുതലില്ല.’ പിന്നീട് മഹാതേജസ്വിയായ ദ്വിവിദൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ എഴുപതു യോജന പോകും, ഇതിൽ സന്ദേഹമില്ല.’ ഒടുവിൽ സത്ത്വവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ കപിശ്രേഷ്ഠൻ സുഷേണൻ അറിയിച്ചു — ‘എൺപതു യോജന പോകാമെന്നു ഞാൻ എന്റെ പരാക്രമത്തിൽ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പത്തിൽ തുടങ്ങി പത്തുവീതം വർധിക്കുന്ന ഈ പ്രതിജ്ഞാപരമ്പര ഒരുവശത്ത് വാനരന്മാരുടെ മഹാബലം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ സമുദ്രത്തിന്റെ ദുസ്തരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നൂറു യോജന ഇതുവരെ ആരും തൊട്ടിട്ടില്ല. ഇവിടെ വക്താക്കളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — പത്തിൽ തുടങ്ങി പത്തുവീതം വർധിക്കുന്ന സംഖ്യകൾ ക്രമേണ കൂടുതൽ ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാരുടെ വായിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്നു; അതിനാൽ സഭയുടെ ആകാംക്ഷയും ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു. ഓരോരുത്തരും ‘സംശയമില്ല’, ‘സന്ദേഹമില്ല’ എന്ന പദത്താൽ തന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ ദൃഢത വ്യക്തമാക്കുന്നു; വ്യർഥമായ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല. സുഷേണന്റെ ‘പ്രതിജാനേ’ (പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു) എന്ന പദം വിശിഷ്ടമാണ് — മറ്റുള്ളവർ ‘പോകും’ എന്നു ഭാവികാലത്തിൽ പറയുന്നു; അവനാകട്ടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ രൂപത്തിൽ പറയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്കിനു ഗൗരവം കൂടുതലാണ്.

അവിടെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അവരുടെയെല്ലാം വാക്കു കേട്ട്, അവരെയെല്ലാം ആദരിച്ച് സമ്മാനിച്ച്, അവരിൽ പ്രായംകൊണ്ട് ഏറ്റവും വൃദ്ധനായ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. ‘മുമ്പ് ഞങ്ങൾക്കും ഒരു ഗതിപരാക്രമം ഉണ്ടായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾ പ്രായത്തിന്റെ അതിരു കടന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൻ വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു — വാർധക്യം ലജ്ജയല്ല, എന്നാൽ സത്യംതന്നെ പറയണം എന്നാണ് അവന്റെ ഭാവം. ‘എങ്കിലും കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ ഈ കാര്യം ഉപേക്ഷിക്കാനാവില്ല; കപിരാജനായ സുഗ്രീവനും രാമനും ഇരുവരും ഏതു കാര്യത്തിനുവേണ്ടി ഉറച്ച തീരുമാനമെടുത്തിരിക്കുന്നുവോ ആ കാര്യം എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും?’ ‘അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു ശേഷിക്കുന്ന ഗതി കേൾക്കുവിൻ — തൊണ്ണൂറു യോജന ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ പോകും’ എന്ന് അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഇതോടെ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലേക്ക് പത്തു യോജന മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു എന്ന് എല്ലാവരും മനസ്സിലാക്കി. വൃദ്ധന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — തന്റെ ക്ഷീണതയുടെ നിഷ്കപടമായ സമ്മതവും കാര്യത്തിന്റെ അനിവാര്യതയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലും. ഇതുവഴി സഭയിൽ ശിഥിലത വർധിക്കുന്നില്ല, ഉത്തരവാദിത്വബോധം ഉണരുന്നു.

പിന്നെ അവൻ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടെല്ലാം വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ഗമനത്തിൽ എന്റെ പരാക്രമം ഇത്ര മാത്രമായിരുന്നില്ല; മുമ്പ് ഇതിലും ഏറെ കൂടുതലായിരുന്നു.’ ‘വിരോചനപുത്രനായ ബലിയുടെ യജ്ഞത്തിൽ, സനാതനനും പ്രഭുവുമായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു മൂന്നു ലോകങ്ങളും അളന്നുകൊണ്ട് ത്രിവിക്രമരൂപത്തിൽ വളർന്നപ്പോൾ, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു’ എന്ന് അവൻ പുരാതനമായ വൃത്താന്തം ഓർമിപ്പിച്ചു. ‘അതേ ഞാൻതന്നെ ഇപ്പോൾ വൃദ്ധനായി ചാട്ടത്തിൽ പരാക്രമം കുറഞ്ഞവനായിരിക്കുന്നു; യൗവനത്തിലാകട്ടെ മറ്റാർക്കും തുല്യമില്ലാത്ത മഹാബലം എന്നിലുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഗമനത്തിൽ ഇത്രമാത്രം ശക്തിയേ ഞാൻ കണക്കാക്കുന്നുള്ളൂ; എന്നാൽ ഇതുകൊണ്ട് ഈ കാര്യത്തിന്റെ സിദ്ധി ഉണ്ടാകില്ല’ എന്ന് അവൻ വ്യക്തമായി പറഞ്ഞു. ആത്മപ്രശംസ ഉപേക്ഷിച്ച് വൃദ്ധവീരൻ തന്റെ പരിധിതന്നെ സത്യമായി അറിയിച്ചു; അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വം. വാമനാവതാരകാലത്ത് വിഷ്ണുവിന്റെ വിരാട്‌രൂപത്തിന്റെ പ്രദക്ഷിണം ചിന്തിക്കാനാവാത്ത ഒരു കർമമാണ്; അതോർത്ത് ജാംബവാന്റെ മുൻകാലബലം എങ്ങനെയുള്ളതായിരുന്നു എന്നു വാനരന്മാർ മനസ്സിലാക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ ഓർമകൊണ്ട് അവൻ ഗർവിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ഇപ്പോഴത്തെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ യുവരാജാവ് അംഗദൻ മഹാകപിയായ ജാംബവാനെ ആദരിച്ച്, അവന്റെ പ്രായത്തിന്റെ മൂപ്പിനെ മാനിച്ച്, ഉദാരമായ അർഥമുള്ള മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘നൂറു യോജന എന്ന ഈ വലിയ ദൂരം ഞാൻ പോകും; എന്നാൽ അവിടെ ചെന്നശേഷം മടങ്ങിവരാൻ എനിക്കു ശക്തിയുണ്ടാകുമോ ഇല്ലയോ എന്നു നിശ്ചയമായി എനിക്കറിയില്ല.’ ഇങ്ങനെ അവൻ കാര്യസിദ്ധിയുടെ പകുതി മാത്രമേ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തുള്ളൂ, മുഴുവനുമല്ല. വാക്ചതുരനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ജാംബവാൻ അവനോടു പറഞ്ഞു — ‘വാനരരിലും ഋക്ഷരിലും ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, നിന്റെ ഗമനശക്തി ഞങ്ങൾക്കു നന്നായി അറിയാം; അതിൽ ആർക്കും ഒരു സംശയവുമില്ല.’ ജാംബവാന്റെ ഈ വാക്ക് സ്തുതിയായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മറ്റൊന്നാണ് — ശക്തിയുണ്ട്, എങ്കിലും അയയ്ക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്ന് അവൻ തുടർന്നു പറയും.

‘നൂറായിരം യോജന പോകാനും വീണ്ടും മടങ്ങിവരാനും നിനക്കു കഴിയുമായിരിക്കാം; എങ്കിലും ഇതല്ല വിധി’ എന്ന് ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു. ‘കുഞ്ഞേ, പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠാ, അയയ്ക്കുന്നവനായ സ്വാമി ഒരിക്കലും അയയ്ക്കപ്പെടുന്നവനാകുന്നില്ല; ഈ ജനങ്ങളെയെല്ലാം അങ്ങാണ് അയയ്ക്കേണ്ടത്, അങ്ങയെ ആരും അയയ്ക്കരുത്. അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്ക് കളത്രസ്ഥാനീയനാണ് (ഗൃഹിണിയെപ്പോലെ കാക്കേണ്ടവൻ), സ്വാമിഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമാണ്; ഗൃഹിണിയെ എല്ലാവരും കാക്കേണ്ടതുപോലെ സൈന്യം സ്വാമിയെ കാക്കേണ്ടതാണ് — ശത്രുതാപനാ, ഇതാണ് ലോകത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ രീതി. ശത്രുനാശകാ, മാത്രമല്ല, ഈ കാര്യത്തിന്റെ മൂലം അങ്ങുതന്നെയാണ്; അതിനാൽ ഗൃഹിണിയെപ്പോലെ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. കാര്യത്തിന്റെ മൂലം സംരക്ഷിക്കണം എന്നതാണ് കാര്യജ്ഞരുടെ നീതി; മൂലമുണ്ടെങ്കിലേ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഫലം നൽകുന്നുള്ളൂ; മൂലം നശിച്ചാൽ എല്ലാം നശിക്കുന്നു. സത്യപരാക്രമാ, അതിനാൽ ഈ കാര്യത്തിന്റെ സാധനം അങ്ങുതന്നെയാണ്; ബുദ്ധിയും പരാക്രമവുമുള്ള അങ്ങാണ് ഇതിനു കാരണം. കപിശ്രേഷ്ഠാ, നീതന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ ഗുരുവും ഗുരുപുത്രനും — ബാലിയുടെ പുത്രനായതിനാൽ ഗുരുപുത്രൻ, യുവരാജാവായതിനാൽ ഗുരു; അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞങ്ങൾ കാര്യസാധനത്തിനു സമർഥരാകുന്നത്.’ ഇവിടെ ജാംബവാൻ രാജനീതിയുടെ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ഒന്നാമത് സ്വാമിയും ദൂതനും തമ്മിലുള്ള ഭേദം, രണ്ടാമത് മൂലം സംരക്ഷിക്കണമെന്ന നീതി, മൂന്നാമത് ഗുരുത്വബന്ധം. മൂന്നിനും ഒരേ നിഷ്കർഷം — യുവരാജാവ് സ്വയം പോകരുത്, എന്നാൽ മറ്റൊരാളെ അയയ്ക്കാൻ അവനു കഴിയും. ‘കളത്രം’ (ഗൃഹിണി) എന്ന ഉപമാനം കഠിനമല്ല, സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ് എന്നതിന്റെ സൂചന മാത്രമാണ്; കുടുംബത്തിൽ ഗൃഹിണി എല്ലാവരുടെയും ജീവിതകേന്ദ്രമായിരിക്കുന്നതുപോലെ സേനയിൽ സ്വാമി. അതിനാൽ അവന്റെ പ്രാണൻ അപകടത്തിലായാൽ എല്ലാവരുടെയും പ്രാണൻ അപകടത്തിലാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ജാംബവാനോട് മഹാകപിയും ബാലിപുത്രനുമായ അംഗദൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, മറ്റൊരു വാനരശ്രേഷ്ഠനും പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, നമുക്കു വീണ്ടും പ്രായോപവേശംതന്നെ ചെയ്യേണ്ടിവരും. ധീമാനായ ആ വാനരപതി സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശം നിറവേറ്റാതെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു ചെന്നാലും പ്രാണരക്ഷ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ആ വാനരേശ്വരൻ പ്രസാദിക്കുന്നതിലും കോപിക്കുന്നതിലും അത്യന്തം സമർഥനാണ് — പ്രസന്നനായാൽ എല്ലാം നൽകുന്നു, കുപിതനായാൽ പ്രാണനും എടുക്കുന്നു; അവന്റെ സന്ദേശം ലംഘിച്ചു മടങ്ങിയാൽ വിനാശംതന്നെ ഫലം. അതിനാൽ ഈ കാര്യത്തിനു മറ്റൊരു ഗതി വരാതിരിക്കാൻ എന്തു ചെയ്യണമെന്ന്, കാര്യം കണ്ടറിഞ്ഞവനും അനുഭവിയുമായ അങ്ങുതന്നെ ആലോചിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ അംഗദൻ പ്രകടിപ്പിച്ചതു തന്റെ അസാമർഥ്യമല്ല, സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നതിൽനിന്നുള്ള ഭയമാണ്; നിർണയഭാരം അവൻ വൃദ്ധന്റെ ചുമലിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. കാര്യം സാധിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ കിഷ്കിന്ധയിൽ മരണം നിശ്ചയം; അതിനാൽ ഇവിടെത്തന്നെ അനശനത്താൽ മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം എന്നതാണ് അവന്റെ യുക്തി. അവൻ ഭീരുവല്ല; സ്ഥിതിയുടെ സത്യം കാണിക്കുകയാണ്. ‘ഹരി ഈശ്വരൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ സുഗ്രീവന്റെ ദ്വൈവിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ വാനരന്മാരുടെ സ്വാമിയാണ്, എന്നാൽ ഈശ്വരനെപ്പോലെ ദണ്ഡധാരിയുമാണ്.

അംഗദൻ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞപ്പോൾ വീരനായ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠൻ ജാംബവാൻ അപ്പോൾ അംഗദനോട് ഈ ഉത്തമമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, നിന്റെ ഈ കാര്യത്തിന് ഒരു കുറവും വരില്ല, ഒരു ന്യൂനതയും ഉണ്ടാകില്ല; ഈ കാര്യം നിശ്ചയമായും സാധിക്കുന്ന ആ പുരുഷനെത്തന്നെ ഇതാ ഞാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.’ പിന്നെ വാനരപ്രവീരനായ ജാംബവാൻ ചാടുന്നവരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനും പരാക്രമം പ്രസിദ്ധമായവനുമായ വാനരപ്രവീരൻ ഹനുമാനെത്തന്നെ — ഏകാന്തത്തിൽ മിണ്ടാതെ സുഖമായി ഇരിക്കുകയായിരുന്ന അവനെ — പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർഗാന്തത്തിൽ കവി എല്ലാവരുടെയും ദൃഷ്ടി മഹാകാര്യത്തിന്റെ യഥാർഥ കർത്താവിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ‘ഇതാ ഞാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിൽ ആശയുടെ പുനരുത്ഥാനമുണ്ട്; അവൻ ആരുടെ നേർക്കാണ് പോകുന്നതെന്ന് എല്ലാ വാനരന്മാരും കൗതുകത്തോടെ നോക്കുന്നു.

Hearing Aṅgada's words, all those bulls among the monkeys began one after another to state their zeal and their strength for leaping the ocean, claiming exactly as much as they had and no more. Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda, Dvivida, Suṣeṇa and Jāmbavān were the chief heroes in that assembly, whose words the other monkeys took almost as authority. Gaja spoke first: "I can go ten yojanas in a single leap." Then Gavākṣa declared, "I shall go twenty yojanas." So, one by one, each monkey began to state the limits of his leap plainly; no one exaggerated, but each gave the true measure of his strength. Aṅgada's question had been simple — who can leap a hundred yojanas? — but the answer became a kind of test for them all.

Then the monkey Śarabha said to the others: "Monkeys, I shall cover thirty yojanas in one leap." Ṛṣabha spoke next: "I shall go forty yojanas, no doubt about it." Then mighty Gandhamādana said: "I can go fifty yojanas; have no doubt of it." Mainda said: "I have the strength to leap sixty yojanas at most, no more." Then mighty Dvivida answered: "I shall go seventy yojanas, there's no doubt of that." Last, Suṣeṇa, mighty and steadfast, best of monkeys, declared: "I pledge on my prowess to go eighty yojanas." This series of claims, rising ten by ten from ten, shows the monkeys' great strength on the one hand and, on the other, how hard the hundred-yojana ocean is to cross: no one had yet reached a hundred. Note the order of speakers too: the numbers rise ten at a time from the mouths of ever stronger monkeys, and the suspense in the assembly rises with them. Each backs his claim with "no doubt", making his word firm without idle boasting; and Suṣeṇa's "I pledge" stands out, for the others speak simply in the future tense, while he makes a vow, which gives his words more weight.

When he had heard them all, Jāmbavān, king of the bears and the oldest among them, honoured every one of them and replied. "Once we too had some power of movement," he said modestly, "but now we have reached the far shore of our years." Old age is no disgrace, he meant, but the truth must be told. "Even so, this task cannot be neglected — the task on which both Sugrīva, king of the monkeys, and Rāma have set their hearts. So hear what strength I have left: I shall go ninety yojanas, without a doubt." With that, they all saw that only ten yojanas of the crossing remained. The old hero's words hold two things: an honest admission of his decline, and a reminder that the task cannot be avoided. So no slackness spread through the assembly; instead, their sense of duty was awakened.

Then he spoke further to all those fine monkeys: "My power of movement was not always so small; once it was far greater." And he recalled an ancient event: "At the sacrifice of Bali, son of Virocana, when the eternal, all-powerful Lord Viṣṇu grew in his form of the Three Strides and strode across the three worlds, I walked all the way round him in reverence. That same I am now old and slow in leaping, but in my youth I had great strength that no one could match. For now, this much is all I reckon I can do, and with only this much the task will not be accomplished." Casting aside self-praise, the old hero stated the truth about his limits, and in that lies his greatness. Circling Viṣṇu's cosmic form in the age of the dwarf incarnation was an unimaginable feat, and remembering it the monkeys understood what Jāmbavān's strength had once been; yet he recalled it not in pride but to show the weight of the present task.

Then the wise crown prince Aṅgada, honouring the great monkey Jāmbavān and respecting his seniority, gave a noble reply: "I will cross this great gap of a hundred yojanas, but whether I shall have the strength to come back again, I cannot be sure." So he pledged only half the task, not all of it. Jāmbavān, best of monkeys and skilled in speech, said to him: "Best of monkeys and bears, we all know your power of travel well; nobody doubts it." These words sound like praise, but he meant something else: Aṅgada had the strength, yet sending him would be wrong, as he now went on to say.

"Granted you could go a hundred thousand yojanas and come back again — still, that is not the proper course," Jāmbavān said. "My dear boy, best of monkeys, a master who sends others is never himself the one to be sent. All these people are yours to send; you are not to be sent by anyone. You are to us like a wife, and you stand in the place of master. As a wife is guarded by everyone, so a master must be guarded by his army; that, scorcher of enemies, is the known way of the world. And, subduer of foes, you are the very root of this enterprise, so you must always be protected like a wife. Those who understand affairs hold that the root of an enterprise must be protected, for only while the root survives do all good things bear fruit; destroy the root and all is lost. So, true hero, you are the means of this task, and with your wisdom and valour you are its cause. Best of monkeys, you are both our teacher and our teacher's son" — the teacher's son as Vālī's son, the teacher as crown prince — "and it is by relying on you that we can achieve our purpose." Jāmbavān offers three arguments from statecraft — the difference between master and servant, the rule of protecting the root, and the bond of reverence — and all three lead to one conclusion: the crown prince must not go himself, but has the power to send another. The comparison to a wife is not harsh; it simply conveys how much he must be protected: as the mistress of a household is the centre of the family's life, so is the master in an army, and if his life is in danger, everyone's is.

To the wise Jāmbavān who had said this, the great monkey Aṅgada, Vālī's son, replied: "If I do not go, and no other great monkey goes, then we will have to sit down again and fast to death. For if we go back to Kiṣkindhā without carrying out wise Sugrīva's order, I see no way to save our lives. That lord of the monkeys is overwhelmingly powerful both in his favour and in his anger — pleased, he gives everything; angry, he takes even life — and to go back having disobeyed him would mean ruin. So, since there is no other course in this matter, you who have seen so much should consider what is to be done." Aṅgada revealed not his own inability but his fear of breaking his master's command, and laid the burden of decision on the elder's shoulders. His reasoning was that if the task failed, death in Kiṣkindhā was certain, so it was better to die here by fasting; he was not cowardly, only showing the truth of their situation. Calling Sugrīva "lord" hints at his two sides: the monkeys' master, yet one who wields punishment like a god.

Answered thus by Aṅgada, the heroic Jāmbavān, bull among monkeys, spoke these excellent words: "Hero, nothing of this task of yours will fall short. Here I am, about to rouse the very one who will surely accomplish it." Then that great hero Jāmbavān roused Hanumān, the best of leapers, whose valour was known to all, who was sitting apart by himself, quiet and at ease. So at the sarga's end the poet turns everyone's eyes towards the true doer of the great deed. In "here I am, rousing him" hope rises again, and all the monkeys watch eagerly to see to whom he goes.