गृध्रराजेन सम्पातिना एवम् आख्याते सति सिंहविक्रमाः प्लवङ्गमाः समुत्प्लुत्य प्रीतिसंयुक्ताः संगताः विनेदुः। सम्पातेः वचनं रावणक्षयं च श्रुत्वा सीतादर्शनकाङ्क्षिणः हृष्टाः हरयः सागरम् आजग्मुः। भीमविक्रमाः ते तं देशम् अभिगम्य महतः लोकस्य कृत्स्नं प्रतिबिम्बम् इव अवस्थितं सागरं ददृशुः। ततः दक्षिणस्य समुद्रस्य उत्तरां दिशं समासाद्य महाबलाः हरिवीराः संनिवेशं चक्रुः। ‘लोकस्य प्रतिबिम्बम्’ इति उपमया समुद्रस्य विस्तारः दर्पणसादृश्येन च निश्चलता युगपत् सूचिते। पूर्वसर्गस्य अन्ते ये उत्साहेन प्रस्थिताः, ते अत्र लक्ष्यस्य प्रथमं बाधकं पश्यन्ति — कथायाः गतिः अत्र एव परिवर्तते। ‘समुत्प्लुत्य’ इति पदेन वानराणां स्वाभाविकी चेष्टा सूचिता — हर्षः तेषु वचनेन न, अपि तु उत्प्लवनेन एव प्रकटीभवति। ‘सीतादर्शनकाङ्क्षिणः’ इति च तेषां प्रयोजनम्; रावणस्य क्षयः अपि सीतादर्शनस्य साधनम् एव। ‘उत्तरां दिशं समासाद्य’ इति पदेन स्थानं सूक्ष्मतया निर्दिष्टम् — दक्षिणसमुद्रस्य उत्तरतटः, यतः अग्रे लङ्का दक्षिणतः।

सः सागरः अन्यत्र प्रसुप्तः इव, अन्यतः क्रीडन् इव च दृश्यते स्म; क्वचित् पर्वतमात्रैः जलराशिभिः आवृतः आसीत्। पातालतलवासिभिः दानवेन्द्रैः संकुलं तं रोमहर्षकरं सागरं दृष्ट्वा कपिकुञ्जराः विषेदुः। आकाशम् इव दुष्पारं तं प्रेक्ष्य सर्वे वानराः सहिताः विषण्णाः ‘कथं कार्यम्’ इति ब्रुवन्तः आसन्। निद्रा क्रीडा च इति द्वाभ्याम् उपमाभ्यां समुद्रस्य शान्तं क्षुब्धं च रूपं द्वयम् अपि वर्णितम्; ‘आकाशम् इव दुष्पारम्’ इति च तस्य अपारता। विषादस्य हेतुः अत्र न शत्रुः, अपि तु मार्गः एव — इदम् एव अस्य सर्गस्य वैशिष्ट्यम्। ‘कथं कार्यम्’ इति प्रश्नः एव अग्रिमयोः द्वयोः सर्गयोः विषयः; अत्र प्रश्नः उत्थितः, उत्तरं तु हनूमति एव विश्रान्तिं लप्स्यते।

सागरस्य निरीक्षणात् विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा हरिसत्तमः अङ्गदः भयार्तान् हरीन् आश्वासयामास — ‘विषादे मनः न कार्यम्; विषादः दोषवत्तरः। क्रुद्धः उरगः बालम् इव विषादः पुरुषं हन्ति। यः विक्रमे समुपस्थिते विषादं प्रसहते, तेजसा हीनस्य तस्य पुरुषार्थः न सिद्ध्यति।’ अत्र अङ्गदः वयसा तरुणः अपि सेनापतेः वचनं वदति; विषादस्य निन्दा च रामायणे पुनःपुनः उपदिष्टः सिद्धान्तः। उरगोपमा विशेषतः मार्मिका — सर्पः बालं हन्ति, यतः बालः प्रतीकारं न जानाति; एवम् एव विषादः अकृतबुद्धिं पुरुषं नाशयति। ‘दोषवत्तरः’ इति तरप्प्रत्ययेन विषादः अन्येभ्यः दोषेभ्यः अपि अधिकः इति स्थापितम्। सेनापतेः प्रथमं कर्तव्यम् अत्र दर्शितम् — पूर्वं चित्तस्य स्थैर्यम्, ततः उपायचिन्ता।

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् अङ्गदः वानरैः सह हरिवृद्धैः समागम्य पुनः मन्त्रम् अमन्त्रयत्। अङ्गदं परिवार्य स्थिता सा वानराणां ध्वजिनी वासवं परिवार्य स्थिता मरुतां वाहिनी इव बभौ। वालितनयात् अन्यत्र हनूमतः च अन्यत्र कः अन्यः तां वानरीं सेनां स्तम्भयितुं शक्तः भवेत्? ततः अरिंदमः श्रीमान् अङ्गदः तान् हरिवृद्धान् तत् च सैन्यम् अनुमान्य अर्थवत् वाक्यम् अब्रवीत्। कविः अत्र अङ्गदस्य हनूमतः च द्वयोः एव सामर्थ्यं पृथक् निर्दिशति — अग्रिमस्य सुन्दरकाण्डस्य एषा पूर्वसूचना। ‘अनुमान्य’ इति पदेन च अङ्गदस्य विनयः दर्शितः; सः वृद्धान् अवमन्य न आज्ञापयति, अपि तु सम्मान्य पृच्छति। ‘तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम्’ इति पदेन कविः कालम् अपि गणयति — मासावधेः अन्ते एकैकः दिवसः महत्त्वपूर्णः। मरुद्वाहिन्याः उपमया वानरसेनायाः शोभा सङ्ख्या च द्वयम् अपि सूचिते, अङ्गदस्य च स्थानम् इन्द्रस्य इव।

‘इदानीं कः महातेजाः सागरं लङ्घयिष्यति? कः सुग्रीवं सत्यसंधम् अरिंदमं करिष्यति? कः वीरः प्लवङ्गमः योजनशतं लङ्घयेत्, कः च इमान् सर्वान् यूथपान् महाभयात् मोचयेत्? कस्य प्रसादात् वयं सिद्धार्थाः सुखिनः इतः निवृत्ताः दारान् पुत्रान् गृहाणि च पश्येम? कस्य प्रसादात् संहृष्टाः वयं रामं महाबलं लक्ष्मणं वनौकसं सुग्रीवं च अभिगच्छेम?’ चतुर्भिः प्रश्नैः अङ्गदः कार्यस्य गुरुत्वं स्वजनदर्शनस्य आशां च युगपत् उपस्थापयति। ‘सुग्रीवं सत्यसंधं करिष्यति’ इति पदेन राज्ञः प्रतिज्ञा एव सेनायाः भारः इति सूच्यते; मासावधिः च अतिक्रान्तः इति स्मृत्वा भयं वर्धते। ‘कस्य प्रसादात्’ इति द्विः आवर्तनेन अङ्गदः इदं दर्शयति — यः सागरं लङ्घिष्यति, सः न केवलं स्वकार्यं साधयति, अपि तु सर्वेषां जीवनं रक्षति। गृहदारपुत्रदर्शनम् इति च वानराणां हृदयस्पृक् प्रलोभनम्; सेनापतिः जानाति यत् केवला कर्तव्यबुद्धिः क्लान्तां सेनां न प्रेरयति।

‘युष्मासु यदि कश्चित् हरिः सागरप्लवने समर्थः, सः इह नः शीघ्रं पुण्याम् अभयदक्षिणां ददातु।’ अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्; सा सर्वा हरिवाहिनी तत्र स्तिमिता इव अभवत्। ततः हरिसत्तमः अङ्गदः पुनः एव तान् हरीन् प्राह — ‘सर्वे भवन्तः बलवतां श्रेष्ठाः दृढविक्रमाः, व्यपदेश्ये कुले जाताः, अभीक्ष्णशः पूजिताः च। गमने वः कदाचित् कस्यचित् भङ्गः न भवेत्; हे प्लवगर्षभाः, यस्य या शक्तिः प्लवने, तां ब्रुवध्वम्।’ ‘अभयदक्षिणा’ इति यज्ञपदम् अत्र प्रयुक्तम् — कार्यम् इदं यज्ञः, प्लवनं च दक्षिणा। सेनायाः मौनं च कविना ‘स्तिमिता इव’ इति एकेन पदेन चित्रितम्; एतेन एव अग्रिमसर्गस्य शक्तिपरिगणना अवतारिता। ‘न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्’ इति निषेधद्वयेन मौनस्य गाम्भीर्यं व्यक्तम्। ततः अङ्गदः उपायान्तरं गृह्णाति — सामान्यं प्रश्नं विहाय प्रत्येकस्य शक्तिं पृच्छति; एतेन एव अग्रिमे सर्गे गजगवाक्षादीनां क्रमिका गणना सम्भवति।

గృధ్రరాజు సంపాతి ఇలా చెప్పగానే సింహపరాక్రమం గల వానరులు ఎగిరి గంతులువేస్తూ, ప్రీతితో కలిసి గర్జించారు. సంపాతి మాటనూ రావణుని వినాశాన్నీ విని, సీతను చూడాలనే కోరికతో సంతోషించిన వానరులు సముద్రం దగ్గరికి వచ్చారు. భయంకరమైన పరాక్రమం గల వారు ఆ ప్రదేశాన్ని చేరి, మహాలోకానికంతటికీ ప్రతిబింబం వలె నిలిచి ఉన్న సముద్రాన్ని చూశారు. తరువాత దక్షిణసముద్రపు ఉత్తరదిక్కును చేరుకొని మహాబలవంతులైన వానరవీరులు విడిది చేశారు. ‘లోకస్య ప్రతిబింబమ్’ (లోకానికి ప్రతిబింబం) అనే ఉపమానంతో సముద్రపు విస్తారమూ, అద్దం వంటి పోలికతో దాని నిశ్చలత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. గత సర్గ చివర ఉత్సాహంతో బయలుదేరినవారు ఇక్కడ లక్ష్యానికి మొదటి అడ్డంకిని చూస్తున్నారు — కథాగమనం ఇక్కడే మారుతుంది. ‘సముత్ప్లుత్య’ (ఎగిరి గంతులువేసి) అనే పదంతో వానరుల సహజచేష్ట సూచించబడింది — వారిలో ఆనందం మాటతో కాక గంతులతోనే ప్రకటమవుతుంది. ‘సీతాదర్శనకాంక్షిణః’ (సీతను చూడాలనే కోరిక గలవారు) అనేది వారి ప్రయోజనం; రావణుని వినాశం కూడా సీతాదర్శనానికి సాధనమే. ‘ఉత్తరాం దిశం సమాసాద్య’ (ఉత్తరదిక్కును చేరుకొని) అనే పదంతో స్థలం సూక్ష్మంగా నిర్దేశించబడింది — దక్షిణసముద్రపు ఉత్తరతీరం, ఎందుకంటే ముందు లంక దక్షిణాన ఉంది.

ఆ సముద్రం ఒకచోట నిద్రిస్తున్నట్లు, మరొకచోట ఆడుకుంటున్నట్లు కనిపించింది; ఒకచోట పర్వతాలంత జలరాశులతో కప్పబడి ఉంది. పాతాళతలంలో నివసించే దానవేంద్రులతో నిండిన, రోమాంచం కలిగించే ఆ సముద్రాన్ని చూసి కపికుంజరాలు విషాదంలో మునిగారు. ఆకాశం వలె దాటరాని దాన్ని చూసి వానరులందరూ కలిసి విషాదంతో ‘ఏం చేయాలి?’ అని అనుకుంటూ ఉన్నారు. నిద్ర, ఆట అనే రెండు ఉపమానాలతో సముద్రపు శాంతరూపమూ క్షుబ్ధరూపమూ రెండూ వర్ణించబడ్డాయి; ‘ఆకాశమివ దుష్పారమ్’ (ఆకాశం వలె దాటరానిది) అనడంతో దాని అపారత్వం. ఇక్కడ విషాదానికి కారణం శత్రువు కాదు, మార్గమే — ఇదే ఈ సర్గ విశేషం. ‘ఏం చేయాలి?’ అనే ప్రశ్నే తరువాతి రెండు సర్గల విషయం; ఇక్కడ ప్రశ్న పుట్టింది, సమాధానం మాత్రం హనుమంతునిలోనే విశ్రాంతి పొందుతుంది.

సముద్రాన్ని చూడటంతో విషాదంలో మునిగిన సేనను చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు భయంతో బాధపడుతున్న వానరులను ఊరడించాడు — ‘విషాదానికి మనసు ఇవ్వకూడదు; విషాదం అన్నిటికంటె ఎక్కువ దోషం గలది. కోపించిన పాము పిల్లవానిని చంపినట్లు విషాదం మనిషిని చంపుతుంది. పరాక్రమం చూపవలసిన సమయం వచ్చినప్పుడు విషాదానికి లొంగిపోయేవాడు తేజస్సు లేనివాడవుతాడు, అతని పురుషార్థం సిద్ధించదు.’ ఇక్కడ అంగదుడు వయస్సులో యువకుడైనా సేనాపతి మాట మాట్లాడుతున్నాడు; విషాదాన్ని నిందించడం రామాయణంలో మళ్ళీ మళ్ళీ బోధించబడే సిద్ధాంతం. పాము ఉపమానం ప్రత్యేకంగా మర్మస్పర్శి — పాము పిల్లవానిని చంపుతుంది, ఎందుకంటే పిల్లవానికి ప్రతీకారం తెలియదు; అలాగే విషాదం పరిపక్వబుద్ధి లేని మనిషిని నాశనం చేస్తుంది. ‘దోషవత్తరః’ (ఎక్కువ దోషం గలది) అనే తరప్ప్రత్యయంతో విషాదం ఇతర దోషాల కంటె కూడా అధికమైనదని స్థాపించబడింది. సేనాపతి మొదటి కర్తవ్యం ఇక్కడ చూపబడింది — మొదట మనసు స్థిరత్వం, తరువాత ఉపాయచింతన.

ఆ రాత్రి గడిచిపోయాక అంగదుడు వానరులతోనూ వృద్ధవానరులతోనూ కలిసి మళ్ళీ మంత్రాలోచన చేశాడు. అంగదుని చుట్టుముట్టి నిలిచిన ఆ వానరసేన ఇంద్రుని చుట్టుముట్టి నిలిచిన మరుత్తుల సేన వలె ప్రకాశించింది. వాలికుమారుడు తప్ప, హనుమంతుడు తప్ప ఆ వానరసేనను నిలువరించగలవారు మరెవరు ఉన్నారు? అప్పుడు శత్రుదమనుడు, శ్రీమంతుడు అయిన అంగదుడు ఆ వృద్ధవానరులనూ ఆ సైన్యాన్నీ గౌరవించి అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు. కవి ఇక్కడ అంగదుని, హనుమంతుని — ఇద్దరి సామర్థ్యాన్నే ప్రత్యేకంగా సూచిస్తున్నాడు — ఇది తరువాతి సుందరకాండకు పూర్వసూచన. ‘అనుమాన్య’ (గౌరవించి) అనే పదంతో అంగదుని వినయం చూపబడింది; అతడు వృద్ధులను అవమానించి ఆజ్ఞాపించడు, గౌరవించి అడుగుతాడు. ‘తస్యాం రాత్ర్యాం వ్యతీతాయామ్’ (ఆ రాత్రి గడిచిపోయాక) అనే పదంతో కవి కాలాన్ని కూడా లెక్కిస్తున్నాడు — నెల గడువు ముగిసిన తరువాత ప్రతి ఒక్కరోజూ ముఖ్యమైనదే. మరుత్తుల సేన ఉపమానంతో వానరసేన శోభా సంఖ్యా రెండూ సూచించబడ్డాయి, అంగదుని స్థానం ఇంద్రుని వంటిది.

‘ఇప్పుడు ఏ మహాతేజస్వి సముద్రాన్ని దాటుతాడు? శత్రుదమనుడైన సుగ్రీవుని ఎవడు సత్యప్రతిజ్ఞునిగా చేస్తాడు? ఏ వీరుడైన వానరుడు వంద యోజనాలు దాటగలడు, ఈ యూథపతులందరినీ మహాభయం నుండి ఎవడు విడిపించగలడు? ఎవని అనుగ్రహంతో మనం కార్యం సిద్ధించినవారమై, సుఖులమై, ఇక్కడినుండి తిరిగివెళ్ళి భార్యలనూ కొడుకులనూ ఇళ్ళనూ చూడగలం? ఎవని అనుగ్రహంతో మనం సంతోషంతో మహాబలుడైన రాముని, లక్ష్మణుని, వనవాసి సుగ్రీవుని సమీపించగలం?’ నాలుగు ప్రశ్నలతో అంగదుడు కార్యపు గురుత్వాన్నీ తమవారిని చూడాలనే ఆశనూ ఒకేసారి ఉంచుతాడు. ‘సుగ్రీవుని సత్యప్రతిజ్ఞునిగా చేస్తాడు’ అనే పదంతో రాజు ప్రతిజ్ఞే సేనకు భారం అని సూచించబడుతుంది; నెల గడువు దాటిపోయిందని గుర్తుచేసుకుంటే భయం పెరుగుతుంది. ‘కస్య ప్రసాదాత్’ (ఎవని అనుగ్రహంతో) అని రెండుసార్లు ఆవృత్తి చేయడంతో అంగదుడు చూపుతున్నాడు — సముద్రాన్ని దాటేవాడు కేవలం తన కార్యాన్నే సాధించడు, అందరి జీవితాలనూ కాపాడుతాడు. ఇల్లూ భార్యాపుత్రులను చూడటం వానరుల హృదయాన్ని తాకే ప్రలోభం; కేవలం కర్తవ్యబుద్ధి అలసిన సేనను ప్రేరేపించదని సేనాపతికి తెలుసు.

‘మీలో ఎవరైనా వానరుడు సముద్రాన్ని దాటడంలో సమర్థుడైతే, అతడు ఇక్కడ మాకు వెంటనే పవిత్రమైన అభయదక్షిణను ఇవ్వాలి.’ అంగదుని మాట విని ఎవరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు; ఆ వానరసేనంతా అక్కడ స్తంభించిపోయినట్లు అయింది. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు మళ్ళీ ఆ వానరులతో అన్నాడు — ‘మీరందరూ బలవంతులలో శ్రేష్ఠులు, దృఢపరాక్రములు, ప్రఖ్యాతమైన వంశాలలో పుట్టినవారు, ఎన్నోసార్లు సత్కరించబడినవారు. మీ గమనానికి ఎప్పుడూ ఎక్కడా ఆటంకం లేదు; వానరశ్రేష్ఠులారా, దాటడంలో ఎవరికి ఎంత శక్తి ఉందో చెప్పండి.’ ‘అభయదక్షిణ’ అనే యజ్ఞపదం ఇక్కడ ప్రయోగించబడింది — ఈ కార్యం యజ్ఞం, దాటడం దక్షిణ. సేన మౌనాన్ని కవి ‘స్తిమితేవ’ (స్తంభించిపోయినట్లు) అనే ఒక్క పదంతో చిత్రించాడు; దీనితోనే తరువాతి సర్గలోని శక్తిపరిగణనకు నాంది పడింది. ‘న కశ్చిత్ కించిత్ అబ్రవీత్’ (ఎవరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు) అనే రెండు నిషేధాలతో మౌనపు గాంభీర్యం వ్యక్తమైంది. అప్పుడు అంగదుడు మరో ఉపాయం పట్టుకుంటాడు — సామాన్యమైన ప్రశ్నను విడిచి ఒక్కొక్కరి శక్తిని అడుగుతాడు; దీనితోనే తరువాతి సర్గలో గజ గవాక్షాదుల క్రమమైన లెక్క సాధ్యమవుతుంది.

கழுகரசன் சம்பாதி இவ்வாறு சொன்னதும், சிங்கம் போன்ற வீரமுடைய வானரர்கள் துள்ளிக் குதித்து, மகிழ்ச்சியோடு ஒன்றுகூடி ஆரவாரித்தனர். சம்பாதியின் சொல்லையும் ராவணனின் அழிவையும் கேட்டு, சீதையைக் காண விரும்பிய வானரர்கள் மகிழ்ந்து கடலுக்கு வந்தனர். பயங்கர வீரமுடைய அவர்கள் அந்த இடத்தை அடைந்து, பேருலகம் முழுவதன் பிரதிபலிப்பு போல நின்ற கடலைக் கண்டனர். பிறகு தென்கடலின் வடபகுதியை அடைந்து, பெருவலிமை மிக்க வானர வீரர்கள் அங்கே தங்கினர். ‘உலகத்தின் பிரதிபலிப்பு’ என்ற உவமையால் கடலின் விரிவும், கண்ணாடியை ஒத்திருப்பதால் அதன் அசைவின்மையும் ஒருசேரச் சுட்டப்பட்டன. முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ஊக்கத்தோடு புறப்பட்டவர்கள் இங்கே இலக்கை நோக்கிய வழியில் முதல் தடையைக் காண்கிறார்கள் — கதையின் போக்கு இங்கேதான் மாறுகிறது. ‘ஸமுத்ப்லுத்ய’ (துள்ளிக் குதித்து) என்ற சொல்லால் வானரர்களின் இயல்பான செயல் சுட்டப்பட்டது — அவர்களுடைய மகிழ்ச்சி சொல்லால் அல்ல, துள்ளலாலேயே வெளிப்படுகிறது. ‘சீதையைக் காண விரும்பியவர்கள்’ என்பது அவர்களுடைய நோக்கம்; ராவணனின் அழிவும் சீதையைக் காண்பதற்கான வழியே. ‘வடபகுதியை அடைந்து’ என்ற சொல்லால் இடம் நுட்பமாகக் குறிக்கப்பட்டது — தென்கடலின் வடகரை; ஏனெனில் முன்னே இலங்கை தெற்கில் உள்ளது.

அந்தக் கடல் ஓரிடத்தில் உறங்குவதுபோலவும், வேறோரிடத்தில் விளையாடுவதுபோலவும் தோன்றியது; ஓரிடத்தில் மலையளவு நீர்க்குவியல்களால் மூடப்பட்டிருந்தது. பாதாளத்தில் வாழும் தானவத் தலைவர்கள் நிறைந்த, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தக் கடலைக் கண்டு வானரர்களில் யானை போன்றவர்கள் மனம் தளர்ந்தனர். வானத்தைப் போலக் கடப்பதற்கரிய அதைப் பார்த்து வானரர்கள் அனைவரும் ஒன்றாக மனம் தளர்ந்து ‘என்ன செய்வது?’ என்று சொல்லிக்கொண்டிருந்தனர். உறக்கம், விளையாட்டு என்ற இரண்டு உவமைகளால் கடலின் அமைதியான வடிவமும் கொந்தளிக்கும் வடிவமும் இரண்டும் விவரிக்கப்பட்டன; ‘வானத்தைப் போலக் கடப்பதற்கரியது’ என்பதால் அதன் கரையின்மை சொல்லப்பட்டது. மனத்தளர்ச்சிக்குக் காரணம் இங்கே பகைவன் அல்ல, வழியே — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் தனிச்சிறப்பு. ‘என்ன செய்வது?’ என்ற கேள்வியே அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களின் பொருள்; இங்கே கேள்வி எழுப்பப்பட்டது; பதிலோ அனுமனிடமே நிலைகொள்ளும்.

கடலைப் பார்த்ததால் மனம் தளர்ந்த படையைக் கண்டு, வானரர்களில் சிறந்த அங்கதன் அச்சத்தால் வருந்திய வானரர்களைத் தேற்றினான்: ‘மனத்தைத் தளர்ச்சிக்கு இடம் தரக்கூடாது; மனத்தளர்ச்சி மிகப் பெரிய குற்றம். கோபம் கொண்ட பாம்பு குழந்தையைக் கொல்வதுபோல மனத்தளர்ச்சி மனிதனைக் கொல்கிறது. வீரம் காட்ட வேண்டிய நேரம் வந்தபோது மனத்தளர்ச்சிக்கு இடம் தருபவன் ஒளியற்றவன்; அவனுடைய முயற்சி நிறைவேறுவதில்லை.’ இங்கே அங்கதன் வயதில் இளையவனாக இருந்தும் படைத்தலைவனின் சொல்லைப் பேசுகிறான்; மனத்தளர்ச்சியைக் கண்டிப்பது ராமாயணத்தில் மீண்டும் மீண்டும் போதிக்கப்படும் கொள்கை. பாம்பு உவமை குறிப்பாக உள்ளத்தைத் தொடுவது — பாம்பு குழந்தையைக் கொல்கிறது, ஏனெனில் குழந்தைக்குத் தற்காப்பு தெரியாது; அதுபோலவே மனத்தளர்ச்சி பக்குவமடையாத அறிவுடைய மனிதனை அழிக்கிறது. ‘தோஷவத்தரஃ’ (மிகப் பெரிய குற்றம்) என்ற உயர்வு விகுதியால் மனத்தளர்ச்சி மற்றக் குற்றங்களைவிடவும் பெரியது என்று நிறுவப்பட்டது. படைத்தலைவனின் முதல் கடமை இங்கே காட்டப்படுகிறது — முதலில் மன உறுதி, பிறகு உபாயச் சிந்தனை.

அந்த இரவு கழிந்ததும், அங்கதன் வானரர்களோடும் முதிய வானரர்களோடும் கூடி மீண்டும் ஆலோசனை செய்தான். அங்கதனைச் சூழ்ந்து நின்ற அந்த வானரப் படை, இந்திரனைச் சூழ்ந்து நிற்கும் மருத்துகளின் படை போல ஒளிர்ந்தது. வாலியின் மைந்தனையும் அனுமனையும் தவிர வேறு யார்தான் அந்த வானரப் படையை நிலைநிறுத்த முடியும்? பிறகு பகைவரை அடக்குபவனான திருமிக்க அங்கதன் அந்த முதிய வானரர்களையும் படையையும் மதித்துப் பொருள் பொதிந்த சொற்களைச் சொன்னான். கவி இங்கே அங்கதன், அனுமன் இருவருடைய ஆற்றலையும் தனித்தனியே குறிப்பிடுகிறார் — வரவிருக்கும் சுந்தர காண்டத்துக்கான முன்னறிவிப்பு இது. ‘அனுமான்ய’ (மதித்து) என்ற சொல்லால் அங்கதனின் பணிவு காட்டப்பட்டது; அவன் முதியோரை அவமதித்து ஆணையிடுவதில்லை, மதித்துக் கேட்கிறான். ‘அந்த இரவு கழிந்ததும்’ என்ற சொல்லால் கவி காலத்தையும் கணக்கிடுகிறார் — மாதக் கெடு முடிந்த பின் ஒவ்வொரு நாளும் முக்கியமானது. மருத்துகளின் படை என்ற உவமையால் வானரப் படையின் அழகும் எண்ணிக்கையும் இரண்டும் சுட்டப்பட்டன; அங்கதனின் இடம் இந்திரனுடையதைப் போன்றது.

‘இப்போது பேரொளி வாய்ந்த யார் கடலைத் தாண்டுவான்? பகைவரை அடக்கும் சுக்ரீவனை வாக்குத் தவறாதவனாக்குபவன் யார்? நூறு யோஜனையைத் தாண்டக்கூடிய வீர வானரன் யார்? இந்தக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரையும் பேரச்சத்திலிருந்து விடுவிப்பவன் யார்? யாருடைய அருளால் நாம் காரியம் நிறைவேறியவர்களாய், மகிழ்ச்சியோடு இங்கிருந்து திரும்பி மனைவியரையும் பிள்ளைகளையும் வீடுகளையும் காண்போம்? யாருடைய அருளால் நாம் மகிழ்ந்து, பெருவலிமை மிக்க ராமனையும், லக்ஷ்மணனையும், காட்டுவாசியான சுக்ரீவனையும் சென்றடைவோம்?’ நான்கு கேள்விகளால் அங்கதன் காரியத்தின் கனத்தையும், தம்மவரைக் காணும் நம்பிக்கையையும் ஒருசேர முன்வைக்கிறான். ‘சுக்ரீவனை வாக்குத் தவறாதவனாக்குபவன்’ என்ற சொல்லால் அரசனின் சபதமே படையின் சுமை என்று சுட்டப்படுகிறது; மாதக் கெடு கடந்துவிட்டதை நினைத்து அச்சம் கூடுகிறது. ‘யாருடைய அருளால்’ என்பதை இருமுறை சொல்லி அங்கதன் இதைக் காட்டுகிறான் — கடலைத் தாண்டுபவன் தன் காரியத்தை மட்டும் சாதிப்பதில்லை, அனைவரின் உயிரையும் காக்கிறான். வீடு, மனைவி, பிள்ளைகளைக் காண்பது என்பது வானரர்களின் உள்ளத்தைத் தொடும் ஈர்ப்பு; களைத்த படையை வெறும் கடமையுணர்வு தூண்டாது என்பதைப் படைத்தலைவன் அறிவான்.

‘உங்களில் கடலைத் தாண்டும் திறனுள்ள வானரன் யாரேனும் இருந்தால், அவன் இங்கே விரைவாக நமக்குப் புனிதமான அபயதட்சிணையை (அச்சமின்மை என்ற கொடையை) அளிக்கட்டும்.’ அங்கதனின் சொல்லைக் கேட்டு யாரும் எதுவும் சொல்லவில்லை; அந்த வானரப் படை முழுவதும் அங்கே உறைந்துவிட்டதுபோல ஆயிற்று. பிறகு வானரர்களில் சிறந்த அங்கதன் மீண்டும் அந்த வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘நீங்கள் அனைவரும் வலிமையுடையோரில் சிறந்தவர்கள், உறுதியான வீரமுடையவர்கள், புகழத்தக்க குலத்தில் பிறந்தவர்கள், அடிக்கடி போற்றப்பட்டவர்கள். உங்களில் எவருக்கும் எப்போதும் செல்லும் வழியில் தடை ஏற்படுவதில்லை; வானரச் சிறந்தோரே, தாவுவதில் ஒவ்வொருவருக்கும் உள்ள ஆற்றலைச் சொல்லுங்கள்.’ ‘அபயதட்சிணை’ என்ற வேள்விச் சொல் இங்கே பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — இந்தக் காரியம் ஒரு வேள்வி, தாவுதல் அதன் தட்சிணை. படையின் மௌனம் ‘உறைந்துவிட்டதுபோல’ என்ற ஒரே சொல்லால் கவியால் சித்திரிக்கப்பட்டது; இதனாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தின் ஆற்றல் கணக்கெடுப்புக்கு வழி அமைக்கப்பட்டது. ‘யாரும் எதுவும் சொல்லவில்லை’ என்ற இரட்டை மறுப்பால் மௌனத்தின் ஆழம் வெளிப்பட்டது. பிறகு அங்கதன் வேறொரு உபாயத்தைக் கையாள்கிறான் — பொதுவான கேள்வியை விட்டு ஒவ்வொருவரின் ஆற்றலையும் கேட்கிறான்; இதனாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தில் கஜன், கவாக்ஷன் முதலியோரின் வரிசையான கணக்கு இயல்கிறது.

ಗೃಧ್ರರಾಜನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸಿಂಹಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ರಾವಣನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚನೆಯನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿಗಳು ಸಾಗರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮಹಾಲೋಕದ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೇರಿ ಮಹಾಬಲರಾದ ಆ ವಾನರವೀರರು ಬಿಡಾರ ಹೂಡಿದರು. ‘ಲೋಕಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಮ್’ (ಲೋಕದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ವಿಸ್ತಾರವೂ, ಕನ್ನಡಿಯ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಅದರ ನಿಶ್ಚಲತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೊರಟವರು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುರಿಗೆ ಮೊದಲ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ಕಥೆಯ ಗತಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಮುತ್ಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರ ಹರ್ಷ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ನೆಗೆತದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೀತಾದರ್ಶನಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ’ (ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಯಸುವವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಯೋಜನ; ರಾವಣನ ವಿನಾಶವೂ ಸೀತಾದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಾಧನವೇ. ‘ಉತ್ತರಾಂ ದಿಶಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೇರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರತೀರ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಲಂಕೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿದೆ.

ಆ ಸಾಗರವು ಒಂದೆಡೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಕೆಲವೆಡೆ ಪರ್ವತಗಾತ್ರದ ಜಲರಾಶಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದಾನವೇಂದ್ರರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ಆಕಾಶದಂತೆ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ ‘ಏನು ಮಾಡುವುದು?’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿದ್ರೆ, ಆಟ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಕ್ಷುಬ್ಧ ಎಂಬ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಆಕಾಶಮಿವ ದುಷ್ಪಾರಮ್’ (ಆಕಾಶದಂತೆ ದಾಟಲಸಾಧ್ಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಅಪಾರತೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಶತ್ರುವಲ್ಲ, ದಾರಿಯೇ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ‘ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಮ್’ (ಏನು ಮಾಡುವುದು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ವಿಷಯ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದ್ದಿದೆ, ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ಹನುಮಂತನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.

ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡಿದುದರಿಂದ ವಿಷಣ್ಣವಾದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಸಂತೈಸಿದನು — ‘ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡಬಾರದು; ವಿಷಾದವು ಬಹಳ ದೋಷಪೂರ್ಣವಾದುದು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪವು ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ವಿಷಾದವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಬೇಕಾದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಯಾವನು ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೋ, ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದ ಅವನ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತರುಣನಾದರೂ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷಾದದ ನಿಂದೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಉಪದೇಶಿಸಲಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸರ್ಪವು ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗುವಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತಿಳಿಯದು; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷಾದವು ಬುದ್ಧಿ ಪಕ್ವವಾಗದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ದೋಷವತ್ತರಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೋಷಪೂರ್ಣ) ಎಂಬ ತರಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ವಿಷಾದವು ಇತರ ದೋಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಅನಂತರ ಉಪಾಯದ ಚಿಂತನೆ.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಅಂಗದನು ವಾನರರೊಡನೆಯೂ ವೃದ್ಧರಾದ ಕಪಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಸೇರಿ ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದನು. ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತ ಆ ವಾನರಸೇನೆಯು ವಾಸವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತ ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸೇನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ವಾಲಿಯ ಮಗನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಬೇರೆ ಯಾರು ಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು? ಅನಂತರ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಅಂಗದನು ಆ ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಈ ಇಬ್ಬರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮುಂದಿನ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ‘ಅನುಮಾನ್ಯ’ (ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನ ವಿನಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ವೃದ್ಧರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೌರವಿಸಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಸ್ಯಾಂ ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ವ್ಯತೀತಾಯಾಮ್’ (ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಕಾಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ದಿನವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಮರುದ್ಗಣಗಳ ಸೇನೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯ ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅಂಗದನ ಸ್ಥಾನ ಇಂದ್ರನದಂತೆ.

‘ಈಗ ಯಾವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವನು? ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಯಾರು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವರು? ಯಾವ ವೀರ ವಾನರನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ದಾಟಬಲ್ಲನು, ಈ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಯಾರು ಬಿಡಿಸಬಲ್ಲರು? ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಣುವೆವು? ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾವು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ವನವಾಸಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಸೇರುವೆವು?’ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಅಂಗದನು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕಾಣುವ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಂ ಸತ್ಯಸಂಧಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ’ (ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಸೇನೆಯ ಹೊಣೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಮೀರಿಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆದು ಭಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಕಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಾತ್’ (ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಅಂಗದನು ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಗರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವವನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಜೀವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾಣುವುದು ವಾನರರ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಆಕರ್ಷಣೆ; ಬರಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿ ದಣಿದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೇನಾಪತಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.

‘ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಪಿಯಾದರೂ ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿ ದಾಟಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪುಣ್ಯವಾದ ಅಭಯದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಿ.’ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಆ ಸಮಸ್ತ ವಾನರಸೇನೆಯು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತಬ್ಧವಾದಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಂಗದನು ಮತ್ತೆ ಆ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಹೆಸರಾಂತ ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಸದಾ ಸಮ್ಮಾನಿತರು. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಿಲ್ಲ; ಓ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ‘ಅಭಯದಕ್ಷಿಣಾ’ (ಅಭಯವೆಂಬ ದಕ್ಷಿಣೆ) ಎಂಬ ಯಜ್ಞಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಕಾರ್ಯವೇ ಯಜ್ಞ, ಹಾರುವುದೇ ದಕ್ಷಿಣೆ. ಸೇನೆಯ ಮೌನವನ್ನು ಕವಿಯು ‘ಸ್ತಿಮಿತಾ ಇವ’ (ಸ್ತಬ್ಧವಾದಂತೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಶಕ್ತಿಪರಿಗಣನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕಿಂಚಿತ್ ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಮೌನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅಂಗದನು ಬೇರೊಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಎಣಿಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ഗൃധ്രരാജനായ സമ്പാതി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സിംഹപരാക്രമരായ പ്ലവംഗമന്മാർ ചാടിയുയർന്ന് സന്തോഷത്തോടെ ഒത്തുചേർന്ന് ഗർജിച്ചു. സമ്പാതിയുടെ വാക്കും രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനവും കേട്ട് സീതയെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച ഹർഷിതരായ വാനരന്മാർ സാഗരത്തിനടുത്തെത്തി. ഭീമപരാക്രമരായ അവർ ആ പ്രദേശത്തെത്തി, മഹാലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രതിബിംബംപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന സാഗരം കണ്ടു. പിന്നീട് തെക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്തെത്തി മഹാബലരായ വാനരവീരന്മാർ താവളമടിച്ചു. ‘ലോകത്തിന്റെ പ്രതിബിംബം’ എന്ന ഉപമയാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ വിസ്താരവും കണ്ണാടിയോടുള്ള സാദൃശ്യത്താൽ അതിന്റെ നിശ്ചലതയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഉത്സാഹത്തോടെ പുറപ്പെട്ടവർ ഇവിടെ ലക്ഷ്യത്തിനുള്ള ആദ്യത്തെ തടസ്സം കാണുന്നു — കഥയുടെ ഗതി ഇവിടെയാണ് മാറുന്നത്. ‘ചാടിയുയർന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ ചേഷ്ട സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവരിലെ ഹർഷം വാക്കുകൊണ്ടല്ല, ചാട്ടംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ‘സീതയെ കാണാനാഗ്രഹിച്ചവർ’ എന്നത് അവരുടെ പ്രയോജനം; രാവണന്റെ വാസസ്ഥാനംപോലും സീതാദർശനത്തിനുള്ള ഉപാധി മാത്രമാണ്. ‘വടക്കുഭാഗത്തെത്തി’ എന്ന പദത്താൽ സ്ഥലം സൂക്ഷ്മമായി നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — തെക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേ തീരം; കാരണം മുന്നിൽ ലങ്ക തെക്കാണ്.

ആ സാഗരം ഒരിടത്ത് ഉറങ്ങുന്നതുപോലെയും മറ്റൊരിടത്ത് കളിക്കുന്നതുപോലെയും കാണപ്പെട്ടു; ചിലയിടത്ത് പർവതത്തോളം വലിയ ജലരാശികളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. പാതാളത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദാനവേന്ദ്രന്മാർ നിറഞ്ഞ, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ സാഗരം കണ്ട് കപികുഞ്ജരന്മാർ വിഷാദിച്ചു. ആകാശംപോലെ കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള അതിനെ നോക്കി എല്ലാ വാനരന്മാരും ഒരുമിച്ചു വിഷാദിച്ച് ‘എങ്ങനെ ചെയ്യും’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ഉറക്കം, കളി എന്നീ രണ്ട് ഉപമകളാൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ശാന്തവും ക്ഷുബ്ധവുമായ രണ്ടു രൂപങ്ങളും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ‘ആകാശംപോലെ കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളത്’ എന്നതിനാൽ അതിന്റെ അപാരതയും. ഇവിടെ വിഷാദത്തിന്റെ കാരണം ശത്രുവല്ല, വഴിതന്നെയാണ് — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം. ‘എങ്ങനെ ചെയ്യും’ എന്ന ചോദ്യംതന്നെയാണ് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ വിഷയം; ഇവിടെ ചോദ്യം ഉയർന്നു, ഉത്തരമാകട്ടെ ഹനുമാനിൽ ചെന്നാണ് വിശ്രമിക്കുക.

സാഗരം നോക്കി വിഷാദിച്ച സേനയെ കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ ഭയാർത്തരായ വാനരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു — ‘വിഷാദത്തിൽ മനസ്സു വെക്കരുത്; വിഷാദം ഏറ്റവും ദോഷകരമാണ്. കോപിച്ച സർപ്പം കുട്ടിയെ എന്നപോലെ വിഷാദം പുരുഷനെ കൊല്ലുന്നു. പരാക്രമം കാണിക്കേണ്ട സമയം വന്നിരിക്കെ വിഷാദത്തിനു വഴങ്ങുന്നവൻ തേജസ്സറ്റവനാകുന്നു; അവന്റെ പുരുഷാർഥം സിദ്ധിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ പ്രായത്തിൽ തരുണനാണെങ്കിലും അംഗദൻ സേനാപതിയുടെ വാക്കു പറയുന്നു; വിഷാദത്തിന്റെ നിന്ദ രാമായണത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്ന സിദ്ധാന്തമാണ്. സർപ്പത്തിന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — സർപ്പം കുട്ടിയെ കൊല്ലുന്നത് കുട്ടിക്ക് പ്രതിവിധി അറിയാത്തതുകൊണ്ടാണ്; അതുപോലെ വിഷാദം പക്വബുദ്ധിയില്ലാത്ത പുരുഷനെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദോഷവത്തരഃ’ (കൂടുതൽ ദോഷകരം) എന്ന തരപ്പ്രത്യയത്താൽ വിഷാദം മറ്റു ദോഷങ്ങളെക്കാളും വലുതാണ് എന്നു സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സേനാപതിയുടെ ആദ്യത്തെ കർത്തവ്യം ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ചിത്തത്തിന്റെ സ്ഥൈര്യം, പിന്നെ ഉപായചിന്ത.

ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അംഗദൻ വാനരന്മാരോടും വൃദ്ധരായ വാനരന്മാരോടും ഒത്തുചേർന്ന് വീണ്ടും മന്ത്രാലോചന നടത്തി. അംഗദനെ ചുറ്റിനിന്ന ആ വാനരസേന വാസവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന മരുത്തുക്കളുടെ സേനപോലെ ശോഭിച്ചു. ബാലിപുത്രനെയും ഹനുമാനെയും ഒഴിച്ചാൽ മറ്റാർക്കാണ് ആ വാനരസേനയെ പിടിച്ചുനിർത്താൻ കഴിയുക? പിന്നീട് ശത്രുനാശകനും ശ്രീമാനുമായ അംഗദൻ ആ വൃദ്ധവാനരന്മാരെയും ആ സൈന്യത്തെയും ആദരിച്ച് അർഥവത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു. കവി ഇവിടെ അംഗദന്റെയും ഹനുമാന്റെയും — ഈ രണ്ടുപേരുടെ മാത്രം — സാമർഥ്യം വേറിട്ടു നിർദേശിക്കുന്നു — വരാനിരിക്കുന്ന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണിത്. ‘ആദരിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ അംഗദന്റെ വിനയവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ വൃദ്ധരെ അവഗണിച്ച് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ആദരിച്ചു ചോദിക്കുന്നു. ‘ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ’ എന്ന പദത്താൽ കവി കാലവും എണ്ണുന്നു — മാസാവധിയുടെ അവസാനം ഓരോ ദിവസവും പ്രധാനമാണ്. മരുത്സേനയുടെ ഉപമയാൽ വാനരസേനയുടെ ശോഭയും എണ്ണവും രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അംഗദന്റെ സ്ഥാനം ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെയും.

‘ഇപ്പോൾ ഏതു മഹാതേജസ്വിയാണ് സാഗരം കടക്കുക? ശത്രുനാശകനായ സുഗ്രീവനെ ആരാണ് സത്യപ്രതിജ്ഞനാക്കുക? ഏതു വീരനായ പ്ലവംഗമനാണ് നൂറു യോജന ചാടിക്കടക്കുക? ഈ യൂഥപന്മാരെയെല്ലാം മഹാഭയത്തിൽനിന്ന് ആരാണ് മോചിപ്പിക്കുക? ആരുടെ പ്രസാദത്താലാണ് നാം കാര്യം സാധിച്ച് സുഖികളായി ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങി ഭാര്യമാരെയും മക്കളെയും ഗൃഹങ്ങളെയും കാണുക? ആരുടെ പ്രസാദത്താലാണ് നാം ഹർഷിതരായി മഹാബലനായ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും വനവാസിയായ സുഗ്രീവന്റെയും അടുക്കൽ ചെല്ലുക?’ നാലു ചോദ്യങ്ങളാൽ അംഗദൻ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവവും സ്വജനങ്ങളെ കാണാനുള്ള ആശയും ഒരേസമയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഗ്രീവനെ സത്യപ്രതിജ്ഞനാക്കും’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് സേനയുടെ ഭാരം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മാസാവധി കഴിഞ്ഞുപോയി എന്നോർക്കുമ്പോൾ ഭയം വർധിക്കുന്നു. ‘ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ’ എന്ന രണ്ടുതവണയുള്ള ആവർത്തനത്താൽ അംഗദൻ ഇതു കാണിക്കുന്നു — സാഗരം കടക്കുന്നവൻ സ്വന്തം കാര്യം സാധിക്കുക മാത്രമല്ല, എല്ലാവരുടെയും ജീവൻ രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വീടും ഭാര്യയും മക്കളും കാണാമെന്നത് വാനരന്മാരുടെ ഹൃദയം തൊടുന്ന ഒരു പ്രലോഭനമാണ്; വെറും കർത്തവ്യബോധം തളർന്ന സേനയെ പ്രേരിപ്പിക്കില്ലെന്നു സേനാപതിക്ക് അറിയാം.

‘നിങ്ങളിൽ ആരെങ്കിലും സാഗരം ചാടിക്കടക്കാൻ സമർഥനാണെങ്കിൽ, അവൻ ഇവിടെ നമുക്കു വേഗം പുണ്യമായ അഭയദക്ഷിണ നൽകട്ടെ.’ അംഗദന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല; ആ വാനരസേന മുഴുവൻ അവിടെ സ്തംഭിച്ചതുപോലെയായി. അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ ആ വാനരന്മാരോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘നിങ്ങളെല്ലാവരും ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരും ദൃഢപരാക്രമികളും പ്രശസ്തകുലങ്ങളിൽ പിറന്നവരും പലപ്പോഴും ആദരിക്കപ്പെട്ടവരുമാണ്. നിങ്ങളിൽ ആരുടെയും ഗതിക്ക് ഒരിക്കലും തടസ്സം ഉണ്ടാകാറില്ല; പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ചാട്ടത്തിൽ ഓരോരുത്തർക്കുമുള്ള ശക്തി എത്രയെന്നു പറയുവിൻ.’ ‘അഭയദക്ഷിണ’ എന്ന യജ്ഞപദമാണ് ഇവിടെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഈ കാര്യം ഒരു യജ്ഞമാണ്, ചാട്ടം ദക്ഷിണയും. സേനയുടെ മൗനം കവി ‘സ്തംഭിച്ചതുപോലെ’ എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ടു ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ശക്തിപരിഗണന അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല’ എന്ന രണ്ടു നിഷേധങ്ങളാൽ മൗനത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വ്യക്തമാകുന്നു. പിന്നീട് അംഗദൻ മറ്റൊരു ഉപായം സ്വീകരിക്കുന്നു — പൊതുവായ ചോദ്യം വിട്ട് ഓരോരുത്തരുടെയും ശക്തി ചോദിക്കുന്നു; ഇതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ മുതലായവരുടെ ക്രമമായ എണ്ണൽ സാധ്യമാകുന്നത്.

When Sampāti, king of the vultures, had told them all this, the monkeys, lion-like in valour, leapt up, gathered together in delight and roared. Their joy showed itself not in words but in leaping, as is a monkey's nature. Having heard Sampāti's words about Rāvaṇa's destruction, they went gladly to the sea, longing to see Sītā — even Rāvaṇa's end was for them only a means to finding her. Coming to that place, those monkeys of dreadful valour saw the ocean lying there like a reflection of the whole vast world; the image of a mirror conveys both its size and its stillness. Reaching the northern shore of the southern ocean — with Laṅkā lying to the south — the mighty monkey heroes made camp. Those who set out so eagerly at the end of the last sarga now face the first obstacle to their goal, and here the story turns.

In one place the ocean seemed to sleep, in another to play; here and there it was heaped with masses of water as big as mountains. Sleep and play, two images for its calm and its turmoil, and "as hard to cross as the sky" for its boundlessness. Seeing it teeming with the dānava lords who live in the depths below, a sight to make the hair stand on end, the great monkeys fell into despair. Looking at that sea, as impossible to cross as the sky, they all lost heart together, saying, "What are we to do?" What sets this sarga apart is that the cause of despair is not an enemy but the road itself. That question — what are we to do? — is the subject of the next two sargas; here it is raised, and its answer will come to rest only in Hanumān.

Seeing the army dejected at the sight of the sea, Aṅgada, best of monkeys, reassured his frightened companions: "Don't set your minds on despair; despair is the worst of faults. Despair kills a man as an angry snake kills a child." A snake kills a child because the child does not know how to defend himself; so despair destroys a man who has not steadied his mind. "When the time for valour comes, the man who gives way to despair loses his fire, and his purpose is never achieved." Young as he was, Aṅgada spoke as a commander should, and condemning despair is a lesson the Rāmāyaṇa teaches again and again. A leader's first duty is shown here: first steady the mind, then think of a way.

When that night had passed, Aṅgada met with the monkeys and their elders and took counsel again; the poet counts even the nights, for at the end of the month each day mattered. The monkey host gathered round Aṅgada shone like the army of the Maruts ranged round Indra, an image of its splendour and numbers that gives Aṅgada the place of Indra. Who but Vālī's son, and Hanumān, could have held that monkey army steady? Here the poet singles out the ability of just these two, a hint of the Sundara Kāṇḍa to come. Then glorious Aṅgada, tamer of enemies, honoured the monkey elders and the army and spoke words full of meaning; he did not command the elders over their heads, but asked them with respect.

"Who, of great splendour, will now leap across the ocean? Who will make Sugrīva, tamer of foes, true to his word? What heroic monkey could leap a hundred yojanas and free all these troop-leaders from their great fear? By whose grace shall we go home from here with our purpose won and happily see our wives, sons and homes again? By whose grace shall we go joyfully to Rāma, to mighty Lakṣmaṇa, and to Sugrīva of the forest?" With four questions Aṅgada sets out both the weight of the task and the hope of seeing their families again. "Make Sugrīva true to his word" suggests that the king's promise is the army's burden, and remembering that the month has passed makes their fear grow. By repeating "by whose grace" he shows that whoever leaps the ocean will not only achieve his own task but save everyone's life. The thought of seeing wives, sons and homes touches the monkeys' hearts; a commander knows that duty alone will not move a weary army.

"If any monkey among you can leap across the sea, let him give us here and now the holy gift of fearlessness." The phrase comes from the language of sacrifice, where the gift to the priests completes the rite: the task is a sacrifice, and the leap its offering. When they heard Aṅgada's words, no one said anything at all; the whole monkey army stood there as if frozen, and the double denial conveys how deep the silence was. Then Aṅgada, best of monkeys, spoke to them again: "You are all the strongest of the strong and firm in valour, born of families of good name and honoured again and again. None of you has ever been stopped from going wherever he wished. So tell me, bulls among monkeys, how far each of you can leap." Then Aṅgada took another approach: instead of a general question he asked each monkey his strength, and that makes possible the roll-call of Gaja, Gavākṣa and the rest in the next sarga.