‘एतैः अन्यैश्च बहुभिः वाक्यैः वाक्यविशारदः सः मुनिः मां प्रशस्य अभ्यनुज्ञाप्य च स्वम् आलयं प्रविष्टः। ततः अहं पर्वतस्य कन्दरात् शनैः शनैः विसर्पित्वा विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये। अस्य कालस्य अद्य साग्रं वर्षशतं गतम्; मुनेः वचः हृदि कृत्वा अहं देशकालप्रतीक्षः अस्मि।’ ‘शनैः शनैः’ इति द्विरुक्त्या दग्धपक्षस्य गतेः कष्टं सूचितम् — यः पूर्वम् आदित्यपथं गतवान्, सः अधुना कन्दरात् निःसर्तुम् अपि चिरं यतते। ‘प्रतिपालये’ इति वर्तमानकालेन कविः श्रोतॄन् एव वानरान् साक्षात् सम्बोधयति। मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी विद्यते — मूले ‘साग्रशतम्’ इति, षष्टितमसर्गे तु अष्टसहस्रवर्षाणि उक्तानि, अतः एकवाक्यतार्थं ‘शत’ शब्दः उपलक्षणम् इति निर्णयः। ‘भवतः प्रतिपालये’ इति बहुवचनान्तेन सम्मानसूचकेन सम्बोधनेन वानराणां प्रति सम्पातेः आदरः सूचितः।

‘निशाकरे महाप्रस्थानम् आसाद्य स्वर्गते सति बहुभिः वितर्कैः वृतं मां संतापः निर्दहति। मरणे उदितां बुद्धिं मुनिवाक्यैः निवर्तये; तेन मे प्राणानां रक्षणे या बुद्धिः दत्ता, सा दीप्ता अग्निशिखा तमः इव मे दुःखम् अपनयते। दुरात्मनः रावणस्य वीर्यं जानता मया पुत्रः वाग्भिः संतर्जितः — मैथिली कथं न त्राता इति। तस्याः विलपितं श्रुत्वा सीतावियोजितौ तौ च दृष्ट्वा अपि दशरथस्नेहात् पुत्रेण मे प्रियं न उत्पादितम्।’ अत्र सम्पातेः त्रिविधं दुःखम् — मुनेः वियोगः, स्वस्य वैकल्यम्, पुत्रस्य च उदासीनता। ‘दीप्तेवाग्निशिखा तमः’ इति उपमया मुनिवचनस्य सामर्थ्यं दर्शितम्; शोकस्य निवारणं तत्त्वज्ञानेन एव भवति इति ध्वनिः। पुत्रस्य नाम अत्र न उक्तम्, किंतु अग्रिमेषु सर्गेषु सः सुपार्श्वः इति प्रसिद्धः। ‘वाग्भिः संतर्जितः’ इति पदेन पितुः असमर्थता एव व्यज्यते — यः पक्षहीनः, सः वचनमात्रेण एव दण्डं दातुं शक्नोति। दशरथेन सह यः पूर्वं स्नेहः आसीत्, सः एव अत्र प्रमाणरूपेण स्मारितः।

एवं तस्य ब्रुवाणस्य सम्पातेः संहतैः वानरैः सह वर्तमानस्य तेषाम् एव वनचारिणां समक्षं तदा पक्षौ उत्पेततुः। अरुणच्छदैः उद्गतैः पक्षैः युक्तां स्वां तनुं दृष्ट्वा सः अतुलं प्रहर्षं लेभे, वानरान् च इदम् अब्रवीत् — ‘अमितौजसः राजर्षेः निशाकरस्य प्रसादात् आदित्यरश्मिभिः निर्दग्धौ मे पक्षौ पुनः उपस्थितौ।’ मुनिवचनस्य सत्यता अत्र प्रत्यक्षेण सिद्धा; शतवर्षाणां प्रतीक्षायाः फलं क्षणेन आगतम्। ‘समक्षं वनचारिणाम्’ इति पदेन कविः साक्षिणः गणयति — यत् वानराः स्वयम् अपश्यन्, तत् एव तेषाम् उत्साहस्य मूलम्। पूर्वसर्गेषु यत् मुनिना प्रतिज्ञातम् — ‘पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः’ इति — तत् एव अत्र अक्षरशः फलितम्; कथायाः द्वे अपि सूत्रे अत्र एकत्र मिलतः।

‘यौवने वर्तमानस्य मम यः पराक्रमः आसीत्, तम् एव अद्य बलं पौरुषं च अवगच्छामि। सर्वथा यत्नः क्रियताम्, यूयं सीताम् अधिगमिष्यथ; मम अयं पक्षलाभः वः सिद्धिप्रत्ययकारकः।’ इति तान् सर्वान् हरीन् उक्त्वा पतगोत्तमः सम्पातिः गतिं जिज्ञासुः खगमः गिरेः शृङ्गात् उत्पपात। स्वशक्तेः परीक्षा एव अन्येषाम् उत्साहस्य निदर्शनम् — यः शतवर्षाणि निश्चलः आसीत्, सः पुनः उड्डीय स्वां नवां गतिं ज्ञातुम् इच्छति। ‘सिद्धिप्रत्ययकारकः’ इति पदेन स्वस्य पक्षलाभः वानराणां कार्यसिद्धेः शकुनरूपेण उपस्थापितः। ‘गतिं जिज्ञासुः’ इति पदेन उड्डयनस्य प्रयोजनं स्पष्टीकृतम् — न पलायनम्, न प्रदर्शनम्, अपि तु स्वसामर्थ्यस्य परीक्षा। पूर्वं यः सूर्यानुगमनेन पक्षौ नष्टवान्, सः एव अधुना संयमेन गिरिशृङ्गमात्रात् उत्पतति।

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः हरिशार्दूलाः विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः बभूवुः। ततः पवनसमानविक्रमाः प्रतिलब्धपौरुषाः प्लवगवराः जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः अभिजिदभिमुखां दिशं ययुः। ‘अभिजित्’ इति नक्षत्रं प्रस्थानस्य शुभः मुहूर्तः; ‘प्रतिलब्धपौरुषाः’ इति च पूर्वं विषण्णानां पुनरुत्थानं सूचयति। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः। एवं गृध्रराजस्य कथा समाप्ता, वानराणां च सागरतीरयात्रा आरब्धा।

‘మాటలలో నిపుణుడైన ఆ ముని ఈ మాటలతోనూ ఇంకా అనేక మాటలతోనూ నన్ను ప్రశంసించి, అనుమతి ఇచ్చి తన నివాసంలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ తరువాత నేను పర్వతగుహ నుండి మెల్లమెల్లగా పాకుతూ వచ్చి, వింధ్యపర్వతాన్ని ఎక్కి మీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను. ఈ కాలానికి ఈనాటికి వంద సంవత్సరాలకు పైగా గడిచిపోయాయి; ముని మాటను హృదయంలో పెట్టుకొని నేను దేశకాలాల కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను.’ ‘శనైః శనైః’ (మెల్లమెల్లగా) అనే ద్విరుక్తితో రెక్కలు కాలినవాని గమనంలోని కష్టం సూచించబడింది — ఒకప్పుడు సూర్యమార్గానికి వెళ్ళినవాడు ఇప్పుడు గుహనుండి బయటికి రావడానికే చాలాసేపు ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ‘ప్రతిపాలయే’ (ఎదురుచూస్తున్నాను) అనే వర్తమానకాలంతో కవి శ్రోతలైన వానరులనే సాక్షాత్తుగా సంబోధిస్తాడు. ముద్రణలో ఇక్కడ ఒక పాదటిప్పణి ఉంది — మూలంలో ‘సాగ్రశతమ్’ (వందకు పైగా) అని ఉంది, 60వ సర్గలో మాత్రం ఎనిమిది వేల సంవత్సరాలు అని చెప్పబడింది, కాబట్టి రెండింటినీ సమన్వయించడానికి ‘శత’ (వంద) అనే శబ్దం ఉపలక్షణం మాత్రమే అని నిర్ణయం. ‘భవతః ప్రతిపాలయే’ (మీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను) అనే బహువచనాంతమైన, గౌరవసూచకమైన సంబోధనతో వానరుల పట్ల సంపాతి ఆదరం సూచించబడింది.

‘నిశాకరుడు మహాప్రస్థానం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాక, అనేక సందేహాలతో చుట్టుముట్టబడిన నన్ను సంతాపం దహిస్తోంది. మరణం వైపు వెళ్ళే బుద్ధిని ముని మాటలతో మళ్ళిస్తున్నాను; ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి అతడు ఇచ్చిన బుద్ధి, మండుతున్న అగ్నిజ్వాల చీకటిని తొలగించినట్లు, నా దుఃఖాన్ని తొలగిస్తోంది. దురాత్ముడైన రావణుని పరాక్రమం తెలిసిన నేను “మైథిలిని ఎందుకు కాపాడలేదు” అని కుమారుని మాటలతో మందలించాను. ఆమె విలాపాన్ని విని, సీతనుండి వేరుపడిన ఆ ఇద్దరినీ చూసి కూడా, దశరథునిపై నాకున్న స్నేహాన్ని బట్టి, నా కుమారుడు నాకు ప్రియం చేయలేదు.’ ఇక్కడ సంపాతికి మూడు విధాల దుఃఖం — ముని వియోగం, తన వైకల్యం, కుమారుని ఉదాసీనత. ‘దీప్తేవాగ్నిశిఖా తమః’ (మండుతున్న అగ్నిజ్వాల చీకటిని వలె) అనే ఉపమానంతో ముని మాట యొక్క సామర్థ్యం చూపబడింది; శోకనివారణ తత్త్వజ్ఞానంతోనే జరుగుతుందని ధ్వని. కుమారుని పేరు ఇక్కడ చెప్పబడలేదు, కానీ ముందు సర్గలలో అతడు సుపార్శ్వుడని ప్రసిద్ధుడు. ‘వాగ్భిః సంతర్జితః’ (మాటలతో మందలించబడ్డాడు) అనే పదంతో తండ్రి అసమర్థతే వ్యక్తమవుతుంది — రెక్కలు లేనివాడు కేవలం మాటలతోనే శిక్షించగలడు. దశరథునితో ఇంతకుముందు ఉన్న స్నేహమే ఇక్కడ ప్రమాణంగా గుర్తుచేయబడింది.

ఇలా మాట్లాడుతూ, గుమిగూడిన వానరులతో కలిసి ఉన్న సంపాతికి ఆ వనచరుల ఎదుటనే అప్పుడు రెక్కలు మొలిచాయి. ఎర్రని ఈకలతో మొలిచిన రెక్కలతో కూడిన తన శరీరాన్ని చూసి అతడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు, వానరులతో ఇలా అన్నాడు — ‘అపరిమితమైన తేజస్సు గల రాజర్షి నిశాకరుని అనుగ్రహంతో సూర్యకిరణాలతో కాలిపోయిన నా రెక్కలు మళ్ళీ వచ్చాయి.’ ముని మాట యొక్క సత్యం ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సిద్ధించింది; వంద సంవత్సరాల నిరీక్షణకు ఫలం క్షణంలో వచ్చింది. ‘సమక్షం వనచారిణామ్’ (వనచరుల ఎదుటనే) అనే పదంతో కవి సాక్షులను లెక్కిస్తాడు — వానరులు స్వయంగా చూసినదే వారి ఉత్సాహానికి మూలం. ‘పక్షౌ చ తే ప్రపక్షౌ చ పునరన్యౌ భవిష్యతః’ (నీకు రెక్కలూ చిన్న ఈకలూ మళ్ళీ కొత్తగా వస్తాయి) అని గత సర్గలలో ముని ప్రతిజ్ఞ చేసినదే ఇక్కడ అక్షరాలా ఫలించింది; కథలోని రెండు సూత్రాలూ ఇక్కడ ఒకచోట కలుస్తాయి.

‘యౌవనంలో ఉన్నప్పుడు నాకు ఉన్న పరాక్రమాన్నే, అదే బలాన్నీ పౌరుషాన్నీ ఈనాడు అనుభవిస్తున్నాను. ఎలాగైనా ప్రయత్నం చేయండి, మీరు సీతను కనుగొంటారు; నాకు రెక్కలు లభించడం మీకు సిద్ధి కలుగుతుందనడానికి నమ్మకం కలిగించే గుర్తు.’ ఆ వానరులందరితో ఇలా చెప్పి, పక్షిశ్రేష్ఠుడు సంపాతి తన గమనశక్తిని తెలుసుకోవాలనే కోరికతో, ఆకాశచారియై, పర్వతశిఖరం నుండి ఎగిరాడు. తన శక్తిని పరీక్షించుకోవడమే ఇతరుల ఉత్సాహానికి నిదర్శనం — వంద సంవత్సరాలు కదలకుండా ఉన్నవాడు మళ్ళీ ఎగిరి తన కొత్త గమనాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘సిద్ధిప్రత్యయకారకః’ (సిద్ధిపై నమ్మకం కలిగించేది) అనే పదంతో తన రెక్కల లాభం వానరుల కార్యసిద్ధికి శకునంగా ఉంచబడింది. ‘గతిం జిజ్ఞాసుః’ (గమనాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునేవాడు) అనే పదంతో ఎగరడపు ప్రయోజనం స్పష్టం చేయబడింది — పారిపోవడం కాదు, ప్రదర్శన కాదు, తన సామర్థ్యపు పరీక్ష. ఒకప్పుడు సూర్యుని అనుసరించి రెక్కలు పోగొట్టుకున్నవాడే ఇప్పుడు సంయమంతో పర్వతశిఖరం నుండి మాత్రమే ఎగురుతున్నాడు.

అతని ఆ మాట విని వానరశ్రేష్ఠులు మనసుల్లో మళ్ళీ సంతోషించి, పరాక్రమాభ్యుదయానికి సిద్ధమయ్యారు. ఆ తరువాత వాయువుతో సమానమైన పరాక్రమం గల, పౌరుషాన్ని మళ్ళీ పొందిన వానరశ్రేష్ఠులు జనకసుతను వెదకడానికి సన్నద్ధులై అభిజిత్ వైపు ఉన్న దిక్కుకు బయలుదేరారు. ‘అభిజిత్’ అనే నక్షత్రం ప్రస్థానానికి శుభముహూర్తం; ‘ప్రతిలబ్ధపౌరుషాః’ (పౌరుషాన్ని మళ్ళీ పొందినవారు) అనే పదం ఇంతకుముందు విషాదంలో ఉన్నవారు మళ్ళీ లేచారని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇలా గృధ్రరాజు కథ ముగిసింది, వానరుల సముద్రతీరయాత్ర మొదలైంది.

‘இவற்றாலும் இன்னும் பல சொற்களாலும் சொல்வன்மையுடைய அந்த முனிவர் என்னைப் புகழ்ந்து, விடை தந்து, தன் இருப்பிடத்துக்குள் நுழைந்தார். பிறகு நான் மலைக்குகையிலிருந்து மெல்ல மெல்ல ஊர்ந்து வெளிவந்து, விந்தியத்தின் மேல் ஏறி உங்களுக்காகக் காத்திருக்கிறேன். அன்றுமுதல் இன்றுவரை நூறாண்டுகளுக்கு மேல் கழிந்துவிட்டன; முனிவரின் சொல்லை நெஞ்சில் வைத்துக்கொண்டு நான் தக்க இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் காத்திருக்கிறேன்.’ ‘மெல்ல மெல்ல’ என்ற இரட்டிப்பால் சிறகுகள் கருகியவனின் நடையின் துன்பம் சுட்டப்பட்டது — முன்பு சூரியனின் வழியை அடைந்தவன் இப்போது குகையிலிருந்து வெளிவரவே நீண்ட காலம் முயல்கிறான். ‘காத்திருக்கிறேன்’ என்ற நிகழ்காலத்தால் கவி கேட்போராகிய வானரர்களையே நேரடியாக விளிக்கிறார். அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே ஓர் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — மூலத்தில் ‘நூறுக்கு மேல்’ என்று உள்ளது; அறுபதாம் சர்க்கத்திலோ எட்டாயிரம் ஆண்டுகள் சொல்லப்பட்டுள்ளன; ஆகவே இரண்டும் ஒத்துப்போகும்படி ‘நூறு’ என்ற சொல் ஒரு குறிப்புச் சொல் (பெரும் எண்ணிக்கையைச் சுட்டுவது) என்று முடிவு செய்யப்பட்டுள்ளது. ‘உங்களுக்காகக் காத்திருக்கிறேன்’ என்ற பன்மையிலான மரியாதை விளியால் சம்பாதி வானரர்களிடம் கொண்ட மதிப்பு சுட்டப்படுகிறது.

‘நிசாகரர் மகாப்பிரஸ்தானம் (இறுதிப் பயணம்) மேற்கொண்டு சுவர்க்கம் சென்ற பின், பல எண்ணங்களால் சூழப்பட்ட என்னை வேதனை எரிக்கிறது. சாவதற்கு எழும் எண்ணத்தை முனிவரின் சொற்களால் திருப்புகிறேன்; உயிரைக் காக்கும்படி அவர் தந்த அறிவு, சுடர்விடும் நெருப்புக் கொழுந்து இருளைப் போக்குவதுபோல என் துயரத்தைப் போக்குகிறது. தீயவனான ராவணனின் வீரத்தை அறிந்திருந்தும், “மைதிலியை ஏன் காப்பாற்றவில்லை?” என்று நான் என் மகனைச் சொற்களால் கடிந்துகொண்டேன். அவளுடைய புலம்பலைக் கேட்டும், சீதையைப் பிரிந்த அவ்விருவரையும் கண்டும், தசரதனிடம் எனக்கிருந்த நட்புக்காக என் மகன் எனக்கு இனியதைச் செய்யவில்லை.’ இங்கே சம்பாதியின் துயரம் மூவகை — முனிவரின் பிரிவு, தன் உடற்குறை, மகனின் அக்கறையின்மை. ‘சுடர்விடும் நெருப்புக் கொழுந்து இருளைப் போக்குவதுபோல’ என்ற உவமையால் முனிவரின் சொல்லின் ஆற்றல் காட்டப்பட்டது; சோகத்தைப் போக்குவது தத்துவ அறிவாலேயே என்பது உட்பொருள். மகனின் பெயர் இங்கே சொல்லப்படவில்லை; ஆனால் அடுத்த சர்க்கங்களில் அவன் சுபார்சுவன் என்று அறியப்படுகிறான். ‘சொற்களால் கடிந்துகொண்டேன்’ என்ற சொல்லால் தந்தையின் இயலாமையே வெளிப்படுகிறது — சிறகற்றவன் சொல்லால் மட்டுமே தண்டிக்க முடியும். தசரதனோடு முன்பு இருந்த நட்பே இங்கே சான்றாக நினைவூட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு ஒன்றுகூடிய வானரர்களோடு இருந்து சம்பாதி பேசிக்கொண்டிருக்கையிலேயே, அந்தக் காட்டுவாசிகளின் கண்முன்னே அப்போது அவனுக்குச் சிறகுகள் முளைத்தன. சிவந்த இறகுகளோடு முளைத்த சிறகுகள் கொண்ட தன் உடலைக் கண்டு அவன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்து வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘அளவற்ற ஒளியுடைய ராஜரிஷி நிசாகரரின் அருளால், சூரியக் கதிர்களால் கருகிய என் சிறகுகள் மீண்டும் தோன்றிவிட்டன.’ முனிவரின் சொல்லின் உண்மை இங்கே கண்கூடாக நிரூபிக்கப்பட்டது; நூறாண்டுக் காத்திருப்பின் பலன் ஒரு கணத்தில் வந்தது. ‘காட்டுவாசிகளின் கண்முன்னே’ என்ற சொல்லால் கவி சாட்சிகளை எண்ணுகிறார் — வானரர்கள் தாமே கண்டதே அவர்களுடைய ஊக்கத்துக்கு வேர். முந்தைய சர்க்கங்களில் முனிவர் உறுதியளித்தது — ‘உனக்கு மீண்டும் புதிய சிறகுகளும் சிறு இறகுகளும் தோன்றும்’ என்பது — இங்கே எழுத்துக்கு எழுத்து நிறைவேறியது; கதையின் இரண்டு இழைகளும் இங்கே ஒன்றுசேர்கின்றன.

‘இளமையில் எனக்கு இருந்த வீரத்தையே இன்று வலிமையாகவும் ஆண்மையாகவும் உணர்கிறேன். எல்லா வகையிலும் முயலுங்கள், நீங்கள் சீதையைக் கண்டடைவீர்கள்; எனக்குச் சிறகுகள் கிடைத்தது உங்கள் வெற்றிக்கு நம்பிக்கை தரும் அடையாளம்.’ இவ்வாறு அந்த வானரர்கள் அனைவரிடமும் சொல்லி, பறவைகளில் சிறந்த சம்பாதி தன் பறக்கும் திறனை அறிய விரும்பி மலைச்சிகரத்திலிருந்து மேலே பறந்தான். தன் ஆற்றலைச் சோதிப்பதே மற்றவர்களுக்கு ஊக்கத்துக்கான எடுத்துக்காட்டு — நூறாண்டுகள் அசையாமல் இருந்தவன் மீண்டும் பறந்து தன் புதிய வேகத்தை அறிய விரும்புகிறான். ‘ஸித்திப்ரத்யயகாரகஃ’ (வெற்றிக்கு நம்பிக்கை தருவது) என்ற சொல்லால் தனக்குச் சிறகுகள் கிடைத்தது வானரர்களின் காரிய வெற்றிக்கான நன்னிமித்தமாக முன்வைக்கப்பட்டது. ‘திறனை அறிய விரும்பி’ என்ற சொல்லால் பறந்ததன் நோக்கம் தெளிவாக்கப்பட்டது — தப்பி ஓடுவதற்கு அல்ல, காட்சிக்கு அல்ல, தன் ஆற்றலைச் சோதிப்பதற்கே. முன்பு சூரியனைப் பின்தொடர்ந்து சிறகுகளை இழந்தவனே இப்போது அடக்கத்தோடு மலைச்சிகரத்திலிருந்து மட்டுமே பறக்கிறான்.

அவனுடைய அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, மனம் மகிழ்ந்த வானரர்களில் புலி போன்றவர்கள் வீரத்தால் உயர்வதற்கு ஆயத்தமானார்கள். பிறகு காற்றுக்கு நிகரான வீரமுடைய, ஆண்மையை மீண்டும் பெற்ற வானரச் சிறந்தோர், ஜனகனின் மகளைத் தேடும் முனைப்போடு அபிஜித் நட்சத்திரம் நோக்கிய திசைக்குச் சென்றனர். ‘அபிஜித்’ என்ற நட்சத்திரம் புறப்பாட்டுக்கான மங்கலமான முகூர்த்தம்; ‘ப்ரதிலப்தபௌருஷாஃ’ (ஆண்மையை மீண்டும் பெற்றவர்கள்) என்பது முன்பு மனம் தளர்ந்திருந்தவர்கள் மீண்டும் எழுந்ததைச் சுட்டுகிறது. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது. இவ்வாறு கழுகரசனின் கதை நிறைவடைந்தது; வானரர்களின் கடற்கரைப் பயணம் தொடங்கியது.

‘ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಆ ಮುನಿಯು ಇವುಗಳಿಂದಲೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅನುಮತಿಯನ್ನಿತ್ತು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಾನು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ತೆವಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಬಂದು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನೇರಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಕಾಲ ಕಳೆದಿದೆ; ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾನು ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟವನ ನಡೆಯ ಕಷ್ಟ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಆದಿತ್ಯಪಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬರಲೂ ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತಿಪಾಲಯೇ’ (ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಿಂದ ಕವಿಯು ಕೇಳುಗರಾದ ವಾನರರನ್ನೇ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲೊಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಗ್ರಶತಮ್’ (ನೂರಕ್ಕೂ ಮೀರಿದ) ಎಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಾಗಿ ‘ಶತ’ (ನೂರು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಉಪಲಕ್ಷಣ (ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸೂಚನೆ) ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಭವತಃ ಪ್ರತಿಪಾಲಯೇ’ (ತಮ್ಮನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದ ಗೌರವಸೂಚಕ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ವಾನರರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪಾತಿಯ ಆದರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ನಿಶಾಕರನು ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಅನೇಕ ಸಂಶಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತಾಪವು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಮರಣದ ಕಡೆಗೆ ಏಳುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುನಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ, ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ನಾನು “ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ?” ಎಂದು ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದೆ. ಅವಳ ಪ್ರಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡೂ, ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಗಣಿಸಿ ನನ್ನ ಮಗನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪಾತಿಯ ದುಃಖ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮುನಿಯ ವಿಯೋಗ, ತನ್ನ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ, ಮಗನ ಉದಾಸೀನತೆ. ‘ದೀಪ್ತೇವಾಗ್ನಿಶಿಖಾ ತಮಃ’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮುನಿವಚನದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಶೋಕದ ನಿವಾರಣೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಆಗುವುದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ವಾಗ್ಭಿಃ ಸಂತರ್ಜಿತಃ’ (ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯ ಅಸಹಾಯಕತೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ದಂಡಿಸಬಲ್ಲನು. ಹಿಂದೆ ದಶರಥನೊಡನೆ ಇದ್ದ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣರೂಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ವಾನರರೊಡನೆ ಇದ್ದು ಸಂಪಾತಿಯು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಆ ವನಚರರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮೂಡಿದವು. ಕೆಂಬಣ್ಣದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹೊಸದಾಗಿ ಮೂಡಿದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದು ವಾನರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ನಿಶಾಕರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ, ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿವೆ.’ ಮುನಿವಚನದ ಸತ್ಯತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಫಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು. ‘ಸಮಕ್ಷಂ ವನಚಾರಿಣಾಮ್’ (ವನಚರರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರು ತಾವೇ ಕಂಡುದೇ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹದ ಮೂಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದು — ‘ಪಕ್ಷೌ ಚ ತೇ ಪ್ರಪಕ್ಷೌ ಚ ಪುನರನ್ಯೌ ಭವಿಷ್ಯತಃ’ (ನಿನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಉಪರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುವು) — ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಫಲಿಸಿತು; ಕಥೆಯ ಎರಡೂ ಎಳೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.

‘ಯೌವನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನನಗಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ, ಅದೇ ಬಲವನ್ನೂ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಇಂದು ನಾನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ, ನೀವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಿರಿ; ನನಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ದೊರೆತುದು ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ ಇತರರ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ — ನೂರು ವರ್ಷ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿದ್ದವನು ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ತನ್ನ ಹೊಸ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿದ್ಧಿಪ್ರತ್ಯಯಕಾರಕಃ’ (ಸಿದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನಗೆ ರೆಕ್ಕೆ ದೊರೆತುದನ್ನು ವಾನರರ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಶಕುನವಾಗಿ ಅವನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಿಂ ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ’ (ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಾರಾಟದ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಪಲಾಯನವಲ್ಲ, ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಹಿಂದೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೇ ಈಗ ಸಂಯಮದಿಂದ ಗಿರಿಶಿಖರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಹಾರುತ್ತಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಮೆರೆಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಪೌರುಷವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅಭಿಜಿತ್ತಿಗೆ ಅಭಿಮುಖವಾದ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟರು. ‘ಅಭಿಜಿತ್’ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರವು ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಶುಭವಾದ ಮುಹೂರ್ತ; ‘ಪ್ರತಿಲಬ್ಧಪೌರುಷಾಃ’ (ಪೌರುಷವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದವರು) ಎಂಬುದು ಹಿಂದೆ ವಿಷಾದಗೊಂಡಿದ್ದವರ ಪುನರುತ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಗೃಧ್ರರಾಜನ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು, ವಾನರರ ಸಾಗರತೀರದ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು.

‘ഇവയും മറ്റനേകം വാക്കുകളുംകൊണ്ട് വാക്ചതുരനായ ആ മുനി എന്നെ പ്രശംസിച്ച്, യാത്ര പറഞ്ഞ്, തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ഞാൻ പർവതഗുഹയിൽനിന്നു പതുക്കെപ്പതുക്കെ ഇഴഞ്ഞുനീങ്ങി വിന്ധ്യനിൽ കയറി നിങ്ങളെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ കാലത്തിനിടയിൽ ഇന്നേക്കു നൂറുവർഷത്തിലേറെ കഴിഞ്ഞു; മുനിയുടെ വാക്കു ഹൃദയത്തിൽ വെച്ച് ഞാൻ ദേശകാലങ്ങൾക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നു.’ ‘പതുക്കെപ്പതുക്കെ’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ചിറകു കരിഞ്ഞവന്റെ ഗതിയുടെ കഷ്ടപ്പാടു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുമ്പ് ആദിത്യപഥത്തിൽ എത്തിയവൻ ഇപ്പോൾ ഗുഹയിൽനിന്നു പുറത്തുകടക്കാൻപോലും ഏറെനേരം പരിശ്രമിക്കുന്നു. ‘കാത്തിരിക്കുന്നു’ എന്ന വർത്തമാനകാലത്താൽ കവി കേൾവിക്കാരായ വാനരന്മാരെത്തന്നെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — മൂലത്തിൽ ‘സാഗ്രശതം’ (നൂറിലേറെ) എന്നാണ്; അറുപതാം സർഗത്തിലാകട്ടെ എണ്ണായിരം വർഷം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒരേ അർഥം വരുത്താൻ ‘ശതം’ എന്ന ശബ്ദം ഉപലക്ഷണമാണ് (ഒരു സൂചകം മാത്രമാണ്) എന്നാണ് നിർണയം. ‘ഭവതഃ പ്രതിപാലയേ’ (നിങ്ങളെ കാത്തിരിക്കുന്നു) എന്ന ബഹുവചനത്തിലുള്ള ആദരസൂചകമായ സംബോധനയാൽ വാനരന്മാരോടുള്ള സമ്പാതിയുടെ ആദരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘നിശാകരൻ മഹാപ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു സ്വർഗം പ്രാപിച്ചശേഷം, അനേകം വിതർക്കങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട എന്നെ സന്താപം ദഹിപ്പിക്കുന്നു. മരിക്കാനായി ഉദിക്കുന്ന ചിന്തയെ മുനിയുടെ വാക്കുകൾകൊണ്ടു ഞാൻ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു; പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായി അദ്ദേഹം നൽകിയ ബുദ്ധി, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ, എന്റെ ദുഃഖം നീക്കുന്നു. ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ വീര്യം അറിയാമായിരുന്നിട്ടും, മൈഥിലിയെ എന്തുകൊണ്ടു രക്ഷിച്ചില്ല എന്നു ഞാൻ പുത്രനെ വാക്കുകൾകൊണ്ടു ശകാരിച്ചു. അവളുടെ വിലാപം കേട്ടിട്ടും, സീതയിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞ ആ ഇരുവരെയും കണ്ടിട്ടും, ദശരഥനോടുള്ള സ്നേഹം ഓർത്തെങ്കിലും എന്റെ പുത്രൻ എനിക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്തില്ല.’ ഇവിടെ സമ്പാതിയുടെ ദുഃഖം മൂന്നുവിധം — മുനിയുടെ വിയോഗം, സ്വന്തം വൈകല്യം, പുത്രന്റെ ഉദാസീനത. ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ മുനിവാക്യത്തിന്റെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ശോകനിവാരണം തത്ത്വജ്ഞാനംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് എന്നു ധ്വനി. പുത്രന്റെ പേര് ഇവിടെ പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ (മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ) അവൻ സുപാർശ്വൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്. ‘വാക്കുകൾകൊണ്ടു ശകാരിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ പിതാവിന്റെ അസാമർഥ്യംതന്നെ വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു — ചിറകില്ലാത്തവന് വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമേ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിയൂ. ദശരഥനുമായി മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സ്നേഹംതന്നെയാണ് ഇവിടെ പ്രമാണമായി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഒന്നിച്ചുകൂടിയ വാനരന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന സമ്പാതിക്ക്, ആ വനചാരികളുടെ കൺമുന്നിൽത്തന്നെ, അപ്പോൾ ചിറകുകൾ മുളച്ചു. ചുവന്ന തൂവലുകളോടെ മുളച്ച ചിറകുകളുള്ള തന്റെ ശരീരം കണ്ട് അവൻ അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി; വാനരന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള രാജർഷി നിശാകരന്റെ പ്രസാദത്താൽ, ആദിത്യരശ്മികളാൽ കരിഞ്ഞുപോയ എന്റെ ചിറകുകൾ വീണ്ടും വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു.’ മുനിവാക്യത്തിന്റെ സത്യത ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി സിദ്ധമാകുന്നു; നൂറുവർഷത്തെ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ഫലം ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ടു വന്നുചേർന്നു. ‘വനചാരികളുടെ കൺമുന്നിൽ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സാക്ഷികളെ എണ്ണുന്നു — വാനരന്മാർ സ്വയം കണ്ടതുതന്നെയാണ് അവരുടെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ മൂലം. മുൻസർഗങ്ങളിൽ മുനി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തത് — ‘നിന്റെ ചിറകുകളും ചെറുതൂവലുകളും വീണ്ടും പുതുതായി ഉണ്ടാകും’ എന്നത് — ഇവിടെ അക്ഷരംപ്രതി ഫലിച്ചു; കഥയുടെ രണ്ടു സൂത്രങ്ങളും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു.

‘യൗവനത്തിൽ എനിക്കുണ്ടായിരുന്ന പരാക്രമംതന്നെ, ആ ബലവും പൗരുഷവുംതന്നെ, ഇന്നു ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നു. എല്ലാവിധത്തിലും പ്രയത്നിക്കുവിൻ; നിങ്ങൾ സീതയെ കണ്ടെത്തും; എനിക്കു ചിറകു ലഭിച്ചത് നിങ്ങളുടെ കാര്യസിദ്ധിയിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നതാണ്.’ ആ വാനരന്മാരോടെല്ലാം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനായ ആകാശചാരി സമ്പാതി തന്റെ ഗതി അറിയാനാഗ്രഹിച്ച് പർവതശിഖരത്തിൽനിന്നു പറന്നുയർന്നു. സ്വശക്തിയുടെ പരീക്ഷതന്നെയാണ് മറ്റുള്ളവരുടെ ഉത്സാഹത്തിനു നിദർശനം — നൂറുവർഷം അനങ്ങാതിരുന്നവൻ വീണ്ടും പറന്ന് തന്റെ പുതിയ ഗതി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധിപ്രത്യയകാരകം’ (സിദ്ധിയിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന പദത്താൽ തന്റെ ചിറകുലാഭം വാനരന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കുള്ള ശകുനമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗതി അറിയാനാഗ്രഹിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ പറക്കലിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു — ഓടിപ്പോകലല്ല, പ്രദർശനവുമല്ല, സ്വസാമർഥ്യത്തിന്റെ പരീക്ഷയാണ്. മുമ്പ് സൂര്യനെ പിന്തുടർന്നു ചിറകു നഷ്ടപ്പെടുത്തിയവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ സംയമത്തോടെ പർവതശിഖരത്തിൽനിന്നു മാത്രം പറന്നുയരുന്നു.

അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മനസ്സ് ഏറെ ഹർഷിച്ച വാനരശാർദൂലന്മാർ പരാക്രമത്തിന്റെ ഉയർച്ചയ്ക്കായി ഉന്മുഖരായി. പിന്നീട് വായുവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവരും പൗരുഷം വീണ്ടെടുത്തവരുമായ ആ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാർ ജനകപുത്രിയെ തിരയാൻ ഉന്മുഖരായി അഭിജിത്തിനു നേർക്കുള്ള ദിക്കിലേക്ക് (തെക്കോട്ട്) പോയി. ‘അഭിജിത്’ എന്ന നക്ഷത്രം പുറപ്പാടിനുള്ള ശുഭമുഹൂർത്തമാണ്; ‘പൗരുഷം വീണ്ടെടുത്തവർ’ എന്നത് മുമ്പു വിഷാദിച്ചിരുന്നവരുടെ പുനരുത്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഇങ്ങനെ ഗൃധ്രരാജന്റെ കഥ അവസാനിച്ചു; വാനരന്മാരുടെ സാഗരതീരയാത്ര ആരംഭിച്ചു.

"With these words and many others," Sampāti went on, "that master of speech praised me, took leave of me, and went into his dwelling. Then, creeping very slowly out of the mountain cave, I climbed the Vindhya, and here I have been waiting for you. More than a hundred years have passed since then; keeping the sage's words in my heart, I have been waiting for the right place and time." "Very slowly" conveys the effort of moving with burnt wings: the bird who once flew along the sun's path now struggled even to crawl out of a cave. With "I have been waiting for you", spoken in a respectful plural, he addresses the monkeys directly as his hearers and shows them honour.

"Since Niśākara set out on his last journey and went to heaven, grief has burned me, surrounded as I am by doubts. Whenever the thought of death rises in me I turn it back with the sage's words, and the resolve he gave me to preserve my life drives away my sorrow as a blazing flame drives away the dark." The simile shows the power of the sage's words; grief is dispelled by knowledge. "Knowing the strength of the wicked Rāvaṇa, I scolded my son harshly: why had he not rescued Maithilī? Though he heard her cries and saw Rāma and Lakṣmaṇa robbed of Sītā, he did nothing to please me, for all the love I bore Daśaratha." Sampāti's grief is threefold: the loss of the sage, his own crippled state and his son's indifference. The son, not named here, is Supārśva, as the earlier sarga told. "Scolded with words" betrays the father's own helplessness: a wingless bird can punish only with words. And the old friendship with Daśaratha is recalled as the ground of his claim.

As Sampāti spoke among the gathered monkeys, his two wings sprang up then and there, before the eyes of those forest-dwellers. Seeing his body furnished with newly grown wings of ruddy plumage, he felt joy beyond compare and said to the monkeys: "By the grace of the royal sage Niśākara, whose splendour has no bounds, my wings, burnt away by the sun's rays, have grown again." The truth of the sage's word is proved before their eyes, and the fruit of a hundred years' waiting arrives in a moment. "Before the eyes of the forest-dwellers" names the witnesses: what the monkeys saw for themselves was the source of their new courage. The sage's promise that his wings and pinions would grow again is fulfilled to the letter, and the two threads of the story meet here.

"The strength I had in my youth — I feel that same strength and manhood in me today. Spare no effort: you will find Sītā. My getting my wings back is a pledge of your success." He presents the return of his wings as an omen of their triumph. Having said this to all the monkeys, Sampāti, best of birds, rose from the mountain peak into the sky, eager to test his flight — not to flee or to show off, but to try his power. The bird who had lost his wings chasing the sun now rose with restraint, only from the mountain top; and the one who had sat still for a hundred years, flying again, became an example that stirred the others.

Hearing his words, those tigers among monkeys were glad at heart and eager for the triumph their valour would bring. Then those fine monkeys, swift as the wind, their manhood restored, bent on searching for Janaka's daughter, set out in the direction of Abhijit, the lunar mansion that marks an auspicious hour for setting out. "Their manhood restored" tells of the rising again of those who had been so dejected. So the story of the vulture king ends, and the monkeys' journey to the shore of the sea begins.