सम्पातेः पक्षोद्भवः वानराणां दक्षिणदिग्गमनं च

निशाकरस्य आश्रमप्रवेशः, विन्ध्ये शतवर्षप्रतीक्षा, पुत्रस्य तर्जनम्, पक्षयोः पुनरुत्पत्तिः, वानराणां प्रस्थानम्

सम्पातिः वानरान् प्रति कथयति — ‘एतैः अन्यैश्च बहुभिः वाक्यैः मां प्रशस्य अभ्यनुज्ञाप्य च वाक्यविशारदः मुनिः स्वम् आलयं प्रविष्टः। ततः अहं कन्दरात् शनैः शनैः विसर्पित्वा विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये; अस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम्। निशाकरे स्वर्गते सति बहुभिः वितर्कैः वृतं मां संतापः निर्दहति; मरणे उदितां बुद्धिं मुनिवाक्यैः निवर्तये, सा च बुद्धिः दीप्ता अग्निशिखा तमः इव मे दुःखम् अपनयते। रावणस्य वीर्यं जानता मया पुत्रः वाग्भिः संतर्जितः — मैथिली कथं न त्राता इति; तथापि दशरथस्नेहात् तेन मे प्रियं न उत्पादितम्।’ एवं ब्रुवाणस्य तस्य वानराणां समक्षं पक्षौ उत्पेततुः। अरुणच्छदैः उद्गतैः पक्षैः युक्तां स्वां तनुं दृष्ट्वा सः अतुलं प्रहर्षं लब्ध्वा अवदत् — ‘निशाकरस्य प्रसादात् आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ मे पक्षौ पुनः उपस्थितौ; यौवनस्य पराक्रमम् अद्य अपि अवगच्छामि। सर्वथा यत्नः क्रियताम्, यूयं सीताम् अधिगमिष्यथ।’ इति उक्त्वा सः गतिं जिज्ञासुः गिरिशृङ्गात् उत्पपात। तत् श्रुत्वा प्रहृष्टाः हरिशार्दूलाः प्रतिलब्धपौरुषाः जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः अभिजिदभिमुखां दिशं ययुः।

१मुनेः आश्रमप्रवेशः, विन्ध्यारोहणं शतवर्षप्रतीक्षा च

१एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वमालयम्॥

२कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शनैः।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये॥

३अद्य त्वेतस्य कालस्य वर्षं साग्रशतं गतम्।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः॥

‘एतैः अन्यैश्च बहुभिः वाक्यैः वाक्यविशारदः सः मुनिः मां प्रशस्य अभ्यनुज्ञाप्य च स्वम् आलयं प्रविष्टः। ततः अहं पर्वतस्य कन्दरात् शनैः शनैः विसर्पित्वा विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये। अस्य कालस्य अद्य साग्रं वर्षशतं गतम्; मुनेः वचः हृदि कृत्वा अहं देशकालप्रतीक्षः अस्मि।’ ‘शनैः शनैः’ इति द्विरुक्त्या दग्धपक्षस्य गतेः कष्टं सूचितम् — यः पूर्वम् आदित्यपथं गतवान्, सः अधुना कन्दरात् निःसर्तुम् अपि चिरं यतते। ‘प्रतिपालये’ इति वर्तमानकालेन कविः श्रोतॄन् एव वानरान् साक्षात् सम्बोधयति। मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी विद्यते — मूले ‘साग्रशतम्’ इति, षष्टितमसर्गे तु अष्टसहस्रवर्षाणि उक्तानि, अतः एकवाक्यतार्थं ‘शत’ शब्दः उपलक्षणम् इति निर्णयः। ‘भवतः प्रतिपालये’ इति बहुवचनान्तेन सम्मानसूचकेन सम्बोधनेन वानराणां प्रति सम्पातेः आदरः सूचितः।

"With these words and many others," Sampāti went on, "that master of speech praised me, took leave of me, and went into his dwelling. Then, creeping very slowly out of the mountain cave, I climbed the Vindhya, and here I have been waiting for you. More than a hundred years have passed since then; keeping the sage's words in my heart, I have been waiting for the right place and time." "Very slowly" conveys the effort of moving with burnt wings: the bird who once flew along the sun's path now struggled even to crawl out of a cave. With "I have been waiting for you", spoken in a respectful plural, he addresses the monkeys directly as his hearers and shows them honour.

२निशाकरस्य स्वर्गगमनम्, संतापः, पुत्रस्य तर्जनम्

४महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे।
मां निर्दहति संतापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम्॥

५उदितां मरणे बुद्धिं मुनिवाक्यैर्निवर्तये।
बुद्धिर्यां तेन मे दत्ता प्राणानां रक्षणे मम॥

६सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः।
बुध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः॥

७पुत्रः संतर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम्।
तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीतावियोजितौ॥

‘निशाकरे महाप्रस्थानम् आसाद्य स्वर्गते सति बहुभिः वितर्कैः वृतं मां संतापः निर्दहति। मरणे उदितां बुद्धिं मुनिवाक्यैः निवर्तये; तेन मे प्राणानां रक्षणे या बुद्धिः दत्ता, सा दीप्ता अग्निशिखा तमः इव मे दुःखम् अपनयते। दुरात्मनः रावणस्य वीर्यं जानता मया पुत्रः वाग्भिः संतर्जितः — मैथिली कथं न त्राता इति। तस्याः विलपितं श्रुत्वा सीतावियोजितौ तौ च दृष्ट्वा अपि दशरथस्नेहात् पुत्रेण मे प्रियं न उत्पादितम्।’ अत्र सम्पातेः त्रिविधं दुःखम् — मुनेः वियोगः, स्वस्य वैकल्यम्, पुत्रस्य च उदासीनता। ‘दीप्तेवाग्निशिखा तमः’ इति उपमया मुनिवचनस्य सामर्थ्यं दर्शितम्; शोकस्य निवारणं तत्त्वज्ञानेन एव भवति इति ध्वनिः। पुत्रस्य नाम अत्र न उक्तम्, किंतु अग्रिमेषु सर्गेषु सः सुपार्श्वः इति प्रसिद्धः। ‘वाग्भिः संतर्जितः’ इति पदेन पितुः असमर्थता एव व्यज्यते — यः पक्षहीनः, सः वचनमात्रेण एव दण्डं दातुं शक्नोति। दशरथेन सह यः पूर्वं स्नेहः आसीत्, सः एव अत्र प्रमाणरूपेण स्मारितः।

"Since Niśākara set out on his last journey and went to heaven, grief has burned me, surrounded as I am by doubts. Whenever the thought of death rises in me I turn it back with the sage's words, and the resolve he gave me to preserve my life drives away my sorrow as a blazing flame drives away the dark." The simile shows the power of the sage's words; grief is dispelled by knowledge. "Knowing the strength of the wicked Rāvaṇa, I scolded my son harshly: why had he not rescued Maithilī? Though he heard her cries and saw Rāma and Lakṣmaṇa robbed of Sītā, he did nothing to please me, for all the love I bore Daśaratha." Sampāti's grief is threefold: the loss of the sage, his own crippled state and his son's indifference. The son, not named here, is Supārśva, as the earlier sarga told. "Scolded with words" betrays the father's own helplessness: a wingless bird can punish only with words. And the old friendship with Daśaratha is recalled as the ground of his claim.

३वानराणां समक्षं पक्षयोः पुनरुत्पत्तिः, सम्पातेः हर्षः

८न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम्।
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य संहतैर्वानरैः सह॥

९उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम्।
स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः॥

१०प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत्।
निशाकरस्य राजर्षेः प्रसादादमितौजसः॥

एवं तस्य ब्रुवाणस्य सम्पातेः संहतैः वानरैः सह वर्तमानस्य तेषाम् एव वनचारिणां समक्षं तदा पक्षौ उत्पेततुः। अरुणच्छदैः उद्गतैः पक्षैः युक्तां स्वां तनुं दृष्ट्वा सः अतुलं प्रहर्षं लेभे, वानरान् च इदम् अब्रवीत् — ‘अमितौजसः राजर्षेः निशाकरस्य प्रसादात् आदित्यरश्मिभिः निर्दग्धौ मे पक्षौ पुनः उपस्थितौ।’ मुनिवचनस्य सत्यता अत्र प्रत्यक्षेण सिद्धा; शतवर्षाणां प्रतीक्षायाः फलं क्षणेन आगतम्। ‘समक्षं वनचारिणाम्’ इति पदेन कविः साक्षिणः गणयति — यत् वानराः स्वयम् अपश्यन्, तत् एव तेषाम् उत्साहस्य मूलम्। पूर्वसर्गेषु यत् मुनिना प्रतिज्ञातम् — ‘पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः’ इति — तत् एव अत्र अक्षरशः फलितम्; कथायाः द्वे अपि सूत्रे अत्र एकत्र मिलतः।

As Sampāti spoke among the gathered monkeys, his two wings sprang up then and there, before the eyes of those forest-dwellers. Seeing his body furnished with newly grown wings of ruddy plumage, he felt joy beyond compare and said to the monkeys: "By the grace of the royal sage Niśākara, whose splendour has no bounds, my wings, burnt away by the sun's rays, have grown again." The truth of the sage's word is proved before their eyes, and the fruit of a hundred years' waiting arrives in a moment. "Before the eyes of the forest-dwellers" names the witnesses: what the monkeys saw for themselves was the source of their new courage. The sage's promise that his wings and pinions would grow again is fulfilled to the letter, and the two threads of the story meet here.

४बलानुभवः, वानराणां प्रोत्साहनम्, गिरिशृङ्गात् उत्पतनम्

११आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ पुनरुपस्थितौ।
यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः॥

१२तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च।
सर्वथा क्रियतां यत्नः सीतामधिगमिष्यथ॥

१३पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्ययकारकः।
इत्युक्त्वा तान्हरीन्सर्वान्सम्पातिः पतगोत्तमः॥

‘यौवने वर्तमानस्य मम यः पराक्रमः आसीत्, तम् एव अद्य बलं पौरुषं च अवगच्छामि। सर्वथा यत्नः क्रियताम्, यूयं सीताम् अधिगमिष्यथ; मम अयं पक्षलाभः वः सिद्धिप्रत्ययकारकः।’ इति तान् सर्वान् हरीन् उक्त्वा पतगोत्तमः सम्पातिः गतिं जिज्ञासुः खगमः गिरेः शृङ्गात् उत्पपात। स्वशक्तेः परीक्षा एव अन्येषाम् उत्साहस्य निदर्शनम् — यः शतवर्षाणि निश्चलः आसीत्, सः पुनः उड्डीय स्वां नवां गतिं ज्ञातुम् इच्छति। ‘सिद्धिप्रत्ययकारकः’ इति पदेन स्वस्य पक्षलाभः वानराणां कार्यसिद्धेः शकुनरूपेण उपस्थापितः। ‘गतिं जिज्ञासुः’ इति पदेन उड्डयनस्य प्रयोजनं स्पष्टीकृतम् — न पलायनम्, न प्रदर्शनम्, अपि तु स्वसामर्थ्यस्य परीक्षा। पूर्वं यः सूर्यानुगमनेन पक्षौ नष्टवान्, सः एव अधुना संयमेन गिरिशृङ्गमात्रात् उत्पतति।

"The strength I had in my youth — I feel that same strength and manhood in me today. Spare no effort: you will find Sītā. My getting my wings back is a pledge of your success." He presents the return of his wings as an omen of their triumph. Having said this to all the monkeys, Sampāti, best of birds, rose from the mountain peak into the sky, eager to test his flight — not to flee or to show off, but to try his power. The bird who had lost his wings chasing the sun now rose with restraint, only from the mountain top; and the one who had sat still for a hundred years, flying again, became an example that stirred the others.

५वानराणां हर्षः, दक्षिणां दिशं प्रस्थानम्

१४उत्पपात गिरेः शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः।
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः॥

१५अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्धपौरुषाः।
अभिजिदभिमुखां दिशं ययुर्जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः॥

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः हरिशार्दूलाः विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः बभूवुः। ततः पवनसमानविक्रमाः प्रतिलब्धपौरुषाः प्लवगवराः जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः अभिजिदभिमुखां दिशं ययुः। ‘अभिजित्’ इति नक्षत्रं प्रस्थानस्य शुभः मुहूर्तः; ‘प्रतिलब्धपौरुषाः’ इति च पूर्वं विषण्णानां पुनरुत्थानं सूचयति। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, मुद्रणे च चतसृभिः पङ्क्तिभिः पादशः स्थापितः; अत्र तु पादद्वयं मिलित्वा एका पङ्क्तिः इति द्वे एव पङ्क्ती धृते, यतः मुद्रणे एव ‘ययु-/र्जनकसुता’ इति पदं पादान्तरे भिन्नम्। एवं गृध्रराजस्य कथा समाप्ता, वानराणां च सागरतीरयात्रा आरब्धा।

Hearing his words, those tigers among monkeys were glad at heart and eager for the triumph their valour would bring. Then those fine monkeys, swift as the wind, their manhood restored, bent on searching for Janaka's daughter, set out in the direction of Abhijit, the lunar mansion that marks an auspicious hour for setting out. "Their manhood restored" tells of the rising again of those who had been so dejected. So the story of the vulture king ends, and the monkeys' journey to the shore of the sea begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

वाक्यविशारदः ६३.१ वचनकौशले निपुणः

सन्धिः: वाक्य + विशारद → वाक्यविशारद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (मुनेः विशेषणम्)

प्रविष्टः ६३.१ अन्तः गतः

सन्धिः: प्र + विष्ट → प्रविष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘विश्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अभ्यनुज्ञाप्य ६३.१ अनुमतिं दत्त्वा, प्रेष्य

सन्धिः: अभि + अनुज्ञाप्य → अभ्यनुज्ञाप्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — अभि-अनु इति द्वौ उपसर्गौ, ‘ज्ञा’ धातोः णिचि ल्यप्
विभक्तिः: ल्यबन्तम् अव्ययम्

कन्दरात् ६३.२ गिरिगुहायाः

सन्धिः: कम् + दर → कन्दर — मकारस्य अनुनासिकादेशः; मुद्रणे ‘कन्दरात् तु’ इति हलन्तानन्तरम् अवकाशः, सः अत्र संवृतः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (अपादाने)

विसर्पित्वा ६३.२ शनैः बहिः निःसृत्य

सन्धिः: वि + सर्पित्वा → विसर्पित्वा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — विपूर्वात् ‘सृप्’ धातोः क्त्वाप्रत्ययः
विभक्तिः: क्त्वान्तम् अव्ययम्

प्रतिपालये ६३.२ प्रतीक्षे, मार्गं पश्यामि

सन्धिः: प्रति + पालये → प्रतिपालये — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — प्रतिपूर्वात् ‘पाल्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

साग्रशतम् ६३.३ शतात् अधिकम्, पूर्णशतम्

सन्धिः: स + अग्र → साग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अग्रेण सहितं शतम् — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वर्षम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

देशकालप्रतीक्षः ६३.३ उचितस्थानकालयोः प्रतीक्षां कुर्वन्

सन्धिः: प्रति + ईक्षा → प्रतीक्षा — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई); पदान्ते ‘प्रतीक्षः + अस्मि’ इति विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य च अवग्रहः
समासः: देशकालयोः प्रतीक्षा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

महाप्रस्थानम् ६३.४ अन्तिमा यात्रा, देहत्यागाय गमनम्

सन्धिः: महा + प्रस्थान → महाप्रस्थान — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः; मुद्रणे ‘महाप्रस्थानम् + आसाद्य’ इति संहितम्
समासः: महत् प्रस्थानम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

स्वर्गते ६३.४ स्वर्गं गते सति

सन्धिः: स्वः + गत → स्वर्गत — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वः + ग = स्वर्ग)
समासः: स्वः गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)

वितर्कैः ६३.४ ऊहापोहैः, संशयैः

सन्धिः: वि + तर्क → वितर्क — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वितर्कैः + बहुभिः’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति — विपूर्वात् ‘तर्क्’ धातोः घञ्
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

निवर्तये ६३.५ निवारयामि, प्रत्यावर्तयामि

सन्धिः: नि + वर्तये → निवर्तये — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘मुनिवाक्यैः + निवर्तये’ इति विसर्गस्य रेफेण ‘मुनिवाक्यैर्निवर्तये’
समासः: समासः नास्ति — निपूर्वात् ‘वृत्’ धातोः णिचि लट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

अग्निशिखा ६३.६ ज्वाला, वह्निज्वाला

सन्धिः: अग्नि + शिखा → अग्निशिखा — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘दीप्ता इव अग्निशिखा’ इति ‘दीप्तेवाग्निशिखा’ इति संहितम्
समासः: अग्नेः शिखा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

बुध्यता ६३.६ जानता, अवगच्छता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बुध्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तात् तृतीया
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)

संतर्जितः ६३.७ भर्त्सितः, कठोरवचनैः तिरस्कृतः

सन्धिः: सम् + तर्जित → संतर्जित — मकारस्य अनुस्वारः; मुद्रणे अनुस्वारेण एव
समासः: समासः नास्ति — सम्पूर्वात् ‘तर्ज्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सीतावियोजितौ ६३.७ सीतया विरहितौ

सन्धिः: सीता + वियोजित → सीतावियोजित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सीतया वियोजितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

उत्पादितम् ६३.८ सम्पादितम्, कृतम्

सन्धिः: उत् + पादित → उत्पादित — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘पुत्रेण + उत्पादितम्’ इति गुणसन्धिना ‘पुत्रेणोत्पादितं’
समासः: समासः नास्ति — उत्पूर्वात् ‘पद्’ धातोः णिचि क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

ब्रुवाणस्य ६३.८ कथयतः, वदतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः शानच्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘तस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

उत्पेततुः ६३.९ उद्गतौ, उत्पन्नौ

सन्धिः: उत् + पेततुः → उत्पेततुः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य सकारः (‘उत्पेततुस्तदा’)
समासः: समासः नास्ति — उत्पूर्वात् ‘पत्’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

अरुणच्छदैः ६३.९ रक्तवर्णपत्रैः

सन्धिः: अरुण + छद → अरुणच्छद — छकारस्य पूर्वे तुक्-आगमः (अरुण + छद = अरुणच्छद)
समासः: अरुणाः छदाः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पक्षैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रहर्षम् ६३.१० महान्तम् आनन्दम्

सन्धिः: प्र + हर्ष → प्रहर्ष — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘प्रहर्षम् + अतुलम्’ इति ‘प्रहर्षमतुलं’
समासः: समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘हृष्’ धातोः घञ्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अमितौजसः ६३.१० अपरिमितबलस्य

सन्धिः: अमित + ओजस् → अमितौजस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः: अमितम् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘राजर्षेः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपस्थितौ ६३.११ पुनः प्राप्तौ, समागतौ

सन्धिः: उप + स्थित → उपस्थित — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘पुनः + उपस्थितौ’ इति विसर्गस्य रेफेण ‘पुनरुपस्थितौ’
समासः: समासः नास्ति — उपपूर्वात् ‘स्था’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

अधिगमिष्यथ ६३.१२ प्राप्स्यथ, लप्स्यध्वे

सन्धिः: अधि + गमिष्यथ → अधिगमिष्यथ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — अधिपूर्वात् ‘गम्’ धातोः लृट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्

सिद्धिप्रत्ययकारकः ६३.१३ कार्यसिद्धेः विश्वासं जनयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये; ‘प्रति + अय’ → ‘प्रत्यय’ इति यण्सन्धिः अन्तर्गतः
समासः: सिद्धेः प्रत्ययं करोति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पक्षलाभः’ इत्यस्य विशेषणम्)

पतगोत्तमः ६३.१३ पक्षिश्रेष्ठः

सन्धिः: पतग + उत्तम → पतगोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पतगेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

जिज्ञासुः ६३.१४ ज्ञातुम् इच्छुः, परीक्षितुम् उद्यतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रतिसंहृष्टमानसाः ६३.१४ अत्यन्तं प्रमुदितचित्ताः

सन्धिः: सम् + हृष्ट → संहृष्ट — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: प्रतिसंहृष्टं मानसं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

अभिजिदभिमुखाम् ६३.१५ अभिजिन्नक्षत्रसम्मुखां दिशम्, दक्षिणाम्

सन्धिः: अभिजित् + अभिमुखा → अभिजिदभिमुखा — जश्त्वसन्धिः (त् + स्वरः = द्)
समासः: अभिजिते अभिमुखा — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रतिलब्धपौरुषाः ६३.१५ पुनः प्राप्तपराक्रमाः

सन्धिः: प्रति + लब्ध → प्रतिलब्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रतिलब्धं पौरुषं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्