मुनिश्रेष्ठम्
६२.१
मुनिवरः, निशाकरः
- सन्धिः
- मुनि + श्रेष्ठ → मुनिश्रेष्ठ — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘मुनिश्रेष्ठम् + अरुदम्’ इति संहितया ‘मुनिश्रेष्ठमरुदं’
- समासः
- मुनीनां श्रेष्ठः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
किष्किन्धाकाण्डम् — द्विषष्टितमः सर्गः
निशाकरेण सम्पातेः सान्त्वनं भाविरामकार्यकथनं च
पक्षपुनर्लाभस्य आश्वासनम्, रामजन्म वनगमनं सीताहरणं च भविष्यकथनम्, देशकालप्रतीक्षानिर्देशः, महर्षेः देहत्यागसंकल्पः
एवम् उक्त्वा सम्पातिः भृशदुःखितः अरुदत्; मुहूर्तं ध्यात्वा भगवान् निशाकरः अब्रवीत् — ‘तव पक्षौ प्रपक्षौ च पुनः भविष्यतः, चक्षुषी प्राणाः विक्रमः बलं च ते पुनः आगमिष्यन्ति। पुराणे मया सुमहत् भविष्यं कार्यं श्रुतम्, तपसा च दृष्टम्। इक्ष्वाकुवर्धनः दशरथः नाम राजा भविष्यति; तस्य पुत्रः महातेजाः रामः पित्रा नियुक्तः सन् लक्ष्मणेन सह अरण्यं गमिष्यति। सुरदानवैः अवध्यः राक्षसेन्द्रः रावणः जनस्थाने तस्य भार्यां हरिष्यति। सा महाभागा मैथिली कामैः भक्ष्यैः भोज्यैश्च प्रलोभ्यमाना अपि न भोक्ष्यति; तस्यै वासवः अमृतप्रख्यं परमान्नं दास्यति, तत् च सा इन्द्रदत्तम् इति विज्ञाय अग्रम् उद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति। रामेण प्रेषिताः प्लवङ्गमाः दूताः तत्र एष्यन्ति; तेभ्यः त्वया राममहिषी आख्येया। सर्वथा न गन्तव्यम्; देशकालौ प्रतीक्षस्व, पक्षौ पुनः प्रतिपत्स्यसे। अद्य एव त्वां सपक्षकं कर्तुम् उत्सहेयम्, किंतु इहस्थः एव लोकानां हितं करिष्यसि। तयोः नृपपुत्रयोः कार्यं ब्राह्मणानां गुरूणां मुनीनां वासवस्य च कार्यम्। अहम् अपि तौ द्रष्टुम् इच्छामि, किंतु चिरं प्राणान् न धारयिष्यामि’ — इति दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः महर्षिः अवदत्।
१सम्पातेः रोदनं मुनेः पक्षपुनर्लाभाश्वासनं च
१एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठमरुदं भृशदुःखितः।
अथ ध्यात्वा मुहूर्तं च भगवानिदमब्रवीत्॥
२पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः।
चक्षुषी चैव प्राणाश्च विक्रमश्च बलं च ते॥
मुनिश्रेष्ठं निशाकरम् एवम् उक्त्वा सम्पातिः भृशदुःखितः सन् अरुदत्। मुहूर्तं ध्यात्वा भगवान् मुनिः इदम् अब्रवीत् — ‘तव पक्षौ प्रपक्षौ च पुनः अन्यौ भविष्यतः; चक्षुषी प्राणाः विक्रमः बलं च ते पुनः आगमिष्यन्ति।’ ध्यानम् एव अत्र मुनेः भविष्यज्ञानसाधनम्; रोदनस्य प्रतिवचनं न केवलं सान्त्वनम्, अपि तु निश्चिता प्रतिज्ञा। पक्षौ प्रपक्षौ इति भेदेन बृहन्ति लघूनि च पत्राणि पृथक् निर्दिष्टानि। ‘भगवान्’ इति पदेन मुनेः ऐश्वर्यं तपःसामर्थ्यं च सूचितम्; तस्य एतत् वचनम् एव अग्रे सम्पातेः जीवनस्य एकः आधारः भविष्यति।
Having said this to Niśākara, best of sages, Sampāti wept, overwhelmed with grief. The holy sage thought for a moment and then said: "Your wings and your pinions will grow again; your sight, your breath, your valour and your strength will all come back to you." For the sage, meditation was the means of knowing the future, and his answer to Sampāti's tears was not just comfort but a sure promise. "Wings" and "pinions" distinguish the great feathers from the small, and "holy" points to the sage's power won by austerity; his word will be the one thing that keeps Sampāti alive from now on.
२पुराणश्रुतं भविष्यम् — रामजन्म वनगमनं सीताहरणं च
३पुराणे सुमहत्कार्यं भविष्यं हि मया श्रुतम्।
दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम॥
४राजा दशरथो नाम कश्चिदिक्ष्वाकुवर्धनः।
तस्य पुत्रो महातेजा रामो नाम भविष्यति॥
५अरण्यं च सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन गमिष्यति।
तस्मिन्नर्थे नियुक्तः सन्पित्रा सत्यपराक्रमः॥
६नैर्ऋतो रावणो नाम तस्य भार्यां हरिष्यति।
राक्षसेन्द्रो जनस्थाने अवध्यः सुरदानवैः॥
‘पुराणे सुमहत् भविष्यं कार्यं मया श्रुतम्, तपसा च दृष्टम्, श्रुत्वा च विदितम्’ इति मुनिः स्वप्रमाणं कथयति — श्रवणं तपः अनुभवः इति त्रीणि साधनानि। ‘इक्ष्वाकुवर्धनः दशरथः नाम कश्चित् राजा भविष्यति; तस्य महातेजाः पुत्रः रामः नाम भविष्यति। सः सत्यपराक्रमः पित्रा तस्मिन् अर्थे नियुक्तः सन् भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह अरण्यं गमिष्यति। सुरदानवैः अवध्यः राक्षसेन्द्रः नैर्ऋतः रावणः नाम जनस्थाने तस्य भार्यां हरिष्यति।’ एवं मुनिः सम्पातेः भाविकार्यस्य भूमिकां रचयति — यत् अद्य दूरस्थम्, तत् एव अस्य जीवनस्य प्रयोजनं भविष्यति। ‘भविष्यति’ इति भविष्यत्कालस्य पुनःपुनः प्रयोगेण कविः इदं दर्शयति — यत् वक्ष्यते तत् सर्वम् अद्य न जातम्, किंतु मुनेः दिव्यायां दृष्टौ सिद्धम् एव। रामस्य जन्म, तस्य वनगमनम्, सीतायाः हरणम् इति त्रीणि एव सूत्राणि अत्र सङ्क्षेपेण उक्तानि; तेषु एव सम्पातेः दीर्घायाः प्रतीक्षायाः बीजं निहितम्।
"In ancient lore I have heard of a very great deed yet to come; I have seen it through my austerity, and I know it well." He names his authority: what he has heard, what his austerity has shown him, and what he knows. "There will be a king named Daśaratha, who will bring prosperity to the house of Ikṣvāku, and he will have a son of great splendour named Rāma. Rāma, whose valour is truth itself, will be sent by his father on that errand and will go to the forest with his brother Lakṣmaṇa. And Rāvaṇa, the lord of the rākṣasas of the south-west, whom neither gods nor dānavas can kill, will carry off his wife at Janasthāna." The sage lays the ground for Sampāti's future task: what is still far off will become the purpose of his life. The repeated "will be" shows that none of this has happened yet, but in the sage's divine sight it is already settled. Only three threads are given in brief — Rāma's birth, his going to the forest and Sītā's abduction — and in them lies the seed of Sampāti's long wait.
३सीतायाः निराहारव्रतम्, इन्द्रदत्तं परमान्नम्
७सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यैर्भोज्यैश्च मैथिली।
न भोक्ष्यति महाभागा दुःखमग्ना यशस्विनी॥
८परमान्नं च वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वासवः।
यदन्नममृतप्रख्यं सुराणामपि दुर्लभम्॥
९तदन्नं मैथिली प्राप्य विज्ञायेन्द्रादिदं त्विति।
अग्रमुद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति॥
१०यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणो वापि देवरः।
देवत्वं गच्छतोर्वापि तयोरन्नमिदं त्विति॥
‘सा महाभागा यशस्विनी मैथिली कामैः भक्ष्यैः भोज्यैश्च प्रलोभ्यमाना अपि न भोक्ष्यति, दुःखमग्ना एव स्थास्यति। तस्याः अवस्थां ज्ञात्वा वासवः तस्यै परमान्नं दास्यति — यत् अन्नम् अमृतप्रख्यं सुराणाम् अपि दुर्लभम्। तत् अन्नं प्राप्य मैथिली ‘इदम् इन्द्रात् आगतम्’ इति विज्ञाय अग्रम् उद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति। ‘यदि मे भर्ता जीवति, देवरः लक्ष्मणः वा, यदि वा उभौ देवत्वं गतौ, तयोः इदम् अन्नम्’ इति सा वक्ष्यति।’ पतिव्रतायाः निष्ठा अत्र आहारत्यागेन पितृयज्ञसदृशेन निर्वापेण च दर्शिता। ‘न भोक्ष्यति’ इति एकेन क्रियापदेन सीतायाः समग्रं व्रतं सूचितम्, ‘दुःखमग्ना’ इति च तस्याः अन्तरा अवस्था। इन्द्रस्य अन्नदानं दैवस्य अनुग्रहः, सीतायाः च निर्वापः पतिस्मरणस्य आचारः — द्वयम् अपि तस्याः पातिव्रत्यं दृढयति।
"Tempted with every pleasure and with every kind of food, that glorious and illustrious princess of Mithilā will not eat, sunk in grief as she is." One verb, "will not eat", sums up her whole vow, and "sunk in grief" her inner state. "Knowing her plight, Indra will give Vaidehī the finest food, food like nectar that even the gods rarely obtain. When Maithilī receives it and understands that it has come from Indra, she will lift off the first portion and lay it on the ground for Rāma, saying, 'If my husband is alive, or my brother-in-law Lakṣmaṇa — or if both have gone to the gods — this food is theirs.'" A faithful wife's devotion is shown in her refusing food and in an offering like the rites for the departed. Indra's gift is heaven's grace and Sītā's offering is her way of remembering her husband, and both strengthen her faithfulness.
४रामदूतानाम् आगमनम्, देशकालप्रतीक्षानिर्देशः
११एष्यन्ति प्रेषितास्तत्र रामदूताः प्लवङ्गमाः।
आख्येया राममहिषी त्वया तेभ्यो विहङ्गम॥
१२सर्वथा तु न गन्तव्यमीदृशः क्व गमिष्यसि।
देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे॥
१३उत्सहेयमहं कर्तुमद्यैव त्वां सपक्षकम्।
इहस्थस्त्वं हि लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि॥
‘तत्र रामेण प्रेषिताः प्लवङ्गमाः दूताः एष्यन्ति; हे विहङ्गम, तेभ्यः त्वया राममहिषी आख्येया।’ इति उक्त्वा मुनिः सम्पातिं निवारयति — ‘सर्वथा तु न गन्तव्यम्; ईदृशः त्वं क्व गमिष्यसि? देशकालौ प्रतीक्षस्व, पक्षौ त्वं पुनः प्रतिपत्स्यसे। अद्य एव त्वां सपक्षकं कर्तुम् अहम् उत्सहेयम्, किंतु इहस्थः एव त्वं लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि।’ पक्षदानस्य विलम्बः न असामर्थ्यात्, अपि तु प्रयोजनात् — तपस्विनः शक्तिः अपि कालानुसारिणी। ‘आख्येया’ इति कृत्यप्रत्ययेन सम्पातेः कर्तव्यं निर्दिष्टम् — एतत् एव अस्य दीर्घजीवनस्य प्रयोजनम्। ‘देशकालौ प्रतीक्षस्व’ इति उपदेशः च रामायणे पुनःपुनः उपदिष्टः धैर्यस्य सिद्धान्तः।
"Monkey messengers sent by Rāma will come there searching for her, and you, bird of the air, must tell them about Rāma's queen." That is Sampāti's duty, and the whole purpose of his long life. Then the sage held him back: "You must on no account go away. Where would you go in this state? Wait for the right place and time, and you will get your wings back." Waiting for the right place and time is the principle of patience taught again and again in the Rāmāyaṇa. "I could give you wings again this very day, but by staying here you will do a work that benefits the worlds." The delay in restoring his wings came not from any lack of power but from purpose; even an ascetic's power follows the right time.
५उभयोः राजपुत्रयोः कार्ये सहायता, मुनेः देहत्यागसंकल्पः
१४त्वयापि खलु तत्कार्यं तयोश्च नृपपुत्रयोः।
ब्राह्मणानां गुरूणां च मुनीनां वासवस्य च॥
१५इच्छाम्यहमपि द्रष्टुं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
नेच्छे चिरं धारयितुं प्राणांस्त्यक्ष्ये कलेवरम्।
महर्षिस्त्वब्रवीदेवं दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः॥
‘तयोः नृपपुत्रयोः तत् कार्यं त्वया अपि कर्तव्यम्; तत् हि ब्राह्मणानां गुरूणां मुनीनां वासवस्य च कार्यम्।’ इति उक्त्वा मुनिः स्वम् अभिप्रायम् आह — ‘अहम् अपि तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि, किंतु चिरं प्राणान् धारयितुं न इच्छे; कलेवरं त्यक्ष्ये।’ एवं दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः महर्षिः अब्रवीत्। अन्तिमः अर्धश्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटस्य एव निजः; तेन च सम्पातेः पूर्ववृत्तकथनं समाप्यते। ‘दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः’ इति विशेषणेन मुनेः प्रामाण्यम् अन्ते स्थापितम्।
"You too must play your part in that work of the two princes, for it is the work of brahmins, of elders, of sages, and of Indra himself." Then the sage spoke of his own intention: "I too would like to see the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, but I do not wish to keep my breath so long; I shall give up this body." So spoke the great sage, who had seen the truth of things, and that epithet at the close confirms his authority. With this Sampāti's account of the past comes to an end.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
अरुदम्
६२.१
अरोदिषम्, विललाप
- सन्धिः
- अ + रुदम् → अरुदम् — लङ्लकारस्य अडागमः; मुद्रणे पूर्वपदेन सह संहितम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुद्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
भृशदुःखितः
६२.१
अत्यन्तं दुःखितः
- सन्धिः
- भृशम् + दुःखित → भृशदुःखित — सन्धिकार्यं नास्ति, केवलः समासः
- समासः
- भृशं दुःखितः — सुप्सुपासमासः (क्रियाविशेषणपूर्वपदः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मुहूर्तम्
६२.१
क्षणमात्रम्, अल्पं कालम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; अनुस्वारेण ‘मुहूर्तं’ इति मुद्रितम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, कालाधिकरणे (‘ध्यात्वा’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
प्रपक्षौ
६२.२
पक्षयोः मूलसमीपस्थानि लघूनि पत्राणि
- सन्धिः
- प्र + पक्ष → प्रपक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गपूर्वः ‘पक्ष’ शब्दः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
भविष्यतः
६२.२
उत्पत्स्येते, पुनः जनिष्येते
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भू’ धातोः लृट्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
विक्रमः
६२.२
पराक्रमः, शौर्यम्
- सन्धिः
- वि + क्रम → विक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — विपूर्वात् ‘क्रम्’ धातोः घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुमहत्कार्यम्
६२.३
अतिमहत् कर्म
- सन्धिः
- सुमहत् + कार्य → सुमहत्कार्य — हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुमहत् कार्यम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
भविष्यम्
६२.३
अग्रे भवितव्यम्, भावि
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भू’ धातोः यत्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कार्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
इक्ष्वाकुवर्धनः
६२.४
इक्ष्वाकुवंशस्य कीर्तिवर्धकः
- सन्धिः
- इक्ष्वाकु + वर्धन → इक्ष्वाकुवर्धन — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘कश्चित् + इक्ष्वाकुवर्धनः’ इति ‘कश्चिदिक्ष्वाकुवर्धनः’
- समासः
- इक्ष्वाकूणां वर्धनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
महातेजाः
६२.४
महातेजस्वी
- सन्धिः
- महा + तेजस् → महातेजस् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महत् तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नियुक्तः
६२.५
आदिष्टः, कर्मणि स्थापितः
- सन्धिः
- नि + युक्त → नियुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — निपूर्वात् ‘युज्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सत्यपराक्रमः
६२.५
यस्य पराक्रमः अमोघः
- सन्धिः
- सत्य + पराक्रम → सत्यपराक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नैर्ऋतः
६२.६
निर्ऋतिदेवतासम्बन्धी, राक्षसः
- सन्धिः
- निर्ऋति + अण् → नैर्ऋत — वृद्धिः आदिस्वरस्य; पदान्ते ‘नैर्ऋतः + रावणः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर्ऋति’ इत्यस्मात् अपत्यार्थे अण्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अवध्यः
६२.६
हन्तुम् अशक्यः
- सन्धिः
- न + वध्य → अवध्य — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; मुद्रणे ‘जनस्थाने अवध्यः’ इति असन्धिना पृथक् मुद्रितम्
- समासः
- न वध्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रलोभ्यन्ती
६२.७
प्रलोभ्यमाना, आमिषैः आकृष्यमाणा
- सन्धिः
- प्र + लोभ्यन्ती → प्रलोभ्यन्ती — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘लुभ्’ धातोः णिचि शतृप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कर्मणि — लोभ्यमाना)
दुःखमग्ना
६२.७
शोके निमग्ना
- सन्धिः
- दुःख + मग्ना → दुःखमग्ना — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखे मग्ना — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परमान्नम्
६२.८
श्रेष्ठम् अन्नम्, पायसम्
- सन्धिः
- परम + अन्न → परमान्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परमम् अन्नम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अमृतप्रख्यम्
६२.८
अमृतसदृशम्
- सन्धिः
- अमृत + प्रख्य → अमृतप्रख्य — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘यदन्नम् + अमृतप्रख्यम्’ इति ‘यदन्नममृतप्रख्यं’
- समासः
- अमृतेन प्रख्यं तुल्यम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अग्रम्
६२.९
अन्नस्य प्रथमः भागः, अग्रभागः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘अग्रम् + उद्धृत्य’ इति ‘अग्रमुद्धृत्य’
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
निर्वपिष्यति
६२.९
अर्पयिष्यति, हविर् इव स्थापयिष्यति
- सन्धिः
- निर् + वपिष्यति → निर्वपिष्यति — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — निर्पूर्वात् ‘वप्’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
देवत्वम्
६२.१०
देवभावः, दिव्यां गतिम्
- सन्धिः
- देव + त्व → देवत्व — सन्धिकार्यं नास्ति; अनुस्वारेण ‘देवत्वं’ इति मुद्रितम्
- समासः
- देवस्य भावः — भावप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
विहङ्गम
६२.११
हे पक्षिन्
- सन्धिः
- वि + हम् + गम → विहङ्गम — मुद्रणे ‘ङ्ग’ इति संयोगेन लिखितम्, न अनुस्वारेण
- समासः
- विहायसा गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रतिपत्स्यसे
६२.१२
पुनः प्राप्स्यसि
- सन्धिः
- प्रति + पत्स्यसे → प्रतिपत्स्यसे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्रतिपूर्वात् ‘पद्’ धातोः लृट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
सपक्षकम्
६२.१३
पक्षयुक्तम्
- सन्धिः
- स + पक्ष + क → सपक्षक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पक्षाभ्यां सह वर्तमानः — बहुव्रीहिगर्भः कप्प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
इहस्थः
६२.१३
अत्र एव स्थितः
- सन्धिः
- इह + स्थ → इहस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘इहस्थः + त्वम्’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- इह तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः
६२.१५
यः तत्त्वस्य याथार्थ्यं साक्षात् दृष्टवान्
- सन्धिः
- तत्त्व + अर्थ → तत्त्वार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दृष्टं तत्त्वार्थदर्शनं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘महर्षिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कलेवरम्
६२.१५
शरीरम्, देहः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्