- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चक्ष्’ धातोः लिटि द्वित्वेन ‘चचक्षे’, तत्र ‘आ’ उपसर्गः
- समासः
- समासः नास्ति — आङ्पूर्वात् ‘चक्ष्’ धातोः रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
किष्किन्धाकाण्डम् — एकषष्टितमः सर्गः
सम्पातिना निशाकराय पक्षदाहवृत्तान्तकथनम्
सूर्यानुगमनपणः, आदित्यपथात् जगद्दर्शनम्, मूर्च्छा, जटायुषः पतनम्, सम्पातेः पक्षदाहः, गिरिशिखरात्पतनसंकल्पः
निशाकरेण पृष्टः सम्पातिः तत् दारुणं दुष्करं च कर्म आचचक्षे। व्रणयुक्तत्वात् लज्जया च आकुलेन्द्रियः परिश्रान्तः सः कथयति — ‘अहं जटायुश्च संघर्षात् गर्वमोहितौ पराक्रमं जिज्ञासन्तौ आकाशं पतितौ। कैलासशिखरे मुनीनाम् अग्रतः पणं बद्ध्वा आवाभ्यां निश्चितम् — अस्तगिरिं यावत् रविः अनुयातव्यः इति। युगपत् उत्पत्य आवां महीतले रथचक्रप्रमाणानि नगराणि, वादित्रघोषान्, भूषणनिःस्वनान्, रक्तवाससः गायन्तीश्च अङ्गनाः अपश्याव। आदित्यपदम् आस्थितौ आवां शाद्वलसंस्थितं वनम्, उपलैः इव शिलोच्चयैः संछन्नां भुवम्, सूत्रैः इव आपगाभिः संवीतां वसुंधराम्, जलाशये नागान् इव हिमवद्विन्ध्यमेरून् च अपश्याव। ततः तीव्रः स्वेदः खेदः भयं मोहः दारुणा मूर्च्छा च आविशत्; दिशः अपि न प्राज्ञायन्त, युगान्ते दग्धः इव लोकः प्रत्यभात्। महता यत्नेन पुनः दृष्टः भास्करः पृथिवीप्रमाणेन तुल्यः इव आसीत्। ततः जटायुः माम् अनापृच्छ्य महीं निपपात; तं दृष्ट्वा अहम् अपि आत्मानम् आकाशात् मुक्तवान्। पक्षाभ्यां मया गुप्तः सः न प्रदह्यत, अहं तु प्रमादात् वायुपथात् पतन् निर्दग्धः। सः जनस्थाने, अहं तु विन्ध्ये दग्धपक्षः जडीकृतः च पतितः। राज्येन भ्रात्रा पक्षाभ्यां विक्रमेण च हीनः अहं सर्वथा मर्तुम् इच्छन् गिरिशिखरात् पतिष्ये।’
१मुनेः प्रश्ने सम्पातेः प्रतिवचनम्
१ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं सहसा कृतम्।
आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा॥
२भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया चाकुलेन्द्रियः।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम्॥
निशाकरमुनेः प्रश्नं श्रुत्वा सम्पातिः तत् दारुणं दुष्करं च कर्म कथयितुम् आरभते। यत् सहसा अविमृश्य कृतम्, तत् सूर्यानुगमनं सर्वम् एव सः मुनये आचचक्षे। किंतु कथनात् पूर्वम् एव सः स्वां दशां निवेदयति — ‘भगवन्, व्रणयुक्तत्वात् शरीरं पीडितम्, लज्जया च इन्द्रियाणि आकुलानि; परिश्रान्तः अहं वचनम् अपि परिभाषितुं न शक्नोमि।’ अत्र कविः देहव्यथया सह मानसीं लज्जाम् अपि गणयति — पक्षिराजस्य पराभवः केवलं शारीरः न, अपि तु आत्मगौरवस्य अपि। तथापि सः कथनात् न विरमति, यतः पृष्टवान् मुनिः। ‘सहसा’ इति पदेन कर्मणः मूलदोषः सूचितः — विचारहीनता एव अग्रिमस्य सर्वस्य दुःखस्य बीजम्।
Hearing the sage Niśākara's question, Sampāti began to tell of that terrible, hard deed, the chase after the sun, done on impulse without a thought, and he told the sage the whole of it. "On impulse" names the root fault: thoughtlessness was the seed of all the grief that followed. But first he described his own state. "Reverend sir, my body is racked with wounds and my senses are confused with shame; I am so exhausted I can hardly put my words together." The poet counts shame as well as bodily pain, for the vulture king's defeat was not only of the body but of his pride. Yet he did not stop, because the sage had asked.
२गर्वमोहितयोर्भ्रात्रोः सूर्यानुगमनपणः
३अहं चैव जटायुश्च संघर्षाद्गर्वमोहितौ।
आकाशं पतितौ दूराज्जिज्ञासन्तौ पराक्रमम्॥
४कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम्।
रविः स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम्॥
५अप्यावां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक्॥
६क्वचिद्वादित्रघोषश्च क्वचिद्भूषणनिःस्वनः।
गायन्तीः स्माङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः॥
‘अहं जटायुश्च परस्परसंघर्षेण गर्वमोहितौ आस्व। स्वपराक्रमस्य सीमां जिज्ञासन्तौ आवां दूरात् एव आकाशं पतितौ। कैलासशिखरे मुनीनाम् अग्रतः आवाभ्यां पणः बद्धः — रविः अनुयातव्यः यावत् सः अस्तं महागिरिं गच्छति इति। साक्षिणः मुनयः, स्थानं च तीर्थम्; एवं होडा प्रतिज्ञारूपं गता। युगपत् उड्डीय आवां महीतले नगराणि रथचक्रप्रमाणानि पृथक् पृथक् अपश्याव। क्वचित् वादित्राणां घोषः, क्वचित् भूषणानां निःस्वनः च श्रूयते स्म; रक्तवाससः बह्वीः गायन्तीः अङ्गनाश्च आवाम् अपश्याव।’ उड्डयनस्य आरम्भे भूमिः सुन्दरी लघ्वी च प्रतिभाति, श्रवणे च मङ्गलध्वनयः — गर्वस्य एषा प्रथमा फलश्रुतिः, यस्याः अनन्तरं विपर्ययः आगमिष्यति। नगराणां लघुत्वदर्शनेन आरोहणस्य उच्चता मीयते। ‘पणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — क्रीडार्थं बद्धा होडा एव प्राणसंशयं जनयिष्यति। ‘दूरात्’ इति च कथयन् सम्पातिः स्वदोषं न गोपायति; गर्वः च संघर्षश्च द्वौ अपि स्वीकृतौ, इति तस्य आर्जवं सूचयति।
"Jaṭāyu and I, deluded by pride born of rivalry, flew up into the sky from far away, eager to test the limits of our strength. On the peak of Kailāsa, before the sages, we made a wager: we would follow the sun until it reached the great mountain where it sets." With sages as witnesses and a holy place as the setting, the contest became a vow, and that wager, made in sport, would put their lives in peril. By saying "from far away" and admitting both the pride and the rivalry, Sampāti hides nothing of his fault, which shows his honesty. "We rose together, and looking down we saw the cities on the earth, each no bigger than a chariot wheel. Here and there we heard the sound of music, here and there the jingle of ornaments, and we saw many women in red clothes, singing." At the start of the flight the earth seems lovely and small, and the ears hear sounds of celebration — the first fruit of pride, soon to be reversed. The smallness of the cities measures how high they had climbed.
३आदित्यपथात् दृष्टं जगत्, तापश्च
७तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपदमास्थितौ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसंस्थितम्॥
८उपलैरिव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा॥
९हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहागिरिः।
भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये॥
१०तीव्रः स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदावयोः।
समाविशत मोहश्च ततो मूर्च्छा च दारुणा॥
११न च दिग्ज्ञायते याम्या न चाग्नेयी न वारुणी।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना॥
‘ततः तूर्णम् उत्पत्य आवाम् आदित्यपदम् आस्थितौ; तस्मात् शाद्वलसंस्थितं वनम् आलोकयावः। उपलैः इव शिलोच्चयैः संछन्ना भूः दृश्यते, आपगाभिः च सूत्रैः इव संवीता वसुंधरा। हिमवान् विन्ध्यः मेरुश्च सुमहागिरिः भूतले जलाशये स्थिताः नागाः इव सम्प्रकाशन्ते।’ उपमात्रयेण कविः दूरत्वं मापयति — पर्वताः उपलमात्राः, नद्यः सूत्रमात्राः, महागिरयः च गजमात्राः। अनन्तरं वर्णनं सहसा विपर्यस्यति — ‘तीव्रः स्वेदः खेदः भयं च आवयोः आसीत्, मोहः समाविशत्, ततश्च दारुणा मूर्च्छा जाता। न याम्या दिक् ज्ञायते, न आग्नेयी, न वारुणी; नियतः अपि लोकः युगान्ते अग्निना दग्धः इव प्रतिभाति।’ दिङ्मोहः एव आपत्तेः प्रथमं चिह्नम्; यौ पणं बद्ध्वा उत्पतितौ, तौ अधुना दिशम् अपि न जानीतः। सौन्दर्यदर्शनात् तापदर्शनं प्रति एषा गतिः सर्गस्य केन्द्रम्। ‘नियतः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — लोकः वस्तुतः स्वस्थः एव आसीत्, विकारः तु द्रष्ट्रोः चक्षुषि। यत् बाह्यं जगत् प्रलयग्रस्तम् इव भाति, तत् वस्तुतः तयोः एव मूर्च्छायाः प्रतिबिम्बम्।
"Flying up swiftly, we took our place on the sun's path, and from there we looked down on the forest lying green with grass. The earth seemed strewn with mountains like pebbles and wrapped in rivers like threads. The Himālaya, the Vindhya and mighty Meru shone on the face of the earth like elephants standing in a pool." With three images the poet measures the distance: mountains the size of pebbles, rivers the size of threads, great ranges the size of elephants. Then the picture suddenly reverses. "Then a fierce sweat, exhaustion and fear came over us; we were stupefied, and after that we fell into a terrible swoon. We could not tell the south from the south-east or the west; the world seemed burnt, as if by fire at the end of an age." Losing their sense of direction was the first sign of disaster: the two who flew up with a wager now did not even know which way was which. This turn from seeing beauty to feeling the burning heat is the centre of the sarga. Yet the world itself was unchanged; the fault lay in the eyes of those who saw it, and what looked like the world's destruction was only the reflection of their own swoon.
४यत्नेन पुनः सूर्यस्य दर्शनम्
१२मनश्च मे हतं भूयश्चक्षुः प्राप्य तु संश्रयम्।
यत्नेन महता ह्यस्मिन्मनः संधाय चक्षुषी॥
१३यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः।
तुल्यपृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ॥
‘मनः हतम्, चक्षुः अपि संश्रयं प्राप्य भूयः हतम्। तथापि महता यत्नेन अस्मिन् एव सूर्ये मनः चक्षुषी च संधाय आवां तम् अपश्याव। पुनः महता यत्नेन भास्करः प्रतिलोकितः — सः च आवयोः पृथिवीप्रमाणेन तुल्यः इव प्रतिभाति।’ सूर्यस्य सामीप्यम् एव अत्र तस्य परिमाणेन मीयते; यत् भूमौ स्थितैः मण्डलमात्रं दृश्यते, तत् समीपे पृथिवीसदृशं महत्। पूर्वं नगराणि रथचक्रमात्राणि आसन्, अधुना सूर्यः पृथिवीमात्रः — प्रमाणयोः एषा विपरीतगतिः आरोहणस्य पराकाष्ठां सूचयति। द्वादशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे न लभ्यते, वुल्गेटस्य एव निजः।
"My mind was undone, and my eyes, once they found something to rest on, were undone again; yet with a great effort I fixed my mind and eyes on the sun and we looked at him. With another great effort we looked at the sun again, and to us he seemed as big as the earth itself." How close they were to the sun is measured by its size: what from the ground seems a small disc was, up close, as vast as the earth. Before, the cities had shrunk to chariot wheels; now the sun had swelled to the size of the earth, and this reversal of scale marks the height of their climb.
५जटायुषः पतनं सम्पातेश्च पक्षदाहः
१४जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम्॥
१५पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यत।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम्॥
१६आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम्।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः॥
१७राज्याच्च हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गिरेः॥
‘जटायुः माम् अनापृच्छ्य एव ततः महीं निपपात। तं दृष्ट्वा अहम् अपि तूर्णम् आकाशात् आत्मानं मुक्तवान्। पक्षाभ्यां मया गुप्तः जटायुः न प्रदह्यत; प्रमादात् तु वायुपथात् पतन् अहम् एव तत्र निर्दग्धः। आशङ्के — सः जनस्थाने निपतितः, अहं तु विन्ध्ये पतितः दग्धपक्षः जडीकृतः च। राज्यात् हीनः, भ्रात्रा हीनः, पक्षाभ्यां विक्रमेण च हीनः अहं सर्वथा मर्तुम् एव इच्छन् गिरेः शिखरात् पतिष्ये।’ अनुजरक्षणम् एव तस्य दाहस्य हेतुः — अत्र स्नेहः पराक्रमात् अधिकः, ज्येष्ठभ्रातुः धर्मश्च गर्वात् बलवत्तरः। चतुर्भिः ‘हीनः’ इति पदैः सः स्वां रिक्ततां गणयति; तथापि सर्गः अत्र एव समाप्यते, मुनेः प्रतिवचनं च अग्रिमे सर्गे भविष्यति। इदं सर्वं वानराणां समक्षं कथ्यमानं पूर्ववृत्तम्, अतः उत्तमपुरुषेण निबद्धम्।
"Then Jaṭāyu, without so much as a word to me, dropped towards the earth, and seeing him fall, I at once let myself drop from the sky too. Sheltered by my wings, Jaṭāyu was not burned; it was I who, falling carelessly from the path of the wind, was scorched there. I suspect he came down in Janasthāna, while I fell on the Vindhya, my wings burnt and my body left helpless." Shielding his younger brother was the cause of his burning; here love proved stronger than valour, and an elder brother's duty stronger than pride. "Robbed of my kingdom, robbed of my brother, robbed of my wings and my strength, I want only to die, and I will throw myself from the mountain peak." Four times he says "robbed", counting up his emptiness. All this is a past event told in his own words before the monkeys, and the sarga ends here; the sage's reply comes in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सूर्य + अनुगमन → सूर्यानुगमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सूर्यस्य अनुगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- व्रणयुक्त + त्व → व्रणयुक्तत्व; पञ्चम्यन्तरूपं ‘व्रणयुक्तत्वात्’, तस्य च ‘लज्जया’ इत्यनेन सह लत्वसन्धिः (त् + ल् = ल्ल्) — मुद्रणे ‘व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया’
- समासः
- व्रणेन युक्तः व्रणयुक्तः, तस्य भावः व्रणयुक्तत्वम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः भावप्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेत्वर्थे — ‘व्रणयुक्तत्वात्’)
- सन्धिः
- आकुल + इन्द्रिय → आकुलेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- आकुलानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वक्तुः विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘भाष्’ धातुः, तुमुन्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम् (‘शक्नोमि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- सम् + घर्ष → संघर्ष — मकारस्य अनुस्वारः; मुद्रणे अनुस्वारेण एव लिखितम्, न ‘ङ्घ’ इति संयोगेन
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वात् ‘घृष्’ धातोः भावे घञ्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ — पदे ‘संघर्षात्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये; मुद्रणे ‘संघर्षाद्गर्वमोहितौ’ इति हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः
- समासः
- गर्वेण मोहितौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः सन्नन्तात् द्वित्वे ‘जिज्ञास्’, ततः शतृप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- अनु + यातव्य → अनुयातव्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अनुयातव्यः’ इत्यस्य विसर्गस्य ओकारः (‘स्यादनुयातव्यो’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गपूर्वात् ‘या’ धातोः तव्यत्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, कर्मणि विधिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पण्’ धातोः अच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); पदे ‘प्राप्तौ + अपश्याव’ इति अयादिसन्धिना ‘प्राप्तावपश्याव’
- समासः
- समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘आप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (पदे ‘प्राप्तौ’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये
- समासः
- रथस्य चक्रं रथचक्रम्, तत् प्रमाणं येषां तानि — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘नगराणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + स्वन → निःस्वन — विसर्गस्य सकारे परे अपरिवर्तनम् (विसर्जनीयः एव)
- समासः
- भूषणानां निःस्वनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रक्तं वासः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अङ्गनाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आदित्य + पद → आदित्यपद — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे पूर्वपदेन सह ‘चाकाशमादित्यपदम्’ इति संहितम्
- समासः
- आदित्यस्य पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + स्थित → संस्थित — अनुस्वारादेशः
- समासः
- शाद्वले संस्थितम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिला + उच्चय → शिलोच्चय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- शिलानाम् उच्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वसु + धरा → वसुंधरा — ‘मुम्’ इति आगमः, तस्य च अनुस्वारः (अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्); मुद्रणे अनुस्वारेण एव लिखितम्, न ‘न्ध’ इति संयोगेन
- समासः
- वसु धारयति इति वसुंधरा — मुमागमयुक्तः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- जल + आशय → जलाशय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- जलानाम् आशयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + आ + अविशत → समाविशत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ), मकारस्य अनुनासिकः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘आ’ इति द्वौ उपसर्गौ, ‘विश्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूर्च्छ्’ धातोः भावे अ-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- च + आग्नेयी → चाग्नेयी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अग्नि’ इत्यस्मात् ढक्प्रत्यये स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिक्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + श्रय → संश्रय — मकारस्य अनुस्वारः शकारे परे
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वात् ‘श्रि’ धातोः अच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रति + लोकित → प्रतिलोकित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गपूर्वात् ‘लोक्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भास्करः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये
- समासः
- पृथ्व्याः प्रमाणं पृथ्वीप्रमाणम्, तेन तुल्यः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः; अत्र ‘तुल्य’ इति पूर्वनिपातेन समस्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + आपृच्छ्य → अनापृच्छ्य — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः स्वरे परे
- समासः
- न आपृच्छ्य इति — नञ्तत्पुरुषः (अव्ययीभावसदृशः)
- विभक्तिः
- ल्यबन्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘गुप्तः’ इत्यस्य विसर्गस्य ओकारः (‘गुप्तो जटायुः’); मुद्रणे ‘प्त’ इति संयोगः मात्रादोषात् ‘स’ इव दृश्यते
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वायु + पथ → वायुपथ — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘वायुपथात् + अहम्’ इति जश्त्वसन्धिना ‘वायुपथादहम्’ (त् + स्वरः = द्)
- समासः
- वायोः पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (पदे ‘वायुपथात्’)
- सन्धिः
- जड + कृत → जडीकृत — च्विप्रत्यये अकारस्य ईकारः
- समासः
- अजडः जडः सम्पद्यमानः कृतः — च्व्यन्तः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मर्तुम् + एव → मर्तुमेव — सन्धिकार्यं नास्ति, केवला संहिता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृ’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् अव्ययम् (‘इच्छन्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्