॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ६०

किष्किन्धाकाण्डम् — षष्टितमः सर्गः

सम्पातेरात्मकथा

वानराणाम् उपवेशनम्, विन्ध्ये पतनम्, निशाकरस्याश्रमः, ऋषेः प्रत्यभिज्ञा प्रश्नश्च

कृतोदकं स्नातं च गृध्रं परिवार्य हरियूथपाः रम्ये गिरौ उपविशन्ति; जनितप्रत्ययः सम्पातिः हर्षात् अङ्गदं प्रति पुनः वदति — ‘निःशब्दाः एकाग्राः शृण्वन्तु; यथा मैथिलीं जानामि तथा तथ्यं संकीर्तयिष्यामि। हे अनघ, पुरा अहम् अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितः, सूर्यतापपरीताङ्गः सूर्यरश्मिभिः निर्दग्धः च। षड्रात्रात् लब्धसंज्ञः विवशः विह्वलन् इव दिशः वीक्षमाणः किंचन न अभिजानामि; ततः सागरान् शैलान् नदीः सरांसि वनानि प्रदेशांश्च निरीक्ष्य मे मतिः आगता — अयं दक्षिणोदधितीरे विन्ध्यः इति निश्चितम्। अत्र सुरैः अपि पूजितम् आश्रमम् आसीत्, यत्र निशाकरः नाम ऋषिः उग्रतपाः अभवत्; तेन सह वसतः मम अष्टौ वर्षसहस्राणि गतानि। विन्ध्याग्रात् कृच्छ्रेण अवतीर्य तीक्ष्णदर्भां भूमिम् आगत्य तम् ऋषिं द्रष्टुकामः अहं वृक्षमूलम् उपाश्रितः प्रतीक्षे। अथ कृताभिषेकम् उदङ्मुखम् उपावृत्तं ज्वलिततेजसं तम् अपश्यम्; ऋक्षाः सृमराः व्याघ्राः सिंहाः सरीसृपाः च दातारम् इव तं परिवार्य अगच्छन्, ततः च ययुः। ऋषिः मां दृष्ट्वा तुष्टः कार्यम् अपृच्छत् — ‘सौम्य, तव वैकल्यता दृश्यते, पक्षौ अग्निदग्धौ। मया पूर्वं द्वौ गृध्रौ दृष्टौ, कामरूपिणौ भ्रातरौ; हे सम्पाते, त्वं ज्येष्ठः, जटायुः अनुजः। किं ते व्याधिसमुत्थानम्, कथं पक्षयोः पतनम्, केन वा अयं दण्डः धृतः — सर्वम् आख्याहि।’

१वानराणाम् उपवेशनम्, सम्पातेः पुनर्वचनम्

१ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः।
उपविष्टा गिरौ रम्ये परिवार्य समन्ततः॥

२तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम्।
जनितप्रत्ययो हर्षात्सम्पातिः पुनरब्रवीत्॥

३कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम।
तथ्यं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम्॥

कृतोदकं स्नातं च तं गृध्रं परिवार्य हरियूथपाः रम्ये गिरौ समन्ततः उपविष्टाः। जलाञ्जलिदानेन भ्रातुः ऋणं शोधयित्वा सम्पातिः इदानीं शान्तः; वानराः च तं मध्ये निधाय मण्डलाकारेण उपविशन्ति — एतत् श्रोतृसभायाः चित्रम्। तैः सर्वैः हरिभिः वृतम् उपासीनम् अङ्गदं प्रति जनितप्रत्ययः सम्पातिः हर्षात् पुनः अब्रवीत्। ‘जनितप्रत्ययः’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — यः पूर्वे सर्गे शङ्कितः आसीत् सः इदानीं विश्वासं जनितवान्, अतः तस्य वचनं श्रद्धया श्रूयते। ‘निःशब्दम् एकाग्राः कृत्वा हरयः मम शृण्वन्तु; यथा अहं मैथिलीं जानामि तथा तथ्यं संकीर्तयिष्यामि’ इति सः कथारम्भं करोति। ‘तथ्यम्’ इति पदेन सः स्वस्य वचने कल्पनायाः लेशम् अपि निषेधति।

When the vulture had offered the water and bathed, the monkey leaders sat down in a circle round him on that lovely mountain. Having paid his debt to his brother with the libation, Sampāti was now at peace, and the monkeys, placing him in their midst, made a picture of an assembly of listeners. Sampāti, who had now won their trust — he who was suspected in the last sarga had become believable, so his words were heard with faith — spoke again with joy to Aṅgada, who sat surrounded by all the monkeys. "Keep silent, monkeys, and listen closely," he said. "I shall tell you truly how I know about the princess of Mithilā." With "truly" he rules out even a trace of invention in what he says.

२विन्ध्ये पतनम्, संज्ञालाभः, स्थाननिश्चयः

४अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरानघ।
सूर्यतापपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः॥

५लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद्विवशो विह्वलन्निव।
वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किंचन॥

६ततस्तु सागराञ्छैलान्नदीः सर्वाः सरांसि च।
वनानि च प्रदेशांश्च निरीक्ष्य मतिरागता॥

७हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरोदरकूटवान्।
दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः॥

‘हे अनघ, पुरा अहम् अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितः; सूर्यतापेन परीतानि मम अङ्गानि, सूर्यरश्मिभिः च अहं निर्दग्धः।’ पूर्वसर्गे उक्तः पक्षदाहः अत्र विस्तरेण पुनः कथ्यते, किन्तु इदानीं सः आत्मकथारूपेण। ‘षड्रात्रात् लब्धसंज्ञः अहं विवशः विह्वलन् इव सर्वाः दिशः वीक्षमाणः किंचन न अभिजानामि।’ षड् रात्रयः मूर्च्छायाः, ततः च स्मृतेः क्रमशः आगमनम् — एतत् यथार्थं वर्णनम्। ‘ततः सागरान्, शैलान्, सर्वाः नदीः, सरांसि, वनानि प्रदेशांश्च निरीक्ष्य मे मतिः आगता।’ दृश्यानां गणनया एव स्मृतिः प्रत्यागच्छति। ‘हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरोदरकूटवान् अयं दक्षिणस्य उदधेः तीरे स्थितः विन्ध्यः’ इति मया निश्चितम् — एवं स्थानज्ञानेन तस्य नूतनं जीवनम् आरभते। पतनस्य वर्णनं त्रिभिः पदैः — तापः, दाहः, मूर्च्छा; प्रत्यागमनं तु दर्शनेन एव। ‘निरीक्ष्य’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — पक्षिणः बुद्धिः चक्षुषि एव प्रतिष्ठिता, अतः दृष्ट्वा एव सः आत्मानं स्मरति।

"Long ago, sinless one, I fell on the summit of this Vindhya, my body wrapped in the sun's heat and scorched by its rays." The burning of his wings mentioned before is told here again at length, but now as his own story. "When I came to my senses after six nights, helpless and dazed, I looked in every direction and could recognise nothing." Six nights of unconsciousness, then memory returning little by little — a true-to-life description. "Then, as I looked over the seas, the mountains, all the rivers and lakes, the forests and the lands, my understanding came back to me, and I concluded: this is the Vindhya on the shore of the southern ocean, full of flocks of happy birds, of caves, hollows and peaks." His memory returns simply through naming what he saw, and with knowing where he was, his new life began. His fall is told in three stages, heat, burning and swoon, but his return comes through seeing alone: a bird's understanding rests in its eyes, so it is by looking that he remembers himself.

३निशाकरस्य आश्रमः, गिरेः अवतरणम्

८आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम्।
ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाऽभवत्॥

९अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा गिरौ।
वसतो मम धर्मज्ञे स्वर्गते तु निशाकरे॥

१०अवतीर्य च विन्ध्याग्रात्कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः।
तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः॥

११तमृषिं द्रष्टुकामोऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम्।
जटायुषा मया चैव बहुशोऽधिगतो हि सः॥

‘अत्र च सुरैः अपि सुपूजितं पुण्यम् आश्रमम् आसीत्, यस्मिन् निशाकरः नाम ऋषिः उग्रतपाः अभवत्।’ विन्ध्यस्य वर्णनात् अनन्तरं तपोवनस्य स्मरणम् — कविः क्रमेण कथां तपस्विनं प्रति नयति। ‘तेन ऋषिणा सह अस्मिन् गिरौ वसतः मम अष्टौ वर्षसहस्राणि व्यतीतानि; धर्मज्ञे निशाकरे तु स्वर्गते।’ अष्टसहस्रवर्षाणां गणना गृध्रस्य दीर्घम् आयुः महर्षेः च वियोगस्य दैर्घ्यं युगपत् सूचयति। ‘विन्ध्याग्रात् विषमात् कृच्छ्रेण शनैः अवतीर्य तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनः आगतः। तम् ऋषिं द्रष्टुकामः अहं भृशं दुःखेन अभ्यागतः; जटायुषा मया च एव सः बहुशः अधिगतः।’ पक्षहीनस्य पर्वतावतरणं कष्टसाध्यम्; तथापि गुरुदर्शनस्य इच्छा तं प्रेरयति। भ्रातुः सहचरत्वस्य स्मरणम् अपि अत्र मार्मिकम्। आश्रमस्य स्मरणेन सह मुनेः तपसः स्मरणम् अपि आगच्छति; एवं स्थानकथा गुरुकथां प्रति नयति। पक्षहीनस्य अवतरणे ‘शनैः’ ‘कृच्छ्रेण’ इति द्वे अपि पदे कष्टम् एव सूचयतः।

"Here there was a holy hermitage, honoured even by the gods, where a seer named Niśākara practised fierce austerities." After the Vindhya comes the memory of the hermitage; step by step the poet leads the story to the ascetic. "Eight thousand years have passed for me on this mountain since I lived here with that seer, and Niśākara, who knew dharma, has since gone to heaven." The eight thousand years show both the vulture's long life and how long he has been parted from the sage. "Slowly and with great difficulty I climbed down from the rugged summit of the Vindhya, and made my painful way again over ground bristling with sharp darbha grass. I longed to see the seer, and I came to him in great distress. Jaṭāyu and I had often visited him before." For a wingless bird, getting down a mountain was hard work — "slowly" and "with difficulty" both speak of it — yet the longing to see his teacher drove him on, and the memory of his brother as his companion is touching. The story of a place leads to the story of a teacher.

४आश्रमस्य वर्णनम्, ऋषेः दर्शनम्

१२तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः।
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदफलो वा न दृश्यते॥

१३उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः।
द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम्॥

१४अथ पश्यामि दूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसम्।
कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम्॥

‘तस्य आश्रमपदस्य अभ्याशे सुगन्धिनः वाताः ववुः; कश्चित् अपि वृक्षः अपुष्पितः अफलः वा न दृश्यते।’ तपःप्रभावेण ऋतुनियमः अपि तत्र शिथिलः — सर्वदा पुष्पं फलं च। एतत् आश्रमवर्णनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः, यया तपस्विनः माहात्म्यं परिसरेण एव सूच्यते। ‘पुण्यम् आश्रमम् उपेत्य वृक्षमूलम् उपाश्रितः अहं भगवन्तं निशाकरं द्रष्टुकामः प्रतीक्षे।’ अतिथिः आगत्य वृक्षमूले एव उपविशति, न तु आश्रमम् अनाहूतः प्रविशति — एषः शिष्टाचारः। ‘अथ दूरस्थं ज्वलिततेजसम् ऋषिं पश्यामि — कृताभिषेकं दुर्धर्षम् उदङ्मुखम् उपावृत्तम्।’ स्नानात् प्रत्यागच्छन् तेजस्वी मुनिः दूरात् एव दृश्यते। वातानां सौगन्ध्यं वृक्षाणां च नित्यपुष्पफलत्वम् — द्वाभ्याम् एव चिह्नाभ्यां तपोवनस्य माहात्म्यं सिद्धम्।

"Near his hermitage fragrant breezes blew, and not a tree was to be seen that lacked flower or fruit." By the power of austerity even the rule of the seasons was relaxed there: always flower, always fruit. Describing a hermitage this way is Vālmīki's well-known method, showing an ascetic's greatness through his surroundings, and these two signs alone prove the holiness of the place. "Reaching that holy hermitage, I sheltered at the foot of a tree and waited, longing to see the venerable Niśākara." A visitor sits at the foot of a tree and does not enter a hermitage uninvited; that is good manners. "Then, far off, I saw the seer, blazing with splendour and unassailable, returning from his bath, facing north." The radiant sage coming back from bathing could be seen from afar.

५मृगाणां परिवारः, ऋषेः प्रश्नः

१५तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नानासरीसृपाः।
परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा॥

१६ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः।
प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम्॥

१७ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः।
मुहूर्तमात्रान्निर्गम्य ततः कार्यमपृच्छत॥

१८सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां ते नावगम्यते।
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ प्राणाश्चापि शरीरके॥

‘तम् ऋक्षाः, सृमराः, व्याघ्राः, सिंहाः, नानाविधाः सरीसृपाः च परिवार्य उपगच्छन्ति — यथा प्राणिनः दातारम् उपगच्छन्ति।’ उपमा मनोहरा — मुनिः अभयस्य दाता, पशवः च याचकाः। ‘ततः ऋषिम् आश्रमं प्राप्तं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि ययुः — यथा राजनि प्रविष्टे सर्वं सामात्यकं बलं स्वस्थानं गच्छति।’ द्वितीया उपमा राजसभायाः; वने अपि मर्यादा अस्ति इति ध्वनिः। ‘मां दृष्ट्वा तुष्टः ऋषिः पुनः आश्रमं प्रविष्टः, मुहूर्तमात्रात् निर्गम्य च मे कार्यम् अपृच्छत।’ ‘सौम्य, तव वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां गणना न अवगम्यते; इमौ पक्षौ अग्निदग्धौ, शरीरके प्राणाः च क्षीणाः’ इति मुनिः तस्य दशां वर्णयति। पशूनां गमनागमने द्वे उपमे — दाता च राजा च; उभे अपि मुनेः प्रभावं दर्शयतः। ‘मुहूर्तमात्रात्’ इति पदेन मुनेः शीघ्रता अतिथौ च तस्य आदरः सूचितः।

"Bears, sṛmara deer, tigers, lions and serpents of many kinds crowded round him as he came, as creatures crowd round a generous giver." The simile is charming: the sage gives safety, the animals come to ask for it. "Then, knowing that the seer had reached his hermitage, the creatures went away, just as when a king has gone in, his whole army and his ministers go to their own quarters." The second simile, of a royal court, suggests that even in the forest there is order; together the images of giver and king show the sage's power. "The seer was pleased to see me and went back into his hermitage, and after only a moment he came out and asked me my errand" — that "only a moment" shows his promptness and his regard for a guest. "'Gentle one,' he said, 'looking at your ruined state, I cannot even count your feathers. Both your wings are burnt by fire, and the life in your poor body is failing.'"

६ऋषेः प्रत्यभिज्ञा, प्रश्नः

१९गृध्रौ द्वौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे।
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ॥

२०ज्येष्ठोऽवितस्त्वं सम्पाते जटायुरनुजस्तव।
मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम॥

२१किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम्।
दण्डो वायं धृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः॥

‘मे द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ, जवे मातरिश्वसमौ, गृध्राणां राजानौ, भ्रातरौ, कामरूपिणौ।’ मुनिः स्मृत्या एव तम् अभिजानाति — एतेन तयोः भ्रात्रोः पूर्वं तत्र गमनागमनं सिद्धम्। ‘हे सम्पाते, त्वं ज्येष्ठः, जटायुः च तव अनुजः; मानुषं रूपम् आस्थाय युवां मम चरणौ गृह्णीतां स्म।’ कामरूपिणौ पक्षिणौ मानुषरूपेण गुरुं प्रणमतः — एषा भक्तेः रीतिः। ‘किं ते व्याधिसमुत्थानम्? पक्षयोः पतनं कथम्? अयं वा दण्डः केन धृतः? पृच्छतः मे सर्वम् आख्याहि।’ त्रिभिः प्रश्नैः सर्गः समाप्यते; उत्तरं तु अग्रिमे सर्गे सम्पातिः वदति, यत्र सूर्यानुगमनस्य दारुणं कर्म विस्तरेण कथ्यते। प्रश्नैः एव सर्गः समाप्तः, उत्तरं तु अग्रे — एषा कवेः कथाविभागरीतिः।

"'I have seen two vultures before, as swift as the wind, kings of the vultures, brothers, who could take any form they wished.'" The sage recognised him from memory, which proves the two brothers had often come there before. "'You are the elder, Sampāti, and Jaṭāyu is your younger brother. You both used to take human form and clasp my feet.'" Birds who could take any shape bowing to their teacher in human form — that is the way of devotion. "'What sickness has come upon you? How did you lose your wings? Or is this some punishment someone has laid on you? I am asking — tell me everything.'" The sarga ends with three questions, and the answer comes in the next, where Sampāti tells at length of the terrible deed of chasing the sun; this is the poet's way of dividing his story.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
कृतोदकम् ६०.१ दत्तजलाञ्जलिम्, कृततर्पणम्
सन्धिः
कृत + उदक → कृतोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कृतम् उदकं येन तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (गृध्रस्य विशेषणम्)
हरियूथपाः ६०.१ वानरसमूहानां नायकाः
सन्धिः
हरि + यूथ + प → यूथप; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरीणां यूथपाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिवार्य ६०.१ वेष्टयित्वा, समन्ततः स्थित्वा
सन्धिः
परि + वार्य → परिवार्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
उपासीनम् ६०.२ समीपे उपविष्टम्
सन्धिः
उप + आसीन → उपासीन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जनितप्रत्ययः ६०.२ उत्पादितविश्वासः, विश्वासं जनितवान्
सन्धिः
जनित + प्रत्यय → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जनितः प्रत्ययः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
एकाग्राः ६०.३ अनन्यचित्ताः, समाहिताः
सन्धिः
एक + अग्र → एकाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
एकम् अग्रं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
संकीर्तयिष्यामि ६०.३ सम्यक् कथयिष्यामि, विस्तरेण वक्ष्यामि
सन्धिः
सम् + कीर्तयिष्यामि → संकीर्तयिष्यामि — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘कॄत्’ धातोः णिजन्तात् लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
पुरानघ ६०.४ ‘पूर्वकाले, हे निष्पाप’ इति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘निष्पाप अङ्गद! प्राचीन कालमें’ इति द्वयम् अनुवदति
सन्धिः
पुरा + अनघ → पुरानघ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अतः एकस्मिन् पदे द्वे पदे निहिते — ‘पुरा’ इति अव्ययम्, ‘अनघ’ इति सम्बोधनम्
समासः
समासः नास्ति — सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
‘अनघ’ — सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; ‘पुरा’ — अव्ययम्
सूर्यतापपरीताङ्गः ६०.४ सूर्यतापेन व्याप्तशरीरः
सन्धिः
परि + इत → परीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई); ‘परीत + अङ्ग’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः
समासः
सूर्यस्य तापेन परीतानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
लब्धसंज्ञः ६०.५ पुनः प्राप्तचेतनः, प्रतिलब्धस्मृतिः
सन्धिः
सम् + ज्ञा → संज्ञा — मकारस्य अनुस्वारः; ‘लब्ध + संज्ञा’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लब्धा संज्ञा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
षड्रात्र ६०.५ षड्भिः रात्रिभिः, षड्दिनानन्तरम्
सन्धिः
षष् + रात्र → षड्रात्र — जश्त्वसन्धिः (षकारस्य डकारः); श्लोके पञ्चम्यन्तं रूपं ‘षड्रात्रात्’, तत् च ‘विवशः’ इत्यनेन सह सन्धौ ‘षड्रात्राद्’ इति जश्त्वेन मुद्रितम्
समासः
षण्णां रात्रीणां समाहारः — द्विगुसमासः
विभक्तिः
समासः पुंलिङ्गः; श्लोके पञ्चमी एकवचनम् — ‘षड्रात्रात्’ (कालावधौ)
मतिरागता ६०.६ स्मृतिः प्रत्यागता, चेतना पुनः आगता
सन्धिः
मतिः + आगता → मतिरागता — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारपूर्वकः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
हृष्टपक्षिगणाकीर्णः ६०.७ प्रसन्नपक्षिसमूहैः व्याप्तः
सन्धिः
गण + आकीर्ण → गणाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हृष्टानां पक्षिगणानाम् आकीर्णः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं कर्मधारयगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कन्दरोदरकूटवान् ६०.७ गुहाभिः विवरैः शिखरैः च युक्तः
सन्धिः
कन्दर + उदर → कन्दरोदर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कन्दराणि उदराणि कूटानि च सन्ति यस्य सः — मतुबन्तं बहुव्रीह्यर्थे (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उग्रतपाः ६०.८ तीव्रतपस्वी
सन्धिः
उग्र + तपस् → उग्रतपस् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘यस्मिन् + उग्रतपाः’ इत्यत्र नकारस्य द्वित्वम् (‘यस्मिन्नुग्रतपाः’), ‘उग्रतपाः + अभवत्’ इत्यत्र मुद्रणे अवग्रहेण पूर्वरूपं सूचितम्
समासः
उग्रं तपः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
धर्मज्ञे ६०.९ धर्मज्ञे निशाकरे (स्वर्गते सति)
सन्धिः
धर्म + ज्ञ → धर्मज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मं जानाति इति धर्मज्ञः, तस्मिन् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी — ‘निशाकरे’ इत्यनेन सह)
अवतीर्य ६०.१० अधः अवरुह्य, उत्तीर्य
सन्धिः
अव + तीर्य → अवतीर्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तॄ’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
तीक्ष्णदर्भाम् ६०.१० तीक्ष्णकुशयुक्तां भूमिम्
सन्धिः
तीक्ष्ण + दर्भ → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तीक्ष्णाः दर्भाः यस्यां सा, ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (वसुमत्याः विशेषणम्)
द्रष्टुकामः ६०.११ दर्शनेच्छुः
सन्धिः
द्रष्टुम् + काम → द्रष्टुकाम — तुमुन्नन्तस्य मकारलोपः समासे
समासः
द्रष्टुं कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः (तुमुन्समासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आश्रमपदाभ्याशे ६०.१२ आश्रमस्थानस्य समीपे
सन्धिः
पद + अभ्याश → पदाभ्याश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
आश्रमपदस्य अभ्याशः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नापुष्पितः ६०.१२ पुष्परहितः (अत्र निषेधद्वयेन ‘सर्वः पुष्पितः’ इति अर्थः)
सन्धिः
न + अपुष्पित → नापुष्पित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अपुष्पित’ इत्यत्र नञ्समासः
समासः
न विद्यन्ते पुष्पाणि यस्मिन् सः अपुष्पितः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कृताभिषेकम् ६०.१४ कृतस्नानम्
सन्धिः
कृत + अभिषेक → कृताभिषेक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अभिषेकः येन तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उदङ्मुखम् ६०.१४ उत्तराभिमुखम्
सन्धिः
उदच् + मुख → उदङ्मुख — अनुनासिकसन्धिः (चकारस्य ङकारः)
समासः
उदक् मुखं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सृमराः ६०.१५ मृगविशेषाः; हिन्दीभाष्ये ‘हरिन’ इति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सरीसृपाः ६०.१५ उरसा सर्पन्तः, सर्पादयः
सन्धिः
सरीसृप → ‘सृप्’ धातोः यङन्तात् अच्; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सरीसृपन्ति इति — उपपदरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सामात्यकम् ६०.१६ मन्त्रिभिः सहितम्
सन्धिः
सह + अमात्य → सामात्य — बहुव्रीहौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः; ततः कप्रत्ययः
समासः
अमात्यैः सहितम् — बहुव्रीहिः (कबन्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया — अत्र प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (बलस्य विशेषणम्)
निर्गम्य ६०.१७ बहिः आगत्य, निष्क्रम्य
सन्धिः
निस् + गम्य → निर्गम्य — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः ल्यप्, ‘निस्’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
वैकल्यताम् ६०.१८ विकलताम्, अङ्गहीनताम्
सन्धिः
विकल + ष्यञ् → वैकल्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ); ततः तल्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — भावार्थे तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शरीरके ६०.१८ क्षीणे शरीरे (अनुकम्पासूचकः कप्रत्ययः)
सन्धिः
शरीर + क → शरीरक — स्वार्थे वा अनुकम्पायां कप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मातरिश्वसमौ ६०.१९ वायुतुल्यौ (वेगे)
सन्धिः
मातरिश्वन् + सम → मातरिश्वसम — नकारलोपः
समासः
मातरिश्वा इव समौ — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
ज्येष्ठोऽवितः ६०.२० रक्षितः, अनुगृहीतः; मुद्रणे ‘ज्येष्ठोऽवितस्त्वं सम्पाते’ इति स्पष्टम्, समीक्षिते तु ‘jyeṣṭhas tvaṃ tu ca saṃpātir’
सन्धिः
‘ज्येष्ठः + अवितः → ज्येष्ठोऽवितः’ — विसर्गस्य उकारः, पूर्वरूपसन्धिना अवग्रहः; ततः ‘अवितः + त्वम् → अवितस्त्वम्’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘अव्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
व्याधिसमुत्थानम् ६०.२१ रोगस्य उत्पत्तिः, व्याधेः आरम्भः
सन्धिः
सम् + उद् + स्थान → समुत्थान — दकारस्य लोपः, थकारः; ‘व्याधि + समुत्थान’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
व्याधेः समुत्थानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्