किष्किन्धाकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः
जाम्बवतः प्रश्नः, सम्पातेः दुरवस्था, सुपार्श्वेन रावणस्य दर्शनम्, सिद्धानां वचनम्, वाङ्मात्रसाहाय्यप्रतिज्ञा
गृध्रराजेन भाषितम् अमृतास्वादं वचनं निशम्य हृष्टाः वानराः; जाम्बवान् सहसा उत्थाय पृच्छति — ‘क्व सीता, केन दृष्टा, कः तां हरति? भवान् वनौकसां गतिः भवतु।’ प्रीतः सम्पातिः प्रतिसम्मुक्तान् हरीन् आश्वास्य कथयति — ‘अस्मिन् दुर्गे गिरौ चिरात् पतितं क्षीणप्राणं मां पुत्रः सुपार्श्वः आहारेण बिभर्ति। एकदा सः अनामिषः प्रत्यागतः; मया पीडितः सन् सः अवदत् — महेन्द्रगिरेः द्वारम् आवृत्य स्थितेन मया भिन्नाञ्जनचयोपमः कश्चित् सूर्योदयसमप्रभां स्त्रियम् आदाय गच्छन् दृष्टः; भक्षणाय कृतनिश्चयम् अपि मां सः साम्ना पन्थानम् अयाचत, साम्ना उपपन्नस्य च प्रहर्ता न भवति इति अहं तं मुक्तवान्। ततः खेचराः सिद्धाः माम् अभिगम्य ‘दिष्ट्या सीता जीवति’ इति अब्रुवन्, ‘सः रक्षसां राजा रावणः’ इति च न्यवेदयन्।’ एतत् श्रुत्वा अपि अपक्षस्य सम्पातेः पराक्रमे बुद्धिः न अभवत्; तथापि सः प्रतिजानीते — ‘वाङ्मतिभ्यां वः प्रियं करिष्यामि; दाशरथेः कार्यं मम एव। भवन्तः कपिराजेन प्रहिताः देवैः अपि दुरासदाः; रामलक्ष्मणयोः कङ्कपत्रिणः बाणाः त्रिलोकत्राणनिग्रहे पर्याप्ताः। अलं कालसङ्गेन, क्रियतां बुद्धिनिश्चयः।’
१ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम्।
निशम्य वदता हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः॥
२जाम्बवान्वानरश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवङ्गमैः।
भूतलात्सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत्॥
३क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम्।
तदाख्यातु भवान्सर्वं गतिर्भव वनौकसाम्॥
गृध्रराजेन भाषितं तत् अमृतास्वादं वचनं निशम्य ते प्लवगर्षभाः हृष्टाः अभवन्। यः पूर्वं शङ्कितः आसीत् सः एव इदानीं विश्वासस्य पात्रं जातः — एषः परिवर्तनः वानराणां मुखेषु प्रकटः। ततः वानरश्रेष्ठः जाम्बवान् सर्वैः प्लवङ्गमैः सह भूतलात् सहसा उत्थाय गृध्रराजम् अब्रवीत्। ‘सहसा उत्थाय’ इति पदेन तेषां त्वरा दर्शिता — प्रायोपविष्टाः अपि ते श्रुत्वा एव उत्तिष्ठन्ति। तस्य प्रश्नः चतुर्भिः पदैः निबद्धः — ‘क्व सीता? केन वा दृष्टा? कः वा मैथिलीं हरति? तत् सर्वं भवान् आख्यातु, वनौकसां गतिः च भवतु।’ ‘गतिर्भव’ इति याचनया जाम्बवान् वृद्धं पक्षिणं स्वेषां शरणं करोति; एतेन तस्य विनयः नेतृत्वं च युगपत् दृश्येते।
Hearing the vulture king's words, sweet as nectar, those bulls among monkeys were delighted. The one they had suspected had become the one they trusted, and the change showed in their faces. Then Jāmbavān, best of the monkeys, rose suddenly from the ground with all the others — fasting to the death though they were, they sprang up at once on hearing him — and spoke to the vulture king. His question came in four parts: "Where is Sītā? Who saw her? Who is it that carries off the princess of Mithilā? Tell us all of it, sir, and be the refuge of us forest-dwellers." By asking him to be their refuge, Jāmbavān made the old bird their protector, showing both his humility and his leadership.
४को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम्।
स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम्॥
५स हरीन्प्रतिसम्मुक्तान्सीताश्रुतिसमाहितान्।
पुनराश्वासयन्प्रीत इदं वचनमब्रवीत्॥
६श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम्।
येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना॥
‘कः एषः धृष्टः यः वज्रवेगनिपातिनां दाशरथिबाणानां स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां च विक्रमं न चिन्तयति?’ इति जाम्बवतः द्वितीयः प्रश्नः। अत्र प्रश्नः एव निन्दा — यः रामलक्ष्मणयोः शरान् न गणयति सः अवश्यं मूढः इति ध्वनिः। ततः सीताश्रुतिसमाहितान् प्रतिसम्मुक्तान् हरीन् प्रीतः सम्पातिः पुनः आश्वासयन् इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘प्रतिसम्मुक्तान्’ इति पदेन ज्ञायते — ते प्रायोपवेशनं त्यक्तवन्तः; ‘सीताश्रुतिसमाहितान्’ इति च तेषाम् एकाग्रताम् आह। ‘श्रूयतां वैदेह्याः हरणं यथा मया श्रुतम्, येन च मम आख्यातम्, यत्र च सा आयतलोचना वर्तते’ इति सः कथारम्भं करोति। एवं वक्ता श्रोतॄणां कौतूहलं पूर्वम् एव त्रिषु विषयेषु विभजति। ‘पुनः आश्वासयन्’ इति पदेन ज्ञायते — पूर्वम् अपि सः तान् आश्वासितवान् आसीत्, इदानीं तु विस्तरेण कथयति।
"Who is so reckless that he takes no account of the power of the arrows of Daśaratha's son, which strike with the speed of the thunderbolt, and of those Lakṣmaṇa himself shoots?" The question is itself a condemnation: whoever disregards the arrows of Rāma and Lakṣmaṇa must be a fool. The monkeys had now broken off their fast and were intent on news of Sītā, and Sampāti, pleased, reassured them once more — he had comforted them before, and now he told the story at length. "Listen, and I will tell you how I came to know of Vaidehī's abduction, who told me of it, and where that large-eyed lady is." So, before he began, he divided his listeners' curiosity into three questions.
७अहमस्मिन्गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते।
चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः॥
८तं मामेवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः।
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः॥
९तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजङ्गमाः।
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम्॥
१०स कदाचित्क्षुधार्तस्य ममाहाराभिकांक्षिणः।
गतसूर्येऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः॥
११स मयाऽऽहारसंरोधात्पीडितः प्रीतिवर्धनः।
अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत्॥
‘बहुयोजनम् आयते अस्मिन् दुर्गे गिरौ चिरात् निपतितः अहं वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः च’ इति सः स्वस्य अवस्थां वदति। ‘एवंगतं तं माम् आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः सुपार्श्वः नाम मम पुत्रः।’ पितुः भरणं पुत्रस्य धर्मः इति कविः अत्र शान्तेन स्वरेण स्थापयति। ततः स्वजातेः स्वभावं दृष्टान्तेन दर्शयति — ‘गन्धर्वाणां कामः तीक्ष्णः, भुजङ्गमानां कोपः तीक्ष्णः, मृगाणां भयं तीक्ष्णम्, अस्माकं तु क्षुधा तीक्ष्णा।’ एषा चतुष्पदी उपमा गृध्राणां क्षुधायाः स्वाभाविकतां क्षमायोग्यां करोति। ‘एकदा क्षुधार्तस्य आहारम् अभिकाङ्क्षतः मम पुत्रः गतसूर्ये अहनि अनामिषः एव आगतः। आहारसंरोधात् मया पीडितः सः प्रीतिवर्धनः यथातत्त्वम् अनुमान्य इदं वचनम् अब्रवीत्।’ पितुः कोपः, पुत्रस्य च विनयः — द्वयोः चित्रणं सङ्क्षेपेण कृतम्। ‘तीक्ष्ण’ इति पदं चतुर्वारं पुनरुक्तम् — तेन कविः स्वभावस्य अनिवार्यतां द्योतयति; क्षुधा गृध्रस्य दोषः न, अपितु जातिधर्मः। पितुः कोपं वर्णयन् सम्पातिः वस्तुतः आत्मनिन्दाम् एव करोति, तेन च श्रोतॄणां विश्वासं वर्धयति। ‘प्रीतिवर्धनः’ इति पुत्रस्य विशेषणं पितुः पश्चात्तापं सूचयति — यः प्रीतिं वर्धयति सः एव पीडितः आसीत्। वृद्धस्य आश्रयः पुत्रः एव, तस्य च कथायाः आरम्भः पुत्रात् एव — एतत् कविना सोद्देश्यं विहितम्।
"I fell long ago on this rugged mountain, which stretches for many leagues; I am old, and my breath and my strength are spent. In this state my son Supārśva, best of birds, keeps me alive, bringing me food at the proper time." The poet quietly makes it plain that caring for one's father is a son's duty. Then he explained his kind's nature with a comparison: "Gandharvas are fierce in desire, serpents fierce in anger, deer fierce in fear — and we vultures are fierce in hunger." The word "fierce" comes four times to show that such nature cannot be helped; hunger is not a vulture's fault but the law of his kind, and the comparison makes it forgivable. "Once, when I was tormented by hunger and longing for food, my son came home at the end of the day with no meat at all. When I berated him for failing to bring my food, that son who is my joy calmed me and told me exactly what had happened." In describing his own anger Sampāti is really blaming himself, and that makes his listeners trust him more; "who is my joy" hints at a father's regret, since it was the son who brings him joy that he had hurt. The old bird's support is his son, and so his story begins with his son.
१२अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः।
महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य सुसमाश्रितः॥
१३तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम्।
पन्थानमेकोऽध्यवसं संनिरोद्धुमवाङ्मुखः॥
१४तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम्।
स्त्रियमादाय गच्छन्वै भिन्नाञ्जनचयोपमः॥
१५सोऽहमभ्यवहारार्थं तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः।
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमनुयाचितः॥
१६नहि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते भुवि।
नीचेष्वपि जनः कश्चित्किमङ्ग बत मद्विधः॥
१७स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्निव वेगितः।
अथाहं खेचरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः॥
‘तात, यथाकालम् आमिषार्थी अहं खम् आप्लुतः महेन्द्रस्य गिरेः द्वारम् आवृत्य सुसमाश्रितः। तत्र अवाङ्मुखः एकाकी अहं सागरान्तरचारिणां सत्त्वसहस्राणां पन्थानं संनिरोद्धुम् अध्यवसम्।’ महेन्द्रगिरेः द्वारे स्थित्वा समुद्रजन्तूनां मार्गरोधः — एतत् एव गृध्राणां मृगयाविधानम्। ‘तत्र भिन्नाञ्जनचयोपमः कश्चित् मया दृष्टः, यः सूर्योदयसमप्रभां स्त्रियम् आदाय गच्छति स्म।’ कृष्णाञ्जनराशिः इव सः, अरुणप्रभा इव सा — वर्णविरोधेन कविः चित्रं स्थापयति। ‘तौ दृष्ट्वा अभ्यवहारार्थं कृतनिश्चयः अहम् आसम्; किन्तु तेन विनीतेन साम्ना पन्थाः अनुयाचितः।’ ततः सुपार्श्वः स्वस्य निवृत्तेः कारणं वदति — ‘सामोपपन्नानां प्रहर्ता भुवि न हि विद्यते; नीचेषु अपि जनेषु कश्चित् एव तथा कुर्यात्, किम् अङ्ग बत मद्विधः?’ एषा आर्यता एव कथायाः मर्म — यत् साम्ना याचितः सः न हन्ति। ‘सः तेजसा व्योम संक्षिपन् इव वेगितः गतः; अथ खेचरैः भूतैः अहम् अभिगम्य सभाजितः।’ ‘अध्यवसम्’ इति क्रियापदेन एकाकिनः सङ्कल्पः दर्शितः — सहस्रेषु जन्तुषु एकः एव सः रोद्धा। वर्णनस्य क्रमः अपि मनोहरः — प्रथमं स्थानम्, ततः क्रिया, ततः दृश्यम्, ततः संवादः। रावणस्य नाम अत्र न उक्तम्, केवलं ‘कश्चित्’ इति — यतः सुपार्श्वः तदा तं न जानाति स्म; नामनिर्देशः तु सिद्धैः पश्चात् क्रियते। एषा कथनरीतिः रहस्यं क्रमेण उद्घाटयति। अत्र सुपार्श्वस्य वचनं सर्गान्तरे निबद्धं कथान्तरम् इव भासते।
"'Father,' he said, 'at the usual hour I flew up into the sky looking for meat, and took up my post blocking the gateway of Mount Mahendra. There, alone, my beak pointed downwards, I set myself to close the path of the thousands of creatures that move through the sea'" — that is how vultures hunt, blocking the path of the sea creatures from the gate of Mahendra, and he alone stood guard over thousands. "'There I saw someone like a heap of crushed collyrium, carrying off a woman who shone like the light of sunrise.'" He was like a heap of black eye-paint, she like the glow of dawn; the clash of colours makes the picture. "'Seeing the two of them, I decided to make a meal of them, but he, courteous and soft-spoken, begged me to let him pass.'" Then Supārśva explained why he had held back: "'There is no one on earth who strikes someone who comes to him peaceably; hardly anyone would do it even among the base — so how could someone like me?'" That nobility is the heart of the story: asked peaceably, he would not strike. "'He went on at speed, his splendour seeming to shrink the sky, and then the beings who travel the air came up to me and honoured me.'" Rāvaṇa is not named here, only "someone", because Supārśva did not know who he was; the name is given later by the siddhas, and the secret is revealed step by step. Supārśva's account reads almost like a story within a story, told in careful order: first the place, then the action, then the sight, then the conversation.
१८दिष्ट्या जीवति सीतेति ह्यब्रुवन्मां महर्षयः।
कथंचित्सकलत्रोऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम्॥
१९एवमुक्तस्ततोऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः।
स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः॥
२०पश्यन्दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम्।
भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम्॥
२१रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम्।
एष कालात्ययस्तात इति वाक्यविदां वरः॥
२२एतदर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत्।
तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर्नासीत्काचित्पराक्रमे॥
‘दिष्ट्या सीता जीवति’ इति महर्षयः मां ह्यब्रुवन्; ‘कथंचित् सकलत्रः असौ गतः, ते स्वस्ति असंशयम्।’ ऋषीणां वचने द्वौ अर्थौ — सीतायाः जीवनम्, सुपार्श्वस्य च कुशलम्; यतः रावणेन सह विग्रहः तस्य कृते सङ्कटम् एव आसीत्। ‘एवं तैः परमशोभनैः सिद्धैः उक्तः अहम्; तैः एव च मे निवेदितम् — सः रक्षसां राजा रावणः।’ ततः सुपार्श्वः दृष्टं वर्णयति — ‘दाशरथेः रामस्य भार्यां जनकात्मजां भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजितां रामलक्ष्मणयोः नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजां पश्यन् — एषः कालात्ययः, तात’ इति वाक्यविदां वरः सः अवदत्। विलम्बस्य कारणं वदन् अपि सः पितुः कोपं शमयति। ‘एतत् अर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत्; तत् श्रुत्वा अपि मे बुद्धिः पराक्रमे काचित् न आसीत्’ इति सम्पातिः स्वस्य निष्क्रियतां स्वयम् एव स्वीकरोति। सीतायाः अवस्थावर्णने त्रीणि विशेषणानि — भ्रष्टाभरणकौशेया, शोकवेगपराजिता, मुक्तमूर्धजा — तानि सुन्दरकाण्डे पुनः प्रतिध्वनन्ति। ‘तच्छ्रुत्वापि’ इति ‘अपि’ शब्दे वृद्धस्य वेदना निहिता — श्रुतम् आसीत्, किन्तु कर्तुं न शक्तम्; एषा एव आत्मग्लानिः अग्रिमे सर्गे तस्य आत्मकथायाः प्रेरिका। सिद्धानां वचनम् एव सम्पातेः साक्ष्यस्य प्रमाणम्, यतः सः स्वयं तत् न दृष्टवान्।
"'By good fortune Sītā is alive,' the great seers said to me. 'Somehow he has got away with the woman, and certainly it has turned out well for you.'" The seers meant two things, that Sītā was alive and that Supārśva was safe, for a fight with Rāvaṇa would have put him in great danger. "So those glorious siddhas spoke to me, and it was they who told me he was Rāvaṇa, king of the rākṣasas." The siddhas' word is Sampāti's evidence, since he had not seen it himself. "'Watching him carry off Janaka's daughter, the wife of Rāma son of Daśaratha, her ornaments and silk slipping from her, overwhelmed by the rush of her grief, her hair unbound, crying out the names of Rāma and Lakṣmaṇa — that, father, is why I was late,'" said Supārśva, who knew so well how to speak. Even as he explained the delay he calmed his father's anger. The three descriptions of Sītā — her ornaments and silk slipping, overwhelmed by grief, her hair unbound — will echo again in the Sundara Kāṇḍa. "Supārśva told me all this in full," Sampāti said, "and yet even when I heard it, no thought of doing anything rose in my mind." He confesses his own inaction; the pain lies in that "even when I heard it": he knew, but could do nothing, and that shame will prompt his own life-story in the next sarga.
२३अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किंचित्समारभेत्।
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना॥
२४श्रूयतां तत्र वक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम्।
वाङ्मतिभ्यां हि सर्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः॥
२५यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः।
तद्भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः॥
२६प्रहिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः।
रामलक्ष्मणबाणाश्च विहिताः कङ्कपत्रिणः॥
२७त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे।
कामं खलु दशग्रीवस्तेजोबलसमन्वितः।
भवतां तु समर्थानां न किंचिदपि दुष्करम्॥
२८तदलं कालसङ्गेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः।
नहि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः॥
‘अपक्षः पक्षी कथं किंचित् कर्म समारभेत्? यत् तु वाग्बुद्धिगुणवर्तिना मया शक्यं कर्तुं, तत् अत्र वक्ष्यामि — शृणुत; तत् भवतां पौरुषाश्रयम्।’ स्वसीमां स्पष्टं निवेद्य सः स्वस्य दानं वाचि बुद्धौ च नियमयति। ‘वाङ्मतिभ्यां सर्वेषां वः प्रियं करिष्यामि; यत् हि दाशरथेः कार्यं तत् मम एव, अत्र संशयः नास्ति।’ ततः वानरान् उत्साहयति — ‘भवन्तः मतिश्रेष्ठाः बलवन्तः मनस्विनः, कपिराजेन प्रहिताः, देवैः अपि दुरासदाः। रामलक्ष्मणयोः कङ्कपत्रिणः बाणाः च विहिताः, त्रयाणाम् अपि लोकानां त्राणे निग्रहे च पर्याप्ताः। कामं दशग्रीवः तेजोबलसमन्वितः, किन्तु भवतां समर्थानां न किंचित् अपि दुष्करम्। तस्मात् अलं कालसङ्गेन, क्रियतां बुद्धिनिश्चयः; न हि भवद्विधाः बुद्धिमन्तः कर्मसु सज्जन्ते।’ एवं वृद्धः पक्षी उपदेशेन एव सेनां प्रेरयति, सर्गः च निश्चयस्य आह्वानेन समाप्यते। ‘अपक्षः पक्षी’ इति विरोधेन सः स्वस्य वैकल्यं तीव्रं दर्शयति। ‘पौरुषाश्रयम्’ इति पदे कार्यस्य भारः वानरेषु एव निक्षिप्तः — सः मार्गं दर्शयति, गमनं तु तेषाम्। अन्तिमेषु श्लोकेषु उत्साहवर्धनस्य त्रयः हेतवः — भवतां गुणाः, रामलक्ष्मणयोः शराः, शत्रोः बलम् अपि युष्मत्सामर्थ्यस्य पुरतः न्यूनम् इति। ‘न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तः’ इति सुभाषितप्रायं वाक्यं सर्गस्य अन्तिमं पदम्, तत् च वानराणां कृते आदेशः एव। एवं वृद्धः पक्षी स्वस्य दुर्बलतायाः स्थाने ज्ञानम् उपदेशं च दत्त्वा कार्यं साधयति।
"How could a bird without wings undertake anything at all?" The paradox of a wingless bird makes his helplessness stark. "But what I can do, now that my powers lie only in speech and understanding, I will tell you here. Listen; the deed itself will rest on your manhood." Naming his limits plainly, he confines his gift to words and wisdom and lays the task itself on the monkeys: he shows the way, but the going is theirs. "With words and counsel I will do what you all want, for whatever is the business of Daśaratha's son is mine; of that there is no doubt." Then he spurred the monkeys on. "You are the wisest of the wise, strong and high-spirited, sent out by the monkey king, hard even for the gods to withstand. And the heron-feathered arrows of Rāma and Lakṣmaṇa are enough to protect or subdue all three worlds. Granted that ten-necked Rāvaṇa has power and strength — for able ones like you nothing is too hard. So waste no more time; make up your minds. Wise ones like you do not falter in their work." He gives three reasons for courage: their own qualities, the arrows of Rāma and Lakṣmaṇa, and the fact that even the enemy's strength is less than theirs. The last words, almost a proverb, are really a command, and the sarga ends with a call to resolve: in place of his own weakness, the old bird does his part by giving knowledge and counsel.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।