- सन्धिः
- त्यक्त + जीवित → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वानरैः + त्यक्त’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य सकारः
- समासः
- त्यक्तं जीवितं यैः तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
किष्किन्धाकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः
सम्पातिना लङ्कानिवेदनम्
सम्पातेः सबाष्पं प्रत्युत्तरम्, सूर्यानुसरणे पक्षदाहः, सीताहरणदर्शनम्, लङ्कावर्णनम्, पक्षिमार्गाः, भ्रातुर्जलाञ्जलिः
त्यक्तजीवितैः वानरैः करुणं वाक्यम् उक्तः सम्पातिः सबाष्पः उच्चैः प्रत्युवाच — ‘यं रावणेन हतम् आख्यात, सः जटायुः मम यवीयान् भ्राता। वृद्धः अपक्षः च अहं तत् श्रुत्वा अपि मर्षये; वैरविमोक्षणे मे शक्तिः नास्ति।’ ततः सः पुरावृत्तं कथयति — वृत्रवधे वृत्ते आवां जयैषिणौ सूर्यम् उपयातौ, मध्याह्ने जटायुः अवसीदति स्म, तम् अहं स्नेहात् पक्षाभ्यां छादितवान्, दग्धपत्रः च विन्ध्ये पतितः। अङ्गदेन रावणस्य निलयं पृष्टः सः प्रतिजानीते — ‘गतवीर्यः अपि अहं वाङ्मात्रेण रामस्य उत्तमं साह्यं करिष्ये।’ स्वदृष्टं च कथयति — रूपसम्पन्ना तरुणी ‘राम राम लक्ष्मण’ इति क्रोशन्ती भूषणानि अपविध्यन्ती रावणेन ह्रियमाणा मया दृष्टा; सा सीता एव इति मन्ये। ततः लङ्कायाः वर्णनं करोति — विश्रवसः पुत्रः वैश्रवणस्य भ्राता रावणः इतः शतयोजने समुद्रद्वीपे विश्वकर्मनिर्मितां लङ्कां नगरीम् अध्यास्ते, तत्र च रावणान्तःपुरे राक्षसीभिः सुरक्षिता वैदेही वसति। पक्षिणां षड् मार्गान् वर्णयित्वा, वैनतेयात् नः जन्म इति च उक्त्वा, ‘इहस्थः अपि अहं रावणं जानकीं च पश्यामि’ इति वदति। अन्ते भ्रात्रे जलाञ्जलिदानाय समुद्रतीरं नीयते, पुनः च आनीयते; वानराः प्रवृत्तिम् उपलभ्य हृष्टाः भवन्ति।
१सम्पातेः सबाष्पं प्रत्युत्तरम्
१इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः।
सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः॥
२यवीयान्स मम भ्राता जटायुर्नाम वानराः।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा॥
३वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये।
नहि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे॥
त्यक्तजीवितैः वानरैः एवं करुणं वाक्यम् उक्तः सः गृध्रः सबाष्पः सन् महास्वनेन प्रत्युवाच। नेत्रयोः बाष्पः वृद्धस्य स्नेहं सूचयति, महान् स्वनः च दर्शयति — शरीरबलं क्षीणम् अपि तस्य वाक्शक्तिः अक्षीणा। ‘हे वानराः, यं रावणेन बलीयसा युद्धे हतम् इति यूयम् आख्यात, सः जटायुः मम यवीयान् भ्राता आसीत्’ इति सः कथयति। अनन्तरं स्वदौर्बल्यं स्वयम् एव निवेदयति — ‘वृद्धभावात् अपक्षत्वात् च शृण्वन् अपि तत् मर्षये; अद्य मे भ्रातुः वैरविमोक्षणे शक्तिः नास्ति।’ ‘मर्षये’ इति पदम् एव तस्य असहायतायाः साक्ष्यम् — यः प्रतिकर्तुं न शक्नोति सः सहते एव। एवं त्रिभिः एव श्लोकैः कविः वैरस्य स्मृतिं वृद्धस्य विवशतां च युगपत् स्थापयति, यतः अस्य सर्गस्य सर्वः उपकारः एतस्यां विवशतायाम् एव प्रतिष्ठितः।
Addressed in these pitiful words by the monkeys who had given up on life, the vulture answered in a loud voice, his eyes filling with tears. The tears show an old bird's love for his brother, and the loud voice shows that, though his body had grown weak, his power of speech had not. "Monkeys," he said, "the one you say was killed in battle by mighty Rāvaṇa was my younger brother Jaṭāyu." Then he confessed his own weakness: "Old and wingless as I am, I must bear even this news, for today I have no strength to avenge my brother." "I must bear it" is itself the proof of his helplessness: whoever cannot retaliate can only endure. In three verses the poet sets up both the memory of the feud and the old bird's powerlessness, for all the help he gives in this sarga rests on that powerlessness.
२सूर्यानुसरणं पक्षदाहश्च
४पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्॥
५आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्वर्गतौ भृशम्।
मध्यं प्राप्ते तु सूर्ये तु जटायुरवसीदति॥
६तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम्।
पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात्परमविह्वलम्॥
७निर्दग्धपत्रः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः।
अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये॥
ततः सम्पातिः पुरावृत्तं स्मरति — ‘पुरा इन्द्रेण वृत्रवधे वृत्ते आवां जयैषिणौ सन्तौ ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् आदित्यम् उपयातौ। आकाशमार्गम् आवृत्य जवेन भृशं स्वर्गतौ; सूर्ये मध्यं प्राप्ते सति जटायुः अवसीदति स्म।’ यत्र तेजः अधिकं तत्र अनुजस्य बलं क्षीयते, ज्येष्ठस्य तु स्नेहः वर्धते। ‘सूर्यरश्मिभिः अर्दितं परमविह्वलं तं भ्रातरं दृष्ट्वा अहं स्नेहात् स्वपक्षाभ्यां तम् आच्छादितवान्’ इति सः वदति। तेन जटायुः रक्षितः, सम्पातेः तु पत्राणि दग्धानि — ‘निर्दग्धपत्रः अहं विन्ध्ये पतितः, हे वानरर्षभाः; अत्र वसन् च भ्रातुः प्रवृत्तिं न उपलक्षये।’ अनुजस्य रक्षणार्थम् आत्मानं दग्धवतः ज्येष्ठस्य एषा कथा अग्रिमस्य सर्वस्य उपकारस्य मूलम्। पक्षदाहः एव तस्य बन्धनम्, सः एव च तस्य महत्त्वम्; वानराणां शङ्का च अनेन एकवारम् एव अपगता। सूर्यम् अनुसर्तुं प्रवृत्तयोः द्वयोः भ्रात्रोः गर्वः अत्र सूचितः; तस्य फलं च ज्येष्ठस्य आजीवनं पङ्गुत्वम् इति कविः स्पष्टं न वदति, तथापि ध्वनति।
Then Sampāti remembered the past. "Long ago, when Indra had killed Vṛtra, my brother and I, both eager to win, flew up towards the blazing sun with its garland of rays. We filled the path of the sky and sped swiftly heavenwards, but when the sun reached the zenith, Jaṭāyu began to fail." Where the heat was fiercest, the younger brother's strength gave out and the elder's love grew. "Seeing my brother tormented by the sun's rays and utterly overcome, out of love I covered him with my own wings." Jaṭāyu was saved, but Sampāti's feathers were burned. "With my feathers burnt away I fell on the Vindhya, best of monkeys, and living here I have never had news of my brother." The story of an elder brother who burned himself to save the younger is the root of all the help that follows. His burnt wings are both his bondage and his greatness, and with this story the monkeys' suspicion vanished at once. The poet also hints, without saying it outright, at the pride of the two brothers who set out to chase the sun, and at its price: the elder's lifelong crippling.
३अङ्गदस्य प्रश्नः, सम्पातेः प्रत्युत्तरारम्भः
८जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा।
युवराजो महाप्रज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा॥
९जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया।
आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः॥
१०अदीर्घदर्शिनं तं वै रावणं राक्षसाधमम्।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः॥
११ततोऽब्रवीन्महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान्सम्प्रहर्षयन्॥
भ्रात्रा सम्पातिना एवम् उक्ते सति महाप्रज्ञः युवराजः अङ्गदः तदा प्रत्युवाच। तस्य वचनम् अत्यन्तं सावधानम् — सः न विश्वसिति, न च अविश्वसिति, अपितु त्रीणि ‘यदि’ पदानि स्थापयति — ‘यदि भवान् जटायुषः भ्राता, यदि च मया गदितं भवता श्रुतम्, यदि च तस्य रक्षसः निलयं जानासि, तर्हि आख्याहि। तम् अदीर्घदर्शिनं राक्षसाधमं रावणम् अन्तिके वा दूरे वा यदि जानासि, तर्हि नः शंस।’ ‘अदीर्घदर्शिनम्’ इति विशेषणेन अङ्गदः रावणस्य अदूरदर्शितां सूचयति — यः परस्य भार्याम् अपहरति सः स्वस्य विनाशम् एव आह्वयति। ततः महातेजाः जटायुषः ज्येष्ठः भ्राता वानरान् सम्प्रहर्षयन् आत्मानुरूपं वचनम् अब्रवीत्; ‘आत्मानुरूपम्’ इति पदेन कविः सूचयति — तत् वचनं तस्य कुलस्य वयसः ज्ञानस्य च योग्यम् आसीत्। अङ्गदस्य प्रश्नः द्विविधः — प्रथमं परिचयविषयः, ततः निलयविषयः; एषः एव क्रमः तस्य नैपुण्यं दर्शयति, वृद्धस्य उत्तरम् अपि तम् एव क्रमम् अनुसरति।
When Sampāti had spoken thus of his brother, the wise crown prince Aṅgada answered him. His reply was very careful: he neither believed nor disbelieved, but framed it in three conditions. "If you are Jaṭāyu's brother, and if you have heard what I told you, and if you know where that rākṣasa lives, then tell us. If you know whether that short-sighted, vile rākṣasa Rāvaṇa is near or far, tell us." Calling Rāvaṇa short-sighted points out his folly: whoever carries off another's wife invites his own destruction. His questions come in two parts, first about who Sampāti is, then about where Rāvaṇa lives, and this order shows his skill; the old bird's answer follows the same order. Then Jaṭāyu's elder brother, of great splendour, spoke words worthy of himself — of his family, his age and his knowledge — and gladdened the monkeys.
४वाङ्मात्रसाहाय्यप्रतिज्ञा, सीताहरणस्य दर्शनम्
१२निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवङ्गमाः।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम्॥
१३जानामि वारुणाल्लोकान्विष्णोस्त्रैविक्रमानपि।
देवासुरविमर्दांश्च ह्यमृतस्य विमन्थनम्॥
१४रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम॥
१५तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना॥
१६क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च भामिनी।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती॥
१७सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम्।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे॥
१८तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात्।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः॥
‘निर्दग्धपक्षः गतवीर्यः गृध्रः अहम्, हे प्लवङ्गमाः; तथापि वाङ्मात्रेण रामस्य उत्तमं साह्यं करिष्ये’ इति सः प्रतिजानीते। शरीरेण असमर्थः अपि वाचा उपकर्तुं शक्नोति इति अस्य सर्गस्य केन्द्रभूता नीतिः। स्वस्य ज्ञानसामर्थ्यं दर्शयन् सः वदति — ‘वारुणान् लोकान्, विष्णोः त्रैविक्रमान् पादन्यासान्, देवासुरविमर्दान्, अमृतस्य विमन्थनं च जानामि। रामस्य यत् इदं कार्यं तत् मया प्रथमं कर्तव्यम्; जरया मे तेजः हृतम्, प्राणाः च शिथिलाः।’ वृद्धः अपि सः कर्तव्यं न त्यजति, अपितु तत् एव प्रथमं स्थापयति। ततः स्वदृष्टं वर्णयति — ‘रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता तरुणी दुरात्मना रावणेन ह्रियमाणा मया दृष्टा। सा भामिनी ‘हा राम, हा राम, हा लक्ष्मण’ इति क्रोशन्ती भूषणानि अपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती आसीत्। शैलाग्रे सूर्यप्रभा इव तस्याः उत्तमं कौशेयं वस्त्रम् असिते राक्षसे तडिदम्बुदे विद्युत् इव भाति स्म।’ रामनामपरिकीर्तनात् एव सः ताम् अभिजानाति — ‘तां सीताम् अहं मन्ये; तस्य रक्षसः निलयं कथयतः मे शृणुत।’ कृष्णमेघे विद्युत् इति उपमा राक्षसस्य कार्ष्ण्यं सीतायाः गौरं च युगपत् दर्शयति। ‘वाङ्मात्रेण’ इति पदे ‘मात्र’ शब्दः महत्त्वपूर्णः — सः स्वस्य सीमाम् एव स्वस्य दानं करोति। वारुणलोकाः, त्रिविक्रमपादन्यासः, देवासुरसङ्ग्रामः, अमृतमन्थनं च — एतानि चत्वारि अपि पुराणप्रसिद्धानि; तेषां साक्षित्वेन सः स्वस्य वयसः प्रामाण्यं स्थापयति। सीतायाः वर्णने त्रयः शतृप्रत्ययान्ताः शब्दाः — क्रोशन्ती, अपविध्यन्ती, विधुन्वती — तस्याः प्रतिरोधस्य त्रीणि रूपाणि दर्शयन्ति। भूषणानां त्यागः च ऋष्यमूके वानरैः दृष्टस्य चिह्नस्य मूलम्; तेन अयं सर्गः पूर्वापरं ग्रन्थितः भवति। अत्र प्रथमवारं सीतायाः प्रत्यक्षं प्रमाणं वानरैः लभ्यते; पूर्वं तु केवलम् अनुमानम् आसीत्।
"My wings are burnt and my strength is gone, monkeys; I am only a vulture. Yet by words alone I shall do Rāma the greatest service." That is the lesson at the centre of the sarga: one who cannot help with his body can still help with his words, and "alone" matters, for he offers his very limitation as his gift. To show what he knew he said: "I know the worlds of Varuṇa, Viṣṇu's three strides, the battles of the gods and asuras, and the churning of the ocean for the nectar." These four famous events of ancient times are what his great age has witnessed, and they establish his authority. "This work of Rāma's is what I must do first, though old age has taken my vigour and my breath is failing." Old as he was, he did not abandon his duty but put it first. Then he told what he had seen: "I saw a beautiful young woman, adorned with every ornament, being carried off by the wicked Rāvaṇa. That proud lady was crying out 'Rāma, Rāma!' and 'Lakṣmaṇa!', throwing off her ornaments and struggling with her whole body." Crying out, casting away her jewels, twisting her limbs — three forms of her resistance; and the jewels she threw down are the very ones the monkeys saw fall on Ṛṣyamūka, which ties this sarga to what came before. "Her fine silk garment shone like sunlight on a mountain peak; against that dark rākṣasa it gleamed like lightning against a cloud" — the image shows both the rākṣasa's blackness and Sītā's brightness. "Because she was calling on Rāma, I believe she was Sītā. Now listen, and I will tell you where that rākṣasa lives." Here, for the first time, the monkeys have direct evidence of Sītā; before, they had only guesses.
५लङ्कावर्णनं मार्गनिर्देशश्च
१९पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः॥
२०इतो द्वीपे समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने।
तस्मिँल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा॥
२१जाम्बूनदमयैर्द्वारैश्चित्रैः काञ्चनवेदिकैः।
प्रासादैर्हेमवर्णैश्च महद्भिः सुसमाकृता॥
२२प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समन्विता।
तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी॥
२३रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता।
जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम्॥
२४लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः।
सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम्॥
२५आसाद्य दक्षिणं तीरं ततो द्रक्ष्यथ रावणम्।
तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवङ्गमाः॥
‘विश्रवसः साक्षात् पुत्रः, वैश्रवणस्य कुबेरस्य भ्राता, रावणः नाम राक्षसः लङ्कां नगरीम् अध्यास्ते। इतः समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने द्वीपे सा रम्या लङ्कापुरी विश्वकर्मणा निर्मिता।’ पितुः नाम्ना भ्रातुः नाम्ना च परिचयं दत्त्वा सम्पातिः रावणस्य कुलं श्रोतॄणां मनसि स्थापयति। ततः नगरीं वर्णयति — ‘जाम्बूनदमयैः चित्रैः द्वारैः, काञ्चनवेदिकैः, हेमवर्णैः महद्भिः प्रासादैः च सा सुसमाकृता; अर्कवर्णेन महता प्राकारेण च समन्विता। तस्यां दीना कौशेयवासिनी वैदेही वसति, रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः च सुरक्षिता। समन्ततः सागरेण गुप्तायां तस्यां लङ्कायां जनकस्य राज्ञः आत्मजां मैथिलीं यूयं द्रक्ष्यथ। सम्पूर्णं शतयोजनं सागरस्य अन्तं सम्प्राप्य दक्षिणं तीरम् आसाद्य ततः रावणं द्रक्ष्यथ। तत्र एव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वम्, हे प्लवङ्गमाः।’ एतत् सुवर्णनगरीवर्णनं सङ्क्षिप्तम् अपि सुन्दरकाण्डस्य विस्तृतस्य लङ्कावर्णनस्य बीजम्। ‘दीना’ इति एकेन पदेन कविः सीतायाः अवस्थाम् उक्तवान् — सा जीवति, किन्तु न सुखिनी; तेन वानराणां शोकः आशा च मिश्रितौ जातौ। शतयोजनविस्तृतः सागरः एव लङ्कायाः महती रक्षा; तं विना रावणस्य नगरी दुर्गा न भवेत्। ‘सम्प्राप्य’, ‘आसाद्य’, ‘द्रक्ष्यथ’ इति पदैः सम्पातिः मार्गं क्रमेण दर्शयति — प्रथमं समुद्रलङ्घनम्, ततः दक्षिणतीरप्राप्तिः, ततः रावणदर्शनम्। ‘विक्रमध्वम्’ इति आदेशात् ज्ञायते — सः केवलं वार्ताम् एव न ददाति, अपितु उत्साहम् अपि। एतावता वानराणां प्रायोपवेशनस्य हेतुः एव निवृत्तः; यत् कार्यं सुग्रीवेण आदिष्टम् आसीत् तस्य सिद्धिः इदानीं सन्निकृष्टा प्रतिभाति। नगर्याः वर्णनं द्वारैः आरभ्य प्राकारेण समाप्यते; मध्ये च सीता स्थापिता — बहिः सुवर्णम्, अन्तः दुःखम् इति विरोधः कविना कल्पितः।
"A rākṣasa named Rāvaṇa, the very son of Viśravas and brother of Vaiśravaṇa, Kubera, rules the city of Laṅkā." Naming his father and brother, Sampāti fixes Rāvaṇa's family in his listeners' minds. "On an island a full hundred yojanas out in the ocean from here stands that lovely city of Laṅkā, built by Viśvakarman. It is beautifully made, with bright gates of jāmbūnada gold, golden platforms and great golden mansions, and surrounded by a mighty wall the colour of the sun. There lives Vaidehī, wretched, dressed in silk, shut up in Rāvaṇa's inner apartments and closely guarded by rākṣasīs." With the single word "wretched" the poet tells her state: she is alive but not happy, and so grief and hope mingle in the monkeys. The description of the city begins with its gates and ends with its wall, with Sītā placed in the middle — gold outside, sorrow within. "You will see Maithilī, King Janaka's daughter, in Laṅkā, which the sea guards on every side." The hundred-yojana ocean is Laṅkā's great defence; without it the city would not be impregnable. "When you have reached the far side of the ocean, a full hundred yojanas, and gained its southern shore, you will see Rāvaṇa. Go there quickly, monkeys, and show your valour at once." He lays out the route step by step — crossing the ocean, reaching the southern shore, seeing Rāvaṇa — and with "show your valour" he gives them not only news but courage. This brief picture of the golden city is the seed of the long description of Laṅkā in the Sundara Kāṇḍa. With it the reason for the monkeys' fast has disappeared, and the task Sugrīva set now seems close to completion.
६पक्षिणां षड् मार्गाः, वैनतेयजन्म, दिव्यं चक्षुः
२६ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ।
आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः॥
२७द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशनाः।
भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह॥
२८श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम्।
बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम्॥
२९षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः॥
३०गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशिनः।
प्रतिकार्यं च मे तस्य वैरं भ्रातृकृतं भवेत्॥
३१इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा।
अस्माकमपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा॥
‘ज्ञानेन खलु पश्यामि — सीतां दृष्ट्वा यूयं प्रत्यागमिष्यथ’ इति सः आशासते। ततः आकाशस्य षट् मार्गान् क्रमेण वर्णयति — ‘आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां, तेषां च ये अन्ये धान्यजीविनः। द्वितीयः बलिभोजानां काकादीनाम्, तेषां च ये वृक्षफलाशनाः। तृतीयेन भासाः गच्छन्ति, क्रौञ्चाः च कुररैः सह। चतुर्थं मार्गं श्येनाः गच्छन्ति, पञ्चमं गृध्राः। बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनां हंसानां षष्ठः पन्थाः; वैनतेयस्य गरुडस्य गतिः तु सर्वेभ्यः परा।’ एषा पक्षिमार्गाणां गणना प्राचीनस्य वैहायसज्ञानस्य विरलं चित्रम्, तत् च सम्पातेः साक्ष्यं प्रामाणिकं करोति। ‘हे वानरर्षभाः, वैनतेयात् एव नः सर्वेषां जन्म। किन्तु अस्माभिः गर्हितं कर्म कृतम्, येन वयं पिशिताशिनः जाताः; तस्य च भ्रातृकृतं वैरं मया प्रतिकार्यम्। इहस्थः अपि अहं रावणं जानकीं च प्रपश्यामि, यतः अस्माकम् अपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलम् अस्ति।’ षण्णां मार्गाणां गणनायां क्रमः अधोभागात् ऊर्ध्वं गच्छति — धान्यजीविनः अधस्तात्, गरुडः सर्वोपरि; तेन आकाशस्य स्तरभेदः चित्रितः। स्वस्य कुलम् उक्त्वा सम्पातिः स्वस्य जातेः पतनस्य कारणम् अपि निवेदयति — पूर्वकृतं गर्हितं कर्म। एवं सः आत्मनिन्दां न गोपायति, प्रत्युत तया एव स्वस्य सत्यवादित्वं स्थापयति। ‘दिव्यं चक्षुर्बलम्’ इति पदेन च दूरदर्शनसामर्थ्यं दैवम्, न तु अतिशयोक्तिः इति सूचितम्। मार्गवर्णनम् इदं केवलं शोभार्थं न, अपितु ‘अहं पक्षिणां गतिं जानामि’ इति प्रमाणार्थम्।
"With the eye of knowledge I see that you will find Sītā and come back," he said, and then he described the six paths of the sky in turn. "The first path belongs to the kuliṅga birds and others that live on grain. The second belongs to crows and others that eat offerings, and to birds that live on the fruit of trees. The bhāsas travel the third, with the krauñcas and ospreys. Hawks travel the fourth and vultures the fifth. The sixth belongs to the swans, strong and valiant, beautiful and young; but the course of Garuḍa, son of Vinatā, is higher than all." The list runs from low to high, from the grain-eaters below to Garuḍa above, painting the layers of the sky. It is a rare picture of ancient lore about the air, and it is not there for ornament but as proof: "I know the ways of the birds." "All of us are descended from Garuḍa, bulls among monkeys. But a shameful deed was done, and because of it we became eaters of flesh." Having named his lineage, Sampāti also confesses the reason for his race's fall, a shameful deed of the past; far from hiding this self-reproach, he uses it to prove his honesty. "And I must repay that feud against my brother. Even from here I can see Rāvaṇa and Jānakī, for we too have the divine sight of Garuḍa's race." "Divine sight" makes it clear that his far-seeing is a divine gift, not an exaggeration.
७दूरदर्शनसामर्थ्यं भ्रातुर्जलाञ्जलिश्च
३२तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः।
आयोजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः॥
३३अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः।
विहिता वृक्षमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम्॥
३४उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ॥
३५समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम्।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः॥
३६ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः।
निर्दग्धपक्षं सम्पातिं वानराः सुमहौजसः॥
३७तं पुनः प्रापयित्वा च तं देशं पतगेश्वरम्।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते॥
‘तस्मात् हे वानराः, आहारवीर्येण निसर्गेण च वयं साग्रात् आयोजनशतात् नित्यशः पश्यामः। अस्माकं वृत्तिः निसर्गेण दूरतः विहिता; चरणयोधिनां तु कुक्कुटादीनां वृत्तिः वृक्षमूले एव विहिता।’ स्वजातेः दूरदर्शनसामर्थ्यं हेतुना समर्थयन् सः स्वस्य वचनं श्रद्धेयं करोति। ‘लवणाम्भसः लङ्घने कश्चित् उपायः दृश्यताम्; वैदेहीम् अभिगम्य समृद्धार्था यूयं गमिष्यथ। भवद्भिः सह वरुणालयं समुद्रं नेतुम् इच्छामि; स्वर्गतस्य महात्मनः भ्रातुः उदकं प्रदास्यामि।’ ततः सुमहौजसः वानराः निर्दग्धपक्षं सम्पातिं नदनदीपतेः तीरे तं देशं नीतवन्तः; कृतोदकं च तं पतगेश्वरं पुनः तम् एव देशं प्रापयित्वा स्थापितवन्तः। प्रवृत्तिम् उपलभ्य ते वानराः हृष्टाः बभूवुः। यत्र प्रायोपवेशनेन मरणनिश्चयः आसीत् तत्र एव आशा जाता — एषः सर्गस्य परिणामः, अग्रिमस्य काण्डस्य आरम्भः च। ‘आहारवीर्येण’ इति पदेन सः भोजनजनितं बलम्, ‘निसर्गेण’ इति च जातिस्वभावम् उक्तवान् — द्वयोः योगेन शतयोजनदर्शनं सम्भवति। चरणयोधिनां कुक्कुटादीनां वृत्तिवर्णनं तु प्रतिपक्षदृष्टान्तः — येषां दृष्टिः अल्पा तेषां जीविका अपि अल्पे एव देशे। जलाञ्जलिदाने वानराणां साहाय्यं वृद्धस्य कृतज्ञतां जनयति, वानराणां च तेन सीतावार्ता लभ्यते — उभयोः उपकारः परस्परसिद्धः। सर्गान्ते ‘हृष्टाः’ इति एकम् एव पदं सर्वस्य परिवर्तनस्य साक्षि। एवं मरणार्थं समुपविष्टाः वानराः जीवनस्य कार्यं पुनः प्राप्नुवन्ति।
"So, monkeys, by the strength our food gives us and by our very nature we can always see a full hundred yojanas and beyond." The strength of food and the nature of his kind together make such sight possible. "By nature our livelihood lies far away, while birds that fight with their feet, like cocks, find theirs at the foot of a tree" — a contrasting example: those whose sight is short make their living close at hand. With these reasons he made his words believable. "Find some way to cross the salt sea. When you have reached Vaidehī, you will go home with your purpose achieved. Now I want you to carry me to the sea, Varuṇa's home, so that I can offer the water-libation to my great brother who has gone to heaven." Then those mighty monkeys carried Sampāti, with his burnt wings, to a spot on the shore of the lord of rivers, and when that lord of birds had offered the water, they brought him back to his own place. Helping with the libation earned the old bird's gratitude, and through him the monkeys gained news of Sītā: each helped the other. Having found news at last, the monkeys were filled with joy, and that single word at the end bears witness to the whole change. Where they had resolved to die by fasting, hope was born; the monkeys who had sat down to die took up the work of living again, and that is both the outcome of this sarga and the beginning of what comes next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सह + बाष्प → सबाष्प — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः (बहुव्रीहौ)
- समासः
- बाष्पेण सहितः — बहुव्रीहिः (अव्ययीभावसदृशः सहार्थः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- महा + स्वन → ‘महत्’ शब्दस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महान् स्वनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- ‘यवीयान् + स’ इति बाह्यसन्धौ नकारस्य श्रवणम्; मुद्रणे पदयोः अवकाशः संवृतः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युवन्’ शब्दात् ईयसुन्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बलिन्’ शब्दात् ईयसुन्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वृद्ध + भाव → सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनसंयोगमात्रम्); पञ्चम्यन्तं रूपं ‘वृद्धभावात्’, तत् च ‘अपक्षत्वात्’ इत्यनेन सह सन्धौ ‘वृद्धभावाद्’ इति जश्त्वेन मुद्रितम्
- समासः
- वृद्धस्य भावः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- समासः पुंलिङ्गः; श्लोके पञ्चमी एकवचनम् (हेत्वर्थे) — ‘वृद्धभावात्’
- सन्धिः
- वि + मोक्षण → विमोक्षण; ‘वैर + विमोक्षण’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैरस्य विमोक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- जय + एषिन् → जयैषिन् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- जयम् एषितुम् इच्छन्तौ — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- रश्मि + मालिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रश्मयः एव माला यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (आदित्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + दग्ध → निर्दग्ध — विसर्गस्य रेफः (उत्वरेफादेशः)
- समासः
- निर्दग्धानि पत्राणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- महा + प्रज्ञ → ‘महत्’ शब्दस्य ‘महा’ आदेशः; प्र + ज्ञा → प्रज्ञ
- समासः
- महती प्रज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + दीर्घदर्शिन् → अदीर्घदर्शिन् — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न दीर्घं पश्यति इति — नञ्तत्पुरुषः (उपपदसहितः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आत्मन् + अनुरूप → आत्मानुरूप — नकारलोपे सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- आत्मनः अनुरूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वचनस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + प्र + हर्षयन् → सम्प्रहर्षयन् — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- वाक् + मात्र → वाङ्मात्र — अनुनासिकसन्धिः (ककारस्य ङकारः)
- समासः
- वाक् एव मात्रा यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्रि + विक्रम → त्रैविक्रम — तद्धिते आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं विशेषणम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अप + विध्यन्ती → अपविध्यन्ती; ‘भूषणानि + अपविध्यन्ती → भूषणान्यपविध्यन्ती’ इति यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘व्यध्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- तडित् + अम्बुद → तडिदम्बुद — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- तडिता युक्तः अम्बुदः, तस्मिन् — मध्यमपदलोपी बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परि + कीर्तन → परिकीर्तन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- विश्रवस् + अण् → वैश्रवण — तद्धिते आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- जाम्बूनद + मयट् → जाम्बूनदमय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जाम्बूनदस्य विकाराः — मयडन्तं तद्धितम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (द्वाराणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + आकार → प्राकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘प्राकारेण + अर्कवर्णेन’ इति गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- कोश + ढञ् → कौशेय — आदिवृद्धिः (ओ → औ)
- समासः
- कौशेयं वासः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ङीप्प्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- बलि + भोज → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलिं भुञ्जते इति बलिभोजाः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- विनता + ढक् → वैनतेय — आदिवृद्धिः; ‘वैनतेय + गति’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैनतेयस्य गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पिशित + अशिन् → पिशिताशिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् अश्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सुपर्ण + अण् → सौपर्ण — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं विशेषणम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (चक्षुर्बलस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चरण + योधिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चरणाभ्यां युध्यन्ते इति चरणयोधिनः, तेषाम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- लवण + अम्भस् → लवणाम्भस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लवणम् अम्भः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- समृद्ध + अर्थ → समृद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समृद्धः अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- नद + नदी → नदनदी; ‘नदनदी + पति’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नदानां नदीनां च पतिः, तस्य — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पतग + ईश्वर → पतगेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पतगानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्